Uber dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Biicher dieser Welt online verfiigbar gemacht werden sollen, sorgfaltig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht uberdauert und kann nun offentlich zuganglich gemacht werden. Ein offentlich zugangliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch offentlich zuganglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. Offentlich zugangliche Biicher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermogen dar, das haufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin-
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partner schaftlicher Zusammenarbeit offentlich zugangliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zuganglich zu machen. Offentlich zugangliche Biicher gehoren der Offentlichkeit, und wir sind nur ihre Hitter. Nichtsdestotrotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfiigung stellen zu konnen, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehoren technische Einschrankungen fiir automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche fiir Endanwender konzipiert und mochten, dass Sie diese
Dateien nur fiir personliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
liber maschinelle Ubersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchfiihren, in denen der Zugang zu Text in groBen Mengen
niitzlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fordern die Nutzung des offentlich zuganglichen Materials fiir diese Zwecke und konnen Ihnen
unter Umstanden helfen.
+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information iiber
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material iiber Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalitdt Unabhangig von Ihrem Verwendungszweck mussen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafiirhalten fiir Nutzer in den USA
offentlich zuganglich ist, auch fiir Nutzer in anderen Landern offentlich zuganglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir konnen keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulassig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und uberall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Uber Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zuganglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Biicher dieser Welt zu entdecken, und unterstutzt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext konnen Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen.
Die Chroniken
der
schwabischen
Stadte.
Augsburg...: ...
GENERAL LIBRARY
UNIVERSITY OF MICHIGAN.
THE
Hagerman Collection
HISTORY AND POLITICAL SCIENCE
JAMES J. HAGERMAN OF CLASS OF '61
Professor Charles Kendall Adams
IN THI VBAR
1883.
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Pic g^roniRett
bet b ru t f <M n @ H b t r
t)om 14. big tn$ 16. Sa^unbert.
2)retunbjtDanjigftcr 8attb.
2luf Peranlaffung
Seiner XTCajeftdt 6es l^Snigs t>on Sayem
tyerausgegefcen
iurdj 6ie fjiftortfdje Commtffton
bet ber
"Komgltdjen 2tfa6emte 6er IDiffenfdjaften.
Seijijig
©erlag t>o» ©. $trjel
1894.
Digitized by
Google
ittfftiUtfteietiHc.
2Mpbu%.
SHerter 8atrt*
2tuf Deranlaffung
Seiner ZTCajeftdt 6es HSntgs t>on Bayern
tjeransgegefeen
burdj 6te fyiftortfdje Commtfjton
bet ber
HSntglidjen 2tfa6emte 6er XDiffenfdjafteru
Beijijig
SJerlag Don ©♦ Jptrjel
1894.
Digitized by
Google
Digitized by
Google
SBorwort
v
, Om t>ottiegcnbcn fcierten Sknbe Don 2lug$burg crfd^eint bie Sfyro*
| nit Don Siemens ©enber, einem 3)enebictinermi5nc$ toon ©t. Utricty
unb Hfra, jum erftenmat im IDrutf. @$ tft eine ©tabtctyronil im
* eigentti<$en ©inne be$ SBorts, &om Slnfang ber ©tabt an bis 1536,
fett 1488 3ettgcfd^id^te beS tutors ; er fd&rieb baran fafi bis an fein
SebenSenbe. 2Ba$ oorljergeljt, ift auS ben belannten fitteren Sljronifen,
mit toenigen S^fafeen auS anberen Quetten, gefd&tyft. 3n ber 3eit*
gefctyictyte bes tutors ift eS befonberS bic neue e&angetifctye 8el?re unb
bie reformatorifd&e ^Srebigt, nrie fie in 2lug$burg auftrat unb burcfc
brang, bie feine @rj51jtung neben fcietem anbetn bef<$fiftigt unb toon
Hjm, ber noc$ bie 2lufti5fung feineS Son&entS erteben mujfte, eine
ebenfo fd&nflbe tote joroige SBerurteitung erfaljrt.
@S oerfteljt fid) toon fetbft, bag ©enberS SBerf Ijier nur fo toeit
abgebrutft erfd^eint, ate eS nid&t auS ben fitteren, fctyon in ben frfiljeren
SBanben jum SBbbrutf gelommenen Sljronifen entnommen ift. ©agegen
finbet man im 9faljang tyinjugefiigt, toaS ber SCutor auS ben S&ronifen
fewer tefcten SBorganger, $)emer, Saltier unb 9fem unbenufct gelaffen
l?at: eS finb einjetne 9toc$ri($ten auS ben Saljren 1490 bis 1512.
9to<$ bleibt auritcf eine anbere ©ctyrift SBitijetm Stems, betitelt
„@roni!a netoer gefc$i<$ten", bie Saljre 1514 bis 1526 umfaffenb,
bie toir bem nfictyftfotgenben unb te^ten Sanbe toon 2lug$burg fcorbe*
fatten. 2ftan nrirb barin mit Sntereffe feljen, nrie SDinge unb 2ften<
fd^en fi<$ anbers ats bei bem 3)enebtctinermi5n<$ in ben 5lugen eines
eifrigen 2tnt)angetS ber neuen Seljre abftriegetn.
§err Dr. griebricty 9totlj in SMnctyen Ijat bie SJearbeitung
bes fcortiegenben JBanbeS mit ber gleid^en ©orgfatt, nrie bie bes J>or*
Ijergeljenben, auSgeffiljrt, unter £eranjieljung bes arctyioatifctyen unb
anbern ungebrucften toie gebrudten SRateriatS, baS jur Sontrote ober
Srgfinjung berEljronif bient; auc$ finb ©toff ar unb9tegifter ooniljm
angefertigt.
Sr tang en im Sftofcember 1894.
^xof. &axt v. <£egef.
Digitized by
Google
SSortDOtt.
$)er Untcrjcicfynctc gcftattct fu$, im 2fef($tu{$ an ta« *or«
fteljcnbc SBowort junacfyfi bcm acrctyrtcn §crau$gcbcr bcr beutfctycn
©tabtc<$ronifen ju banfcn, bet iljm bie bort bcforottycncn Slrbeiten
fibcrtrug, bann aflcn bcncn, tocld^c iljn unmittclbar obcr mittclbar
babci untcrftufcten : fcor aflen bcm $errn ^fatter 3. ftranjtcr (in
gggcntljal), bcm ©etrn ©tabt^SCrd&ioor Dr. 3. 33uff in 2fag$burg,
bem ©crrn ard^tt) * ©ccrctfir ft. ©irfctymann bafctbfi, bcm $crrn
Sibliofljcfat Dr. 5Elj. SRuefc bcr ftrctS* unb ©tabtbibtioflje! in «ug«*
burg, bcm $crm ftret«*8lrc^tt>ar (Jr. SRotlj in Hmbcrg (jefct a. J).),
fotoic bcr SibKotljctocrtoaltung bc$ Ijiftorifd&cn 83crcin$ fur ©$tt>abcn
unb Sflcuburg unb ben ffleamten an bcr ft. ©of • unb ©taatsbibtiotljc!
in SWunctycn.
9Wanc$cn im Sio&cmbcr 1894.
Dr. Sfttefctt* 3Utf .
Digitized by
Google
3nl)alt*Der$eid)ni§.
3$ottt>ott.
©ettytigmigen.
VII. 2)te €$ronif »on GUrnen* @enber bon ben McfUn 3ctten
ber CStabt bid jum 3a$re 1536.
(SmUitung ©cite III
tfanbfartftrabefarrfbwig XXXV
£ejt 1
Busang.
gortfc^uitgm ber (E&roitif bed Sector 2Rfitt<$ toott 2>cmer, fBaltyer unb Went 405
©toffar 471
^erfoTtemKrjetc^mg 514
DxtatKtjettfatfj 544
Digitized by
Google
Seridjtigungetu
@. 56, 22 tie8: Slbetberg flatt SRabetberg. @. 58 $ar. j. 3. 9 IteS:
attentat* flatt attentats. @. 138 2lnm. 9 tte8: ^ergme^ger flatt »erg*
mater. @. 179, 4 tfl am ffianbe ju tefen: 18. Oft. flatt 10. 2tug. @. 189
ge$8rt bte Stortante gn 3eite 13 (nt#t 43). @. 195 fefyft bet ber fllnftcn gette
am ftanbe bte 3iffer 5. @? 240 «ar. 3. 3. 15 tieS: SacoB flatt Sucofc. @. 255,
20 lies fletttotg flatt ffietttotg. @. 260, 17 ties 3atob flatt 3afcofc.
<S. 265 #ar. 3. 3. 2 Ifl ju tefen (Sorta flatt (Sorutta. @. 267, 17 ^eifct ba8
erfle 2Bort: t<$. @. 295, 5 fe< bet ber fiinften 3eile am ftanbe bte 3tffer 5.
(Sfcenfo auf @. 303. @. 410 2lnm. 2 mug e8 flatt $art VII. ^etgen flart VIII.
<S. 416, 7 tfl na<$ 3)egen$art etn flomma jn fefeen. @. 421, 16 tte«: 1495 flatt
1595.
Sftadjtrag.
3n @. 97 2fam. 2 tfl nocfy $u toergtetcfyen Utmann 2)fca$tmtttan , 53b. II.
@. 91. 3n bem 9£etdj8tag tm 3«$re 1518 ftnb bte toStyrenb be8 3)ru<fe« ber
@enberf<$en (S^rontf erfttytenenen 8fcet<$8tag8aften, jllngere SKetye SBb. I gu toer*
gtet<$eu. 3n ber 2fom. 1 3. 3. 440 ^tte no<$ auf ©otfcetn $ot. unb ret. SBotfS*
fcetoegungen Dor ber Reformation @. 77 ff. aerttriefen toerben fotten.
Digitized by
Google
VII.
Pic gfjiontli Don Siemens $enbei
Don ben dlteften 3eiten ber ©tabt bid jum Saljre 1536.
€t&bte4iomfcn XXIII.
Digitized by
Google
Digitized by
Google
(Si it I e i t u it g-
©tc in biefem ©anbe jum crftcn 9Me tin Drud erfc^einenbe
beutfcfce Eljronil toon Siemens ©enter umfafet mit einem grofcen Iljetfe
ifyreS 3>nlja(te$ biefelben 3^ttrfiume rote bie SlugSburger Sljronifen in ben
brei DorJjergefjentenfflSnben bie[er©ammlung, beren jetttt<$ am roeiteften
geljenbe, tie bed $eftor 2Kufi$, no$ in baS 3aljr 1487 Ijereinreictyt ; bie
©enberfctye Eljrenit fefct bann biefe fort, intent fieSegebenljeiten au$ ben
lefcten Satyren tfaifer grietricfys III. unb aus ber SRegierungSjeit SWaji*
mifianS I. unb feineS @nfel$ Sari V. bie fiber ben in 2lug$burg abge*
Ijaltenen fo DerJjfingnijJDollen SRei$«tag bom 3aljre 1530 unb bie 9)iitte
be$ Dterten 3afyrjeljnte$ l)inau$ Dorfuljrt. Diefe ereigntfcreictye ^eriobe
ber 8?etc$«gef<$i$te ffittt jufammen mit ber SMutljejeit ber ©tabt 2lug$*
Burg . bie in bem eben abgegren^ten 3^itroume burcfy bie ®ef#icfttc$feit
ifyrer $anbtoerter , bie 9Boljlljabenl)eit iljrer fflurgerfctyaft, ben SReictyfyum
unb tie UnteraeljmungSfaft iljrer grojjen Saujleute, ben SRuljm iljrer ein<
tyeimtfetyen ®eleljrten unb ftfinftler laum Don einer anberen ©tabt be$
SReic^eS fiBertroffen tourbe. $)er SSerfaffer biefer Sljronit ift ein 9B6n$
bed ftlofters bon ©t. Ulrtc^ unb 9lfra , au« beffen SDiauern Dor unb nacty
tym fo manege in ber ®ef$i$te ber ge(el)rten 8itteratur mit Sfyren ge*
nannte SWSnner IjerDorgegangen finb.
Da« 8eben unfere* ©enter (and} ©unber unb ©inber fctyretbt er*<rfairet.
fi$) berlief einfacty unb einfBrmig tnnerljalb ter engen ©cfyranfen, bie er
ft$ burc$ Sblegung be« 9RSncfy«gelubbe$ felbft gejogen fyatte. SOBir nriffen
befftalb auger bem, »a$ er in ben bon iljm fyinterlaffenen ©ctyriften felbft
fiber ft$ fagt, toenig Don feinen aSerljftftmffen, unb ttefe* SBenige ift
BerettS Don feinen BiSljerigen ffliograpljen SSeit^1 unb ©raun2, benen
1. »ett$,lBibl. Aug. Alph. VI 2. Mac. ©raun, Not. hist-lit.
€5. 161 ff. 8b. I ©. 1 ff.
Digitized by
Google
iv (Sinleituug.
and) neuerbings SB. SSogt in cincm in ber attgemeinen beutfctyen fflio*
grapljie fiber ©enber erfefyienenen Slrtifcl gefolgt ift, benfifct toorben.
fflraun xoar bcr fefete Srd&ibar unb fflibfiotyefar toon @t. UIric$; ct $atte
bor bcr SluPfung be« fltofterS noc$ ben ganjen ©eftanb be* ftloftcr*
arcfytbS beifammen, unb e$ »ar bon bornljeretn anjuneljmen, bag iljm bci
bem gteifce unb bcr Umficfyt, bur$ bie fic$ feme ©d^rtften au«jei$nen,
auf ©enber bejugttctye SHten unb SWottjen faum entgangen fein ttfirben.
£rofcbem lief e$ ficty ber SBerfaffer biefer 3^i(en nictyt berbriefen, neuer*
bingS arcfyibafifefye gorfctyungen fiber ©enber anjuftetten, (eiber oljne Jeben
Gfrfotg. 3um ©Ificfe burfen urir anneljm'en, bag un$ burcty biefen 9Wanget
an biograpljifc^en Daten nic$t$ gur SBfirbigung ber ^erfBntictytett unfereS
Sljroniften SBefentlictyeS entgeljt ; fein Dafein ttirb aufgegangen fein in
ber ©etljattgung ber iljm obliegenben M8fterftc$en unb geifttictyen 23er*
ric$tungen, im fleifcigen ©ammeln unb int ©c^reiben feiner jiemticty ga$I*
reid&en ©d^rtften. 5Dte $auptfa$e tft, bag fic$ un$ biefe gum grSfcten
S^eile erljaften Ijaben , benn nrir finb baburcty in bie 8age berfefct, uns
fiber bad SBefen unb ben SBertlj bed Scanned eine biel beutlictyere unb
toeitere SBorftetlung gu bilben, ate un$ bied burc$ Srljaftung einiger Sugerer
8eben$baten, bie \a oft feljr betanglo* ftnb, ermBglictyt toare.
©enber ift am SlemenStage (23. SKoo.) bes 3al>res 1475 3Worgen$
urn 6 Uljr gu 8auingen a./©, geboren, toie feine un$ erljaftene genaue
Slufjeicfynung befagt1. ©ein 35ater tear Saf pax ©enber, feine 2Wutter
SBalburga SReictyenbedin toon 2lis(ingen. SSon ben 8eben$berljfittniffen
ber beiben ift un$ nic$t$ befannt, ate n>a$ unfer Sljronift felbft batoon
anbeutet2, ebenfo toenig bon bem ©UbungSgange , ben er felbft gurficf*
getegt, bis to)ir Ujn ate 2W5nc$ in bem alt* unb xoeitberftljmten ©enebit*
tinerKofter gu ©t. UIric$ unb Slfra in 2lug$burg antreffen. Die ja^t*
reid^en Sitate3 au$ ber ftafftfe^en unb nad^ffoffifctyen fiitteratur ber SRBmer
(egen 3cu8ni6 btoon ah, bag er ftcty eingeljenb bamit bef^fiftigt $at;
1. Chronographia 93b. VI ©1. 157b : 1. c @. 1 Hum. b unb @. 3. «n ber
Eodem anno (1475) in die S. dementia lefeteteu ©telle ift eine SRottj <tu6 bem
(23. 5Rot>.), qui illo anno in sabbato V. 9b. ber @cnbcrf<$eu Chronographia
euenit, hora sexta de mane ego fr. (91. 25 4b) attgef ii^rt , bie toon bem £obe
Clemens sender autor et scriptor be« S3ater« unfered (J^roni(len berU&tet :
huius libri ac aliorum ab initio mundi er ftarb am 22. 2Jlai bed 3a^re6 1523.
ex patre Caspar sender et matre Wal- 3. 3n feiner Chronographia unb in
burga reychenbechin ex Aislingen in bertateinifd^cn^ronif (t)ersBolfenbiittlet
Laugingen natus fui et hec in die S. $<mbf thrift) , nid^t ober in fcinen beut<
Martini (11.9^0©.) scripsi. — ubrigenfi Wen (S^ronifen, n?o fol<$e, obgefe^en toon
tear ber (£lemeu«tag im Sa^re 1475 fein bem einleitcnben @afee, nur no(^ ein
@am$tag fonbern ein 3)onncr«tag. ^aarmal ©orfommen.
2. @. ^eitl? 1. c. @. 162 unb Eraun
Digitized by
Google
Sinleitung. v
bo$ jetgt er ft<$ ni<$t« beftotoemger Betm ©ebraucty ber tatetnifctyen
@prac$e ate einen fe$r bdfcn ©tittften, beffcn SRebemenbungen unb ©ort*
bitbungen nid^t felten an bie ©d?reibart bcr virorum obscurorum ev*
innem, f o bag fetbft ©raun , bcr bci bcr SeurtljeUung ©enbers einen in
jcber ©ejieljung fe$r n>o$fa>otlenben ©tanbpunlt einntmmt, ntc$t umftn
lann, (nac$ bcm 93organge RljammS unb 93eitljS) SenberS grdgted 933erf,
bic untcn bed nfiljern ju befprecfyenbe Chronographia , at« cm »opus
stilo quidem simplici ac barbaro sed sincero admodum conscrip-
tumc gu bejetctynen1.
Sr trat in bad Softer am 26. «uguft be« 3a$re$ 1496, an eincnt
greitag SWorgend urn 10 Uljr, alfo nod) nictyt 21 3a$re aft. 2lm 33or*
abenbe bed atler$eUigenfefte« (31. Oft.) tourbe cr aid SRobije etngefleibet,
unb cin 3a$r barauf (31. Oft. 1497) tegte cr bic 3»»nc$dgefubbe ab*.
9Sier 3a$re fpater (1501) bractyte cr ant DretfSnigdtagc bad crftc 9Wefc
opfcr bar 3.
5Da$ U(ri$ttofter befanb fi$ ju bcr 3«t, in bcr ©enber in
baffclbe etntrat, in etnent btfl^enben 3^ftanbe. $)er 8lbt 3o$ann bon
§oijenftein (1439—1458) Ijatte begonnen, bic in SScrfatl geratljene
ftlofterbtdcipKn burcty energifctye SRef orutation toicber gu Ijeben, fcine 5Rac$*
folger, 2Retc$ior Don ©tantfctm (1459—1474), $einri$ grtcg (1474—
1482) unb 3ofymn bon ©tttingen (1482—1496) toaren mit (grfotg be*
mfiljt, auf biefemSBege f crtgufd^rciten 4. 3Wit ber SMdciptin n>ar au$ bic
SReigung gu tiriffenfetyaftttctyer unb fiinftterifctyer S^atigfcit im Softer
toieber lebenbig gemorben. Die fflibttot^el tourbe untcr biefen Sbten be*
beutcnb bergrSfcert unb in einent befonbercn SRaume aufgeftelft, jafeit
1. ©rami, Notitia I @. 2; ©elt$ monasterii: Et in viplia omnium
VI @. 168. Son bcm #craudgeber ber Sanctorum habitu nouitioram indutus
Hist, relatio de ortu et progressu fui. Eadem die anno reuoluto feci
haeresum (f. barfiber untcn ©. XIV) professionem. ©gl. untcn @enberd
ttnrbc foaar an eben btcfcm barbarifd&en &$ron. ©I. 162*>. — 3m 3a$rc 1498
©tile nod? cine gute@cite entbedt: Tan- unterfctyreibt er bic Statuta ab abbate
tarn morum et religionis barbariem et conventu facta aid clericus. Mon.
(toic @cnber flc in feiner (gnafyung bor- Boic. ©b. XXIII @. 650 9tr. 284.
fu$rt) hand melior decebat oratio. 3. (Sbenba ©I. 73*>; Anno domini
Quin id ipsum veritati majestatem 1501 in die Epiphanie ego primitias
facit, quod simplicissime scripta. ©gt. meas celebraui.
bagegen bad Urtyeil bei ©$eltyorn, 4. @. SBitttoer, Cat abbatum mon.
©ammlung fur bie <$ef$. I @. 243. SS Udalrici et Afrae Augustensis in
2. Chionogr. ©b. VII ©I. 23b . @tei*ele,5[r^tb f.bie©ef^.b.©tet^um«
Eodem anno (1496) feria sexta post 3(ug8bnrg III ©. 1 95 ff . ; ^lac. ©raun,
Bartholomei bora decima ante pran- Oef^. ber $tr$e unb bed drifted ber
dium Ego fir. Clemens Sender de Lau- tyctltgcn Ulri^ unb Slfra, 3(ugdb. 1817,
gingen autor et scriptor huius libri @. 28« ff.
et aliorum intraui religionem huius
Digitized by
Google
VI
(gtnleitung.
bem3al)re 1472 toax im Slofter cine eigene £)ru<ferei errid&tet, bie tfingere
3cit tijfitig tear1- Die feit ber jtoeiten $51fte be$ 15. 3al)rl)unbert$ in
SSfagSburg nacfytoeisbare $umaniftifc$e SRidjtung fanb aucfy in bem Softer
SSfoljanger unb greunbe, neben benen jebocty auc$ bic in bem atten ©etcifc
m&nd^ifcfyer ®elel)rfamfeit $)aljinti>anbetnben rfifttg fortarbcitctcn \ &n
®efiil)t ber ®egenf5felt$fett fcfyemt in folctyen Shreifen gar nictyt gum 2Je*
toufctfetn gelommen ju fein, tt)ie ja aucty tfjatfactylicty fc^r biete biefer
$Iofterl)umaniften nur ba$ tateinifefye ®e»anb iljrer 93orbitber ftcty ange*
eignet, oljne Don ljumaniftifefyem ®eifte nur einen gunlen in ftc$ aufge*
nomnten ju Ijaben; ber burc$ feme Ijiftorifcfyen 9lrbeiten belannte ©igmuub
ajietfterlin , ber \a au$ bem Sfofter Ijerborgegangen , ift ein ItafftfcfyeS
SJeifpiet tyiefiir: ein ganj anneljmbarer Satetner unb begeifterter
greunb ber alten Sitteratur unb babei ein aufcerft geftnnungStfictytiger
2)Wnc$3.
Stntge SDtonate bebor unfer ©enber in ba$ Utrictyftofter eintrat, toar
Sonrab SDWrfin4, ein geborener SlugSburger, btstyer ^rior im Softer,
jum Slbte getoSfytt toorben ; er berftanb e$ , bie Don feinen SSorgSngera
iiberlommenen guten SErabitionen toeiter gu fiiljren, fo bag unfer Sljronift
bi$jum£obe biefeS 3lbte$ (1510) in too!)tgeorbneten H5jier(td&en 33er*
Ijaltniffen (ebte, bie feiner geiftigen unb ti>iffenfc$aftfi$en gortbitbung nur
f8rberti<$ fein fonnten. S3 tear bie$ auc$ bie 3e^/ to ber ftcfy ba$
eigenartige 23erl?aftni6, toetcfyeS ficfy gtmfd&en bem Saifer aRajimittan unb
bem ©t. Ulrid^Kofter fctyon border ju entroidetn begonnen Ijatte, immer
meljr befeftigte. @$on feit 1492 bon bem Sonbent in bad engfte geift*
ttctye 23unbnij$ aufgenommen 5, befd&enfte 9Wa$imUian bas Stofter mit
jatytreicfyen 23etoetfen feiner ©unft unb ®nabe. Die SDWncfye fatten
ijauftg ®etegenl)eit, ben merltoiirbigen 9ftann, beffen ©etyieffate unb
£ljaten bie 3ettgenoffen beft&nbig in 2UI)em ertyielten, in ungejtoungenem
perf5nfic$en SSerfe^r ju feljen* 2Rit tiebebotter Ireue befd^reibt ©enber
bie iiberaus prunfbotten fircfyftcfyen geftttd&feiten, bie ber Satfer bei feiner
3ln»efen^eit in SSfogSburg in ber Utri(fy!ir<fye ober im $)om abfyaften lte§,
1. @. 3«*>f, SfogSfr- Sudjbwderge* 3. ©. iiBer i^n bic (ginletturtg gu
f^te I ©. VIII, abcr and) (£. SWeggcr, @tgm. 2ttetfietltn8 (£bron. ber 9ect*««
Wutfb. altcflc 2)rudbcnfmaic jc. @. 39. ftabt iRIlinbetg, ©t.<£^ron. Ill ©. 3 ff.
2. @. l?iegu 2ter, 3)cr *ug«B. $uma* mit ben DJadjtrcigen gren«borff^ in ben
mflenfreis mit befonberer S3erucffid(>« 5(ng«b. @t. (£^ron. I ©. 267 Slnm. 1.
tigung Sem^arb 5lbelmaiin« toon $lbel* 4. ®gt. ^iejn bie Chronographia
mannsfelben in ber ^eitfetyr. b. ^>i(l. 25er. @enber8 53b. VII 81. 23».
fiir e*»abcn n. ^enb., 3al?rg. 18S0 5. Sittmer 1. c. ©.355 ; togt^ramt,
@. 68 ff , ilber bie ^umaniften im Mrify Utri^ftofter @. 302, 305.
ftofter insBefonbere 1. c. @. 70 ff.
Digitized by
Google
(Staleituttg. vn
fo namentlicty bie geter ber ©runbfteintegung ju bem ncuen ffiljor ber
U(ri<fyltr<fye, bie ber Saifer eigentyanbig fcofljog K
$>tefe glfidtfictyen 3^ten toftljrten frcttUfr ntctyt meljr fange, 3o$ann
©d&rott, ber SRadftotger bed 9lbted SDWrlin, ber ©oljn emed 2lugdburger
SBadterd, ber fi# bid ju fewer (Srljebung jum 2lbt burc$ freunbfityed unb
corrected SSer^atten audgejeicfynet Ijatte, jeigte in feiner neuen SBfirbe
(gigenfctyaften, toetd&e bie bidder in bem Sfofter Ijerrfctyenbe SRulje unb
Drbnung gefftljrben mugten. <Sr refignierte feine SBfirbe erft im 3aljre
1527, nac^bem er berfetben in ber 3ti>ifc$enjett infotge feiner Untaugficfc
leit auf Seranfoffung bed SBifctyofd f<$on eine &t\t tang bertuftig ge*
toefen2,
fiber biefe SBorgSnge erfaljren toir fcon ©enber nid&td, eben fo
toenig fiber feine eigenen ©dijtdEfate wS^renb biefer £eit SBfod ber
SDatierung einer feiner ©cfyriften erfeljen nrir, bag er ficty im 3o^re
1507 no<$ in Slugdbttrg befanb3, aud ber SDatierung einer anbern,
bag er im 3aljre 1517 in bem ber ©tabt Saufbeuem benactybarten
Softer 3rfee tebte, bad mit bem ©t. Utrictyffofter in Slugdburg in
engen SBed&fetbejieljungen ftanb4. (£r giebt ber fefcteren ©ctyrift bie
SBerfe mit auf ben 333eg , mit benen ber in ber SSerbannung ju £omi
f$mac$tenbe Dbib feine Sriftien na$ 9fom fanbte : I liber Augustam
(ftatt Romam), toorin man ©eljnfud^t nacty bem lieb getoonnenen
gtfinjenben Slugdburg erlennen bfirfte, }U toetcfyem bad [title 3rfee
freili^ einen ftarlen ©egenfafe bttbete. ©er Umftanb, bag ©enber
fidj fiber ben Slufcnt^alt Sutyerd ju Slugdburg (im Saljre 1518) fo gar
\&)Uty unterrid&tet geigt6, unb bag er bie Slnfange ber Sntnricfetung
ber {Reformation in Slugdburg gSnjft$ mit ©tililfd^toeigen fiber*
geljt, fo bag feine barauf bejttgficfyen SWittljettungen erft mit bem
3aljre 1524 beginnen, &on too an fie bann ftettenroeife feljr aud*
futyrticty unb anfctyauficty toerben, tegen bie SBermutljung nalje, bag fidj
©enber bid ju biefer 3^t nictyt in ber ©tabt befunben $abe6; ffir
1. ®. untcn $t. 168*ff. 8fct<$«tage toom 3«$r 1518 tootgefaflene
2. ©raun 1. c. @.307ff. 8g(. «tc$ &fcfcbieb$icene St. SJtojrtmiUanS toon ben
Me (Etonica netoer gefaicften 81. 68». aKbnd&en toon @t Ulri$ erj^lt, gu
3. ®raun, Not hist.-litt. I @. 47 foted&en, inbem bet (Sbtoniji bort fo tebet,
SRt. II. alS toSre er perfflnttcty babet getoefen:
4. (gbenba @. 48 Sflx. III. fetn 2ttt... ^at . . . un& (bie W6xtAt)
5. 3n bet beutfdjen S^ronif , ©anb« angefetyen, al8 toerbe u«8 fetn
f$t. b, unb in ber SSolfenbilttlet ©anb* Wit ntt me in bifer jett fec^en unb
f^rift (wie autf) f^on in bet Ctytonogt.). toon ung batmtt utiaub nemenac.
6. ©egen biefe ?(nnc^me fctyehtt bie 2)oc^ fann ftc^ ©enbet bamais ja nut
@teHe (beutfty St?rontf , §anbfd?r. a toorilbetge^enb in Augsburg auf^alten
8L 209»), in bet ©enber bie na$ bem ^aben, tote auc^ ni$t audgefc^Xoffen i%
Digitized by
Google
vin (Shtteitung.
fca* 3aljr 1527 ijt er in Slug^Butg toieber nacftjetoiefen unb jtoar al$
$rior'.
©eitbem bie reformatorifcfyeSBetoegung fi$ in 8fag«burg auSgebrettet
^atte , mar e$ mtt bem ruljigen unb beljagftctyen 8eben ber 3K8n<$e toon
©t. Ulricty fcorbei. 3nnerljatb bcr iitoftermauern felbft fanben bte SReuer*
ungen 8ln$5nger, fcor alien ben ^farrprotnfor 3oljann ®$mib, ber fid&
offen ate fiutljeraner belannte unb auc$ feine ^farrangeljSrtgen fttr fidb
ju geurinnen &erfuc$te2. 93on aufcen Ijer tyatte ba$ Softer ju teiben &on
bent gegen ba$ 3K6nc$$toefen aufgebracfyten ^JdBel unb f pater, ate ber
©teg ber neuen 9tt$tung entfetyieben tear, au$ toon ©eite beS {RatljeS.
©enber Ijat e$, tote e$ f<$eint, nictyt fflr anftfinbtg gefunben, in felnen
fremben ip&nben ttbergebenen Sljronifen au$ ben SWauem be$ ftfofterS
ju plaubern unb fiber interne Slngetegenljeiten feine$ Son&entS }U beridj*
ten3; bagegen betra<$tet er e$ gerabeju ate etne feiner $auptaufgaben,
bie toon aufjen Ijer feit ungeffiljr bem 3aljre 1527 fetnem Softer nriber*
faljrenen Unbitben unb ©ebr&ngniffe ntSgfi^ft au$ffi$rttc$ ju fctyitbern,
jo bag ttoir fiber biefe SSorgfinge genau unterrtd^tet finb4. 3m 3al)re 1534
unterfagte ber SRatlj ben SM&nctyen ba$ $rebtgen in ityrer ftirctye unb fteflte
einen neugtfiubigen ^rebiger auf , unb im 3a$re 1537 erging an fie ber
fflefeljl, fi$ enttoeber ber gen>ol)nten {RefigionSfibungen ju entyaften unb
bie SUber ju entfemen ober bie ©tabt ju toerfaffen. 2)er feit ©$ott$
{Rficftritt an ber ©pifee be$ SttofterS ftetyenbe 3oljann ftSntin 5 entf^ieb
ft$ ffir ba« tefetere; am 18. 3anuar genannten 3al)re« begab er ftc$
mit feinem Sontoent in bad im 3aljre 1533 erlaufte ©ctytofc Unter*
nnttetebacty 6.
©enber* ©jroml reid^t in iljrer tefeten gaffung nur bte jum 3a^re
1536 ; bie (efete SRotij batiert toom ©t. Urfufa«Iag (21 . Oft.) btefe* 3al?re* ;
bie SBibmung ju btefer Sljronil nmrbe ein paar lage fpfiter gefdftieben unb
bag er na$ ber <grjfi$tung einee anbern 4. @. &auj>tf8<$ttc$ Jtyamm, Hier.
2K8ndK« Berid)tet unb ftd? nur bur$ ben Aug. Ill unb ©raun, Utri^ttofler,. bie
©eBraud) ber crften $erfcn al« lana» Belbe unfern ©enber (in ber gaffung ber
jat?rigf« 2RttgHeb bed Sonfcentcfi in bte Chronographia) and) fonfi genie aid
3aW berer, benen ber abWieb«gru§ bc« Ouette benu^en. ®. bie mit einer ©ef$.
j?aifer« gegotten, mit einf^liegt. toon ©t. Utric^ ©raun toorange^enben
1. 93on SJeit^ 1. c. @. 163, ber bie« Slutoren jufammengefteflt in ber S3orrcbe
cinem ©riefe 83eit ©ilb« cntnimmt ju beffen ©ei*. be« Ulri^-«io(ter8
2. ©. »raun, Utri^rioper @. 310 ©.XIII. 2>a$u fommen nod^ bie ©io»
unb unten ©enber 931. 233*>. ara^ten eimelner 3W8ncJe be8 £lofter«
3. 3n feiner Chronographia jebod), tn S5eit^« Bibliotheka Augustana.
bte er fttr p* juriidbe^ieit fommen ber* 5. 3ofyran ^3nlin, SIBt toom 12. 3utt
artige ©tetten 8fter (teenn aua) ntd^t in 1527 Bis jum 17. 2Ra'rj 1539.
groger 3a^l) Dor. 6. ©raun, Utri^tlofier ©. 312.
Digitized by
Google
(Smfeitung. ix
trfigt bad Datum : 8ugdpurg ju fant Urlicty an fant 8fra beler tag (26. Oct
1536) K Died ift bad tefete 8ebendjei$en, bad ft$ bon ©enber erljatten
$at. $)a$ SWecrotogium bon ©t. Ulric$ gibt und nocty ben 2luffcf?(u^
bag cr am 16. gebruar ton biefer ffiett gefctyieben tft — bad 3a$r tft
(eiber ntd)t genannt2. SBir miff en alfo nictyt, Ijat ©enber bie 2ludn>an*
berung feined Sonbentd na$ Untertoittrfdbacfy nod) mitgema<$t ober nictyt.
Sange bflrfte er bad 3aljr 1536 ntctyt flberlcbt $aben , fenft tofirbe fi^
bo$ noc$ irgenb eine fpfitere ©pur ton t$m nactytoeifen (affen.
©enber §at bie &erf<$iebenen2lbfaffungen feiner Sljronit2lngelj3rtgen
ber gamilie gugger getiribmet 3, unb »ir burfen biefe biographize ©fijje
nic$t f($tte&en, o$ne noc^mit ein paar ©orten feiner perf&nfictyen 93erljfilt*
niffed ju iljnen, fo toeit ed fi<$ aud feinen 8lufjeid)nungen ergibt, (Sr*
t»a$nung ju t^un. fflefannt ift bie 3ttactytftettung, bie biefe gamilie in*
folge Ujred SReidfrtljumd unb tljrer fflejteljungen ju fiirftttd&en ?erf8nftc$*
fetten, an iljrer®pifce fiatfer SWapmifian, ftaifer ftartV. unb $5ntg
gerbinanb, einnaljm, fotoie bad 2lnfeljen, beffen fie ftcty burdj i$re $rac$N
entfaltung, tljre reid^en ©tiftungen fflr bie JKrctye unb bie Slrmen, tyre
greigebigfett fflr SBiffenfd&aft unb JJunft4 erfreute. 8te ber SRetigiond*
jtoiefpalt bie ©firgerf^aft ber ©tabt in jn>ei fetnbftcfye Sager f$ieb, ba
tear ed biefe gamitte, bie con ben Slftgtaubigen a(d ber $ort bed $atljo(i*
cidmud, „ber guten, toaljren, rec^ten Sljriften", gepriefen tmtrbe6. gfir
und tommen Ijier inJBetractyt 3atob ber9tei$e, bann{Ratmunb,2tntomud
unb $terontymud gugger, bed erfteren , ber finberlod ftarb , SRcffcn unb
Srben, atte brei Snlel bed im 3a$re 1469 cerftorbenen 3afcb gugger bed
tfteren. 9ftit fammtlt^en ift unfer ©enber tooljlbefannt, ffimmtftctye $at
er in faft fiberf$n>angfi($er ffieife, ttyeild in feinen £l)roni!n>erfen fettft,
tljeild in ben ©ibmungen Ijierju toegen tljrer pr5$tigen fiugeren Srfcfyei*
nung, tyrer ®efcfyaftdgefctyi<ftt<$!ett, iljrer ffiofyttlj&ttglett, iljrer lirctylidjen
grBmmigleit gepriefen. 3Bir bflrfen und bie gugger too^I aid flet^ige
®fifte im ©t. Uftictyttofter benfen , toie umgele^rt bie mit ben guggern
1. @. untett @. XLI. 1790, tt>o toon bcu vlxl* berfl^renbeu ^er«
2. Necrologium Augustanum fBnti^feitcn biefer gamilie befonber«
(«ug«B. «rei«. u. ©tabtBibUot^., Aug. SRaimtmb unb «ntonlu« gugaer e.l Iff.,
332, ©I 7» unter 1 6 Kl. febraarii : Cle- bq». 5 1 ff. auefttbrlty geroftrbtflt teerben.
mens sinder pbr. et monachus pro- 5- 2fa$ bicfem©runbe toaren fie ber
feuus anberen ^artet -auf bad Sugerfte toer^agt ;
3. e. »* «. x u. xviff. ^riWffptr4„7biS
4. @. ^ier^u bad ©d^rift^en S3eiHfi : Bejcugenber ©teflcn : ti>a« man i^rem
De insignibus iUastrissime S. R. I. @tfer fflr bie alte ^trd^c jutraute , ta'gt
comitum Fuggerorum mentis in rem bie iRotij ber (Sronica ne»er gef$t$ten
litterarium mentis libeUus singularis, ®t. 86» bcutlit^ ertennen.
Digitized by
Google
x (ginlettuttg.
naljer in ©erftljrung gefommenen SDWnctye ate getegenttic^e $au«* unb
£ifctygenoffen btefer iljrer ®5nner. ©enber nrirb iljnen belannt getoorben
fein ate eifriger ©ammler gefctyictytfictyer Urlunben unb 9Zad^rid^ten , unb
fo ift toon iljrer ©cite »ol)( bcr ffiunfcty audgetyrodjen toorben, toon fcincr
$anb eine aud f cincn ©ammtungen Jjergefteflte ©tabtctyronif ju erljalten.
Sin folder SBunfdj n>ar fiir ©cnbcr ©porn genug, fl$ fogletcfy an bic
Slrbctt ju macfyen, fo bag t©ir bie Sntftetyung bcr ©enberfd&en Sljronilen,
mic bed SRfiljern nocty bargeman toerben toirb , bcr Sfotregung ber gugger
jujuf<$reiben tyaben.
SBietfeicfyt ift bent freunbfetyaftftcfyen SBerljfiftniffe, bad jtoifd&en un»
ferem ©cnbcr unb bent rcid^en guggerljaufe beftanb, auc$ bad ^ortrfit
bed Sljroniften ju oerbanlen, bad und Don ber $anb teined gcringeren ate
$olbeind bed Stteren erljaften ift. Sn ben in ©erlin aufbetoaljrten SReften
eincd ipotbeinfaen Slugdburger ©ligjenbuc^ed finbet ftd^ nfimticty auger
einer ganjen SRetlje son fflilbern $uggerf$er gamUicngticbcr unb toon
^erfSntictyleiten, bic mit ber guggerfctyen gamUie in cngeren ©ejieljungen
ftanben, and) bad ?ortrSt eincd 9W8n$ed mit ber toon ber $anb bed
2ttaterd ^ertfl^renben ©ejetdjnung w$er Stement Don fant u(ri<$", in bent
toir mit atter JBaJjrfctyeinttctyleit unferen Slemend ©enber erlcnnen bfirfen.
Sine jtocite 3e^nun8 &on berfelben $anb finbet ftcty mit berfelben ©ei*
fctyrift in bcr #anbjei<$nungen*©ammlung bed grogljerjogfictyen SWufeumd
in SBetmar K 5ftotljroenbig aflcrbingd ift ed nictyt, bag man bie Qratfteljung
btefer Silber mit ben guggern in 3ufammenljang bringt, benn ipand
$ofbetn Ijat aucfy fleigtg im UlrictyHofter portrfitirt, toic fic$ aud ber ge*
nannten in fflertin befinbtfetyen ©ammlung ergibt, in ber pc$ auger ben
^ortratd ber 2lbte SDWrlin unb ©d^rott bad bed ©rogletfoerd 3ofcmned
®rieg$err, bed berfiljmten fieonljarb ©agner (bed gut fctyretberd) unb
nocty me^rerc anbere oon 9K&nc^en biefed fftofterd finben.
SDamit tootlcn n>ir norlaufig bie $erf8nfic$feit unfercd S^roniften
fcerlaffen, urn erft na<$ ber SBtirbigung f einer ffierle nrieber ju tljm
jurfidfjufeljren.
I**"* ^ie et^c Kttcrarifi^e Slrbeit ©enberd, bon ber toir Jjoren, ift fein
"""• . Breuiarius Decretorum ac Decretalium Sexti et Clementinarum,
DecA'o- 4°' ber in bcn Safren 1504—1507 entftanben unb am 20. ©ept. bed
rum etc. ic^tgenanntcn 3a^red beenbet lourbe 2. j)cr Sobej lag ©raun nod^ Dor
1. SBoItmann, ©an* ©olbcin, ©b. II Finit breuiwriuB decretorum ac decre-
©. 75 Wx. 1 16 u. @. 89 9h. 281. talium Sexti et Clementinarum, totius
2. (Sine @^Iu6«otij bed Sober lautet: canonici iurii excerpte electiores
Digiti
zed by G00gle
$inleitung.
XI
unb tourbe Don Ujm in fetnen Not. hist.-lit. ©b. I ©. 47 furj befctyrte*
ben, iefct ifi er fcerfc^oflen.
3e^n 3a$re fofiter, am 12. 3uni bed 3afyred 1517, tooaenbete2-*™*-
©enber cine in bad rein tljeologifctye ©ebiet einfetytagenbe SlrBcit , ben aaiaue-
Armariu8 Animae, 8°, gletctyfattd Don ©raun 1. c. ©, 47 befctyrteben.
Diefer ©anb gaft au# ate fcerloren, tourbe aber &on 3. ftranjler in ber
3lugdburger fireid' unb ©tabtbtbtiotlje! toieber aufgefunben. @d tft bad
oben enoafytte in Utofter 3rfee entftanbene ©erf, bad bent bamatigen
W>t Don ©t. Utri<$ in Jlugdburg, 3olj, @$rott, genribmet ift.
Sine britte Slrbeit ©enberd finb feine Adversaria astrologica x, 3 •^•r"
oon benen SBraun 1. c. ©. 48 o§ne ffirtoaljnung ber jeitfid&en Sntfteljung "Hj{^
berfetben nur ben 5Eite( nennt. SDtcfer Sobej ift tote ber erfte jur 3e^
nictyt auffinbbar.
©enber §atte bie 2ttitte bed fiinften 3al)rjel)ntd feined Sebendatterd 4^;
f$on uberfctyritten, ate er bteSlbfaffung feined erften unb jugleicty grflfcten p1"*-
Ijiftortfctyen SBerled, feiner Chronographia, begann 2.
2fa trabitionetfer Slnregung ju einer berartigen Slrbeit fc^ftc ed in
bent fttcfter ni#t 3. Da Ijatte er bor alien an ben SBerfen bed oben fctyon
genannten SDteifterlm ein aneifernbed SSorbitb 4 ; gleicfy jeitig ntit biejem
(ebte iut Softer ber 2DWn<$ 3oIjanned gran!, ber SSerfaffer bon Slugd*
auctoritatefl, per fratrem Clementem
sinder de Laugingen diui ordinis
sancti Benedicti hujua Cenobii sancti
Vdalrici monachum Anno etatis mee
triceaimo primo anno vero salutis
1507. In vi^ilia sancti mathei apostoli
et euangeliste hora secunda diei. Sit
igitur lauB deo beate virgini etSancto
Onoffrio Amen (©rauu l.c. €5. 47). —
2)ie Collectiones decretalium (me tft
^dpftlic^c ©eubfdjreiben unb (Soncttien*
Scfd^filffe) tourben juerft in 5 ©fluent ge-
fammelt burn? ©reacr IX. im 3a$re
1230, bann im Liber sextuB erga'nat
tm 3. 1298 bura) ©onifaj VII. ; bte
lefcte ©ammlung tourbe im 3. 1313 toon
(Siemens V. toorgenommeu. 2)ru<fe biefer
©anrmtung entffanben fdjon toer&altuifr
raa§tg frttfc.
1. 3Rit bem Xitel » Adversaria « be«
geid)nete man feit bem 15. 3$bt folate
@^riften, hi benen man gelegentltcbe
©emerfungen unb Worsen iiber beftimmte
»iffentd)aftlia)e 2)iScitottnen aufjeidjnete.
— 3u bcr3ett, in ber ©enber fetne »Ad-
Tersaria« [d?rteb, lebte tm Stiofttx ber be*
ritymte SSttufl ©tfb, ber nametttltd? bura)
fctne aftronomifefcen unb oflrologt d^en
@tubten unb Hrbeitcn toeifytn befaunt
trar unb audj t>icttcic^t auf ©enber na$
biefer 9mtung anregenb gcatrft ^at.
©. iiberi^nSter, 2)er?lug*b.$umant(tem
frctd in ber 3ettfd)r. b. 1)\ft. S3er. f.
@d)»aben u. 9teub., Sa^ra. 1880 <S. 74
unb Seity, Bibl. Aug. I @. 10 ff.
2. (5r jtanb, al« er ben erftat ©anb
fetnerChronographia been bet, im 47. 2e*
ben«jabre. <gr fagt un« bteg felbfl am
©d^luffe btefe«53anbe« (331.316a) in einer
SBeifctyrift, battert »in vigilia ascensionis
domini (13. Stat), anno ab incarna-
tioneChristil523«. 53raun,Not. hist.-
litt. I f 2.
3. fiber bie ju^enbers 3eit tn?lug«»
burg blityencen gelebrtcn Wfiortfd^en «e*
frrebungen unb Slrbeiten, tie (mtab»
fyangig toon bem ^lofler) toon (Sonrab
$cuttnaer unb beffen fiteis augginaen,
f. ?ier I. c. @. 81 unb ©egele, @efc$. b.
b. #tjtoriograp$ie @. 112 (f.
4. e. oben e. VI.
Digitized by
Google
xii Stalettwtg.
Burger Hnnaten (1430—1462), ber aucty ate ein borjfigticfyer ©fl$er*
illuminator gerttymt tmrb (f 1472) *; etoad faster SBityefat SBitttoer
(t 1512), bcr SBcrfaffcr bed auf fe$r fleijjigen ©tubten berufanben Cata-
logus Abbatum monasterii SS. Udalrici et Afrae Augustensis,
gugtei<$ and) ©ammler einer ganjen SReilje Don !)iftorifc$en ©ctyriften 2.
9tic$t innercr SDrang trteb iljn ju bicfer ©efctyfiftigung, fonbern, tote
er fetbft fagt, out otiositatem, que est inimica anime, effugaret« 3.
SlWtt anerfennendtoertljer $forljeit &uggrt er fic$, be&or er ficty an bie Sir*
belt begibt, fiber ben Unterfctyteb jtoifctyen einem »Historiographum« unb
etnem »Chronographum«: »Hlius est maxime rerum gestarum histo-
riam et ordinem ad plenum per singula conscribere, istius vero
tempora principaliter connotare et succincte transcurrere memo-
riam ac historiam rei gestea 4. ®r entfetyieb ftc$ fur bad (efctere, unb
fo entftanb bad erfte unb umfangrei<$fte feiner ijtftorifctyen ffierle, feine
jtitftfb&nbige Chronographia, ju ber er, be&or er ju fc$reiben anfing,
bur$ 3a$re fang betriebene SSorarbeiten ben ®runb getegt Ijaben mug.
©enber fctylofc ben I.JBb. ber Chronographia im 3al)re 1523 5 unb
mar tm 3al)re 1 534, bid ju toetd^er 3eit bie s3? oti jen, Sr jfibtungen unb Sllten*
ftucfe rei<$en, mit bem (Sanjen ferttg, fo bag alfo bie 12S3finbe in 123a$ren
gefctyrieben tourben. Die erften 7©&nbe, umfaffenb gefctyictyttictye SRotijen
aud ben fruljeften $eiten bid jum 3al)re 1 525 6, tourben rafc$ gefBrbert,
im 3a$re 1526 toaren fie fcoflenbet. 95on ba an bietet bie Chronogra-
phia 3eitgef$ic$te. $)er 8. ©anb umfafct bie 3al)re 1525—1528, be*
fonberd audffiljrftcty bie Sretgniffe bed ©auernfrieged erjfiljtenb, ber 9.
©egebenljeiten bed 3a$red 1528, tooran ficty bie ®ef$ic$te ber ©etage«
rung toon ©ten burc§ bie 5EfirIen unb eine 2tofjfilj[ung bed latferfictyen
$otyerfonatd in bem Seftanbe nac$ bem 5Eobe 3Warjmi(iand anf($Refct.
Der 10. ©anb entyalt (Sreigniffe ber 3al)re 1529 unb 1530, namentfic$
fe^r audffil)rti($ bed in lefcterem ju Sugdburg abgeljaltenen 5Rei$dtaged,
ber 11. fotc$e ber 3a$re 1530—1533, ber 12. meiftend 2lftenftfi<fe, jum
geringeren 2^eile bie 5lugdburger ©tabtgefctyictyte, gum grS&eren bie ber
SBiebereinfefcung bed $erjogd Utricty toon SBfirttemberg &oraudge$enben
SJerljanbfungen unb ©egeben^eiten betreffenb. Die erften 11 ©Snbe ftnb
1. $al. ttber tyn @tei($elc, 2tn$ifc 3. ©. bie Skrtebe \u feiner Chrono-
fiir bie ©cfc$. bed %ist1). fcugsb. 53b. II graphia, abgebrudt Bet ©roun Lc.©.2.
@. 78 ff., too au<$ bie (jtytonit granfs 4. (gbenba.
@. 79 ff. abgebtudt if*. 5. @. bie ^terauf begilgli^e %n$aU
2. 8d. ilber i^n ©tct^ete 1. c. UI @enber« bei »roun 1. c. 0. 2.
@. 10 ff.; ebcnba pnbet Jl^ au<$ 6. @. ju bem gotgenben unten bie
©. 1 5 ff. bee ftbbntcf bed Catalogus ^anbf^nftenbef^retbung.
abbatum etc.
Digitized by
Google
Shrfeitung- xni
in bem f$tec$ten Satein gef<$rieben, Don bcm oben bie SRebe tear, ber 12.
in beutfttyer ©practye.
SMe Chronographia, mit Slfcam beginnenb, betoegt fi# bei ber $)ar*
fteflung ber aften unb ber friiljeren mittclaltcrltd^en ®ef$i#te, toa«
©ruppierung unb Stuff affung bettifft, burcfyaud in ben ©allien ber ge*
tetyrten $iftoriograpbie bed SWittefofterd ; ttritftfirftc^e ©erfnfipfung einan*
ber in 2Bir!K$Ieit fernfteljenber SDinge unb bBfliger SWonget an ftritif
bei ber 9u$mal}( unb ©enflfeung ber Ouetten geben biefen Hjetfen bed
ffierled bad c$ara!teriftifc$e ©eprfige. SDtc ©iic$er ber Ijeitigen ©ctyrift
bed aften unb neuen leftamented, bie ©cfyriften ber #ir$en&ater, bie
r1)efirien" ber ©ibtyflen, Segenben, aftrotogifctye Sombinationen, mtytljo*
(ogifd&e {Reminidcenjen, antile unb mittetafterlic$e ®ef$i<$tfc$reiber,
^itofo^en unb $oeten toerben im bunteften Durc^einanber ate Queften
tyerangejogen unb oft in ber unnaturli$ften SBeife gebeutet unb berjerrt;
man fuljft fi<$ Derfuctyt, bie an fic^ unponierenbe ©etefenljeit bed 35er*
fafferd, bie ju fotcfyen ©erirrungen unb ®efc$madttofig!eiten futyren
lonnte, ju beftagen. Dcr geringe SBertlj, ben bie erften ©finbe befifcen,
mar ttotyl au$ bie Urfacfye, bag ©raun bie baju ge^Brenben Snbiced ni#t
pubftcierte; er begann bamit mit SRectyt erft bei bcm fiinften ©anbe. ©on
$ier an treten bie fabelljaften ©emente meljr unb meljr jurfid , urn extern
tyiftorifd&enQueflenmateriat ju toei<$en, bid ber SBcrfaffct bedffierled in bie
Sage fommt, ©egebenljeiten unb gef<$ic$tftc$e Sreigniffe fetner $eit erjaljten
ju Bnnen, ©o gewinnt bad JBerf ton ©anb ju ©anb an Sntereffe unb
83ert$, unb ed biirfte fic$ too^t (oljnen, bie (efcten 8 ©Snbe namentttc§
jur Sudbeutung fur batyrifctye ®ef$ic$te einer genauen Durd^jid^t ju
unterjie^en ; ed ift barin gar man<$e 5Ra<$tic$t son Iofatgefctyi<$tU<$er
©ebeutung, mand^e biograpl?if$e ffitnjefljeit entljaften, bie Jjeraudgeljoben
ju toerben Derbiente.
©enberd Chronographia ift ein SBerl, toetctyed bie aflgemeine
&ir<$en* unb $rofangef<$ic$te mit befonberer ©erudffictytigung ber {Reictyd*
gef<$i<$te beljanbeft1; boc$ nimmt bie ffirjfi^tung bon ©egebenljeiten,
n>el<$e bie ©tabt* unb ftrc$engef$i$te Don Slugdburg unb ben angren*
jenben ®ebieten beruljren, in ben meiften ©Snben einen fo grofcen 5Raum
ein, bag bem ©erfaffer fctyon bon Slnfang an ber®ebanle, in feiner
Chronographia eine audreictyenbe Quelle fur eine Slugdburger Sljronif
1. 2)icfe Chronographia torirb auf* sacrarum sitnul et profanarum ab
aeffibtt in JSitQtibautxS Hist, rei litt arbe condito in liter as retulerunt.
O.S. B., Aug.et Herbipoli 1754 untcr L. c. @. 335.
ben SBcrfen beter, qui histortam rerum
Digitized by
Google
xrv fcinUttung.
gu fc^affen, t>orgefc^meBt gu $aben f$eint. Site ®ef<$t<$te feme* Jttofter*
ftnbet im aflgemeinen nur in ben oben angcbcutctcn $artieen ©erficf*
fid&tigung; oon tf($ felbft forid&t er nur an gang toentgen ©teflen, unb
ba meiften* nur, too er burtty ©erufung auf feine 8lugenjeugfd>aft ober
auf ftctyere OetofiljrSmSnner feinen Slngaben grB&eren 2tnfpru$ auf
Ofoubljaftigfeit oerteiljen mS#te K 8u<$ jaljtreid&e Urfunben, ©erffin*
bigungen, ©rtefe, ©erljanbfongSaften, gebrudte ^ettungen unb anbere
SDrucf fd^rtften $at er, urn bem Sefer etn fefte* gunbament gu bteten, in
fern ©erf aufgenommen, unb jtoar ni$t burc$ (Sinl?efien ober (Sinffeben
ber lefcteren (toad oiele Sljroniften t&aten), fonbern bur$ unoerbroffene*
2lbfc$reiben; teiber Ijat er in biefent gatte felten bie Quelle genannt, fo
bafc biefe faft jebeG 3M erft gefuctyt toerben mujjte. 3m flbrigen toerben
bie ©orfogen ©enber$, fotoeit fte bie 2lug$burger Oef^i^te gum ®egen*
fianbe l>aben, unten bei ber 9lngabe ber Quetten ber ©enberf($en 2lug$*
burger Sfyroniten bed 5R&$eren angegeben toerben; ber 3nlja(t ber Chro-
nographia im Singelnen ift (gr5{jtentyeH$) au$ ben oon ©raun in ben
Not. hist.-litt. ©b. I 6. 3 ff. abgebrudten a(p$abetifc$en 3nbtce* ber
einjetnen ©anbe ju erfeljen, bie (bid auf gtoet) &on ©enber felbft Ijer*
rfiljren.
'tic6*© 3n unmtttetbarem 9faf<$(u§ an bie Chronographia ift eine Drucf*
p?ogres- fd^rift ju befprecfyen, bie ben 5Eite( fiiljrt: Historica relatio de ortu et
rennm progressu haeresum in Germania, praesertim vero Augustae Vinde-
licorum. Ex antiquis annalibus mss. cuiusdam comtemporanei fide-
liter descripta Sf nunc publici juris facta. Anno 1564. Afructibus
eorum cognoscetis eos. Matth.7. Cum facilitate superiorum. IngoU
stadii, typis Georgii Haenlin. Anno MDCLIV. 8. Sluf ber lefcten
©ette tyeijjt e« na# bem ©djtug ber latetmfaen Stetotio: Hucusque
auctor noster annates suos mss.perduxit, quibus no* aliquid addere
nefas duzimus: anno aetatis suae 58. <£« fofgt bann em furje$5fta<$*
toort — ein ©ortoort feljtt g5njlic$ — , toetc^e* nebft bem auf bem ZittU
Matt beftnblic^en SUiotto bie 8bfic$t beS $erau«geber$ no$ au«brucfflc$
audfprtd^t, obtoo^I bie$ ffirjeben, ber bie @$rift gelefen, oottlommen
iiberflufjig ift. 2$ beginnt mit ben ffiorten: »Ecce tibi relationem
Aistoricam de ortu 8f progressu haeresum in Germania nostra.
Dum legistiy quoties gemitus, quoties indignatio te commouitj ut
tanto incendio litares quod ex tantula natum estfavillafa etc. —
unb enbet: »Haec impressimus quidem chartis facile perituris: at
I. 93gl. \. 93. $b. VII 81. 138» ; 5Bb. V 81. 254*.
Digitized by
Google
(Sinlettuttg. xv
ut altius imprimantur animis (Bern votum secundet!) omnium, id,
quo potuimus modo, laboratdnmsU SBeber ber SJerfaffer bed abge*
brudten aftanufcrtyted no<$ ber iperaudgeber ift genannt. SDer erfte,
tpclc^er alt Muter unferen ©enber nennt, ift bet ©enebiltiner florbinian
8$amm. 6r fctyreibt in feiner Hierarchia Augustana 33b, III ©. 110:
A r. p. Clemente Sender, conventuali nostro, chronographo accu-
rate et tumtdtuum Augustanorum spectatore res eo tempore gestae
. . . armotatae [sunt], post Ingolstadii anno 1654 impressae et pro
reimpressione a plurimis desideratae. ©eit biefer 3eit ift bie Shtonty*
mttfit bed SBerfafferd getfiftet, bie 2foff»firung bed $eraudgeberd ift iebo<$
bid jefct nic^t gelungen unb ftirb ttatyrfctyeinttc^ einem gtiuflic^en 3ufa^
fiberlaffen toerben muffen.
ffiie &er$5tt fic$ nun ber 5Eejt ber Relatio gu ber Chronographia?
Dte ton bent $eraudgeber ber Relatio ant ©cfyluffe berfefben beigefiigte
oben mitgefyeifte ©emerfung tagt nur erfennen, bag bad ©u# l)anb«
fc$rtfttic$en Slnnalen entnontnten fei; 83eitl) fagt, baffetbe fei ein an^ ber
Chronogiaphia Ijergeftetited (Sjcerpt *. tort (efctere ift rictytig; bo$
mug biefe Sludbrudf dmeife beftimmter forntutiert tterben. (Sine einge^enbe
83ergfeic$ung bed lefted ber Chronographia mit ber Relatio ergab
golgenbed: £)er $eraudgeber ber lefcteren gab fi$ bie SWfilj'e, fflnf fflanbe
(fflb. 7 — 11) ber Chronographia mit Je bur#f$mttftc$ 300 eng be*
fartebenen ©l&ttem genau burcfoufeljen, um fur feine ftiotdt braud^bare
©teflen ju finben 2, bie grogent^eUd mit einem 9Wtlje( bejeictynet finb.
Diefc tourben bann tt>5rttic^ abgefctyrieben, fotucit nic^t Heine Staberungen
bur$ bie Hudtdfung aud bem 3ufammenljange ndtljig murben, unb baraud
entftanb bann bie 1 18 ©eiten umfaffenbe Relatio 3. Die audgeto&ljtten
©teHen, bie faft audf$(iegti$ bie SReformationdgefc$ic$te jum ©toffe
tyaben, bejteljen fi<$ nidjjt nur auf bie ©tabt Slugdburg, ber alterbingd
ber grSgere £$et( gennbmet ift, fonbern audj auf bie ©tSbte bed angren*
jenben ©cfytoaben (Utot, ffifltoangen, fc$n>. ©miinb, SRotmeit, Ounbel*
fingen, ©atbfee %c), ber @$toeij (©afet, 3flri#, S$ur, ©t. ©alien,
Stypenjefl jc), ber lerritorien am SRljein (©trajjburg, JBormd, bie
Styeinpfatj, fflaben ic), in granlen, in ©ranbenburg, in ©actyfen, ja
1. $eit( 1. c. @>. 168. $gl audj 3. 3miibrigenfeibaraufaufmcrffant
3iege(Bauert Hist Ord. S. Benedicti, acmadjt, bag ber %h\(bxdktx ber filr bie
IV 335, 390, 391. Relatio etc. bejUmmten ©tetten ber
2. SMefe Relatio etc. tfl aufgefityrt Chronographia ft^ totele 2efejet?lcr ju
bet Bi^(baner 1. c ©. 390 u. 39 unter @^ulten tommen Ue&, bie attcrbinag
ben Scriptorei Sectarum Haeregium, tftd^t aud ben oft fc^r tityneu unb Vo'it*
Schismatom ac Peraecutionum Ec- filrli^en ftfirjungen , bie fi$ ®enber fle«
clesiae. ftattet, ju erflaren flub.
Digitized by
Google
xvi (Sinlcitung.
im ferncn 8lu$fonb, j. ©• in ^olen. Sine befonber* auSffiljrftd&e 35ar*
fteflung fanben bic ©egebenljetten be$ SReic$«tage$ com 3a$re 1530.
auger biefer in ber angegebenen SBeife entftanbenen Relatio :c. toar
bi«$er con©enber, abgefeljeu con einigen Meinenfflructyftucfen au$ feinen
Sljronifen, nic$t$ gebrudtt, unb er fear ben meiften $iftorifero nur an*
biefer befannt
Sir fommen nun, tcenn nrir $ter ba$ in ber $anbf$riftenbefc$rei*
bung n&ljer befpro<$ene, Don ©enber abgefdjriebene lagebu^ be$ $an$
8ufe ubergeljen, auf ben $auptgegenftanb biefer Hbljanblung, auf ©enbers
SlugSburger Sljroniten. ffiir fennen beren brei, eine in Iateinif<$er
unb jmet in beutftyer ©^rad^c gefctyrieben.
mm. £>ie fittefte bacon ift bie lateinifctye, in JBolfenbfittet aufbetoa^rte,
^nb$"bon nttr intmer lurjtoeg ate ©otfenbfittler $anbf thrift angeffilfrt. ©ie
ift bie ant toenigften betannte, ba fie cerijfittnifjmafcig f$on frS$ con bem
Drte, beffen ®ef$tc$te fie erjctytt, fortgefommen fein mu§ unb an iljrem
neuen SlufbetoaljnmgSort toaljrfctyetnticty toegen 9Wange($ an fflefannt*
fctyaft ntit ber ^erfBntictyleit bed 83erfaffer$ ni$t bie iljr gebSljrenbe ffle*
actytung gefunben Ijat, SSon ©enberS frfityeren ©iogra^en SBettlj unb
Sraun lennt fie leiner, aucty Defele, ber eine ber beutfefyen S^ronilen
©enber$ gefetyen Ijat, ttei| nu§t$ bacon. Die Eljrontt tourbe in Slugs*
burger fitterarifefyen ftreifen erft nrieber belannt bur$ ben cerftorbenen
Srjbifctyof ©teid&ete, ber fie, toaljrfaeinficty jur 35er»enbung fflr feine
Sefd&reibung be$©i$tljum$2lug$burg,abfc$rieb 1. 3$ Ijabe mir eine Sib*
fctyrift biefer ©tetctyele'fd&en Sopie, bie mir bereittoitfigft con iperm Dr.
©ctyrflber, berjeitigem Srctyicar unb ©ibtiot^elar ant bifctyBflictyen Or*
binariat in SlugSburg, mitgetljetft tcurbe, cerfctyafft, um biefe Sljronif
ntit ber Chionographia, f otoie ntit ben beutfetyen ©enberfctyen Sljroniten
cergteid^en unb tljr SBerljattnifj na$ beiben 9tt$tungen fefifteflen ju
Wnnen.
Die ©jronit ift com 1. Dft. 1528 batiert unb in einer fc$mei<$e[*
$aften ©ibmung bem Sfatoniu* gugger bebiciert2. 5Der Sljronift beginnt
1. ®. ben Huffafc 938. 33oat«: 3)e« toom 3a$re 1 524 abgebrucft, ber aid cine
(Siemens ©enber Chronicon Augusta- tocttere ?robc bc« lateinifaen ©ttte«
num, cine SBolfcnbiittter ©anbfarift, in unfere* ©enber gelten fatra unb
ber 3ettf$r. bed ty% ©«• f- ©d?t»aben felbfh>crfta*nblt($ genau auf bem Sttcean
u. Weub., 3a$ra. 1879 @. 83 ff., beffen ftc&t, tote ber ber Chronographia, ber
2Reinung ilber bag ©erbairnig ber Re- aus ber Relatio betonnt ifl.
latio ju oer Chronographia unb ber in 2. @. bic ©ef^retbnng biefer ffio(fen»
»ecbe Je^enbcn ©anbjd?rift bur^ ba« battler ^anbfc^itft @. XXXIX. 4>te
oben (Snttoidelte f\d) bcri^tigt- ebenba ©orrebe tt>irb mitoet^eilt tt>erben unter
ift au<$ ber ©eri^t fiber ben fcufftanb ben ©eilagen $u ©enber.
Digitized by
Google
(Bhiteitwtg.
XVII
wtter ber Uberfctyrift De origine Vindelici mit cincr nac$ SWeifterlin*
f($em 9Rufter ebenfo geleljrt fctytoerffifligen nrie pljantaftifcty aufgepuftten
Urgcfc^ic^tc be$ SBobenS, auf bent 2lug$burg entfianb, unb bcr 338lfer,
bie cr bamit in ©eruljrung bringt, geljt bann in jujammenfyangenber $)ar*
ftcflung auf bic £aj>itel De urbe Augusta Vindelicia et ejus funda-
tione, De nomine urbis, De initio Jidei hujus urbis fiber, in bencn
er bic attefte ©tabt* unb ftirctyengefctyic&te erjaljlt, urn bann oljne tocitcre
Uberfctyrift in ffirjeren, meljr notijenljaft gefyattenen 8lbfafcen bic f^atcre
®tabt* unb fttrcfyengefctyicfyte anjureiijen. 3)abei u>irb cr, abgefeljen &on
ben crftcn tocitfc$u>eifigen Sapttefa, immcr auSfuijrftctyer, }e meljr cr ftcty
bcr abfaffungSjeit bcr Sfyront! nfiljert. Die lefcten -Jtotijen melfcen bie
©erufung ber fec$stutljerif(fyen$rebiger auf fca$ 9?atl$au$, too itynenffiin*
Ijettigfeit im ^rebigen jur *PfUc$t gemactyt toirb (sabbato ante Mathei
1528, 19.©et>t. — in ber beutf^en <S$roni!, ©ibUotyef.Sob.,®!. 252b
©abb. nacty SWatljei, 26. ©ept.), unb bie Sefanntmad^ung be« SRatljeS
(dominica ante Mathei, 20. ©ept. 1528), tooturdj cr bic geier ge*
toiffcr gcf^W cinfe^arfte (bcutfd^e Sfjron., SMbL<Sob., ©t.252b, letter
SCbfa^) . S)icfc beifcen 2lbfafce tooflen toir aucfy benfifeen, um baran ju*
n&$ft bad SScr^fittnife bcr SBotf enbuttler §anbfctyrift jur Chronographia
ju jeigen. £)er £ejrt UnfS gibt ben ffiortfout ber Chronographia [naif
bem Drucfc in ber Relatio ©. 42), ber Xtp rectyts ben 2Bortfout ber
SBolfcnbutttcr ^anbfd^rift :
Sabbato ante Mathaei apo-
stoli senatus Augustensis ad
concilium ire jussit sed peruer-
sores nonpraedicatoreseuange-
lij, quibus iniunctum fuit, vt
vnanimes in praedicationibus
essent et non vnus pro & alter
contra affirmaret. Quod ego non
credo affuturum, cum spiritus
illorum mendax sit et omne
regnum in se ipsum diuisum
desoletur.
Dominica die ante Mathaei
Senatus Augustensis procla-
mari fecit sub mandato, vt tria
€tabt(d?ronihn XXIH.
Sabbato ante Mathei sena-
tus ad domum senatoriam ire
jussit sex peruersores non
praedicatores euangelij , qui-
bus iniunctum fuit, ut vn-
animes in praedicationibus es-
sent, ut vnus non pro et alter
contra affirmaret. Quod ego
non credo affuturum, cum spi-
ritus illorum mendax sit et
omne regnum in se diuisum
desoletur.
Dominica die ante Mathei
senatus mandauit, ut festiuita-
tes beate Marie virginis et
Digitized by
Google
xvm (ginleitung.
festa B. Mariae V. & omnium apostolorum iterum ut prius
apostolorum iterum ferientur antiquo more feriantur.
more antiquo.
2ttcm ftel)t, totr $aben rec$t$ unb finis bcm ©inne na<$ ganj bas*
felbe, au&f bcr SBortfout tft foft ganj bcr gleid^e, bie 2lbtt>etc$ungen ftnb
nur untoefentficfye. ©o ift e« burc$n>eg. ©enber naljm, ate er fic$ baratt
mad&te, bte SBBoIfenBiittlcr ^ottbfd^rtft ju fertigen, feme Chronographia
jur 33ortage, fd^rieb, ba er eine SlugSburger Styronif Ijerftetten fcottte, bte
auf 2lug$burg bejtigKcfyen ©tetten baraus an$ unb ertaubte fi$ babet
Hetnere Stnberungen, inbem er ba unb bort etn>a$ fiirjte, bte SBBrter an*
ber$ fteflte ober fleine §tnjuffigungen mafytt. 5Da$ 33er$attni& ber
SBotfenbiittter §anbfc$rift $u ben beiben beutfetyen (S&ronifen fann erft
bann flar auSgefprocfyen toerben, toenn ba$ 25erl?attnij$ ber tefcteren ju
ber Chronographia bargeman toorben ift.
bertfeSE ®ic Suerf* entftanbene biefer beutfetyen S^rontlen ©enberS tft bte im
K^«^u8^6ur8cr ©tobtard&to aufbetoafycte, toon mir in bet $anbf$riftenbe*
*\f aS!' fcfyretbung unter b aufgefityrte. ©ie ift bent £ierontymu« gugger getoib*
met l unb tft offenbar biefelbe, bie g. 91. Defete, ber beruljntte $erau$*
geber ber Scriptores rerum Boicarum, ate er toSIjrenb be$ 8fterrei<$i*
fcfyen (SrbfotgefrtegeS in 2tug$burg toetlte, in ber §anb Ijatte, unb bie
SSett^ in ber Sefuitenbibtiotljef in 9lug$burg fafy.
£ieron. gugger toottte j& bifer gefefytoinber geioerltc^e jett
geren toiffen Ijaben, n>a$ ficty -bocfy &or (anger aergangner
jeit bet unfern fcorfarn tytye f)at jStragen, nmnfd&te atfo eine
SlugSburger Sljronif, toie fie ©enber in ber befyrocfyenen SBotfenbiittler
£anbfcfyrift bent 2lntoniu$ gugger gefertigt tyatte; bie 8tbfaffung berfetben
in beutfefyev ©pracfye f)at toaljrfcfyeintid) ityren ®runb barin, bag ber <£m*
ganger ber tateinifefyen ©pracfye nid^t in bent nfltljtgen 3Kafce mSc^tig
toar, toenn man nicfyt umgefe^rt annefymen tmfl, bag §ierontymu« guggerS
tatetnifcfyeS ©practygefuljt ju fein tear, um an bem ©enberfd&en 8atein,
ba$ iljm [a au$ ber bem SlntoniuS gugger geunbmeten Styronif belannt
fein fonnte, ©efaflen ju finben; toir mflffen bie$ — ba« erftere ift ba$
1* ©. often ©. IX. — ©ieronfymus fyef tiger ©egttcr ber Reformation, ber in
gitgger ftarB, ber le^te ber Uiti<$ gugger« ber iBefa'm^futta berfelben fetbft toor fe^r
f^ett Sittte, am 26. Wofc. 1538 , tiactybem bebettflic^en 9)htteltt ntdjt jurildfc^redte.
er ein 3>a^r gutoor (4. 2)ec. 1 537) fein 3)ag er audj ein re^t friJ^iic^er £err fein
2e[tameut g'ema^t §attef bur<$ ba8 er fvfy, fonnte, getgt bie ©r^a^lung in ber (Sr onica
gtet<$ jeinen SSerrcanbten, al8 SBo^lt^ater nercer gef^i^ten Si. 112^.
ber $imen crtt?ie8. (Sr toav tone biefe ein
Digitized by G00gle
(Sinleitmtg. xix
toatyrfctyetnttcfyere — bal?ingefteflt fein laffen: bie £auptfad&e ift, bag ficty
©enber entfcfyfog, btc beutfcfye ©pracfye ju gebraucfyen, btc itjm toeit tetcty*
ter unb beffer fiber btc Sippen ging aid bic ftolje ©practye 8atiumd, unb
baburcfy feinen Slufjeic^nungen cine gorm ju geben, btc fie ate titterarU
fcfyed ^robuft geniegbar macfyt.
2lucfy bie tefcte und bon ©enber ertyattene Sljronif, btc ctttige SWonate |t *>£
fyater atd bte ebett befprocfyene entftanben ift, ift in beutfefyer ©prac^e **£•*«*'
gefctyrieben. £)te SBtbmung nennt ben Sftamen beffen, an ben fie gertcfytet
ift, nicfyt, aber afler 833aljrfc$ein(ictyfeit nacty totrb bied Slntoniud gugger
fein. $)iefem mag bie lateinifctye Eljronif, bie ©enber ffir iljn Derfagt
(bie 2Botfenbfitt(er £anbfcfyrift), nictyt meljr recfyt gefatten fyaben, feit cr bie
beutfcfye bed §ieronfymud gugger fannte, abgefeljen baoon, bag fie aucty
nut bid jum 3a$re 1528 reictyte unb fortgefefct toerben foflte. Die 833ib*
ntung toeicfyt im SBortfaut bietfacfy toon ber ber anberen beutfetyen ©?ronif
fcorangefefyidten ab, betoegt fi<$ aber genau in bemfetben ©ebanfengang
toie btefe. ©ned aber entljatt fie, toad ber an £>teronfymud gugger feljtt,
nam(ic$ bie Slufforberung, toa icty im jft bit ober toenig Ijet ttyan,
badf etbig [jft] corrigieren, eine Sitte, toelcfye cr aud& in ber SBtb*
ntung ber tateinifefyen Eljronif borbringt, unb toetcfye burcfy bie bon
©enbcr gepriefene ©eteljrfamfeit bed Slntoniud gugger motibiert totrb.
SBem foflte bie ©ebication aucfy fonft gelten? Sebenfafld einem SDiitgtiebe
ber gamifie gugger, fonft tofirben bic bic guggerfdje gamtfie betreffenben
©teflen ber Sljronif leincn fo breitcn 9taum einneljmen. &\ix Beit, ba
bie ffiibmung gefefyrieben tourbe, lebten bon ben mit ©enbcr (fowett' toir
ed aud feinen 9fafjeid)nungen entne^men I5nncn) in Serftljrung gefom*
menen guggcrn nur noc$ £>terontymud unb 3lntoniud. SDie Slnnaljme,
bag aud& bie jtoette beutfetye S^roni! fiir ben erftcren gefcrtigt toorben fei,
l)at feinen ©inn, benn felbft toenn einc ober bie anbere ©tefle in ber i$m
fiberreicfyten S^ronif nicfyt entfprocfyen Ijatte, toare \a nid^t bie Umarbei*
tung bed gangen ffierfed, fonbern nur bie einiger ©tatter nfltljig getoefen;
e$ bfcibt alfo nur Slntoniud.
3latf) bem, toad ge^agt tourbe fiber bie 2trt, toie bie tateinifefye 5lugd*
burger S^ronif©enberd entftanben, ift ed Mar, toie bie beutfe^cn gefcrtigt
toorben finb. Seibe S^ronifen ent^atten im SBefentftcfyen baffetbc, finb
jeboc^ im SBortfout toie auc^ in anberen ^unften fo bon cinanber ber*
fd&ieben, bag fid^ bie Slnnaljme, fie feien glcid^jeitig entftanben, ober bie
erfte f)ate ffir bie jtoeite bie S3orIage gcbilbct, bon felbft oerbietet. 2Bir
mfiffen anneljmen, bag ©enber beibe bircft aud feiner Chronographia
gefd^Bp ft, inbem cr bte auf Slugdburg begfigtic^en ©teflen Ijeraudjog, toie
b*
Digitized by
Google
xx (Sittlettmtg.
cr ed bet bcr Slnfcrtigung bcr SBotfenbuttter §anbf<$rift gema<$t, unb
[ic frci ind £)eutf$e fibertrug *. Sitter SBaljrfctyeinlictyleit xiatff Ijat er ba*
bei bie tefetere gur rafc^eren Drientierung fiber bad Sludgutoctytenbe gu
Ijanben geljabt, mt etne Slngatyt &on ©telten ber beutfcfyen Sijronifen toer*
mutfyen taffen, bie bem £e$te ber SBolfenbflttter $anbfc$rift naljer fteljen
aid bem entfprecfyenben £e$t in ber Chronographia. Diefe Slnnaljmc
toirb a\x6) baburdj beftarlt, bafc bie factytidjen unb to8rtlic$en2lbn>eicfyungen
ber betben beutfctyen Sljvonifen nacty bem 3a$re 1528, bid fcoljin bie
SBotfenbfittter $anbfctyrift retdjt, Diet betracfyttictyer toerben, old bied bid
baljin ber gatt ift. SBorin biefe 2lbfceic£ungen befteljen, unb toarum bie
$anbf$rift a ltnferem fcejcte gu ©runbe getegt nmrbe, ift aud ber £>anb*
fctyrif tenbefdpetbung gu erfeljen ; im fibrigen getten bie na<$fotgenben 8tud»
ffiljrungen fur beibe Sobiced.
ran^un* ®*e ®cntcrf$cn ^cutfc^cn Sljronifen gtiebern ficfy, toenn toir fte in
*er36em ^rcm ®c^Wtn*6 Su *er S^ronif bon ^)cftor ^ulid^, ber fie ficty eng an*
bJu?*!5 l^^c6cn^ betradjten, in brei Slbtijeitungen ; bie erfte rei<$t bid gum 3a!jre
fcnbtSiJ 1;*4y' m** U)C^cm bieSljronif bon 3Micty beginnt, bie gn>eite bid 1487,
luun' mit toel*cm ^afre bicfc ®?r°ttrt cnbet, bte britte bid 1536,
^faffcS' ®rftc ^^^e^un8- ®*»&w fafetc ficfy biedmat in ben bie ffiinteitung
gu ber Styronit bitoenben 2lbf$nitten fciel ffirger atd in ber SBolfenbfittter
^>anbfc^rift. fir beginnt gleicty mit bem Sapitet „2$on ber ft at Slug d*
purg erfte erbatoung" toeit einfacfyer unb ffirger atd in ber tateinifc^en
Efyronif, geljt Ijierauf fdjon auf Sbl 2a fiber auf bie altefte Sirctyen* unb
©tfdjofdgefdjictyte ber ©tabt, bie er nacty einigen auf S31. 2b unter ber
liberfdjrtft „23on bem namen bifer ftat" fteljenben ettymotogifierenben
2lb Jctyroeif ungen nrieber auf nimmt ; 9iottgen gur ©tabtgefctyicfyte, totelfacty
berfloctyten mit fotc^en gur SJifctyofd* unb SKeictydgefdjictyte, bie anfangttcty
nur fporabif<$ auftretcn, toerben immer tjflufiger, bid fie fctyltejHicty bad
Ubergetoictyt geu>innen.
£)ic gmeite 8lbtl)eitung becft fi<$ inljaltticfy gum tteitaud grBfcten
S^etle mit Jenen geittidj einfd^lagtgen ©telten ber 2Kfili$fctyen £l?ronif,
toelc^c bte ©tabt Sugdburg betreffen. Die auf bte friegertfctyen Sreigniffe
bed 14. unb 15. 3al)rljunbertd beguglic^en 9iotigen unb ©rga^tungen, bie
bei JMticfy einen fo bebeutenben SRaum einne^men, finb faft un&ertftrgt
in bie ©enberfc^en S^ronifen fyerfibergenommen. Die in biefem groeiten
Etjetle bon ©enDer auperDem noc^ aid Shortage ^erangegogenen S^ro*
ntfen roerben untett bei ©efprec^ung ber Quetlen begeic^net merben.
1. (5r folgte bamit cincr in fcinct grBfjte bcr glci^jcittgcn ^iftoritct, 2lt)cn»
3eit ^auftgen Ocpftogcn^ett ; au^ ber tin, ift bclannttf dj |o aerja^ren.
Digitized by
Google
(Shtleitmtg. xxi
Die brittc SlbtljeUung beftetyt ttyeid aud tfirgeren, nottgenartigen
Hufjeictymmgen , t^ct(« aud audfityrlid&en Grrgaljtungen unb ©d&it*
berungen Don grBgerem ober Iteinerem Umfangc. 3" erfteren gebBren
5Radbric$ten fiber ftabtif<$e unb Krd&tictye Sauten, fiber Srbbeben, Uber*
f dbtoemmungen , SBitterungd&ertyfittniffe , SWarf ty reif e , SDtifcgeburten,
ftSbtifctye ©egebentyeiten, bte ficty an beftimmte, toie ed fd&eint, bem £l?ro*
niften belannte ^crfdnltd^fctten anfnfipfen, fiber bte Stnhmft unb ben
3fafentlja(t fflrftlictyer ^erfflntid&Ieiten in ber ©tabt. ftriegerif<$en Sreig*
ntffen nrirb in btefem HjeUe int 93erg(eic$ mit ber &l)roni! bon 3«tf &&
3ttfiltc$ berl)Sltni&mS6ig toenig 5Raum gegitant, nur ben SRetd&dfrieg toon
1492 unb bie batnit gufammentyangenben 25orgfinge, bie ftcty unmittelbar
oor ber ©tabt abfpteten, be^anbett er audffiljrUd&er ; fonft toerben bei
(Srtoatynung friegerifd&er 2lftionen, an benen bie ©tabt betfyeitigt mar, in
ber SRegel nur bie 3^1 be* bon ber ©tabt gefteflten ©Mbner, bie Stamen
ber 3lnffil)rer, ber Jag bed 2lbmarfc!bed unb ber ber SRficffetyr berjei^net;
bad SBerljfiUntfc ber ©tabt gum SMfcfyof bor ber {Reformation unb gu ben
bafyerifd&en $erg6gen nrirb nur einige 2Rale berfibrt, Bfter bad angrengenbe
SBfirttemberg, beffen unrubiger $ergog Ulricfy bie 3eitgenoffen beftSnbig
befctySftigte. 93organge h>5l)renb ber 25erl>anb(ungen, bie im 3aljre 1534
$ergog Sljriftoplj mit ben Sommifftonen bed fc$tt>abifc$en Sunbed, bed
itaiferd unb bed ftitaigd fftijrte, unb bie bie SBiebereinfefcung bed bertrie*
benen $ergogd Wrtcty gur golge fatten, toerben fogar giemttd) breit oor»
gefityrt.
3u ben griJfeeren audffityrftd&en ©tficfen ge^Bren auger ber Srgfil)*
lung einiger 2KorbtI>aten unb beren ©filjne, bed ^Jroceffed bed Sartljoto*
m5ud {Rem mit 9lmbroflud §6c$ftetter, fonrie bed grofjen gafliffementd
ber tefcteren gamtlte, bie bid in bie tteinften ©ngefljeiten fid) erftrecfenben
©cfytfbetungen !ird?(ic$er unb toettlictyer Slufgfige unb gefttictyfetten, beren
©dbauptafc Sfagdburg gerabe in ber £z\t, gu ber ©enber bort lebte, oft
genug toar; ed feien ^icr nur tyerborgeboben bie ©d&itberung ber „23e*
ftngung" bed Orafen Seonbarb bon ®8rj, ber gronteiebnamdproceffton,
ber ©t. Utrtctyfeier, ber ®runbftein(egung gu ©t. Utrtcty, ber Sele^
nung bed 2Karfgrafen 3oa<$im bon ©ranbenburg (ailed im 3atjre 1500),
bed grofcen ©cfyiefcend bom 3afyre 1509, ber Stmoeiljung bed neuen §ar*
binal'£rgbif($ofd aibredfct ton Sranbenburg, ber $oc$geit bed WlaxU
grafen Gaftmir mit©ufanna bon 33atyern*9Wfincfyen (aUrt 1518) u.f.to.
©otctye ©olennitaten tourben in ber SRegel getegentticty ber SReid^dtage ab<
ge^alten, bte gu ben 3eiten ©enberd gu 5lugdburg in ben 3a^ren
1500, 1510, 1518, 1526 unb 1530 ftattfanben. Dent lefeteren,
Digitized by
Google
XXII
(Stnleitung.
bem nrictytigften &on aflen, toenbete ©enber aucty bie gr3fjte Slufmerffam*
!eit ju; er ffiljrt un$ btc bebeutenberen (grctgntffc beffetben tyeite in
notijenartiger Sfirje, tljette in rebfcligcr ©rette, jum Jfcetf faft tagebucty*
arttg bor, toobei freilicty tmeberum bie ©ctyitberungen tljeite loettlicfyer,
t^eitd lirctylicfyer geftltctyfeiten eine £auptrofle fpieten.
3nbcm toir bon bcm 2lug$burger SRei<$8tage bes 3al)reS 1530
foremen, Ijaben toir ben Jfrete {ener ^artieen ber ©enberfctyen Sljronif
betreten, btc fc3^on langft ate cine nrid&tige Quelle bcr ftabttf<$en toic ber
f<$to>abifc$en SReformationSgefctyictyte uberljaupt crlannt unb bertoenbet
tourben !. Die crfte Ijieljer gefj&renbe 5Kotij ift bie bereite in anberem
3ufammenljange ertofiljnte, in bcr er toon bent Slufentljatte Sutler* in
2lug$burg int 3aljre 1518 berictytet; eS folgt bann !ein reformation**
gefctyid&tficfyer Stntrag inefyr bi« gum 3aljre 1524, n>o ber ©fjronift juerft
lurj bon einem ©itberfrebel/ bann jiemftcfy ausffitjrltcfy son bem in bent
genannten 3aljre toegen bcr Sntfaffung eine« neugt&ubigen ^rebiger*
borgefaflenen ^dbetaufftanb 5Wac^ric^t gibt. 33on ba an toerben berartige
Sfiotijen unb (Srja^ungen immcr ty&uftger; er berictytet Don bem fflauern*
frtcg, fotoeit bie ©tabt SlugSburg na# augen (ate Otieb beS fcfytoafcifc^en
©unbe$) babei betljeitigt toar unb imtertyalb iljrer SWauern unter ben
gotgen be[felben ju leiben fyattt, &on bem immer l)&uftger borfommenben
SBrudj bergaften, bon ber93erljeiratf)ung bon ^rieftern (5rofd^, 5R^egiu«,
Setter unb anberen) , bon bem 2lu$taufen bon SDWnc^en unb Sftonnen au«
ben ff(5ftern, bon ber SSerune^rung bon SReliquien, bon ^58be(auftritten
in ber Sirctye unb auf ber ©trafce, bon ber 2lrt, toic bie neuen ^rfibi*
canten iljre 8ei)re berbreiteten, toobet er befonberS gem auf ben gen>aU«
tyfitigen, ubereifrigen Seller ju foremen fommt, &or allem aber oon ben
SBtebertaufem, fiber bie er un$ berljaltni&magig biele 9?ac$ric$ten fiber*
tiefert $at.
©eit ber ©ieg bcr SReuglaubigen entfefyieben toar unb ber SRatlj be*
gann, ben fattyolifctyen ©otteSbienft in bcr ©tabt ju befdjranlen, toobon
auc$, toie toir fallen, baS IHricfyltofter betroffen tourbe, fcit fytfcige
©c^riftftflcfe jnnfetyen Sifc^of unb £)om*£apitel einerfeit*, bem {Ratlj ber
1. @tc toaren aflerbtngS ben meiften unter 9fr. 31 toon P. Clementis Senderi
nur in bcr gorm befannt, in bcr fie fu§ LauingeneiB, Ord. S. B. ad S.Ulricum
in bcr oben bcfj)roc^cncn Relatio flnben. Prof. Chronica Aug. ab U. C. usque
3u ben teemgen attercn ^iftorifcrn, ad 1536 fpric^t; bagegen tourben bie
ttctc^c etnc bcr bcutfdjen S^rontfcn bcutfe^cn (S^ronitcn €>cnbcr« bon neue*
@cnbcr« fanntcn, gcl;brt auger SBettl; rcn 5lug^burgcr ?ocalforf(^ctn tyauftg at«
bcr a'ltcre ©tcttcn, bcr bei 3tuf3a^ Oucfle ^erange^ogen.
lung bcr ton tym bcnilfttcn Ouettcn
Digitized by
Google
(Shtteitung. xxm
©tabt anberfeitd getoectyfett tourben unb bie 33orgeicfyen bed beborftefyenben
33ruc$ed trofc ber fcom ffaifer, Siintg, bem 33unbe unb ben batyrtfe^en
gfirften auf btc ©tabt audgefibten ^reffionen immer brotyenber tourben,
ftnben toir ©enber aid gettcucn 33ergeidjner ber tagttcty fid& abjpietenben
(£reigntffe, beren Srgfiljhmg er fortfefct faft bid ju bem £age, an bem er
feme Etyronif abgibt. S38ad er in btefem Bettraume augerbem nod)
bringt, ift X)cr^a(tnt§mfifetg toentg unb unbebeutenb.
3u einer etgenen ©ruppe finb btejentgen S^ottjcn unb ©rgciljfangen
gufammengufaffen, bie fiber ©tieber ber guggerfctyen ftamtfte bericfyten,
fo btc ^anegtyrtfen, in benen er fic§ gelegentticfy ber Sftad&rid&t bon bem
£obe bed 3afob gugger (1525) unb bed SRaimunb (1535) ergeljt, bie
breite SDarfteflung bed Srgerticfyen §anbetd, in ben ftcfy SRaimunb mtt
3Kar$ ©jem loertuidelte (1529), bie toeitfd&toeifige Srgatjtung ber 33or*
gange in ber ©t. 2Rorigftrd)e gelegentlicfy ber toon 2lntontud gugger ber*
anftatteten, bon bem Sec$Pfle8c* ge(t3rten frimmetfatyrtdecremonien (1533)
u.f. to. 2luc$ bie audffityrltcfye ffiiebergabe ber ©cene auf bem 9?atl$aud,
in ber fic§ Dttymar Sftad&ttgafl toegen bed i^m aufertegten 33erboted ber
{Reicfydftrafce befefytoert (1528), bfirfte in biefenBufammenljanggubringen
fein. ©enber toirb ben §ergang ber ©acfye enttoeber bireft an& bem
3Kunbe Sftad&ttgattd ober &on einem ber gugger, benen btefer perfBnticfy
feljr nalje ftanb, erfa^ren Ijabem
*£)&$ ift ber3n$aft ber©enberf<$en beutfefyen Styronifen. 9Jian mufc
©enber bad 3ugeftanbnifc madden, bafc er fetner 2lbfi<$t, eine Slugdburger
Etyrontf ju fcfyreiben, treu gebfteben ift; nur fcerljSftmjsmaftfg toenige
©tilde finb barin aufgenommen, bie nid)t unmittelbar ober mittetbar auf
bie ©tabtgefefyicfyte S3egug Ijaben. Uberbtidt man nun bad ftcty Bet ©enber
. fcorftnbenbe SRateriat an ber $>anb folder Styroniftoerfe, toetcfye barauf
abgielen, bie in Jebem 3aljre borgefaflenen nrictyttgeren Sretgmffe cfyrono*
togifd) fcorguffiljren, tine bied g. S3, bei ©affer ober in ©tettend ®ef$i$te
toon Slugdburg ber gafl ift, fo tirirb man balb finben, bag bei unferem
Sljroniften manner in ber ©tabtgefefytcfyte toicfytige SSorfatt feljtt, toaljrenb
minber SBtd&tiged ober gang Untoefentltcfyed Slufnatyme gefunben Ijat. Urn
aSoflftfinbigfeit atfo toar ed iljm ntd&t gu tfymu @r bertcfytet g* 83. fictytlid)
gem fiber bie Slnfunft unb ben Slufent^att bed $aiferd 9tta$tmitian in
Slugdburg; unb bod^ fe^tt gleid^ am 2lnfang ber britten 2lbt^ei(ung f einer
S^ronil ber feieriid^e Sm^fang, ben bie ©tabt bem aud ber ©efangen*
fctyaft in ben Sftieberlanben nad^ Slugdburg lommenben S8nig berettet, toie
aud^ f^ater^tn feiner 5lnfunft in 2lugdburg nid^t immer (SrtoSIjnung ge*
t^an toirb. ©etbft bie bie $Reformationdgefcfytd)te betr^ffenben S^eite
Digitized by
Google
xxiv (Stnteitung.
fetner Sljronifen, bie bod& einen fo grogen SRaum etnneljmen, finb fteflen*
toeife fc^r Ificfenljaft. ffiaren toir tebigficty auf biefe Quelle angetotefen, fo
lofirben totr nur em ^bd^ft unootftommeneS ©i(b oon bem 93ertauf e bet 2lug$*
burger 9?eformation$gefc$idjte unb ben auf beiben ©eiten an ber ©ptfee
ber ©etoegung ftetyenben ^pcrf&ntid^fctten befommen. UrbanuS 9W>egiu$
j. SB. toirb nur jroeimat genannt, too babon bte 9?ebe ift, bag ein Sinb,
ba« er taufen fotfte, at$ „9Bec$fetfinb" jur SBett gelommen unb gelegent*
(idj ber grjatylung fetner £od)jett; ber SRame be« DomprebigerS Witt*
tljia« ftrafc, be$ ruftigen 93orfampfer« ber altgtfiubtgen ^artei in 2lug$*
burg, be« Ijeftigen ®egner$ Setters, toirb in ber ganjen (S&roni! ni<$t
erto&fynt; be$ Ijifeigen ©treiteS jtutfd^cn ben Sutljeranem unb ben B^ing*
lianern ift laum im 93orubergel)en gebactyt ; au$ feine 5ftac$rtd&ten fiber
bie ffiiebertaufer bemegen fic$ boc3^ nur fetyr auf ber Oberflac^e; Don bem
fur bie ©efefyicfyte ber SKugSburger £8ufer fo bebeutfanten Sxeiben eine$
£)enf unb $efcer j. ©. finbet ftdj leine ©pur.
g$ mu& Ijier fiberljaupt bemerft toerben, bag ©enberS Sftotijen fetyr
Ijaufig nur ba$ berid&ten, toa$ ficty in ber 6ffentti<$feit jutrug, auf ber
©trafee, auf bem 9ttarfte, in ber $ir<$e u. f. to.; auf bie (Srgrunbung
ber Dinge, burcty loetd&e bie oon iljm erjatytten unb gefd&itberten Grretg*
niffe !>erbeigeffil>rt toerben, tafct er ficty nicfyt ein ; er toifl \a audj btofj
»Chronographu8(r fein. 2luc$ ift feljr teid)t mBglicty, bag er bei ber Sib*
faffung feiner £l)roni!en in biefem ^Junlt bur<$ bie ^erfSntidjfeiten, ffir
bie er fie fertigte, beftimmt tourbe. @r burfte bei biefen bietteid&t fur bie
©arfteflung tangtoieriger Unterljanbtungen unb pragmatifd&er Snttoicfe*
lung ber greigniffe auf toeniger Ontereffe jSljten, ate er fotcfye* ffir merl*
tofirbige fiufcere 95orIommniffe unb prad&tige 2lufjfige oorauSfefcen fonnte;
tfyatfad&ticfy finben ftc$ in ber Chronographia j. ©. bie jtoifc$en ben bei*
ben SRetigionSparteien n>8l>renb be« HugSburger SReid&StageS bom Saljre
1530 gepflogenen 2lu$gteic$$berfu<$e jiemticty au$ffiljrttc$, toaljrenb fie in
ben Sljrontfen ganjtid) feljten. fiber SRancfyeS mag er au<$ mit ©$toei«
gen toeggegangen fein, toett e« iljm ober feinen Sfoftraggebern , ben
§erren Sugger, ntd^t gefiet: ©enber n>ar, toie befannt, in lird^Itd^en
©tngen eifriger ^Jarteimann unb infolge beffen toeber getoiHt no4> be»
fa^igt, bie Ijter in ©etra^t fommenben ©egebenljeiten mit objeltioer
$Ru^e aufjugeid^nen. Die SBibmungSrebe (iege freilid^ Slnbere« ertoarten,
benn er oerftd^ert barin au$brfidf(i<$ : (i^^ab...., at«t>ilmir
migtid^, folid^^ befc$riben, mie ed an mid^ getangt, ge*
fd^riffttid^ unb munblid^, toorben ift, nemant« barmit ju
nactytailten, unb t> it mit befd^eiben^ait umgangen unb
Digitized by
Google
(Sittteitung. xxv
jum tails unbertauffen $aV l, auf toetd&e SBorte ber ©ettftbefc$8*
nigung fic$ 93eitlj, ©enbers frfifyefter 33iograpl?, beruft, um bie Unge*
recfyttgleit berer, btc fi<$ fiber beffen erbitterte ©d^rctBtoctfc beffagen,
barjuttjun 2. ©enber Ijat namticty nicfyt nur man#e$ ben 3ttfammen!)ang
ber Dtnge SBeteud&tenbe berfd&uriegen, fonbern ficfy auc$ manege (iBertrct*
bungen unb (Sntftettungen geftattet, btc ba$ *>on il?m gejetd^netc 93i(b *>er*
jerren mugten. 2Bie !)&mif<$ ift j. ©. fern 93erfud&, bie fcfyabtictye 233ir*
lung ber e&angetifctyen ®runble!>re bon bem ©etigioerben burcty ben
Otauben attetn bor Hugen ju ffiljren : ©teben 9R8gbe, bie im ©egriffe
finb, in einen neuen 5Dtenft einjufteljen, erjSljten fic$ gegenfeitig, »te btc
neuen ^rebiger teljren bie iundffraufd&afft fei fain nufe . . . ,
nur toiirben adein burcfy ben gtauben unb leiben Sriftt be*
Ijatten toerben — toorauffie ainljettig befctytoffen, fietoetten
ber un!euf<$ait pftegen unb finb $ie unb jfi Saugingen
unb jS Utm in ba$ offen Ijaufc gangen unb finb nit an ire
bienft angeftanben, Ijaben ben netoen prebiger Ijie treuti<$
gebotgt. Ober man l)8re au« feinem SRunbe bie 3nljaft«angabe ber
HugSburger Sonfeffion: barin nicfyfe anberS begriffen ift ge*
loeffen, benn ire neuen fir#enpreu<$, unb toajS bifd&off
unb priefter berbunben toeren na<$ aufctoeiffung ber bibet,
unb ctdftcr jerfteren, m5n$ unb ctofterfrauen au§ ben
defter iagen, priefter abtljon, lird^en uneeren, mincfy
unb pfaffen toeiber unb bie nunnen ntann nemen, fieirer
gfitter berauben, nemen unb befi^en, alien gofcbtenft unb
cerimonien unb gfttte toerd toernicfyten unb umftoffen unb
attein fein Ijoffnung feiner feliglait auff ben gfauben
fefcen, bie meg ain abgBtterei fd&etten, jundfraufd^af ft
aernictyten unb bergteid^en alt, gut, tobticty preucfy unb
Ijerfomen Ijtntoerfen unb tafter an ber ftat aufrtctyten*
$)a$ ift burcfytoeg ber Son, in toetcfyem ©enber berartige ©inge bor*
bringt; toie babei bie tm SSorbergrunb ber iljm fo berljafcten SWeuerungen
fteljenben *PerfBnttc$feiten toeglommen, tfijH ficfy nad& ben angefiiljrten
^JrobeftcHen tetd&t ermeffen. 3n eine Slrt &on SButlj gerfitlj er, fo oft er
bon bem StotoflK'f^n Wxfyatt Setter fyric$t.
$ann antf) ber bon ©enber in feiner ©genfefyaft aW ^iftorifd^er ©e*
1. 9li^ttg ift, bag cr ehttgeS/toaS cr bicantcu 9W. better ju ^otctt beabfttyigte
in bie Chronographia aufgenommctt, in (aufgenommen in bie Relatio @. 21).
feinenCS^roniten auggetaffen \)dt, fo j. 53. 2. SSeit^ 1. c. ©. 165.
bie ^ottj, ,bag ber 2:eufet Ufter ben s?rfr
Digitized by
Google
xxvi (Stnleitmtg.
ric^terftatter eingenommene ©tanbpunft niemate gebiHtgt tocrben, fo
finb anbererfeits bie ju feiner Sntfd&utbigung fprecfyenben Umftanbe
ntc^t ju tiberfeljen ober ju unterfctyafeen. ©enber xoax fang in ben Drben
getreten unb in mBnd&ifcfyer 9faf#auung unb Denftoetfe gereift. ®ie in
bie ftttfter einbringenbe reformatorifctye Setoegung fanb in ben DrbenS*
tcutcn jum tljeit eifrige 2lnljanger, gum tljeil btc grimmigften ®egner,
beibe gtetd) berecfytigt, fomett fie in innetcr fiberjeugung tyanbetten. £u
ben ©egnern nun geljBrte ©enber, unb jioar fcfyeint er &on 9tnfang on
feinen Slugenbfitf in$ SBanlen gelommen ju fein. SBaS SBunber, toenn
er ba$ Umfictygreifen ber Sfteuerer mit SD^igtraucn, mit SBoreingenommen*
Ijeit, mit grbttterung bctrac^tet, jumat toenn er feljen mug, vole aucty ba«
eigene Slofter Don 3aljr gu 3aljr meljr in 3Kitteibenf$aft gegogen unb
@d)ritt fitr ©cfyrttt a\x& ber bis baljin beljaupteten beljagtid&en ©teflung
IjinauSgebrangt tuirb. £)agu lam noc$, bag in ber ©tabt tljatffictytic^
fciete rolje 2lu$fc$rettungen fcorfieten, bie ben oljnebieS fd&on ©ereigten
nod) meljr erbofen mugten. ©o ift ©enberS gatlige ©d&reibtoeife gum
minbeften erflitrlicfy ; finb e$ bod) nur SBenige, benen bie ®abe t>crttc^en
ift, auc$ ben ®egner gered&t unb teibenfcfyafteloS gu toiirbigen*
Ducuen. SBas ©enberS Quetten betrifft, fo 6cjctc^nct er biefe in ber SBib*
mungSfcfyrift an $ierontymu$ gugger ate 'gef<$riffttid) unb munb*
ticfy mit groger mie, arbait unb loften an mi$ gclangt';
manctymat nennt er fie im £ejrte, im aflgemeinen {ebod) untertagt er bie*
nac$ 2lrt ber meiften ©jroniften, fo bag bie Slufgabe erioacfyft, biefe nacfy*
gmoeifen. Da ©enber feine 2lug§burger &!)ronifen, toie bargelegt, bis
auf SBenigeS au$ ber toon iljm gefertigten Chronographia gefcfyBpft, fo
gitt afleS im fofgenben ®efagte eigentficty ber SBeanttoortunj ber grage :
933etd)e Queflen lagen ben in unfere Sfyronifen aufgenommenen ©teflen
ber @enberfd)en Chronographia gu ®runbe ?
5Der S^ronift toar, ate er ficfy an feine Slrbrit mactyte, in einer m*
IjaltnigmSgig giinftigen Sage, benn er lonnte fid) ju ber au$geget$neten
Slofterbibtiot^e! unb fictyer auc$ gum $tofterard)toe Butritt t>crfd^affcn.
Site Quetten fiir bie erfte 9tbtljeitung nennt ©enber fetbft einige
©ctyriftftetter be$ 9Utertl?um$, Serofus, 33irgil (unb beffen Sommentator
©ert>iu$), 5£acitu^ unb anbere, »on mitteta(ter(ic^en©d^riftn)erlen^au(u«
35iaconu«, bie ^franjiJfifd^e S^ronif", bieUrf^ergerS^ronilic, umfeiner
Slrbeit einen gete^rten Slnftrid^ ju geben. 3n S3BirI(id^!eit fte^en bie Don
itym angegebenen Quefien faft burd&meg nur in fe^r (odterer fflejietyung
ju ber betreffenben ©teHe. Die ©cfyriften, bie er t^atfSc^Kd^ auSge*
beutet ^at, nennt er nic^t ; e« finb bie« bie „£Ijroni! »on ber ©runbung
Digitized by
Google
(Sintdtmtg. xxvn
ber ©tabt 3lug$burg bi« jum 3a$re 1469" * (ober bcrcn QueHen), 2Bit>
Ijetm SBitttoer* Catalogue abbatum, bie £l)ronif Don £eftor 2Riiticfy ;
audj SWeifterttn, bcffcn ©cfyriften ©enber ja getmfj gc!annt l)at, fd&eint
eintge 9Wate benufet toorben ju fein. 9ttebrere ©tetlen ftfiften ficfy auf
urfunblic^e* SDtaterial, ba$ cr jutoeUen in bcr Don il?m betiebten, an an*
berem Drte ju betyred&enben SBcifc in ben £e$t einreiljt.
gur bic gn>eitc Sbtljetfung bicntc ©enber bic Sljronif Don §ettor
9Kutic$ jur £>auptDortage 2 ; bocty getyt cr namentficty anfangS IjSufig auf
bcrcn Cueflen jurudf, bor attem auf bic „Sljronif Don 1368—1406
(1447)"3 unb auf bic bereit* obcn gcnanntc „Sfyroni! Don bcr Orflnbung
bcr ©tabt 3lug$burg bis jum 3aljre 1469". gur manege ©tetten tegte
cr bieSljroni! bonSurfarb 3inf, bic „2lnonfyme Sljroni! Don 991 — 1483"
unb biefleidjt aucty bic 5luf jeid&nungen gran!$ ju grunbe. 3n bcr au&
futyrtid&en $)arfteflung bc« nacty bem !£obe be* ffltfd)of« (Sberljarb Don
Sfirdfibcrg auSgebroctyenen Sifdjofftreite* fteljt bcr ©enberfdje 5Ecjct balb
bcr Srjfiljfang &inte, balb bcr bes anonfymuS nfiljer; e« ift toaljrfd&ein*
Ixdf, bag iljm cine beiben gemcinfame QueHe, bic fctyon Don grcnSborff
bermutljet tourbe, bortag.
2H$ Quetlen fflr bic brttte SlbtljeUung bcr (Sljroni! ergeben fi<$ ju*
nac$ft bic gortfefeungen bcr 3Mi<$fc$ctt Sfyronil Don Demer, Don
SBattljcr unb {Rem. SSon bcr 3eit an, too bicfc Qucttcn berfiegen, tyat
©cnbcr tool?! nac$ cigencn 2lufseic$nungen gearbcitet , toic fi$ bieS na$
bem obcn bci ©efprecfyung feincr Chronographia ©efagten Don 1523
an Don fetbft Derftetyt. Sfter unb gcrabe fur fcinc umfangreid&ften £)ar*
ftcKungen benufct er gteidfoettige ©rude, bie cr frcibearbcitct feincr
Sljront! einDerteibt, fo bci feincr Srjaljfang, bejto. ©cfyilberung ber gcicr*
Kctyfeiten gefegentftcty berSintteibung be$ jumSarbinat crnannten SWainjcr
CrjbifctyofS Sllbrectyt Don Sranbenburg, bci bcr 93erma#ung be$ 9Rarf*
grafen Eafimir mit bcr ^rinjefftn ©ufanna Don ©atyern (beibeS im
3a$re im 3aljre 1518), bci bem Sinrcitcn ic. ftarl« V. in 2lug«burg, bci
bcr ffleleijnung be« £>octymeifter« be$ beutfefyen £)rben$ unb bcr $erjoge
Don Comment in8fag$burg, bci berSeteljnung be« Sr$erjog$ gerbinanb
bci ©eflenburg (afle$ im 3aljre 1530); augcrbcm benufete cr autff bic im
Drudc crfd^iencnen SScrjeic^niffc ber auf ben SReid&Stagen inSlug^burg an*
tocfenben ^crfSntic^Iciten, fotoie einc anja^t Donfflcfanntmad^ungcn. 8u^
1. Hbgcbracft im I. ©anbe ber Slugs- ^roni!, bie er, tote etttjelne ©tellett
burger @t.*ffij>ron. ertennen laffett, fSmmtltc^ fannte.
2. 3n ben ©earfcettungeu toon 2)emcr, 3. ©ebrudt itn I. ©anbe bet Slugs*
Salter, 0lem uub ber Jpeuiingcrfd&en" burger ©t.«(5^ron.
Digitized by
Google
xxvni (Smteituug.
toid&ttge ©d&riftftficfe toufcte er ft$ ju aerfctyaffen, fo ben gegen bic banlrot*
tierenben £3<fyftetter gefattten Urtljeitebrief , ben cr nut fcon einem bcr
©laubiger erijatten l)aben fonnte, ben ©ctyrifttoedjfet jtoifd&en bem ©tfcfyof
unbbcm Domcaf ttet einerfetts unb bem SRatfje ber ©tabt anbererfeits in ben
3aljren 1533 unb 1534, bie 23etf?cmbtMtgen, bie in bem tefcteren 3aljre
in 2lug$burg oon ben laiferttctyen, Knigtictyen unb SBunbeScommiffSren
ntit $er*og G^rtftoplj Don SBfirttemberg gepflogen tourben, unb 9lnbere$.
@r l)at fotdfye ©djriftftfidfe tljeits tx>8rtttc^, tljeits in freter SBtebergabe,
t^eife nur iljrem Onljafte nacfy feinen Sl)roniIen eingefflgt.
SBenn ftcfy ©enber in feiner 2Bibmung$f$rift auc$ auf mfinblicfye
Quetten beruft, fo bejie^t fic$ bie$ naturgemfifc l)au}>tf5<fylid& auf ben in
SRebe ftetyenben 3. ST^ett feiner eijronil. £)a« Ulrictyflofter ftanb in
tebenbtgem SSerle^r ntit ben l?ert>orragenbften $erfflnft<fy!eiten ber Sflrger*
f#aft; Ijod&fteljenbe SRanner, bie ju {Rei<$$* unb ©unbestagen ober ju
anberen ®ef#aften ficfy &orfibergel?enb in 9lug$burg auf^ielten , naljmen
bort gerne Quartier unb lamen in perf8n(i#e 33ejiel)ungen ju ben gebit*
beteren ber bortigen 9JWn$e — ®e(egen^eit genug ffir einen eifrtgen
©ammfer jeitgefdjicfytficfyer Sfteuigleiten, fid) fiber il)n intereffierenbe^inge
mfinbtid^ aufs befte unterrid^ten ju IBnnen unb ba$ eine ober ba« anbere
Slftenftud jur Hbfctyrift ju erljaften* 3to feiner Chronographia beruft
er fid& au$ 5fter au$brfi<f(ic$ auf berartige munbtid&e Queflen, fo in
93anb XII S3t. 1 67% too er bet Srtoaljnung einer fcom ffaifer gemad^ten
3aljtung §errn 3ol)anne$ 8ula$ , $aiferti<$er SWaieftfit ^fennigmetfter,
ate ®etofil)r$mann nennt, ber iljm biefe 9lngabe fetbft gemad&t Ijabe, ober
in feiner beutfd)en Sfjronil (§bf(fyr. a) ©I. 301a, too er ben §erjog 8et*
tran fcon 8anqueba unb 5llburg afe ben{enigen bejeicfynet, ber iljnt ' munb*
lid& auf jfiftfyreiben' bie Sifte ber auf bem SReicfyStage ju 2lug$burg hn
3al)re 1530 erfd^ienenen ft>anif$en §erren mitgetl)ei(t.
SBie fcerljStt ftcfy nun ©enber feinen Quetten gegenfiber? ©tegfifle,
in benen er eine in feiner SSortage ficfy finbenbe ausffltyrtictyere Darftettung
bur* eine lurjere gibt, finb, toenn er nid)t einen ber oben angegebenen
umfangreicfyeren aften £)ru<fe ate Quelle bemifete, toenig ja^Iretd^ ; toeit
Ijaufiger ift ba$ Umgefefyrte ber gatt, bag er eine iljm fcorltegenbe bflrre
9totij burd^ toeitere 3(u«fft^rungen unb Umfd^reibungen ju befeben fud^t J.
1. Sfaidjfotgettbe ©tcttc , bic at« t^^ifc^ bcgci^tict toerbctt tanu, miJgc jeigen, ttte
©ctibcr feme Dueflen fitU(!tf(^ bcarbeitctc. 2mf8 flc^t bie SBortage, 3Jlmid^ 256, 25,
te<$t8 ber ©raberWe Sejt, ©anbf^r. a ©I. 122a.
2fat bomfiag toor ocult in ber toajlen Anno domini 1477 am bouftog na(^
teas am ^farrer gS fant ftlrid) ^ie, ^ieg ocuti ift toon ainem rat ber ^farrer bon
grif^^ann^, ber §ett mit feiner £eid?t» fant \Xxi\$ gefangen toorben mit namen
Digitized by
Google
(Smtettmtg.
xxrx
Sarin tiegt cin 93orjug*]ber ©enberfctyen Sfjronifen gegenuber ben son
iljm benufcten Dueflen, aber antif cin Sftactyrtjeit , benn e$ fiegt auf bcr
£anb, bag fid) bei etner gar ju burcfygreifenben fortnaten Umgeftaltung
bcr SBorlagc Iciest aucty einc facfyficfye Slnberung berfetben ergeben fann,
tt>a$ &on ©enber nidjt immcr ganj fcermieben nmrbe, fibertyaupt ift fetnc
SBenufeung bcr Queflen feinc forgfalttgc. @$ finben fic3^ eine grofce 2ln*
ja^t &on Sefe* unb ©ctyreibfetytern, namentlicty bci Sigennamen, bide
©teflen finb untcr fatfetye 3aljre$jalj(en eingereiljt, aucfy ba$ £age$batmn
burcty SSerfe^cn obcr 33erfc$reiben mancfymat fatfety angegeben, fo bag e*
feljr fcfytecfyt am ^piafce toSre, auf cine ©enberjetye 3eitangabe, n>enn biefe
nictyt anberfcitig beftatigt nrirb, fitter bauen gu toollen. Sliest eirnnat in
ber SDititljeifang bon Urfunben ift cr fcertaffig1. (Sinige bcr bon itym
aufgenontmenen „ Urfunben*, bie nacty ber2lrt, toie er fie einreiijt, at$
bon SBort ju SBort mitgetljeift erfefyeinen, finb nictyts ate cine 2lrt &on
SRegeften, bie er au& ben iljm borttegenben Urfunben tyergefteflt ijat ; in einer
biefer ^Urfunben" ift ba$ SBerjeictynij* ber 3wgen un&oflftanbig, in ciner
anbern bie SaljreSgaljt falfc3^ u. f. to.2.
todjter gefdjlaffen, tear ain ffatns, jung«
meblin, alfo teurben e8 beg finbs jrilnb
getear unb clagten foiling bem toicari.
bcr toeracbtet foflictys and), ba jurten
fie bas mebiin fur aht o rat. alfo gletcty
ftcng man ben tofaffen ju fant Ulrtcty toor
bcr firemen unb furt in jdjantlicty enmitten
burdjbie ftat tyerab unb ftunb ob bent H$er*
la$ unD grog toolcf untb in ; bann er teas
ain fiol^er, toiler fcfaff unb teas toon
fcoftnifc piirtig unb ftunb too! jrco ftunb,
Bi8 man atnen fairen gurtc^t, unb fcanb
in creufcteeis auf ben farren unb furten
in gen Sttttingen ju bent bifctyof. unb
gteen toom rat ritten toor tyinauS unb
fagten bent bifttyof bie urfacty. alfo fant ber
bifdjof herein mit bent tofaffen unb Xicg
einent rat {agen, fie tearen im toann. aber
e8 tearb ntdjts baraus, unb e* tearb ber
pfaff teiber ehtgelegt unb bamad) au$*
gelaffen.
1. &. j. 33. bie .Urfunben" 81. llb,
1 2^ nebft ben Sfttmetfungen.
grifd) £an8 toon (Sofienfe birtig, ifi gar
ain ftoifcer, iiptoiger , fyoffertiger man ge*
teeffen, ber fyat mit femer beictytocfyter,
ainem jtungen meblht, gu Wafftn ge^etot.
ba folios beS meblin^ frainb ^aben toer-
nomen, ^anb fte ben tofaier toor bem toicari
toevclagt. ba ijat ber toicari ni^fe bargu
t^an unb e8 tocrac^tet. ba bie frainb
folidjS gefec^en fyaben, finb fie fiir ain rat
gangen unb fyaben im folid)$ ailed nac^
orbuung angdgt. ba fyat ain rat bie ftat*
fnedpt gefc^tcft, bad fie in facfyen. bie
^aben in cor ber fir^b^ir gefangen unb
ba mitten burc^ bie gaffen gefangeu big
auff ben^ertad^ gefiert,unb ift aingrofer
gulauff toon bem tooltf teorben , bie ftnb
um in geftanbeu, unb ift ba geftanben 2
ftunb, big man ain fanen ^at jugeric^t,
barauff bat man in creutjteetS gebunben
unb gen2)i|ingen gefiert unb bat 2 toon
ainem rat ju bem bifctyoff gen 2)iUin^en
gefdjicft, bie baben bem bifd^off angetgt,
teie bag man ben tofarrer toon fant Ulrid^
gefangen toring, unb bie urfad^ feiner ge*
fandnug. ba ift ber btfefyoff mit bem tofar«
rer gen Slugfpurg fomen unb gefagt, ain
rat fei im bann , unb ift barttacty nictyfc
teciterS me barin ge^anblet teorben.
2. @. and) unten bie (Shtleitung
©. XXXIII a«m. 6.
Digitized by
Google
xxx (Shtlettuttg.
Die SBiebergabe ber Quetten ift eine burcfyaud frete, bie oft in fiber*
rafctyenber ffieife bie 3nbunbuafitat bed 33erfafferd fytegett. SBir lemen
biefen aid erne ettoad tyarte, lantige ^5crfdnttd^fctt fennen, bie ba, too fte
ftc$ tocrlcfet fuljtt, mit fctyarfem, Uebtofem Urttyeit nictyt $urudf IjStt ; bag er
aber autf) feljr ftympatljtfctyer Slugerungen ffiljig ift, begeugen bie feine
§ingebung fur bie gugger befunbenben ©teflen, bie afled, toad et &on
biefen feinen ©Snnern gu bericfyten $at, in bad fcfySnfte fiicfyt gu fteflen
toiffen. £)ie Sftcr gu £age tretenbe SRetgung gu 9Bunberfu<$t unb fraffem
Slbergtauben barf man bet gerectyter SBurbigung ber Umftanbe unferem
Sljroniften ntc^t aHgu ljo($ anre<$nen ; er betoegt fid^ bamit nur in ben
Slnfctyauungen unb Segriffen feiner 3C^ : man kfe h ©• tn ben !£ifc$*
reben 8ut$erd bie Slbfctymtte bom £eufet unb feinen SBerfen, fcon 3au*
berei, bon $>e$en tc, fo toirb man ben rictytigen 3Kagftab gur ©eurtljeifang
berartiger ©teflen bei ©enber finben.
SDtc ©prad&e ©enberd in biefen (Sljronilen ift trofc manner Unbe*
Ijotfenljeiten in ber ©afeconftruction einfacfy, frafttg, tyfiufig bottdtljumlt<$
anllingenb. Sr gibt fic$ aucty fictytttcty 2ttu$e, burcty feine Sludbrudd*
toeife gu gefaflen. $)ie 3lnorbnung ber eingefaen 3Komente bei (angeren
@rgal)fangen mug gefctyicft genannt toerben, ebenfo bei (Sjcerpten bie 2lu$*
toaljl bed £>eraudgenommenen. Der rein ergfiljtenbe Son toirb nur gang
fetten bertaffen, urn furgenSReflejctonen SRaum gu mactyen, fur bie er berbe,
touc^ttge SBenbungen ttebt ©er in SRebendart unb SBortbtfbung fi$
gettenb macfyenbe fctytofibifctye Dialeft j>agt oorgugtid) gu ber Sigenart bed
SRanned unb berteiljt feiner ©arfteflung bie bem ©toffe entfprectyenbe
locale garbung.
ffltrt^ ©er ffiertl) ber ©enberfd^en (Styronil ift nacty ben brei Slbtljeilungen,
"««."' in bie loir fie gerlegten, etn feljr aerfd&iebener. 5Die erfte Slbttyeilung ent*
f)< auger enter Slngaljt gang neuer ©teflen manctye ftoffticty fefyr toefent*
ttc3^e 3ufafee gu ber im I. fflanb ber 2lugdb. Sljronilen oer3ffenttictyten
S^ronif oon ber ©rfinbung ber ©tabt bid g. 3. 1469, bie ©enber ttyeil*
toeif e aid 33ortage gebient Ijat ; er ertoeitert manned bort ®ef unbene unb
bringt ed in neuer gaffung gur Darfteflung ; bte in biefen 2^eil ein*
geriitften Urlunben btlbeten trofe ber 2Rangetyafttgfeit tyrer SBiebergabe,
bebor fte in ben Mon. Boic. gum ©rudte lamen, fur fruijere gorfdjer
eine toictytige Quelle. SSon geringem Selang erfc^eint ber gtoeite im
grogen unb gangen nur ©teflen ber SWuficfyfcfyen S^ronif toiebergebenbe
Zi)dl, ber nur cer^attnigmagig toenig neue ©tficte bietet. SDefto toicty*
tiger ift bie britte 2lbtl)etfung unferer S^ronif. ^ier ftfifet ficty ©enber
t^eild auf Queflen, bie nocfy nic^t gebrudt ftnb, tfyetfd auf eigene 5luf*
Digitized by
Google
(Shtteitung. xxxi
jeid&nungen , toetcfye fiir" bie cngcrc ®efc$ic$te bcr ©tabt toie fiir bie
SReictydgefcfyicfyte , fiir bic ©itten* tote toor attem fiir btc SReformationd*
gefcfyi($te cine giitte intereffanter 5Wac$ric$ten nnb aniieljenber 3%* &tf*
toeifen- £)ag cm £I?eit bed in bcr Sljrontl loorgcfii^rtcn reformation^^
gefcfyi($tfic$en ©toffed Bereitd in bcr Drudffcfyrift De ortu et progressu
haeresiun etc. toorKegt, t^ut bem fficrt^c btefed Veiled unfercr Sfjroni!
nic^t toiet Sintrag. SIBgefeljett batoon, bag bad SBucfy fetten ift (toie ed
ba« fctyon jur &it Sljammd toar), bedft ed ficty in ben auf 9tugdBurg Be*
jugtictyen SKotijen unb Srj&ljtungen burctyand nic^t ganj mit ben in bie
bentfefyen ©Ijronifen ©enberd aufgenommenen. Die Relatio Ijat ©tetten,
bic &on ©enber fetBft tntt gutcm ®runbc nictyt in feine Sljronilen IjeriiBer*
genontntcn tourben, toie aucfy umgeleljrt manned in biefen ficfySBorfinbenbe
in bcr Relatio fel)ft; aucfy reic^t bic (e^tere nur Bid jnm Saljre 1533, fo
bag alfo gerabc bie ffir bic reformationdgefd^icfytKctye Snttoidftnng 2lugd*
Burgd entfd&eibenben 3aljre toon 1534—1536, bie in ©enberd beutfe^en
S^ronifen audfiiljrlicfye SDarfteflung ftnben, ganjticty fetyten. Dad 2Bic$*
tigfte aBer ift, bag unfer £e$t im ©egenfafee ju ber int miferaBetften
Satcin aBgefagten Relatio in beutfetyer ©practye gefctyrteBen ift, bie in ber
Slrt, toie fie ©enber IjanbljaBt, ben8efer, fetBft toenn cr mit bem tl)m Dar*
geBotenen nicfyt etntoerftanben ift, ju intcrcfficrcn toermag. 3ebe %tik
atljmet bie UnmittetBarfeit bed ©nbrucfed, unter bem ber in ftiirmifefy Be*
toegter &\t letbenfefyaftfiefy crregte 2Rann feine Stufeeictynungen fiir bie
•Wad&toett nieberfd&rteB.
£)urc$ biefed and bem ©eBraucfy ber beutfetyen ©pracfye ertoactyfenbe
fuBJectitoe 9ttoment ertyfitt iiBertyanpt bic ganje (Sljronil neBen bem oB*
iectitoen Seftanb i^rcn ^aupttoertlj ; baburcty erft erijeBt ficfy ber SoQector
unb ©criptor, toie ©enber ftc$ fefl&ft oft nennt, jum 9tntor nnb feine
S^ronif pm Utterarifd&en ^robnet, bad aud feinen iiBrigen SBerlcn
^craudge^oBcn ju tocrben toerbient.
ffleftimmen toir f($(teg(icty nocty bie ©teflung, toetcfye bic beutfefyen
Sljronifen ©enberd innerljalB ber 2IugdBurger£iftoriograpl?ie einnel)men,
fo mufc audgetyrocfyen tocrben , bag fie bie tocitaud bcbeutcnbfte Seiftung
ftnb, toetd^e bicfelBc in ber erften £Stfte bed 16. 3a$rljMtbertd aufju*
toetfen Ijat
SDie toorttegenbe 2tudga6e ber ©enberfefyen (Sljrontfen tonrbe in fot* fcte *«**
genber SBeife tyergefteflt: £)er 1. SE^eit, toon ber atteften 3eit Bid jum «u*0a&.
3a^re 1348 retctyenb, mit bem bic Bereitd gebmdtte SWiitid^fc^e S^roni!
beginnt, tourbe, ba er turn grSgten £f?ett ncue, nod^ nic^t in bcr ©amm*
lung ber SlugdBurger ©tabtcfyronifen ^uBUcierte ©tiidte ent^SIt, mit 9lud*
Digitized by
Google
xxxn Stnleltung.
naljme eintger Berettd gebruiter Urfunbcn ganj mitgetljeitt ; &on bcm
2,5£ljeil, cnbcnb mit bem 3aljre 1487, bcm ©ctyluftaljre bcr STOfiltctyfctyen
Sljronif, fonnten, ba bie meitauS mciften bet barin fcorfommenben 9totijen
unb Srjaljlungen ftcty nut ate cine ©earbeitung bcr enttyrectyenben ©tetlen
bcr 3Kulictyfctyen Sljronif ernriefen, im HUgemeinen nur jene ©tucfe
9lufnaljme ftnben, beren Quelle nictyt bie SKulicfyfcfye ober eine berfibrigen
fctyon gebrudten 2lug$burger Sljronifen ift, fon>ie bieienigen, bie in ber
©enberfctyen ftaffung beac$ten$mertlje 3uf% entljalten. ©er 3. 23jetl
enblicfy fcon 1488—1536 murbe toieber mie ber erfte im ffiefenttictyen
gang mitgetljeUt. SluGgelaffen murben nur folctye ©tetlen (Urfunben,
SReben ic), bie bereits on anberem Drte gebrucft finb. £)em £e$te murbe
ber Sibtiotyef'Sobej:, $anbfc$r. a, gu grunbe getegt, ber 2lrcfyto*£obe$,
Jpanbfcfyr. b, nacty ben in ber !panbf$riftenbefcfyreibung bargelegten
©runbjafcen in ben 23arianten tyerangejogen. ©afce ber ^>anbfcfyrift b,
bie in ber §anbfctyr. a fetylen, tourben an* ber erfteren in unfern left
aufgenommen.
S)ie ffiotfenbuttler $anbfc$rift unb bie Chronographia tourben,
too fte ftoffltd? SKeueS boten ober geeignet tcaren , ben beutfetyen SEejt
beuttictyer ju mactyen, in entfprectyenber SBeife in ben Snmerfungen
aermenbet. ©o bei ber erften unb gtpeiten Hbtljeilung bie Sljronif son
1368—1406 (1447) ober bie Sljrom! &on ber ©riinbung ber ©tabt
SlugSburg bi« jum 3. 1469 bie Quelle bitbete, tourbe bie betreffenbe
©telle an ben SRanb gefefct, toobei ber $urje Ijalber, unb urn Uber*
einfttmmuug mit ber S9ejek$nung$roeife im III. fflb. ber 2lug$b.
©t.<£ljron. ju erjtelen, bie erftere ber genannten S^ronifen mit A, bie
lefetere mit C bejeicfynet tourbe; bie babeifteljenben 3iffer« bejeictynen
bie ©eiten* unb 3*ilenjal?l bed Dru<fe$. 9Bo ft$ in ber britten 2lbtljei«
lung bie Sljroni! DemerS, ©alters ober Stems ate ©enbers Quelle er*
toie$, tourbe bie entfprectyenbe ©telle ebenfalte an ben SRanb gefefct, too*
bei in Ubereinftimmung mit ber 2lbfiirjung$metfe im III. Sanbe ber
Hug$b. @t.ȣljron. D Werner, W Saltier, w (eine Derivation Don W)
{Rem bebeutet; bie beigefefcte £aljl bejeictynet bie ffltattjaljt im Original
(a unb b bie 25orber* bejro. JRudfeite bed Slatted), ffite* eine ber ge*
nannten Sljronifen bem ©enberfctyen £ejtte gegeniiber eine Srmeiterung
auf, fo tourbe bie betreffenbe ©telle entmeber ganj ober tijettroeife in ben
Stomerfungen mitgetljeilt. 3ene ©tetlen biefer ffi&ronifen, bie ©enber
uberging, toerben unter ben gortfefcungen bon Demer, SBaltljer unb
Stem mitgetfyeilt merben, n>ie auc^ bie * Sronica netoer gefc^ic^ten' bon
1514 — 1526 Don SSJilljelm Stem, auf bie in ben 2lnmerfungen 5fter
Digiti
zed by GoOgle
Sittleitung.
xxxm
JBejug genommen tft. 2tu&er ben genannten Styronifen tourben jur Gh>
toeiterung unb Sommentierung bc^ ©enbcr'f c^cn 5£cf tc^ nocty Ijerangejogen
bic 3Wanticyfc$e Sljronif *, eine ber Sljrontlen bon Siemens 3ager 2, bic
ffieberd&ronil 3, bic Sangenntanteffctye 4 unb bie fog. ^eutinger'fcfce Sljro*
nil *, ebenfo bic in bet Relatio de ortu et progressu haeresum etc.
oorlomtnenben ^aratfetfteflen ju ©enters beutfetyer Sljronif, bic mit
bet betreffenben ©eitenjaljf an ben SRanb unfered iejtted gefefct tourben.
2Jon ben im 9lugdburger ©tabtarctyibe benfifcten arctyioalien Keferten be*
fonberd bic ©aurecfynungen (©tabtrectymmgen, abgefurjt ©JR.) unb bie
SRattydbecrete toeriljboHed SWaterial fflr bic Hmnerfungen unb bie ©ei<
togen; ncben biefent tourben aucty bie Jpertoart'fctye unb ©tetten'fetye Ur*
hmben*©ammtung, bie fog. giterafienfammlung (eine ©antmtung Don
©c^riftftuden bed oerfctyiebenfteu 3n$alted, nteift Soncepte ober Sopien),
eine SBtojaljl Driginaturlunben, bad lefcte ©riefbucty u. f. to. jur Sont*
mentietung bertoenbet. Die fonft nod? benuftten Jpanbfctyriften, aften
$)ru<fe u. f . to. ftnb ant betreffenben Drte genau citiert.
©ejfigKcty ber Ort^ogra^ie ift golgenbed ju bentcrten: ftfir fSnttnt*
lidft Stofangdbuctyftaben ber SBSrter tourbe bie SWinudlel genontmen; atte
uberflufftgen Sonfonantenberboppetungen im 3n* unb 2tudlaute ber
835rter tourben bereinfactyt, bad fur j, i ober ie unb u fteljenbe ty burcty
bie genannten ©uctyftaben erfefct, bad fflr t> ftetyenbe u unb bad fur u
ftetyenbe b in b bejto. u oerfinbert, bad fflr u fteljenbe to (toie in etor) in
u umgetoanbett6.
1. @. ^ierju bie 2RfltiA'f<$c <5$ron.,
$anbf($riftcubcjc$retbung ©. XLV.
2. Chronica barinnen aHerlcty toutt*
berfelfeaine tmnb fcnberfd?tblid?e fatten
begriffett, fo airier inn Slugfourg morgan*
gen. 9to$bem bifc ftatt erjMicb jfim
c$rijHi<$en glauben fommen, bnb btjj \txo
burt$ @ctte« gnabt barinnen er^atten,
au$ ein terjei^nufi atter bnb jeber ptx*
fo&nen, toa« fflr le|rer tmb prebtger Imt
bet $rtftti$en ffln$en ber toatyren aflein
fecttgma^cnfcen religion airier bent $.
prebtgampt abgemarttet, tmnb toajj ft$
mlt einem jeben fcertoffen ^at btfj auf
icftige jeit. (Bug«b. 6ta*t-8iM.,
Aug. 53.)
3. 3)er eberen junfft bon toebern
fcrfomen. cronica bnnb iarbucfc (2fag«b.
@tabt-»ibl., Aug. 90) . »g(. 3«tf#ug«b.
5BtbI. 16.78.
€tabtt*tciiiffn XXIII.
4. ©. bic (Bint, jur a«fitt*'f*cn
<5$ron. ©. XXXVHI.
5. (Sbenba.
6. ©ei ber glfl^tigfcit, mit ber ber
bielf(ibrclbenbe @enber ju atbcltcn pftegtc,
btieben ^Sufig SBorte au«r bie jum^beil
au« ber $anbfc$rtftb erganjt toerben tonn»
ten, tta$ bann au8 ben 93artantcn ju er»
fe^en ift, ober bie bem @inne nat^ erga'njt
toerben mu^ten, in met^em gatte bie
eingefiigten SBortc in edge $tammern
eingef^loflen tourben; too ein offenbar
burd^ Unac!btfam(eit be« ©<$reiber« In
ben Xejt gc(ommene« SBort ba8 83cr«
fta'nbnig be« @inned ober ber @atjcon«
ftructton erfarocrt, murbe e« mit runben
Jttatnmera eingefcfbloffcn ; bie iiberaud
jablrei^cn, burc$ ^a^lafftgfcit cntftan*
benen 9tection«febler tourben ric$ttg gc»
ftettt.
Digitized by
Google
xxxiv (ghrtetamg.
SBeit an fcieten ©tetten auf @tfi<fe Ijingetoiefen ift, bie erft vm n&fy
(ten, jugleic^ tefeten SBanbe ber 3lug$burger ©t.*Sl)ron. jum 906bro<f
lomnten, fei ijier bcr Snljaft btcfe« SBanbe* furj angegeben : 1) £)ie gort*
fefcungen bcr aMityfd&en Sljronil bon Demer, SBaltyer unb SRem, nut
2fa$nafynte bcr ©tilde, btc in bcr ©enber'fctyen SBearbeitung ober untcr
ben 3lnmerfungen bereits in bicfent SBanbe 3fofnaljnte gefunben. 2) 3Me
Sronica nctocr gefd&ictyten toon ©ifljefat Stent (bie 3aljre 1512 — 1526
umfaffenb). 3) 9Keljrere ©eifogen gu berSenber'fd^enSljrontl, barunter
bie ber 8angemnanteffc$en Sljron. entnomntene Darfteflung be$ 3tug$*
burger SReicfyStageS int 3. 1530.
Digitized by
Google
jf^onbfdjriftenbel'djreibung.
1. ©ie Chronographia*.
3)ie Chronographia bejletyt aud XII ©anben (Cod. chart, in quarto,
aufbetoaljrt ht bet ©tbliotyef bed btfdjBflidjen Drbmariatd in Sfagdburg) unb
ijl und mit Hudnatyme bed IV. ©anbed (ber nerfdjollen tfl) t>oUftatit>tg unb
in fetyr gutem 3u^nbe er$altenv ©ammtlidfe Sobiced finb non berfelben
$anb gefd^rieben unb toeifen cine fd}3ne, beutlid>e, tut SHIgememen feljr
regelmSfeige ©djrift auf ; ftc tjl hi ben erflen ©anben ettoad fleiner unb forg*
falttger aid in ben fp&teren, t>on benen namentlid) ber te^tc in ben nad}<
lafftgeren 3%n Wc Srutubung bed feit bent ©egiuue bed SBerfed urn jtoBlf
Oaljre tin alter fcorgeriWteu ©djreiberd erfennen ISgt. 2118 folder nennt
ft<ty am Snbe ute^rerer ©anbe unfer Siemens ©enber felbjl , fo bag tore in
nnferer $anbfdjrift bad Original ber ©enber'fdjen Chronographia Dor und
tyaben. 3)cn meiften ©anben fhtb Don bem Sutor fcerfertigte alphabetize
Onljattdregifler ange^Sngt, bie, fotoeit fie aonSBertlj, non ©raun abgebrud t
tourben unb bedtyalb t>on und ubergangen toerben fonuten. SBeitered ifl aud
ber ©efdjreibung ber einjelnen ©anbe ju erfetyen.
©anb I: 9tad> einem unpaginierten ©orfdflagebtatt fotgt bie bei ©raun
1. c. ©. 2 abgebrutfte Praefatio; bie nad>jlen, toie ed fdjeint t>on ©enber
fetbjt foliierten ©tatter 1*— 316» cntyalten ben £ert bed erften Veiled ber
Chronographia; bie toon mobemer $aub mit ©leijlift foliierten folgenben
©l&tter 1* — 16» bad Kegijter. S)ie na$ SWetfterlin erja^lte &ttefte ©tabt*
geftyfye STugdbnrgd fte^ft anf ©latt 7lb ff. 8ut ffinbe bed Sterted pnbet fty
ber bei ©raun 1. c. ©. 2 abgebrutfte ©dflujflafc: Ad laudem et gloriam
omnipotenti8 dei et domini nostri Jesu Christi ac gloriose virginis
Marie matris eius necnon patris nostri sancti Benedicti atque patro-
norum noetronim Vdalrici et Afre ac totiue curie celestis liber iste
collectus et conscriptus est per me fratrem Clementem sunder de
Laugingen conuentualem professum monasterii Sanctorum Vdalrici
et Afre Auguste. Finemque accepit anno etatis mee 47. In vigilia
ascensionis domini. Anno ab incamatione Christi 1523 2.
1. e. bie au*[ufctt$e ©eftreibuug bie furje bei ©eity 1. c. ©. 166ff. unb
biefe* ©erfed bei ©raun, Not hist-lit. oben bie (Sinleituna @. XI.
Cod. Manuscr. etc., 53b. I @. Iff.; 2. ©. ©raun 1. c. ©. 2, ber bad
Digitized by
Google
xxxvi $anbf<$ripenbef($reibung.
8anb n: ®er £ert reify son 81. la— 246b, ba$ ange^angte 9tc-
gtfler t>on 81. 1* — 12b. 3)em £ert ip toieber cine ©fyupbenterhrng an*
gefftgt t>on berfelben gorm tote bet 8b. I, enbenb mtt ben SBorten : finemque
accepit (liber iste) anno etatis mee 48 in die Pauli primi heremite.
Anno Christi 1524 *.
8anb m: 2)er £ert enbet mtt 81. 296a; bet 8anb ent$5lt toeber ehten
©djlupfafc nod) etn SRegiPer2.
8anb IV fetylt. Sr toirb berett* *on 8etty tm 3a$re 1778 al« ab*
gangig ettoS^nt. ©. tm librigen bie Stnmerfnngen a u. b bet 8r<wn 1. c.
©. 3*.
8anb V: 81. la— 254b ent^alt ben £ert, 8L 258a— 284a baS 9*e*
gtfler4. 81. 254a Pnbet ft$ folgenbe SRotij: Deinde altera die post festum
omnium sanctorum abduxit Albertus margravius ducem Ludovicum
seniorem captivum de Neuburg in castrum suum Karelspurg prope
Norinbergam. Cumque ex oppido Neuburg captivus versus Anspach
duceretur, clamabat his verbis, ut pie memorie pater meus Caspar
Sender de Laugingen mihi sepius retulit, qui bujuscemodi rei interfuit
ac verba principis personaliter audivit: „©ed)t, encfet fftrP ttttb tyerr tohrt
t>on feinem lanbt unb leut Derlaufft unb gefangen t>on ben fetnen Ijtntoeg!
geftert, ba$ fol got imb eud} erbarnten!" que captivatio et abductio prin-
cipis omnibus ducibus Bavarie scandalum fuit. 2luf bet nadjpen ©cite
(81. 254b) Pnbet ft# bte bet 8raun 1. c. ©. 3 abgebrudtte SRactyrify *on
bem £obe toon ©enberS 8ater.
8anb VI: 2)er £ert retyt bon 81. 1*— 261b, baS SRegtjler con
81. 267*— 285b*. «uf 81. 261a pnbet P<$ bie unS fdjon belannte
©djlupbemerfung ©enberS, bte l)ter mtt ben SBorten fdjltejjt: finemque
accepit (liber iste) anno etatis mee 49 in vigilia Johanns Baptiste. Anno
ab incarnatione verbi 1526.
Sanb VII: 2)er £ert enbet mtt 81. 273\ ba« 9tegiPer, beginnenb
auf 81. 274% mit 81. 282H Huf 81. 73b pnben P<$ bte bet 8raun 1. c
©. 1 Hum. c u. d abgebrud ten SRottjen , toon bem (Siutrttt ©enberS in baS
UlridjttoPer , t>ou feiner ©infleibung al« 9lot>tje, feinem ^rofep ate 2W3nd>
unb fetner erpen3»efie. «uf 81. 270a Pe$t bte ©enber'fctye ©fyupbemerfttng
ffiegiper bicfc* ©anbe« jebo$ nl#t abgc« tbet«<5obe}:) bcr bentptyen ©enberifaen
brudtbat; ©city @. 166. Sbronif entbaltenbe <£obe* (f. unten
1. @. cbenba @. 3 ; au<b bad 9leatfler @. XL) p# in bet ©J>i$erfc$en ©iblio*
btefcS ©anbe* fc^lt bet ©raun; iScitb tyef befanb, fo bafi fe&r toabrfc$einti($
©. 166. bicfet (Sober bet in Webc jfr&enbe iP; er
2. (Sbenba @. 2 (au<$ ©rann b«t entba'lt aui untet bent 3<tyre 1290 **ne
fehtes ^ergePcttt); ©eity ©. 166. bie 3uben betreffenbe ftotij, n&mlty bag
3. (5« ip fe&r fraglic$, ob unter i^nen cin eigene* ©ab ertaubt toorben.
ben bei ©raun 1. c. Hum. a angejogencn 4. @. ©eity @. 166; bad ffiegiper
»Annales Mss. Senderi, quos instrac- bet ©raun 1. c. ©. 3.
tissima Bibl. Spizeliana subministra- 5. ©. S3citb ©. 166; ba« ffiegiper
vit«, bet in Webc Pe^cnbe 4. ©anb bet bei ©rarnt ©. 12 p.
Chronographia §u tocrpe^en ip. Sh 6. ©. ©eltb @. 166; bad ttegtpet
totffen, bag bet bie $anbf#t. a (©iblio« I. c. ©. 20 p.
Digiti
dtt
zed by G00gle
$anbf<$rift«tBef<$ret&uitg. xxxvn
mtt bent ©0$e: finemque accepit (liber) Anno etatis mee 50 in die de-
mentis, in quo et natus sum. Anno Christi 1526.
8anb VIE : £ert toon 81. la — 275*r ©$lu&fafc unb ftegtfter tp nt$t
norljanbcn1. ©cr Sober cntyalt auf 81. 1* — 32* cine jufatmnenljan*
genbe Erjltylung ber Eretgmffe be$ SauernfttegeS, fpStcr efattge tntereffante
reformatton$gefd)td)tlt<$e 5Rotijen, bte nidjt in bie relatio de ortu etc. haere-
sum aufgenommen toorben flnb; fo ftnbet ftdj 81. 72b eine ShifjStylung ber
SErtitel, &e(d}e bte cooperatores Wasserburgenses instinctu magistri
Michaelis lutherani predicatoris Augustensis in ecclesia rratrum Mino-
rum geprebigt, quare mandato ducis Wilhelmi in Monaco autoritate
8ummi pontificis degradati sunt unb 81. 74b bie SRotij, bag duo sub-
scripti cooperatores Wasserburgenses (D. Qeorgius Aman, D. Michael
Haydenegker) post degradationem precum multarum intuitu post re-
vocationem ad perpetuos carceres in cenobiis Tegernsee et Etal
poniti (1) sunt.
8anb IX: 2ert bi« 81. 293*; 9tegijter 81. 294*— 305b2; bann
folgen ^tebtgten (orationes capitulares) toon 81.310* — 395b au$ ben
Saljren 1503, 1504, 1505, 1530, 1515, 15143. $ierauf: Incipit pro-
logus in vitam sancti Onoferi heremite 81. 397b — 400*; Incipiunt
capitula primi libelli (3ufyaltSangabe) 400b — 402b; Incipit legenda de
vita et actibus sancti patris nostri Onofrii abbatis atque heremite ex-
cellentissimi. Capitulum primum etc. 81. 403* — 416b.
8anb X: £ert lift 81. 381**, ftegtfte 81. 385*— 396*.
8aub XI: lert bi« 81. 279*; ftegijier 81- 290*— 300*5. 8uf
81. 279* ftnbet fidj> ber Ctntrag : Liber iste editus collectus et conscriptus
est per me Clementem Sender de Laugingen conuentualem monasterii
sanctorum Vdalrici et Afire Auguste anno domini 1533. Etatis sue
rero 58 anno.
8anb XII entyalt jutn toettauS grflfeteu £$eile Slftenftutfe, son beuen
ftdj bte metften auf bie polttifdje @ef$t<$te 2Barttemberg« 1520—1534,
bte ubrtgen auf bie fteforntattou«gefd}i<$te HugSburgS 1533 u. 1534 be*
jieljen*. ffifatgeffreut unb angefugt flnb betbeu Xljetlen erjaljlenbe 9lottjeu,
bte fid} fat ben beutfetyen Sfyronifeu ©euberS flcttcntDctfc toBrtltdj roteber*
fhtben. ©autnttltdje ©djrtftftucfe unb SRottjeu biefe* 8anbe$ ftnb fat beut<
fd>ex ©pradje aerfafet. 3)ie bie tourttembergtfdje ®efdjtd)te betreffenben
©tucfe retyen bi« 81. 233\ bie auf bte HugSburger ©efatdjte bejuglitfcen
non 81. 239*— 279b. Untet btefen lefcteren ntntmt bev ©d)riftnie<$fel
jtotf^en {Ratty unb Stfdjof fat ben Oaljren 1533 unb 1534, ben ©enber tn
feme beutfd&e GIJTontf aufnatym, ben grBgten Staum etn, 81. 239*
btS 272b; 81.281*— 286* enttyalt ben 8eruf beS 9*atl)e« fcom 29. 3ult
1. @. 8etn) @. 166; ©raun 1. c. bejetynet. Sal. $rfn) 1. c. @. 167 Sum.
@. 24 ff. bat ein m$ ber jcttltycn golgc 4. ©. $3dtb @. 167 ; bad ffieglfier
ber (Sretgnlffe *ou tynt augeferttgte* bei ©tautt ©. 35.
Begifier bftocaeben. 5. ©. Sritb ©. 167 ; bad ffiegijta
2. €5. Scttb ©. 167; ba* fteglfter bet ©raun <S. 39.
bet ©rantt @. 32. 6. @. SScttb ©. 167; bad 9?egifler
3. 9tf$t atte ftnb mtt 3abre«ja$len bd ©tauu @. 45.
Digitized by
Google
xxxvin $anbf<$Ttftenbef<$reibttit0.
1534, ber ebenfaflS in tote beutfdje S^ronif ehtgeriidtt tourbc, toorauf
(auf 931. 286 a) ber 93onb nub ba« gauje 2Ber! enbet mit ben SBortcn:
c 3)if eS bftdj ijl burdj mid} fratrem Clementem Sender toon Saugingen toer*
famlct burdj missive gemadjt unb gefdjriben tnt obgefdjribencu jar (1534),
conneutual jft fant 93rlid>/
2* £agebu<$ bed $an* Sufc1*
©ammetbanb bcr »ug$b, &rei$* unb ©tabtbibi. , $ap, §tofd>r, 2°,
$aiber'fd&e 93ibL 5Rr. 605, ncucrc (Stitette m. 29. Sim SRflicn auf toeigem
©d)ilbe „Acta bc$ fd)ti>8bifdjen 33unb$", brauner ^appenbetfefetnbanb. 3)aS
£agebu$ be« $an« Sufc ntawt SunSoft cm 931, 219a— 226b, le^tere ©cite
ijl nut bi« jut $8lfte befdjrleben unb enbet mtt ben SBorten tonb ijl
barauff am mentag gen 93abenberg geritten. 931.227 ijl un*
befd&rleben, auf 931. 228a toirb tote $anbf$rift toeitergeffttyrt mit bem ©afee
3ft $ifcingen $at man 63 bic Stugcn auggejlocfyen unb fdjttegt
nodj auf berfetben©eite oljne ein ba$ Snbc be$ ®anjen marfierenbe$3e^*n.
2)a« £agebudj beS £an$ 2ufc tourbe jum erften 2Rale t>erBffentItc^t toon
©retff im combtnierten 3a$re8bertd)t bc8 fyifl. 9Ser. fftr ©dftoaben unb 9ieu*
burg pro 1847/48; ber $crau$geber Ijielt ba« il)m toorliegenbe 9ftanufcrtpt
fflr baS Original bc8 $an$ Sufc, au$ beffen „tapferer, fcjter, gteidj*
m5giger$anbfd)rift" er fdjflegen tooflte,„ber ©djreiber milffe ein
gctoaltiger unb Ijanbfejler aBann getoefen fein:, ber, toenn
e8 gait, aU ein renter ©djmabe gute Slrbeit ju madfjen im
©tanbe toar." ^farrer 3. ftranjler, frftljer 93ibliotfyelar an ber 2tug$*
burger $rei8* unb ©tabtbibliotljef, ber bie beiben beutf^en S^ronilen ©en*
ber8 fannte, mie8 {ebodj in feinem Sluffafce$an8 8ufc unb £(emen$
©enber in ber3ettfd)rtft be$ Ijijt. 9Ser.fftr ©djtoaben u. Sieuburg, Stoljrg.
1876 ©. 115ff. barauf Ijin, bag btefe Sljrontlen toon berfelben $anb ge*
fcfyrieben feien ttrie baS iagebudj be$ $an$ 2ufc* 2)a$ ijl audj ridjtig. 3)er
^unft, ber ben auf ©. 226b jte^enben lefcten ©afc tonb ijl barauff am
mentag gen93abenberg geritten abfdjliegt, ijl ber un8 mofylbelannte
redjtfettig eingeraljmte ©djlugpunft*2, ber anbeutet, bag ba$ SWanufcript
urfpriinglid) Ijier abgefdjloffen toerben fottte. 2)a« ge^len biefe« ^united
nadj bem ie^ten ©afee auf 931. 228a jeigt an, bag bie Sbfdjrift be« Jage*
bu^ed nidjt toottenbet morben. ftranjler tarn ju bem SRefultat, bag enttoeber
£an« Sufe bie beiben ©enber'f^en Sfyronifen ober ©enber ba« Sagebud^ be«
©an« ?u^ abgefd^rieben ^abe, unb meinte „ba liegt benn bod) bie
Slnnaljme nd^er, bag bie beiben Sljronilen unb ba« angeb*
li^e Sufe'f^e Sagebuc^ toon ©enberd §anb gef^rieben finb.41
3eber3toeifel jebod^ f^toinbet fiir benjenigen, ber bie 933o(fenbiitteIer ^anto*
fc^xift unb toor allem bie jtofilf 93Snbe ber ©enber'fcfyen Chronographia ge»
fe^eu 3, toel^e btefelbe $anbf(^rift aufmeifen toie bie ber in SRebe jle^enben
SWanufcripte, unb gahj fid^er toon ©enberS §anb ^errii^ren,
1. ©. obeu @. XVI. 3. ^ranalcr §atte gur Sett, aW er ben
2. ©. untcn ©. XLII. angejogencu %u\\at} f^rteS, bie SBotfcn-
Digitized by
Google
fymbWriftenbef^retbung. xxxix
©anmann $at bad Jagebudj in ben toon itym ebierten Qnetten jur ®c*
fdtfdbte bed SanernMeged (93ibl. b. titt. Ser. in Stuttgart, Sb, 129,
Jflbiugen 1876) neuerbingd abbrndeu laffen nnb tear fdjon aud aufceren
©rttnben, bic cr in fcincm Siadjttort ju bemfelben ©. 637 norfityrt, ju bet
Snna^me gelangt, bag unfer SWanufcrint bad Original nidjt fern tonne.
Xuf biefed SRadjtoort Saumaund fei tyiennh audj tm Ubrigen Deroiefen.
3. Die SBotfenbfittter ftanbfc^rift1.
Cod, 35. 12. Aug. 4toin ber ^erj. Sibl. jn SaSoIfenBflttel. Set
$anbfdjrift aorgebunben pnb fedjd in bie ©eitenbejifferung nidjt einbegriffene
Slitter. Dafcon finb 81. 1 u. 2 leer , 81* 3a ent^alt bie 3n$attdangabe
ton etner Jpanb bed 17. 31jbtd., t>on ber aud} eine Sintragung anf ©. 380
^errftljrt: Miscellanea, $ierinn *>U nambljaffte facfyen, be*
treffenbt bag ^erlomeu tiler nuberfdjiblidjer Xbenltdjer ®e*
fd}fed)ter nnb 3ere namb^affte fyanblungen, fonberlid) in
£eutfd>lanb, twelve ein fftrnemer, gelerter historicus, tyerr
t>on2Berbenftein,£tyumlj err }u?lugdpttrgnnb Eid)jtet,jftf amen*
getragen, fo miscellanea genannt, ex cuius libro manu
ipsius scripto sequens exemplum curavi describendum,
ab ipsomet mihi humaniter communicato , cum essem
ipsius familiaris amicus. — 81. 3b — 6b jlub leer, 81. 7* — 203a
(mit alter ©eitenbejifferung 1—393) entljalten Miscellanea; Scoto-
rum familiae apud Placentinos nobilissimae haec origo
refertur u. f. n>. — 81. 203b, 204a flnb leer; 81. 204b: Nobilium
a Seckendorff familia apud Francos ... — 81. 205 leer;
8U 206*: ©tammbaum ber ftreunbdperger. — 81. 206*
(=©.400) : Magnificus dominus Stanislaus Thurro de Beth-
lehem salua, Liber Baro in Baymoct, Comes perpetuus
terrae scepusiensis 8MCMMBt quondam Ferdinandi Prft-
cisor, natus est Anno 1531 die vero 22. men sis Januarij.
Mortuus est Anno 1586 die 6 men sis Aprilis [bid bierljjer bie*
felbe $onb , toeldje biefen gaujen erjlen S^eil bed Sober gef^rieben tyat] ;
nnmittelbar an bad » Aprilis* fdjliejjt fldfy toon anberer QaxCt) an : caelebs
Augustae sepultus in templo ad D Annam vbi ipsi epi-
taphium ex rubro marmore confectum cernitis in choro Eius
mater fvit Dm Henrici Rhelingeri Duumviri Reip. Augusta-
bfttttet ^anbf^rift unb bte Ohrono- bfittet nub bed $erru 3. flraujler, aus
graphia , bie tym beibe f p&ttt too^l Be- ftel$en id} combiutert babe. 2>a& bte
taunt wurben, no$ nidbt gefeben. @(brift ber @enber'f^en Gtyroml tm
1. ®. oben ©. XVL 3$ b«be bic Solfenbfittler <5obe$ blefelbc ift, tote in
ffiolfenbflttler $anbf$rift fclbfl ni<$t ge» ben iibrigen ©euber'fcben $anbf<brtften,
fefpn, fonbern, ttie erto&bnt, nur bie erfab i<$ aud ben ja$lrelc$en9canbbcmcr'
©tetyele'fcbe Kbfcbrift berfelben benufet. fungen @>tei$ele'd, ber fa'mmtltye bon
2)le uattyfolgenbe 8ef(brcibung berbanf e und aufgefilbrten Serfe ©enberd toobl
to beu gu^igenSWtttHlungen bed #errn launte, unb aud ben SWlttbeilnugen
2Kttd)fad an ber berj.©ibliotbet in©olfen» tfranjlerd, toon bent badf elbe gilt.
Digitized by
Google
XL $anbf#rlftenbef($reibuttg.
nae vxor & soror Dni Antony Fuggeri Baronis in Kirchberg
u. Weisenhon(l) conjugis Dni Christophori Fuggeri auia et
Domini Ioannis Finesti proauia. — 81*207—209 leer, ©1. 210a
(=©.407 ncucrc Sleijiffern) : 8erjaidjnu$ t>nb Successio ©er
Srjljerjogen ju £)perreidj, 2anbe«furPen in Ityrol, nnb Serer
bluetSfrennbt ex materna Linea. (Snbe 81. 213b.— 81. 214*
(= ©. 415): Illu8trismi et Reuerendismi Principis Wolffgangi
Archiepis. Salisburg. tumbae et sarcophago Norimbergae
fabricato seqq. verba insculpta et aeri incisa sunt... [NB. toon
berfelben §anb, toeldje ben Xitel auf 81. 3a gefarieben]. 81. 215—225
(r= ©. 417—438) leer; 81. 226a (= ©. 439 son berfelben §anb tote
81. 3a) : 8efdjreibung. X(Ierlat) gebencftourbigen fatten fur*
nemblid) bie ©tatt 2lug8purg t>nb bern 8urger, aud) ber $er-
jogen in 8atyrn t>nb anberer benadjbarten gurflen t>nb fyerrn be*
treffenbt, toeld>ebi§ auf bag 1490. 3ar$ con einem fftrnemen
2Runi$ im Slofter ju ©t. Ulri$ t>nb [«fra in] feiner $anbf<$rifft
Ijinberlaffen toorben, toelcfyeS buedj jdj bmb 6 g(T) erlaufft.
81. 226b— 230* finb leer. 81. 230b beginnt bie SBibmuug mit
ber 2luffd)rift: Prestantissimo viro domino Anthonio | Fugger
Caesareae Majestatis civi Augustensi | suo clementissimo
clemens sender | coeobita (1) vdalrici et Affre | salutem
perpetuam ac sui ipsius commendationem, an bie fid} bann
bie 2Bibmung«rebe anfaliefet. $er lert enbet mit ©. 1033. S)ie
nSdjPen 6 81atter flnb unbefefyrieben, toorauf 19 815tter mit einem cata-
logus episcoporum Augustensium folgen. 2)a$ lefcte befdjriebene
Slatt if* 544* (= ©. 1081); teer finb 81. 244b u. 245 (= ©. 1082—
1084). ©tefe Sljjronif toeiP biefelben ©cfyrtftjiige auf toie bie Chronogra-
pbia , bie beiben beutfdjen Efyronifen (uub ba$ tm 8or$ergeljjenben befd?rie*
bene £agebud> be8 $an8 Sufc), ift alfo nrieberum ein Shttograp$ ©euberS.
4. ©ie beutfetye Sljromf ©ettberS.
siMio. a. 'papierijanbfdjrift auS ber erpen $8tfte be8 16. 31jbtS., folio;
'^"^StugSburger «rei«* unb ©tabtbibliotljef 5Wr. 75. 2Wtt ^ergament ubet-
jogener $oljeinbanb, ber SRiicfen mit toeigem papier ftbertlebt. 2luf ber
Owtenfeite be« oberen ®e<fel$ Bepnbet pd> ein Sttdjerjetdjen mit SBappen
unb ber Unterfdjrift „Bibliothecae Spizelianae" *. ittuf einem nun fol*
genben unbefdjriebenen Slatte tourbe con bem fruljeren Sibliotljelar Jfranjler
auf ber SRudfeite ein £)ctat>blattdjen mit einer ju linea 32 ff. ber ffiibmung
(eine befdjabigte ©telle) geljBrenben Xertergdimmg aufgellebt. 2luf ber
9?ttdtfcttc be8 nadjPen 8latte« bepnbet ftd^ bie Sibmung, jebodj otyne ben
stamen bejfen, an ben pe geridjtet ip, ju nennen, begtnnenb: ffirenuefter
befnnberer lieber guufiiger Ijerr, Stor* Ijerlidjait manificenfc fetj
1. 2BaW*«nli«Me©ibltot^el@ott- SBibttotyet 3atf, 21ug«burgif<$« ©tbtlo«
lieb <&pi$et*. ©. ttber biefen unb feine n)ct I @. 431 ff., 435.
Digiti
zed by G00gle
$<mbf<$rlftenbcf$rcibmtg. xli
jfi allerjelt meinarmjs gepett toilltg gefliffen toerpflidft bienjt
Ijerfclidjen jfitoor Bereft unb enbenb: Dat. SlugSpurg jft fant
torlid) an fant Slfra befertag Anno 1536. g. §. toilliger Sapp*
(an Siemens ©enber toon Saugingen bafelben Sonuentual. 2)ie
Sljronil felbjl beginnt bann auf bent nadjften toon bent ©djreiber ber Eljronif
felbft mit 1 foltierten 8latt unter ber ftberfdjrift 8on ber ©tat 3lug$*
purg erjle erbatoung mit ben SBorten: 35ie ©tat 9lugSpurg tjt an*
gefangen toorben jfi batoen 600 3ar nadj bent ©inbflufc tonb
2400 3ar Dor (SriftuS gepurt Don ben toenben tonb toinbeltciS k.
>Jiadj eluigen Iftngeren ober furjeren Siottjen titer bie altefte ®efdjid>te ber
©tabt tote fiber bte Sltefte 8au* unb ®trdjengefd)idjte 2tugSburg$ toerben auf
331, 5 bte Stamen toon 52 ®ef$le$tern aufgeffijjrt, toeldje bte 8ifdjoff ju
3lu8purg . • . toom Slbel ertoelt, ber namen Ijemadj toolgt, ba8
biefelbigen ffiroljin etoigflidj 9tat tonb SRedjt folten befifcen :c,
toorauf bann bte altefte 8ifdjof$gefdjidjte, in toeldje toieber toeretnjelte
Stottjen fiber ft&btifdje ^rofangefdjidjte fotote bte 9?eidj«gefdjid)te gemengt
ftnb, fotgt. ®te eigentlidje ©tabtgefdjidjte beginnt erfi 8latt 19 mit enter
auSfityrlidjeren (grj^lung beS 9luffianbe8 berjjtinfte tm 3a$re 1368. Son
8latt 41 an tohrb fefyr eingeljenb ber ©treit jtoifdjen bem toom ^Japjl era*
gefefcten 8ifdjof ©rafenetf unb bem toom®omcapitel ertofiljlten 9lnfelm toon
5Rennhtgeu beridjtet, toobei jebodj bie DarjieDung burdj nteljrere, anbere
SSorgange beljanbelnbe -Kotijen unterbrodjen ift. 81. 208b fprtdjt ber
Sljrontji gelegentlidj be$ 9?eid)8tage8 toon SlngSburg jum erjlen 2Rale (ganj
!urj) toon Sutler, 81. 215a beflagt er fid> fiber ba8 ftberljanbneljmen ber
„SuttI)erety", urn jid> toon jefct an immer 3fter unb auSffiljrlidjer fiber bie
burd) bte SluSbreitung ber neuen Seljre ht Augsburg tyertoorgerufenen 8er*
baltniffe auSjulaffen, am breitejien fiber Sreigniffe be$ 9?eidj8tage8 toom
3atyre 1530, bte auf 81. 288a— 352b berifyet toerben.
Unter bem 3atyre 1536 ftnbet ft<$ auf 81. 417b eine SRotij toon ber
3lbfenbung einer 2lug$burger 8otfcfyaft jum ©djmallalbifdjen 8unb unb toon
etnem ^ultoer* unb SBaffenfauf be8 SaiferS in Augsburg, auf 81. 418a
SRotijen fiber £ebenSmittelpretfe unb toon ©nfdjiegung neugegojfener8fid)fen;
auf 81. 418b toon bem Sintreffen be$ 8ifdjof8 toon Swtba in SlugSburg unb
toon bem SSerlujt einer Ungelbbfid^fe burdj S)iebfta^l; auf 81. 419a toon ber
2lufnal)me ber Sut^erif^en ^5rebiger in etne 3UTtf^ un^ bc* ftbertragung ber
^Jflege ber ©tabt S)oncmto8rtIj an 3lnton Rugger; auf 81. 419b fiber ben
8erfudj ber ©tabt 3lug«burg, bie 9Jiarfgraffd)aft 8urgau au«jul8fen; auf
81. 420 toon ber SBeigerung etUd^er 8firger unb3fntoo^ner ber ©tabt ^ug«*
burg , toom 8ifdjof toie l)er!8utmltd) bie Se^en ju empfangen , nebjl Sluf jS^*
lung ber SBiberjirebenben; auf 81. 42 la toom 8erfauf be« §au«rat^e« be«
^rebigerHojlerS unb toom ©jebrudj „mebrerer lut^ertfc^er faul*, unb enblic^
in einem SRadjtrag toon gleid^er §anb (jeboc^ mit f djtoarjerer Jinte) toon bem
benSpitalem auferlegten 8erbot ber SOieffe: 51n fant torfulatag^at ber
©pttalfdjretyber tonb ain 9tobler bie ©pitaler alle ju ainanber
beriefft tonb in aineS 9lat8 namen inen toerbotten, ba§ ir lainer
in bie firdjen jft ainer meg gang ober jfi bem toetydjbrunnen ober
ain toe^brunnen in ba$ ©pital trage. SKer toiber folidjS t^ie,
Digitized by
Google
xui ^aubfattftenbeftyreifowg.
ber f ol an allc gnat) f ein pfrenb t>erfallen f ein *>nb jfi bem ©pital
aufcgeftogentoerben.
3)er ©dflug ber Sljrontf ijt ni<$t burd) einen bcfonberen ©afc ober
irgenb eine 8emer!uug audgefprodjen, fonbern nur bnrd) red>tfetttge ©nra$*
mung bed lefcteu $unfted mit einem ©dmflrlel marfiert. S)ic Stfitffeite bed
Slatted ifl uubefarieben.
9?ad} toeiteren 24' uid>t foliierten, leeren 8l5ttern folgt son berfelben
$anb tote bie S^roni! ehte Hufja^luug bcr 10 ftreife bed ftei$ed unb ber
jebem berfelben jugetyeilten ©tanbe mit tyren pflifymSjjigen Sontingenten
auf ben lefeten 8 8l&ttern bed Sobqr, *>on beuen bad lefcte nut meljr auf
ber Sorberfeite mit 5 iJeifcn befd>rteben i%
Die $anbfd>rtft ©enberd ijt , abgefctyen son bet fd>on oben erto&tynten
8efd)Sbigung bed erften Slatted unb oon jaljtreidjen (bie Deutftdjfeit ber
©<$rtft jebo<$ ui<$t beeintr&djtigeuben) ©totfflecfcn feljr gut er^atten. 3>ie
©djrift ift bie und fdjon belannte ©enberd, ber Sobejt alfo ein autograph
Eorrecturen jinb nur felten ; audgelaffene 2B3rter flnb regelmSglg an ben
SRanb ber 3*tle, in ber bie Sflde bnrd) ein 8udlaf[ungd$eid)en marliert tfi,
gefefct. Son SRafuren if* nur eine etnjige gr3&ere auf 81. 10* ju bemerfen;
ber burcfyjhtdjenen ©tetten flnb ed ebenfalld nur toenige, metft nur auf ein*
jelne 2B8rter fty befarcinlenb , toie auf 81. 13% 186% 191% 241%
251% 252% 277% 297% 321% Dagegen pnben fl$ in ber fcanbfarift
mele ben 3n$alt einjelner Xbfafce anjeigenbe 2Rarginalien aud fp&tcrer 3ett
nnb baju noc^ jaljlreid)e beutenbe $anbe. Huf 81. 63b ifl ein Slbfafc am
unteren Snbe ber ©eite angeflidt t, bejfen fefcte &txltn, toeil fiber bad format
bed 8anbed tyinaudreidjenb , *>om Sudjbhibcr toeggefdjnitten timrben ; auf
81. 122* ijl ein Heinerer 3ufafe Ju ^nem Sbfafce jtotfdjen biefem unb bem
n&d^en in ettoad Heinerer ©thrift elngeffigt; fonjt reityt fty 81att an 8latt,
3cile an 3dte in grBfcter SRegelmafeigfeit.
«?«' *• ?aptertyaubfarift bed ©tabtar^tod in Jtugdburg, ©$afce ftr. 78;
bie ©<$rift aud ber erjten fcalfte bed 16. 3fybtd. — 3)er Sobej tragt etnen
leberbraunen ^appenbetfeleinbaub , ber etyemald an ben (Sden mit STOetaH*
befcfyf&geu fcerfefyen getoefen ju fein fttyeint. 2luf ber mit ^ergament fiber*
jogenen dnnenfeite bed oberen 8u^bedeld fbtbet ftcfy t>on Slr^toar &tx»
bergerd $anb eingetragen: ©tabtar^i^ Sfugdburg, 17. 9tot>. 1845,
9tad) bem Sorfc^lageblatt fotgt bad erfte t>on bem S^ronijten befdjriebene
81attber$anbf(^rift. 3n berSde Uu!d oben fteljt toieberum t>on ^erbergerd
$anb gef^rieben: S)iefe E^roni! ift am 17. 9iot>. 1845 Ctgen*
t^um bed Hrdjtfcd ber ©tabt ^ugdburg getoorben. £lj. ^erberger,
2lr^it)ar. 9le^td baneben begiunt bie SEBibmung bcr S^ronit mit ber 2luf*
fc^rift: 3)em Srenuefleu $errn ^err Oeronimud S»ggcr 8urger
jfi 2fugdpurg SRo. fta^. unb 8n. 2^t. 9lat feinem befunberen
lieben gtinjtigen ^ern. Darunter: ffitor ^erli^ait t>nb magnificent
fet^ j& alter jeit mein armg gepet, toillig gefliffeu bienfl ^er^*
lichen jfiuor bereft :c; auf ber SRficffeite bed Slatted, enbenb mit ben
fflorten: Datum Sugdpurg j& fant Urli(^ an ©ant 3o$annid bed
taufferd tag. Anno domini 1536. S. $• toilliger capplan S(e*
Digitized by
Google
$Mtbf($riftenbef<&r€ibttng. xuii
raen8©enber bonfiaugingenSonuental ju faut Urltd) t>nb Bfra.
Die barauffolgenben 8latter ftnb , tote e$ fctyetnt, bon bem ©djretber bet
Oanbfdjrift felbjt foliiertton 1 bi« 151 incl., x>on ba an ifi bie urfprfinglicfy
fe^Ienbe goliierung bon mobemer $anb mit SBIctfltft fortgefefct bt« jum
©$luffe bet Styront! mit 81. 618. Die SRfitffeite biefe* 8latte« ift leer;
20 unbefdiriebene ©latter folgen nod}. Die eigentlid&e Sljrontl beginnt tote
in $anbfd>rtft a anf ©I. 1* itnter ber iiberfarift Son ber ©tat SlngS*
pnrg erjte erbatonng mit ben SBorten: Die ©tat XngSpurg i ft
angefang^n toorben |fi batoen 600 tar nad) bem ftynbflng bnb
2)400 iar bor SljrifluS gepnrt Don ben toenben t>nb btnbe*
ItctS ic. Die 9totij bon ben 52 room 8tfdjof jnr Stegierung ber ©tabt
ertoS^lten @ef$le$tern fte^t tyier 81. 6bff., bte <£raa$lmtg Don bem Sluf*
jtanb ber 3ftnfte im 3. 1368 81. 23 u. 24, ber 8ifaof3ftrett bon 81. 62*
an, bte (Ijier langere) ©telle fiber finder in JfagSburg 81. 347b, bie ftlage
fiber ba« Umftygretfen ber ^ittyerey anf 81. 361*, bie (BrjSljfoug ton
9teidjStag«ereigniffen im Oa^re 1530 bon 81. 47la an. Unter bem 3a$re
1536 erja^lt ber (%onift anf 81. 615b u. 616a bon bem ^farrer bon
©t. Ulrty, bem bte 3fai$«flra&e berboteu tourbe; 81. 616b bon einer $filfe,
bie bie ©tabt JfugSbnrg bem $aifer nadj 823elfd)lanb fanbte, nnb bon bem
SfaSjug JlugSburger 8firger ht ben ftrieg; 81. 617* &on bem ©nf^iepen
grower, ffir ben ftaifer gegoffener 8fi$fen, 81. 617b t>on ber Slnfunft beS
ganbgrafen bon $effen, 81. 618* bon ber 9tofunft beS 8ifd>of« bon Shraba
nnb fc^Iiegt anf berfelben ©eite mit ber Stotij: 21 nf f btfen tag ifi auc^
$er!omen pfalfcgraff $I)ilippS bnb ber tyerfcog bon 8raun*
fdjtoig, bte Ijaben audj mit ^erlntljonigugger ju na<$t geeffen
bij bem erfcbtf <$off bon Snnba, bife jtoen f ttrficn finb aud> jn
bem fatyfer in Irieg jodjen, biebety ben Ijern Rugger nit on gelt
ftnb abgefdjetjben.
Da$ (Snbe biefer Eljronif ifi tote bei $anbf$rift a lebiglidj burd> ehte
red}t$feitige ©nraljmung bed ©djlufomnfteS gefennjeidjnet.
Stu<$ biefe $anbfd>rtft tfl feljr gut ertyalten; bie ©d&rift ip biefelbe toie
ht a, ber Sobej alfo ebenfaD« ein autograph ©enberS. Die au<§ in biefer
§bfd>r. nur felten borlommenben Sorrectnren ftimmen in ber 3(rt ber Sfo«*
ffi$tmig 8attj mit benen in a ftberein, ebenfo bte SWorgraalien.
fiber bie fpradjlidjen Eigentljfimlicfyteitett ber beutfdjen Eljronifen ©en*
berS tourbe berettS oben gefpro^en. Die Drt^ograp^te ifi eine berljaltnijj*
magtg einfa^e nnb im Slflgemeinen confequente. Unnfit^ige SSerboppelwtgen,
toie gartten, ertoetjttern, apffel finb XuSnaljmen ; bie einjige jWrenbe
ffiitlfiirlt^feit bilbet berSBec^fel bon i unb \ mit t} unb be« 8ofale« e mit a
im 2>ipI)tljottge ei; ber Slrtitel ein toirb immer a in gefdjrieben.
8erglei^t man bie beiben ©anbfdjriften a u. b mit einanber, fo ergiBt JSjJJ^&r
fld> folgenbe« 9?cf ultat : u\untx
8eibe Sobice« finb bon berfelben $anb gefd^rieben, unb jtoar, ba bie f|$;n
$anbf(^rift in beiben eine fo iiberauS glet^magige ifi, in berijaltnijjmSgia » «• *>•
farmer 3«^» un^ ^a bk ^anbfc^rtft in beiben ganj gleidj ifi, in jeitlt($
geringem 3tt,if(^cnraume t)on einanber.
Digitized by
Google
xliv $anbf<$tiftenbcf<$tel&ttng.
99eibe EobiceS bedeu ft<§ im SWgemeinen inljaltlid) ; icbod> tjl im cm-
jelncn ba$ 93et$aftnig jtoifdjen beiben f olgenbeS :
3n b iji bet SKame be8 @8nnet«, bcm ba$ SBcrl getoibmet ift, genannt,
bi a nidjt.
Die SBibmung felbfl ifi in a wtb b bcm SBortlaute nadj toefentttd>
toetfdfieben, toftfytenb bcr ©ebanfengang Ijiet toie bort betfetbe tjl. 3n a
ttagt fie ba« 2)atum „an fant Slfra befet tag (26. Oct.) 1536*, in b baS
2)atum „an fant 3o$anniS be« tauffetS tag (24. 3uni) 1536".
2)ie Sljtpnif beghmt genau mit bcnfelben SEBotten in a unb. in b. Hbet
bie toflttlidje Ubeteinftimmung bauert ntd)t lange ; fdjon im etften 2lbfafce
Ijaben tott eine Sariante ; am ©djluffe beffelben $eigt e$ namltd) in a au§
(ggtypto, in b Don (ggtypto, unb gleidj ber nadjfle Hbfafc beginnt in a
mit ben SBorten bie fiat SlugSputg, in b mit bife flat HugSputg.
Son ba an trcten berattige Sbtoetdjungen bet beibetfeitigen Xqctt, alletbingS
juetf* refy untoef entlidje, immet Ijanftget auf ; balb jtellen f!dj aud> ftiliftifdj
tiefetgtcifenbe3Setfd)iebenljetten ein, jum crflen 9Walc beteitS in a 851. 3* —
entfptedjenb b 391. 4a — , too *>on bem SSerljaltntg ftatfs be« ©togen ju
bem 99tfd>of ©impettuS bie Stebe ifi, bt$ fid) toettetljinjo gtoge Differenjen
im Sluflbtucfe jeigen, bag fieflentoeife bie toSttlicfye Ubetetnfiimmung faft
g&njlid} aufljStt. ©elbfi too ©eubet bei bet glei^en ©elegenljett son fid)
f elbfi in bet etjicn ^etfon fptidfet, ifi bie *Mung ein paat 2Ral in bet
Eljtontf a eine ganj anbete aid in bet Stytontf b. ©o etja^lt ©enbet toon
bem tyattnacfigen 99att$olomanS Stem, bet liebet bauetnbeS ©efangnig bul*
bete, al8 bag et auf eine fttt feine 9Setljaltntffe nic^t fc^r gtoge ©umme
xjerjid^tet tyatte, unb bemetft baju in a (991. 21 lb): ba Ijab t$ of ft t>on
iljm (9iem) getyott, toie e« ift jfigangen, to%enb e$ in b (991. 355b)
^eigt : id> tyab ityn (Stem) felbft offt batumb gefttafft ; bann in a
991. 182b, an einet ©telle, too et Don bet SWijftanblung cineS $ticfict$
frttdjt: et (bet ^Jtiefiet) toa« mit tool befannt, toS^tenb et in b
991. 313afagt: id) felbet, bet btfe$ gefdjtiben fyat, Ijab t$n and)
batumb (nSmlidj urn ben ©tunb bet SWigljanblung) geftagt.
©ne toeitete 9$etfd)iebenl)eit bet beiben^aubfdjtiften toutbe babutc^ ^et*
beigeftt^tt, bag in a bie oft jiemticfy langen flfcfa^e in b auSeutanbetgetiffen
unb i^t On^alt auf meljtete lleiuete ^ett^eilt toutbe, toobut^ jtd> ^aufig
eine jitlijiif^e SSeteinfad^ung unb gtflfeete flbetji^tli^Ieit bed t>otgefft^tten
©toffeS etgab. Dftmald ij! o^ne etficfytltdjen ©tunb bie 9tei^enfolge bet
2lbfatje in ben betben Sobiced eine fcetfdjiebeue , fo bag mandjmal bie Sin*
otbnung betfelben iibet me^tete ©eiten ^in t)oflft5nbig aetfdjobeu ifi.
9?o^ toeitet ge^en bie betben £e#e natfltli^ ba auSemanbet, too neben
betattigen me^t fotmalen 9Setf(^ieben^eiten au^ fad^lt^e Slbtoei^ungen
jut ©eltung fommen. ©olc^e jeigen fid) im 2tKgemeinen in bet Sltt, bag
bie ^anbf^tift a eine gtoge Snja^l fe^t toefentlid^et 3n\fyt ju Stotijen in b,
fotoie eine 9iei^e t>on ©tftcfen entljalt, bie bott ganj fe^len obet nut intern
3n^alte nad^ angegeben flnb. S)aju ge^ten me^tete bet Utfunben in bet
etfien Hbtyeiluug; bieMeben auf 991. 201*, 203a, 205a, 206a; bie ©lou-
benSatttfel bet Siebettaufet 991. 238a, 239\ bie Snf^tift bet ©tutm*
glocfe 391, 16b; bie 3nf(^tift emeS 99aufletne« 991. 168b; bie Sottefoonbeuj
/Google
Digitized by '
I
$anbf<$riftrabef<$reibnng. . xlv
jtoifaen SRoty nnb Sif^of 81. 365 ff. unb SfabereS. Dagegen feljlt t>on
jencn Urfunben unb fonfligen ©djriftftftden, 9ieben u. f. to., bie hi b auf*
genommen finb, hi a nidjtS.
2BaS ben £qrt fonfi betrifft, fo ertoeifen fid) namentlid) bte grfigeren
6rj5$luugcu im Slttgcmcmcn in a mett auGfftljrlidjer ate in b, nnb jtoar
fotooljl hi ftofflidjer Sejieljung ate hi bet Xrt bcr Darftelfang. ©cltcn nur
fotnmt bad umgcleljrte Serljaltnig *>or , bag a gcgen b in biefem ^unlte
jnrudjieljcn mug, toie j. 95. an bet ©telle,. in bet son bem (Eintreffen unb
bem Bufentljalte Sutlers in HugSburg im 3, 1518 crjatylt toirb.
©egen ben ©<$lug toeidjen, toie au8 bcr 3n^alt«angabe ber Briber*
fettigen unter bem 3a$re 1536 eingereiljten ©tellen ju erfeljen ift, bie feci*
ben $anbfd)riften fo *>on einanber ab, bag toir $ier jtoei g&njlldj *>crfd)ie*
bene Sljronifen Dor un$ Ijaben.
9iad> bem bargelegten SJerBaltnig ber beiben §anbfd)riften ju einanber
lonnte bte Stage , toeldje berfetben unferm lejrte ju ©runbe jn legen fei,
nidft lange uuentfdjieben bleiben. SDie §anbfd)rift a ertoteS fid) im SUIge*
meinen in fiofflutyer Sejictyung reiser nnb in fttliftifdjer Sejieljung forg*
faltiger aid bie $anbf<$rtft b ; fie reidjt, toenn audj nnr toentg, jettlid) ettoaS
toeiter ate biefe; fte fteflt getoiffermagen bie ©dflugrebaction ber Slugs*
burger S^ronitentoerte ©enberS bar unb cnt$5lt mandje ttbtoeicfynngen t>on
bet $anbfdjrift b, bie gerabeju ate Sorrecturen gelten mfiffen. Die §anb*
fc^xift b tourbe in ben Sarianten bentifct, toobei natftrttdj bei ben fo fcielen,
fafi in jeber &tile fcorfommenben to8rtli$en Kbtoeidjnngen Untocfentli<$e$
unberftdftdfttgt bleiben mngtc; bei toidjtigeren ©tellen ober ba, too bie £e*te
gar ju toeit auSehianberghigen, blieb nidjtG anbcreS fiber, ate ehifadj ben
Ie$t ber $anbfd>rtft b unter bie Sarlanten ju fefeen.
2tn biefe $anbfd>riftenbefd>reibungen fei, ba in ben Slnmerfangen bcr *iu
SRanin Ijierf fir mangelt , gleid) Ijler bie ©efdjreibung unb Sefpredjung ™ e*
toon tier alten Drudcn angeffigt , bie Ijauftg in ben Snmerfungen )u ber
©enber'fctyen Darftelfang beS im Saljre 1530 ju SJugSburg abgeljaltenen
SReidj«tage$ citiert toerben mugten. Die SlugSburger $rei$« unb ©tabt*
bibliotyef befifct son alien Sjremplare.
Der litel ber erjten btefer Drudfdjriften lautet: 31 in lur^e an*A
jat^gung t>nb bef^re^bung | 9t6mifd^er $atyfetli<$er 5D?aiefiat
einre^ten | Erplid^ Don Snngprud gen ©d^toafe t>olgenbt |
ju SWiin^en, t>nb jfiletfl geu2lug$purgauf |ben9?et>d)$tag,t>nb
»a« fic^ mittler | je^t bafelbfl taglic^ t>cr lauff en | t>nnb jfi*
getragen ^att | Anno etc. 1530. 8m ©djluffe: 3)atum ben
jtoenunbjtoainftigiflen tag 3unii. Cum Privilegio. 3n Ouart.
Die ©djrift ^at folgenben dn^att: ffur^e toerjatyd^nug beber 3i8mi*
f^er Sa^fer|li(^er unb Mnigllidjer 2Raiefiat jfi $ungern|t>nb
Severn ac. jug r> on Snngprudf |big gen SlugSpurg. Anno 1530.
— ©injua 5RB. ftaijferU^er fampt ^flnig. 2Raie. | jfi $un»
gem jc. ju SKfln^en, gre^tag« in ber | ^fingfltoo^en, Anno
1530. — SR5mif<$er, «at)ferlic^er 3Raiefiat *nnfer« alter |
Digitized by
Google
xlvi ©anbf^riftenbefareibung.
genebigtften §erren einretytten jfi Xugdpnrg | ijt Bef^e^ett, t»ic
fyemadj Dolgt. — $ierauf folgt oljne befonbcren Sitcl cm tarjer ©erid}t
Don ber tfrouleidjnautdprocefflon in Slugdburg am 16. 3uni, ©oran fldj
baira unter ber Uberf thrift : ©on beriirtem 16 tag an btg auff ben
20* | 3ft nidjtd fonberd geljanbelt, aber ant SWontag | ben 20. tag
fyatt Sal SKaieftat | ben 9Jetjd>dtag jfi Ijanblen an|gefangen, |
tote $er|nad> Dolgt ein Script Don bent Dor CrBffnung bed SReidjdtagd
fan 3)ome geljaltenen ©otteSbienjle nnb ben baranffolgenben SorgSngen auf
bent SRatyljaud f<$lie&t* #teran retyt fid) unter bent einleitenben $affud
Son bent tag Big auff ben 24. junii Ijat | fid> audj nidjtd $ie$er
ju melben Dertoffeu, SXfecr ben benanten | 24. juxtii umb brety
Dr k. em S3erid)t Don ber an btefent Sage Dor bent Steidjdtag ge^altenen
SRebe bed Sarbinald Santpeggto unb bet bed fan SRamen ber Bftcrretdftfdjen
©t&nbe fyredjenben ©igmunb Don 2)tetrtd#eht nnb Don ben SJorgangen,
toeldje bie am nadjjlen lage erfolgte 93erlefuug ber Jtugdburger Sonfefflon
fyerbeifityrten. (Sin furjer ©eridjt fiber biefen act am 25. Sunt, iiber bie
SSereibung Don SRatlj unb ©emeinbe ber ©tabt Stugdburg am 27* 3uni
nnb bad (Sinretten ber beiben ftfatgtnnen SKarta unb Slnna am 28. 3uni
fdflie&t ben etgentft^terjSblenben 2$etl bed Sft^Ietnd ab, urn gleidjfam aid
Slnljang no<$ etne ftberftdjt iiber 3)ad etnlomen ber Styurfftrjlen
Dnb ftttrjieu | 2Bel$e Dor anfunfft Saiferlidjer SWateftat | ju
Slugdpurg etugerttteu fein unb ber auf bem Sieidfdtag ttber^aupt an*
»ef enben gflrjlen , $erren unb ©otfdjaf ter anjuffigen. 8lm ©djluffe toirb
no<$ angettinbigt, bag etn 3Serjet<$nt& bed $ofgeftubed ber gftrften k. in
ainem befonberen trud inntyalt ber flbergebene jettel angejatgt
Dnb benennt toerbeu. Unfere ©<$rift if* abgebrudt in 2Bal<$ 33b. XVI
©. 840 ff. (jebod) in etner anberen 2fadgabe aid bie eben befdjriebene ;
gleidj ber erjle bet 2Ba(d) 1. c ©. 840 jleljenbe ©afc cSetjbe JWniginncn,
SKaria unb ?lnna :<:♦ famt ben ftinbem fetnb btgmal ju 3nntynt(f geblte*
ben' fe^lt in bem und Dorltegenben Exemplar). 2Bir $aben btef e 2)ru<Ifdjrift
in ben Slnmerfungen intnter mit A bejetdjnet 3)ie in A angefttabigte ©djrift
liegt Dor in bem f olgenteu unter B cttterten ©rod e, ber ben litel fft^rt :
B SBartyaffttg anjatgung toie fiatfer Sari ber ftinft | ettlid^en
giirjien auff bem JRe^dtag j& Hugdpurg | im M.CGCCG (.(.(. Jar
ge^alten, SRegalia Dnb 8e^en Dnber | bem fan gelityen, toad au^
jr ftai. SMate. Dnb berfelben brfiber ^iintg gerbtnanb j& $uu*
gem Dnb Severn jc. Kuc^ | annbere S^urfftrjlen Dnnb ©tenbe<
bed | SRei^d fftr dthtfft Dnb Hbeld perfonen auff | fol^em
Sie^dtag ge^ept^aben. Hm ©^lug jteljt : Oetrucft jfi angdpurg
burc^ ^J^tltpp SSl^art in ©ant ftat^erinen gaffen. | Cum Privi-
legio. 3n Ouart. ©. Slugdburgd Sud>brurfergefd>td>te. 2. S^eiL
©. 188. Dtefe ©^rtft fe^t junaifi bie fat bem S)rude A begonnene Sr*
jd^lung Don toi^tigen augeren Sorg&ngen bed 8iet(^dtaged fort, inbem fte
toeitf^metpg Don ber am 26. 3uli auf bem SBeinmarft erfolgten Selefymng
ber ^erjoge 36rg unb Sarnim Don ^Jontmern unb bed Jlbmfattfkatord bed
^o^meiperamtd in ^reugen, SBalter Don ftronberg, bert^tet, toorauf bann
bad in A Derforodjene Serjei^nife auf 43 ©eiten fofgt, bad aber, ba bifed
Digiti
zed by G00gle
$Mtbf$riftcttfof<$ret&mt0. xlvii
SBiidjlin on ba« jfi lang unb toerbiefelidj umb fiirfc ber jetyt
t>n to bet fdjrifften auf chic tooHjtanbige Jlufj&Ijlung toerjidjtet. Sin bcr*
felfecn ©telle (9iota nac^ bem Serjetdjnig be« ®efolge« ber SButgin Slnna)
toirb audj erne eigene ©djrtf t iiber bte 33eleljnung bed 2r$er jogS gerbiuanb
in StuSftdjt geflcHt. Slngefyangt ifi bann nod), begleitet toon etner ©nleituug,
ber inu^att ber 8tebe tonb ^roteflation fo ber 2)urd>leud}tig
Ijodjgeborn ftiirjt tonb $err | $err Oeorg SKargraff toon ©ran*
benburg :c. | toor 3J6mif c^er IJaiferlidjer 2Raiejtat ton| ferm aller*
gnebigiften Ijerren in ber | ^Jomerifdjen beleljung Ijatt tljon
laffen.
£)ie in B toerfprodjene ©thrift llegt Dor in bem toon un$ al8 C cttierten c
alien 35rutf: ©efdjidjtsbefdjretybung tonferS allergenebigijten |
§erren, beS 3J8. Satyfer (SarlS beS fiinfften Seleljnung, | tomb
ba« §od>loblidj Srfeljerfcogtljumb Djterreidj, fampt beffelbigen
$S|geIj8rigen benannten gtirftentljumb, 8anb tonb §errfd>afften,
burd) Jrer | Sai. SWate. SrSber, Siinig gerbtuanb ju §ungern
tonb Seljam 2C* al« | 9tegierenben (SrfcJjerjogen tonb SanbtSfiirjten
in Djtereitfy :c. fiir fid> | felbS, tonb an fiatt $od>geba$ter Sai.
2Kate. empfangen, fampt anjai|gung ber &ai. Sii. tonb Siirjt*
lidjen 9titterfpil (bte folder treffenlidjen | ^riutlegierten be«
Ijai. 9ieid}8 Seljenfcfyafft, ju gebiirltdjen eeren | angefeljen, tonb
geiibt toorben fetn) alteS auff SWontag natty | Sgibij, benfiinff*
ten tag ©eptembriS Eertidj tonb tool | tootlenbet, in jetyt beg
SReictyflagS, im 1530. | Oar jfi SlugSpurg geljalten. 3n Duart.
S)ie brei aufgefiifyrten ©djrtften A, B unb C rityren alle toon etnem nnb
bemfelben SSerfafjer Ijer, ben toir jebod) ntdjt fennen.
Sll$ SrgSnjung ju biefen alten ®rud en giebt fid} fdjon burdj ben Sttel D
etn toierter ju erfennen mit bem SKtel: SBietool lienor in bretjen ton*
berfdjiblid^en bfid)|lein befcfyriben tonb tm Zxnd aufcgangen,
SGBic bie m. Sai. | 2Kaie. toon Snfcprucf aufc, jfi ©$t»afc, 2Kiiu*
djen tonb tool | gen[bg auff angefejten SRei(^«tag , Anno etc. 1530
jfi 2fngf|pnrg, eingeritten. S)afelb«ber^iinu 2Raie, ju^nngern
tonb | Severn *c. an^ anbern giirjten jre Regalia tonb Se^en |
tonber ben fanen offentltd^ mit ^oc^jierlt^en folenniteten ge*
li^en. 2ln^ toa« (Sfyttrfiirjien, giir|pen tonb ©tenbe beg SKeidjS
SDerfelben | botfd^afft, dtatft unb abel8perfo|nen auff folid^em
9tei4«tag | erf^inen. S)arfefi n>a« | fidj fonft aud^ mer|alba be*
geben tonb | toerlauffen | Ijatt. | ©o ijt folli(^e« alle« ^ierinn
©nmmarie tonb mit merer | anja^gung, fonberli^ in benennung
ber^erfonen, | na^ ain« tyeben ©tanbts totrbig!att (bartnn
toielletd^t Ijieuor ber e^l ^alben ain manjgel gefpiirt) er^olt,
toa^r^afftig | flidjen angeja^gt tonb bef^riben, || 3n Onart.
3)er SJerfaffer btefer ©djrift nennt fid^; e« ifi S. ©turm, lai.
9Kaiejtat unnb be« ^ailigen 9te^« Srn^olb, genannt ©er*
mania. Sr loibmet fie $erren S^rijiof f eln Sf^enfeller , be« Sljur*
fiirften tonnb @rfebtf^off« toon £rter 9?at^ tonnb Slmptman, unb
toatiert toom 4. 5Roto. 1530, S)a« ©^rtftd^en beri^tet, Bfter in Sejug auf
Digitized by
Google
xlvhi $anbf($riftenbef$reibttttg.
eine8 bet brei angegebenen borangegangenen 83ftd}letn, far} toon bem fatfer*
tldjen ©nretten, ton ber ffirBffnung bed SReidjdtagS, ton ben SorgSngen
am 24. 3unl, ber SJerlefuug ber Eonfeffbn, bem SSerbot bed ^rebigenfi,
bem (Srlag eined fatferltdjen ©btctd, Slufredjtertyaltung ber Drbnung betr.,
non ber Sereibnng bed SRattyeS unb ber ©emeinbe ber Stabt Slugdburg,
audfiHjrltdjer non ben Serljanblungen in ber ©treitfadje jtoifdjen §einridj
bem Oftngern toon SJraunfdjtoetg unb ber ©tabt ©odlar toegen eined ©erg*
foerfed, ton ber ©ilbung toon Sludfdjttffen, toon ber 83eleljnung ber pommer*
fd|en §erjoge, bed 2lbminiflratord bed ^ocfymeifteramted in ^reugen mib
bed ffirjljerjogd gerbinanb, toon ber Serlefung ber {Refutation am 3. Slug.,
toon ben baran fid? fnityfcnben33ertyanb(ungen jtoifdjen ben beibenSReligtouS*
parteien, toon bem SBeggange toerfctyiebener $ftrfien, non ben Serljanblungen
mit ben ©tSbten am 29. JDft. unb toon ber £iirfen$ilfe. 2Ba« ©turm an
3uf8fcen bringt , finb meijiend ©ertcfytigungen unb ffirgSnjungen fiber ben
^erfonalbefianb ber fftrfHidjen ©efolgfdjaften, bie iljm in fehter blenjHtdfen
©teDung leid^t moglidj toaren.
Bbfftr§nngen f ft r bie toon @enber benftfeten unb am ftanbe
bed Xe$ted angeffityrten DueUen:
A = ®&ron. toon 1368—1406 (1447). — «ng«b. (^rontten 8b. I ©. 21 ff.
C = <£$ron. toon ber ©riinbung ber ©tabt Augsburg bid j. 3. 1368 — ebenba
©. 279 ff.
M «= fcfcron. bed Rector 2Rfitt<$ toon 1348—1487. — Bugdb. <£$ronifen »b. in
©.Iff.
Anon. = Bnonvuie Qtyron. toon 991—1483 — ebenba 6. 453 ff.
D = Qtyronif bed 38rg 3)etner, gortfefeung ber 2Riltt($'f<$en (Sftromt bid 1512.
W = (Jtyronit bed 9)fors SBattber, gortfcfeung berMlid&'fd&enfc&ronif bid 1510.
w = <5$ronifbed2Bityefotffieni, gortfefcuug berMlicW($en<tyromf bid 1511*.
Rel. = Hist. Relatio de ortu et progressu haeresum in Germania praesertim
vero Auguetae Vindelicorum etc. Anno 1654, Ingolstadii, typie
Georgii Haenlin.
91iie* <&. liber bie brei lefcten ber gcnannten (Sbronifen bie (Sinleitung ju ber
(Jtyronif bed Rector Wliliify unb ber bed (Stemend @enber.
gr. Wotfj.
Digitized by
Google
Grenfcefter, Befunberer lieBer, gunftiger tyerr !
Sur ^ertid^ait maniftcenfc fei ju aflerjeit tnein arm* gepett, toiflig,
gefliffen, &erpfli<$t bicnft Ijerfclid&en jubor Bereit *.
5Rac$betn i<$ manigbattig gefoirt $aB, to>a$ KcBc unb naigung c. $.
stregt ju bifcr fatfertid&e ftat Slugfyurg, au<$ alter gfc$i<$t barin Begangen,
tote ain bater be$ baterlanbS, au$ fotid&em geutfactyt $aB i$ Ijanb ange*
legt, unb ats bit mtr tniglic$, fotic$$ Befd&riBen, tone es an tnic$ gctangt
gfctyrifftticty unb munbticty (morben) ift, nemants barmit ju nad&taitlen,
gutter mainung, e. lj., unb toer e, Ij. barju tieBt, mitjutaiCcn, unb bit
"mtt Befc$eibeul)ait umgangcn unb jum tails unbertauffen IjaB.
3ft auff foli$$ an c. Ij. mein bemietig Bitt unb Beget, foftctys Bu<$,
bur$ mic$ coHigtert, berfamlet unb gefd^riBen, folid^er gutter mainung
bon mtr annemen, unb n>a ic$ im ju bit ober toenig ^et tl)an, baSfetBig
1. TLnUit ffiibmung in $f. b mit unoetdnbertet Dttbograpbie. [931. 1».J 2>em (gerenuefien
$erm ben Setonimo Rugger, iBurget ju flugfpurg, Wo. fa)), onb tfn. 3Wt. rat, feinem befunbern
Heben, gunfhgcn bcttn.
(Jror fretli^ait onb magnificenfr fer> jfi aflet jeit mein ann§ gepet, wiflig, gefliffen bttnft rjerfrlicfan
juuot bererjt. na^bem id? rjbetfliffig gefpitt bab, roai liebe onb natjgung d. $. )ft bifet far;feili$e
giat ttegt, onb wit ain oatct bed oatetlanb* fi<$ gegen feinen Bugfpurgifaen mitbutget toie
ain bttibet onb frainb on alle pomp onb gegen ben ftanden roie ain Data, au$ gegen ben
armtn wie ain octet eijerjgt , aufj folium gturfaty, jft bifet gefaroinber, geuerlid)e jeit geren
welt roiffen baben, toad fid} bo<& oor langet oergangner jeit bet? onfern oorfaten t;»e fid) bab jfi,
rtagen, auff foltd^d bab id? bie banbt angelegt onb furfelidj befdjtieben, roie ei gfdjrifftli(fc onb
munbtlufc mit gicfer mtoe, arbait onb [CI. 1&J foften an mi<& gtfangt ifl, oil mit befaetybenfcait
ombgangen, nad)tapU<n# oeifdbonet, fo oil bie befttepbung bet £t)ftori bat funben gebulben, fclid^
bob id? (S. %. ju wolgefaUen fut^lid? bef^riben onb ^mit jfli'djicf mit erbiettung. toa id? tin*
furo in folid&em ober anbenn mir »ermigli<^ 6. $. bienen fann, etbfit id> m\6f »ie ain unbet»
tb^enigen, wiUigen capplann. bit <&. ^. batauff foli<$* oon mit folid^er gejlalt gutigflufr anjft»
nemen, bann <&. $. j& bienen widen onb fraib bob. barmit roil id) got bem b"rn (£. ^. beuolcfcn
baben onb mi<^ S. £., wel^e ©ot btt b«n lange jeit in gefunbb,ait jfi bjlff onb ttofi bet armen
aufftntbaltcn »eU onb omb ba# jdtlid) mit bem ewigen bunbertfettig belonn onb wibetleg.
datum »ugfputg )ft fant 53ilid>, an fant 3obanni# be# t&uffeti tag. Anno domini 1536. 9. ^. toil*
ligtt capplann Gtemtnl 6enbet oon fiaugingen, Conuental }u fant Siltd? onb 9(fta.
1. ©. btc (gtatritung @. XL u. XLH.
€tabte$toniten XXUL 1
Digitized by
Google
VII. 2)ie (Styrontf toon Stone ns ©enter.
corrigieren, toa id) Ijinfuro in folictyem unb anberm bienen !ann, erbiit
id) mid) gegen c. Ij. t»ie ain unbertljeniger, mifliger capplan, n>etc$e bcr
almectytig got mit gefunber, frBtictyer, gticfljaffter, land roirtger jett auffent*
fatten met in bifcm jeit ju Ijilf unb troft bcr armen unb nad&bolgenbt mit
Ijunbertbeltiger belonigung bei got enngficty erfretbt unb betonbt merbe.
bannit mil id) mid) e. Ij. bebotctyen ljaben.1
Datum SfagSpurg ju fant VLxlid) an fant Slfra befer tag anno 1536.
S. Ij. toiHigcr caftan Siemens ©enber Don Saugingen, bafelben
conventual.
[1a] aSon bcr [tat »ug«purg crfte crbauung.
Die ftat SlugSp urg ift angefangen toorben ju bauen 600 Jar nad)
bem finbflufj unb 2400 Jar bor Sriftus gepurt bon ben SBenben unb
23inbeIiciS ju ber jeit, ba ber ling ©patetuS in 2ltyria geregiert . Ijat, ba
fie bon ben meibern 9lmajone$ au$ irem tanbt Iracia finb bertriben toor*
ben unb Ijiljer in bife gegent fomen l, mie e$ man finbt in ©erofo im 5. w
bu<$2 unb in 23irgUio3 l.Eneydos unb in comentatore ©erbio4, &or*
10
12. fflnbflu|. 13. finis.
1. 2)te SBolfenoilttter $anbf<$rift
legt folgenbe 23erc($nung bar: Civitas
Augusta Vindelica ... fundata est a
Wendis et Vindelicis populis, qui in
hanc regionem pervenerunt videlicet
tempore Spareti regis prisci Assyii-
orum anno a diluvio bOO, ut colligi-
mus ex supputatione annorum regum
Assyriorum ; nam a diluvio ad Cristum
supputantur anni 3000, subtrahe 600,
restant 2400 anni. — ©erofuS, ein
^rtefter ton ©abolon, ber im 3. 3tybt.
toor (£t?r. ©court gelebt fyaben biirfte,
f($riefc in gricttyiictyer ©prattye brei ©iittyer
($albaifd?er ©efc^idjten , bie nur no<$ in
©rwtyftiicfen toorfyanben finb. ©enber
$at nur ein auf beg 93crefu« 9iamen
gefyenbeS 9Wa$roerf beg 2)ominifancr8
©totoannt 9lanni ju 93iter6o toor ftc$ ge*
$aot, ba« juerft im Sabre 1498 toon (Su-
hartos ©Uber in iatctnifctyer ©fcractye
betannt gemattyt unb untcr bem Xitel
»Antiquitatum libri quincnie cum
commentariis Joannis Annii« tyaufig
nattygebrucft rourbe.
2. ©. bte ©gotten be« <Por^rio ju
#eraj ( ed Franc. Pauly. Pragae 1858),
gn Ob. IV 4 : Hi Vindelici e suis se-
dibus ab Amazonibus eiecti et ex
Thracia in exilium se contulisse Al-
piumque iugis insedisse dicuntur.
L. c. I ©.377. — 2)iefe ©gotten fd&einen
benattbneben im Ulrictyflofier rootyocfamrt
getocfen ju fetn. ©<$on SReifierlin rourbe
auf btefe burd) SiteaS &$culanu8, einen
toon fatft fttfolaus V. ju rotffenfe^aft*
lichen ©tubien entfanbten ©etefjrten auf*
mertfam aemactyt.
3. 2)te toon ©enber gernehtte ©telle
ift, roie fid> au8 ber Solfenbuttter #anb-
thrift crgibt, Virg. Aen. I 242:
Antenor potuit mediis elapsus
Achivis
Illyricos penetrare sinus atque intima
tutus
Regna Liburnorum et fontem supe-
rare Timavi,
roogu bcr toon ©enber angeje^ene (£om*
mentator© rtoiufi (Commentarii in Vir-
gilium Serviani, ed. Alb. Lion I ©.48)
ju bem SBorte tutus bemerft: ideo tu-
tus, quia Reti Vindelici ipsi sunt Li-
burm, saevissimi admodum populi,
contra quos missus est Drusus. Hi
autem ab Amazonibus originem du-
cunt, ut etiam Horatius dicit (Carm.
IV 4) etc. Sgt. unten ©. 6, 11.
Digitized by
Google
£>te ctftefie 3ctt big 1348. 3
netio Zacito 1 unb in ber franfeoftfd^c cronid 2, ju bcr jcit be$ au$gang$
bcr finber bon 3fral?et au$ Sgfypto bur$ baS rot m5r.
S)ie [tat SlugSpurg ift 550 tar, Dor eemats SRom angefangen ju bauen ^jjfe*
bur$ SRemum unb SRomutum toorben tft, erbaut getoeft 3.
s $)ife tobticfy, attc laiferticty ftat StugSpurg tft anfendfticfy in Kainent
!rai$ angcfangen bur$ graben on maur erbauen toorbcn 4, ate man
a<$tet, auferljalb bcr ftat bei fant ©tepljans tljor, auff bie gtinggen I?anbt
Bet bent 33urgItI)or, ba$ man ifc ncnt ba$ gifctyertljor; unb nit toeit bar*
bon ift gcftanben bic burg! bei SBertad^rugltljor, barbon ain alter tljuren
io betibcn fein no$ angejeigt toirt
Wad) ettictyer jeit Ijaben bic erjten crbaucr bifer ftat toon toegcn ber •
[ib] jtoitred&t unb fricg fotic$$ ort berlauffen unb Ijaben angefangcn ju
bauen, ba ife bie $fatj ftabt, unb ju aincr ftat umfangcn.
5Ka$botgenb3 ift burcty bie SRBmer nit toeit barbon ain tljuren ge*
ispauen toorbcn, bemocty ftabt in be$ Sgenbergers Ijaus, toddler tljuren
au$ altem Ijerlomen bcr graben bon £ofyentoe mit jin$ unb leljenfctyafft
jugel)8rig ift 5.
2. »on 6. tnerr.
15. <5gf<nfccrgct8.
3. bife flat HugSpurg. ' 9. ifl fcat&on gefi.
11. patent.
1 . 2fa toct<$e ©tctte tyter ©enbei- bentt,
ift ntctyt ju beftimmen ; tote e8 fl<$ mit
fetner ©erufung auf flafftfae 2lutoren
iiberfyattyt toerfyaft, ift au8 bcr toorfyer*
gefyenben 3lnm. ju fetyen.
2. Unter bicfer „franfeoftf($en (Sronicf '
tocrben toir bic toielbefyro<$ene »Gallica
historia« gu tocrfle^en ijaben, toon bcr toir
nur no<$ $Bru<$ft{i<fe befifcen. @. gren8»
borff in ben lugsb. ©t.*(£$ron. I ®. 270
mit 2(nm. 3.
3. #gt. jubieferffle<$nungC281,14.
4. (StroaS ©td)ere8 liber ben Umfang
bcr alien 9ei5mcrftabt tafjt ftc$ natiirttdj
ni$t auffteflen. 9ttan glaubt auf ©runb
bcr im Saufe bcr 3eit gema^ten $u«»
grabungen biefelbe in fofgenber SBeife
umgrcn&en ju biirfen : 33on bem^fannen*
ftiet gtng bic geftungstinte iiber ben
Sueginslanb, Winter ©t. ©tej^an, am
©<$toebenberg unb am Stfiauerberg fyerum
ungefaljr bis gum ©<$toalbenea, bann
iiber ben Dbftmarft bem fogenannten
Xfja'te na$ bis an bie toeftttcfye f^a'tcrc
©tabtmaucr Winter ber bifc^BfU^cn $falj,
»on too fie ftc^, toa^rf^ctntic^ ^erabtintg,
in bic 9ia$c beg jefeigen gtf«^crt^orc0
ober bi« an ba« tocpU^c @nbc be8
$fannenfliet« ^tnjog. @. ©c^rcibcr,
Augsburg unter ben Wmtvn, in bcr
Aeitfcfcr. be« ^iji. SBer. f. @<$toaben u.
iRcub., 3a^rg. 1876 @. 79. — ©ci
Wtm (©tuttg. ©anbfe^r.) 531. la $ei§t e8:
'2)tc fiat StugSpurg ifl toor atten geiten
nit tocttec getoef en bann toon unfer graucn
t^or bis ju fannt Intbontus ca^et auff
bem ^o^entoeg, bie erfl fetb^er gepauen
ifl toorbcn bci ber @<$mibgaffen. btefelb
caty>el i(l geflannbcn inner^atb bcr flatt*
maur, unb ifl attba ain ttyor getoefen
unb an jetliner fctten ain auffgetoorfner
graben, ba« noc^ ber 9J2aurgrab ^atft,
unb ift auffer&atb ain toittung getoefen ;
barnac^ ^od^ man bie flat je tcnger jc
tocttter mit toil ge^cuen.,
5. (§« fd^cint bie« ba8 §au« gu fein,
ba« frii^er bcr „£imiggfyof" l)it$ unb ba
flanb, too fid) jefet ba8 9liebingerf^e
§au« cr^ebt. 3)a« totocfen geborte im
12. 3#bt. bem bif^b'flt^en 9fltntftertaten
@bo ^ortner (Ur!. dd. 24. @e£t. 1143
in Mon. Boic, SBb. XXXIII @. 22).
3m 3afyre 1 246 gibt ©ottfrieb toon §o^en*
to^c eincn #of bet bem alten Surgt^or
(bicfer §of toirb ber eben ertoctynte fein),
ben ec toon Ulri<$ ^ortner, bem @o^ne
1*
Digitized by
Google
VII. 2)tc (B&ronit toon (Siemens @enber.
£)ama<$, ba bet criftenticty gtaub Ijie Ijat j&genomett, tft bic ftat
grBfer gema<$t toorben toon bcr $faffc gegen ber Jljumprobftei unb fant
©Ugen cappd, tote no$ bic atten maur anjeigen, bid auff ben SDtaur*
graben, bid ju bent ©c$mib$aud 1, toelctyed Ijaud unb fant fieontyarbd
cappe! 2 toerben burcty atte inftrnntent angejeigt auferljatb ber ftat ge* *
tegen fern.
Damacty tft Don bent gor<$ermar<ft tyerutnb fd)nuoreben bid fftr bad
©eetljaud Ijinffir, bid ju bed bifctyoffd garten bic ftat ertoeittert toorben 3,
3)arnac$ ftnfr bie borft&tt etbauen toorben ; unb ie me criftentic^e
religion I)ie Ijat jugenomen, fo ait nter Ijat bie ftat au$ auffgenonten4. 10
m 9CM ®ic **!* Krc$' fcie $ Stogdpurg etbauen ift toorben, ift getoeffen, ba
tfc fant SMartind dofter 6 ftabt, in fant £tjtaria garten* biefelben Krd^en
7. $et<$ttmaidt.
ftt>tt in b.
fanureben fcur# tie jjaffen ti* fur ba* 6ed$au# fcieffit.
10. *$U»
be« (Sbo gefauft, ctnem 93ogner ju Se&en.
Hoffmann, 2)ie 2$ore unb SBefefitgungen
ber @tobt 2lug«burg *c. in ber Settfctyr.
b. (ift. $er. f. ©$». u. fteub., 3a(r-
gang 1886 @. 8.
1. Sotfenbfittte/$anbfc(rift:Dein-
de crescente religione urbs incremen-
tum cepit apud aulam espisco-
palem et versus portam dictam beate
Marie Virginia. Demum murus ex-
tendebatur iuxta domum prep o situ re
versus capellam sancti Egidii, ut an-
tiqui muri cemuntur cum turribus.
Deinde protendebatur usmie ad tur-
rim, moao curia domini Sigismundi
de Hohenloe, vulgo auf bem maur*
graben. Deinde ex transverso pro-
tendebatur ad domum sacerdotis mi-
nistry altaris, prout antiqui muri vi-
suntur. Deinde ducebatur successive
vulgo auf bem burgtyoff, ubi adhuc
census domorum pertinet ad capitu-
lum. et protendebatur usque ad do-
mum Schmidhaus prope appotecarium,
cujus domus,ut antiquarum literarum
instrumenta indicant, similiter capella
sancti Leonhardi extra urbis muros
fertur fuisse. Consequenter directe
iuxta plateam vulgo gordjermardtt ver-
sus curiam et domum domini Mar-
quardi de Stain prepositi, deinde
directe ultra stratam iuxta domum
vulgo (Sectyaug ad murum usque ad
hortum episcopi.
2. »gi. fiber bie ©t.?eonbarb«fa*>efle
ben Sfoffafc toon 3. 2tt. to. Selfer in ber
3ettf($r. be8 (if*. $«• f. @c(toabcn unb
ftcuburg, 3a(rg. 1875 ©. 152.
3. $ieattefte©tfc(of«ftabt2tag«burg
(arte na<( Hoffmann 1. c. 8. 2 ungefa^r
folgeuben Umfang: 3)er 2)om bilbete
jtemltc( ben 2JUttetyuntt ber @tabt; ba«
er(8(te terrain nm 9Rauerberg, Dbft*
martt unb $afnerberg , toor tt>elc(cm einc
toon 81 $reuj bi« gegen ben ©((mieb-
berg fi(( (inue(enbe (Stnfcnfung lag,
btlbete bie ©renje gegen @fibcu unb
©fibtoeflen , ttrie ber 3ftauerberg unb ber
SRanb ber ©itye toom unteren ©runnen*
t(urm bi« jur ©temtoarte unb bem
neuen Sueghtslanb bie gegen Often. 9H8
©ren je gegen 9iorben unb ^orboflen totrb
bie Stnte ju bc)et((nen fein, too foa'ter bie
2Wauern jtuifc^en bem mittteen unb
a'ugern ^faffenga'g^en unto toom grauen«
t^or an Winter ber linfen §auferret(e ber
3efuiten« unb #oty(ergaffe (in »ieber
jum §afnerbergc fic( (tnjogen.
4. Wot) $ur 3ett be« (t. UIri(( gab
e6 toor ben iWauern &ug8burgs no<(
feine SBorftabte ; fiber bie (Sntfte(ung bcr
erften — fiibltdjen — balb barnac( f.
Hoffmann 1. c. ©. 5. 3n bem genannten
2luffatje finb au(( bie beflen Suffcblflffe
fiber bie fibrtgen 2lug«burger 23orpSbte
ju flnben.
5. 2Solfenbfitt(er$anbf<(rift:Et sic
domus beate Hylarie fuit magis pro-
pin qua apud oppidum, ut apparent
ibi vestigia vetusta, et modo mhabi-
Digitized by
Google
in
$lefiltefle3eit Bid 1348. 5
fat gen>ei<$t font 5Rarrif$, ber ^atlig Bifd&off unb mfirterer toon (Seranba
in ftyfpania, in ber eer ber Ijaitigen jtoetf Botten ©fymoniS unb 3ube unb
ba fant Styonifium, font $btaria Bruber, gu ainem bifc^off bifer ftat an*
fencttid^ berorbnet K unb bife ftrtty ift box ber flat geftanben ; ba ftabt
sno$ ain alter tyuren Don ber firdjen.
©arnacty, ate fu$ ber criftentic$ gtauB no<$ toeitter I?at gemert unb
fant VLxlidf unb fantSlfra grofe miracfet IjaBen tljan, ift bie ftat toeitter ge<
mad^t toorben Don bent $od)entt)eg unb neBen ber fcorftat Ijerauff, Befeife
ben $erta($ Ijerairff Bid ju ^rebiger ctofter, fant SWortfcen, Bi$ ju bem
io$eiligencreufcer tljor IjerumB 2.
Darnacty ift bie ftat toeitter gemactyt toorben auff ber feitten Bei bem
©arfuffer ctofter gegentoarfe fant Urfuta unb fant 2RargretI)en ctofter.
Damacfy ftnb bie borftfit Bei bed $aitigencreufe$ unb fant ©tepfyanS
ctofter unb Bei fant SacoB gema<$t toorben unb ntit ntfiuren umfangen,
istoie e$ bann Ijernacty, ju toet<$er jarjeit e$ Bef<$ec$en ift in feiner orbnung
Bef^riBen toirt.
[2b] 2Son bem namen bifer ftat.
3um erften ift bife ftat afagSpurg 23inbetica genent toorben mit iremsw. c
aigentid&en namen Don bem fcotd 23tnbetici$, toet^e anfendfficty bie ftat
2ogeBauen tyaBen, unb Don Baiben furftieffenben toaffero, SSinba unb 8icu$,
bad ift bie 2Berta<$ unb 8ec$.
£)arna<$, ba bie intooner bifer ftat IjaBen angepBtt bie aBgSttin ber *gi. c
frfi<$ten, 3ftbem, bie funft SereS toirt genennt, IjaBen fie ben namen m n.'
bifer ftat SSinbetica Ijtngetegt unb ju eeren ber aBgSttin bife ftat mit jer*
aritteut teutfd^en Safaris genennt, toe($er aBgdttin angefid^t in fant Ur<
S. von bem ^o^wg unb ntben bet vorftatt $etauff bi# jft fant SRortyen unb <Prebia,er cloflec,
befdfc btn *P«la<& b,trauff bi# jft bem J&ailtgenereufcM tycn $erumb. 12. Utf (en. 20. ffirfliefcn.
22. fcabent angepctt.
tant et possident sorores tertie regule fc^ic^tc bed e$emaftgengtauenflofterd@t.
sancti Francisci , et ibi est turns an- SDcartin in BugdBurg" toon ©tel<$ele 3u-
tiqua ipsius ecclesie. fammengetragene im Hr<$it> fflr tie
1. Sal. ©itrmer ©. 33 Wota. 2>te ^aftoratconferenjen im ©idt&nm Huge*
3Rartindfir<$e jtanb auf bem je#gen Bura, ©b. I ©. 574 ff.
Seffdmartte ettoa an ber@tcfle, too iefct 2. ©olffenbflttler $anbf<$r.: Sub-
bad ftentamt ftc^t. 9la6) ber getobtyt* urbium per altam stratam dilatabat
lfo$en Xrabition foil na$ ber ©efctyrung se et crevit versus sanctum Mauri-
bet ^L fcfra bad $aud t^rcr Gutter §i» tium et a latere per Perilacum, ubi
laria toom ©tf<$of 9iarciffnd in em ben collegium sancti Petri et domus con-
ttyofteln $(ili^pnd unb Satobud ge» sulum claudebatur versus claustrum
toei^ted ©etyaud tocnoanbelt toorben predicitorum. Ibi fait murus, ubi
fetn, bad (pater n&d) bem (1. SWartinud cives habitant versus claustrum pre-
Benannt toorben. @. bad fiber bie „@e« dicatorum per transversum sancte
Digitized by
Google
6 VII. 2)ie (E&rontt toon (Slemeu* ©enbcr.
tidjS cloftet oben in ber ntaur be$ $rebig$ljau$ eingemaurt ift i, barbei
bife fcer$ gefctyriben ftanbt:
*§[• ^ Quem male polluerat cultura nepharia dudum
Gallus monticulum hunc tibi Zisa tulit 2.
2®8,13c £)arna<$ 18 jar fcor Sriftu* gepurt $at bcr laifcr Sluguftud Dcta* &
tnanus feinen ftieff fun Slaubiutn Drufum au$gef<$i<ft mit grofer anjatl
be$ t>o(cfd in ba$ ©ctytoaben lanbt unb {Reinftram im foti$$ unbertoirf*
ti$ ju uta<$en unb anfendlic$ bic ftat S^fati^, aHcr <^d>toaben juflud&t.
nactybem aber ElaubiuS Drufus Ijefftigflicty unb erenfd&afftig 3 iar an*
ainanber bifc ftat Ijat betegett, Ijat cr fie julefcft am 14. tag augusti ge* io
tounncn 3, ate ©trabo im 4. buc$ unb £orattu$ in odis im 14. [>a] buc$
2$/ !C bcfd^reibcn 4. unb ju eer bcm faifer Slugufto i(t bife ftat Slugufta gcncnnt
toorbcn. ba$ tft bcr brit namcn bifer ftat, ben ftc bis Ijieljer beljal*
ten Ijat.
Darna<$ Ijaben bic to. laifcr bte ftat SlugSpurg unb ba$ lanbt ba* i*
rumb ligenb 500 iar gcregicrt bis ju ber jcit ber rcgicrung linig £to*
bo&ei in grantfreicty 5, ber l?at bifc ftat mitfampt umligcnbem lanbt mit
bcm fcfytoert erobcrt unb ben 9Wmern abgetounen.
SiactyfcoIgenbS, ba bcr faifer SarotuS 3Kagnu$, linig S^toboDci na<$*
fomen, in feinen bcrlaufncn finigtrei$en unb fanben (obli<$ gcrcgiert Ijat 20
unb atte teutfetye lanbt im jugeljBrig finb gemeffen, une bann manig&eltig
in ben Ijiftorien gefctyriben ftabt, unb nacty&olgents fcinc erben aucty be*
^^^"'feffen Ijaben, Ijat laifer SaroluS 9Jiagnu$ feinen fctytoefterfun , fant@im»
prectyt bifctyoff gu SlugSpurg, ber &aterl?alb ain geborner Ijerfcog ift ge*
4. monticului. — 3n a ftcfy *qnam' flatt 'quem', 'Cisera' flatt 'Ci«a\ 7. in ba#
Gdfrwabcnlanb tRcinflramm jfi crobcrn unb unbcrwirfli$ jcmad&m. 9. crcnjl&cfftia,. 10. bifc
flat bclcgat unb befriegt. 13. 'unb ju ccr bcm f. H. bifc fratt fcuaufiam flenent'. 2>cr ncd)
folgcnbc 6afc fcbU in 6. 15. babent. 16. bcl linig* Glebeucr. 17. •lanbf febtt in b.
19. nadrfolgcnbt, ba bcr gro§ t. d. mit t. (Jlobucr n. 23. fcaben: ^anb.
Katherine, ubi murus directe proten- borff in beuSfagSfc. @t.«(£&ron.I©. 339
ditur usque ad portam sancte crucis. 9ntn. 2.
1. 2>a$©ittmi& fiubet fi$ tyeute ni$t 2. 2)ie SSerje finben ftc$ in ben 3Rar«
metyr on bcr toon ©enber bejeidjmeten atnattenaubetHi8toriaGallica(©rimm,
©telle , bo<$ tear e« no^ im Bnfange &vH>. @. 269).
unfexe« 3a^unbert« bort, toie f\6) am 3. 9?a$ anberet, (au^ bei 9Retfierlin
einer ©telle bet int3a^rel812 toonSeiba ftd^ toorftnbenber) Uberaeferung erfolgte
IjetauSgegebenen ©efd^reibuna aller ^ir- bie (Sinnafyme ber ©tabt am 1. Stugup.
*en«, 2>6)uU unb ©o^5tiateit«an- 4. ©emetnt ifl ^orag, Db. IV, A, 1 7
flatten 3lug«burg« (£.21) ergibt. 93gl. (togt. cben ©. 2 2lnm. 2) u. 14 , 10,
ju bem (Sanjen ©erbcrger, ta« ©atfelb fotoie ©trabo IV, 27.
unb ba« ©urgfelb im 23. 3a^re«ber. bed 5. 2>er im 3a$re 511 toet(torbene
J ift. £tei«.$eT. im 9leg..©ej. toon ©$»a- granteutonig C^obtoig.
en u. fteub. ©. LXXX ff. unb gren«.
Digitized by
Google
2>ie filtefte 3ett bid 134S. 7
toeffen Don 8ut$ringen, um bic iargaH 780 gu aincm bif^off gu StugSpurg
aerorbnet unb bcftctt *, unb Ijat ba$ biftumb 30 \ax geregiert unb au$
faiferUctyem getoatt unb mac$t ermeittert unb gemert. unb Ijat im bifer
laifcr barju geben afle oberfait unb jurt^btctton bifcr [tat afogdpurg. unb
* bcm cfofter 9tei$nan> Ijat bifer faifer bic [tat Ulm geben 2.
0b] «($ S(aubiu$S)rufu$, faifer »uguftu$ fiicfffun bic ftat 2fog$purggj£ £
ljat gemunnen, Ijat fte fain maur um fie geljept, aHcin ift fie mit tatt unb
graben betsart unb toerfectyen getoeft. abet nactymafen, nad) bed faifer*
9fogufti tob, anno domini 19, ba ber faifer StyberiuS Ijat geregiert3, ber
10 am brufcer bed SDruftySlaubii ift getoeffen, Ijat ©rufus bic ftat SlugSpnrg
bag bemart unb mtt ainer maur umfangen.
Anno domini 140 ift 8utiu$,aut finigfcon ©ritania,nac$ fcetlauffung »*£«•
bed lintgreid^d um bie eer Srifti in bilgerStoeiS gen Slugfyurg lomen unb|j|-g
ba anffencfticty ben criften(i$en glauben geprebiget, aber bo$ ba flame
15 fruc^t gefd&afft toon tpegen bed rauctyen, groben fcoldd ber Ijatben unb »«***•
inrooner bifer ftat4; attein Ijat er ben rcic^en burger Sampeftrinum
mitfampt feinem IjauSgefiinb }fi bem criftenlicfyen glaubcn befert 5. ber
ijaitig finig Sutiud ift barum Ijie toon ben Ijaiben in ainen erfignen brunnen
12. Suciut (fc immtr in b).
fcatumb.
16. fcen r. b. mit namen (J.
18. 'fiutiu*' f«$!t in b.
1. S3gl. bic Vita Simperti ab Adfl-
berto conscripta ap.Pez, Anecd.Thes.
II, too nur in aUgemeinen Sludbriicten
toon einer toorne^men ^Ibfunft bed 93i«
f *ofd unb fciner JBertoanbtf*aft mit £arl
bcm ©rogen bie Stebe ift, toctyrenb in
bem alien 3)ructe »Gloriosorum Chris ti
confessorum Vdalrici et Symperti
necnon beatissimae martyris Aphrae
Augustanae sedis patronorum quam
fidelissimorum bistoriae», bte auf
Soften bed 2>t Ulricbtlofterd bur* ®\U
toanud Ottmar in Bugdburg acbrurft
rourbc unb @enbcr alfo ft*er befannt
mar, berttbtct »irb , bag ©imtore*td $a»
tet Bmpert ein^erjofl toon Sotfyringen,
fetne Aflutter ©tym^ortna eine ©*tt>efter
tfarld bed ©rogen geroefen fei. fta* ber
vita Simperti war cr breigig 3abre (ftItg
©lf*of. «gl. «bel, tfart b. ©rogc I
e. 494. 9ta$ bem toon ffiaifc aid gtaub<
^aft beiei*neten £&eil ber Translatio S.
Magni feQte tfarl b. ©roge ©impert aid
©if^of toon Sugdburg ein, beftatigte tym
bie toon?tpin ber JKr($e arma^tcn @*en«
fungenunbfilgteneue^niu. Sgl.@tcfel,
Acta Carol II @. 362. ©. im ifrrigen
unten ©. 13 «nm. 3.
2. €k^cn ^arl ber ©roge fc^enfte bem
^lofier 9lcid)enau ©efifcungen bei Ulm,
bte bur* fetne 9ia*folger, namentli*
bur* ^arl ben 2)icten, toermejrtw»urben.
2)ie Urfunbe aber , nxt*e bie ibte toon
8Ret*enau im 14. 3^bt. probucierten, um
i^re s2lnfprfl*e auf ben ©efifc toon Ulm ju
entoeifen, ift fi*er una*t. Sd gtbt fctn
document, na* »el*em bicfe <Stabt
jemald bem ^lofler 9tet*enau ge^Srt
^atte. @. ^teju ». @*ulted, (S^ron. toon
Ulm, Ulm 1831 @. 8 ff . ; ©. gif*er,
©ef*. ber@tabtUlm, Ulm 1863@.16ff.
S3gl. au* bie 'Ulmertf*e Cronnict^a toon
altenn i^aten unb ©ef*i*ten, bcrenn
9lei*dflabt Ulm betreffenbt, rote fie ann
bag ftei* ober (Sloftat 9let*enan? unb
n?iber bartoon tyomen unb an bag
9lci*' jc. ber Stuttg. ©anbf*r..©tbL,
§1% $anbf*r. in Duart 5Rr. 236.
3. 2(uauftud ftarb befanntlt* im 3.
14 na* Ci^ripi ©eburt 3)rufud im 3. 9
toor fcfcrifii ©eburt.
4. ^gl. Sitttoer ©. 30 ff.
5. »gl. Selfer, Opera 6. 453.
Digitized by
Google
$ VII. 2)ie <£$rontt toon (Efemeng @enber.
getoorfen toorben unb barin geleftiget unb gepeiniget, toetctyen Sampeftrt*
nu$ mit anbcm criften $erau$ Ijaben joctyen unb au$ bet [tat Ijintoegl ge*
SJ; f.^lfcu- b«nta<$ ift fant 8utiu$ in bie ftat Sljur gejodjen, ba er bann fctf
menf<$en ju bcm criftentic^en glauben Ijat beI5rt,unb [ift] bafetbenfeligfltt^
3. Kal. decembiis berfctyiben. barbon f<$reibt $etru$ 23enetu$, bifc^off*
ju [4a] aquitegia, in cathalogo, fan 1. bu<$ am 24. capitet1.
wofii! Urn k*c iarjeit anno domini 300, tote <ut$ fant SXfra legent toirt ange*
jeigt, ba laifer ©tyoftetianus geregiert Ijat, ift ber $ailig bifctyoff SRarciffuS
ju ©erunba in $tyfa anicn gen SfagSpurg Icmcn unb ba fant Slfra mit
iter gefetfetyaft ben criftenli<$en glauben getert unb be!8rt. biefcCbigio
pflanfeung bed criftenlictyen glauben* ift beftenbig betiben burc$ bic genab
wf!u. 80ttc* ix% $> wnfern jeiten. unb ate cr %at toeHen I?httoegl jiectyen tone*
bctumb in £tyfyania, ba I?at er Bojimum, fant £tytaria bruber, ju bent
erften bifc^off bifer ftat SlugSpurg berorbnet unb ttn feinen namen ber*
enbert,£)tyoniftum geljaiffen2, unb fant £fytaria I?au$, ba ife fantSOTarttst*i»
clofter ftabt, ju ainer lirctyen gemetc^t 3.
SSI'S 3Mfe #rc$e if* &on a^cr« toegen nibergef alien, ate man gelt Ijat
taufent unb fedfoig jar. bie ift barnacty toiberumb auffgepauen toorben
burcty ben bifctyoff bon SlugSpurg Smbrico, ber ain graff bon Seiningen
ift getoeffen 4. 20
©ant Urti<$$ clofter ift anfendticty ju btfer jeit funbiert toorben bon
ben farenben unb ligenben giittem fant Slfra unb irer gefelfctyaft, unb ift
ba ain geftifft auffgerictyt toorben mit letyrieftern, bie in gemein beiainan*
ber gelebt tyaben unb getoont [4b] nac$ ber leer unb regel ber Ijailigen
jtoelf gotten, toie e$ bann burcty alte gefc^rifft betoert mag toerben 6, ate 25
aucty ber Ijaitig lerer unb bapft ®regoriu$ anjeigt in feinem biatogo,
bafj anno domini 570 in fant Slfra clofter gu SfagSpurg feien erbare
priefter getoeffen 6 ; be$gleic$en auc$, toie ^autus SombarbuS im 2. buc$
feiner Ijiftori fctyreibt 7, fo ift fant SllbanuS unb fant Urfu$ bon fant %vx*
4. feti$ etli$. 29. 'fambt' fe$lt in b. — «ded fibrige biefeS 9lbfafce« na<$ 'fdjicibt'
bi8 'gemartttt worben' fe$lt in 6.
1. 3$ fcermod)te mir bag toon @en* ©cfc^. bcr ^ir^c unb beg ©tiftcfi @t
bet citterte SBerf ni«t gu toerf(*affen. Ulric^ unb Slfra @. 225 ff.
2. 2)ie 3beutttat beg 3oflmug mit 6. lug ber often ertt>ai?nten 2)ruderei
3)ion^Pug flubet ft^ au# in bcut aiteflen im ©t Utrt^no(ler tear etn 2)rud biefer
(augbeml2.3^bt.flammenbeu)S3tf(^ofg» 2)iaIoge ^ertorgegangen , ben @eubct
catalog bet (Sccarb, Corp. hist. med. aev. toa^rf^etnli^ toor flc^ ge^abt ^at : Gre-
II ©. 2229 augeuommen. gorii ($a^)ft toon 590—604) liber dya-
3. @. often®. 4, 11. Iogorum. @. iOlejger, luggft. Sltejte
4. S8tfc3^of (Smftrico regierte toomSa^re 2)rudbenf male @. 39 9£r . 1 . — 34 * ounte
1063—1077. in beu SHalogeu feine ©telle flnben, bic
5. lifter biefc 2)htge ^at ji<$ ni^tg bem ©euber'f^en Citat entfora'^e.
Urfunblt^eger^alten. @.^icriifter33raun, 7. 2)tc ©erufung anf $aulug (2om*
Digitized by
Google
2>ic altefie Sett bis 1348.
9
brofi, toon bem Ijaitigen bifctyoff, unb bem laifer 2^ecbofto andgefctyidt
toorben, ben criftentictyen gtanben jtt prebigen; bie finb gen Stugtynrg
[gelomen unb Ijaben] ba$ toort gotten geprebijet ba ift fant ttrfn* l?ie
gemarteret toorben. barnac$ ift fant Sllban mit fetnen jnngero ju 2tng$*
spnrg Jjinmegf gen SMinfe gejo<$en, ba ift er a\xtf) toon be$ criftenlictyen
glanbenS toegen gemartret toorben *.
S)ie bifctyoff toon SlngSpnrg Ijaben tange jeit iren fife unb toonung in
fant Urtictys unb fant Slfra ctoftet geljapt 2. btefce ctofter ift aufer^alb
bet ftat getegen unb anno domini 1100 ift bad ctofter, att bie ftat er*
lotoeittert ift toorben, in bie ftat eingejogen unb ntit ber rindmaur urn*
f angen, tine e$ toeitter an bem crt ber jarjafl angejeigt toirt toerben 3*
Site bie ftat 2fog$}>urg taglic^ ntit gutter pollicety Ijat jugenomen,
Ijaben bie Btfd^off ju StugSpnrg 52 gefctytectyt fcom abet ermett, ber namen
Ijeroacfy fcolgt, bafe biefetbigen fiiro*[5a]ljin etmgfficty rat unb rectyt f often be*
isfifeen, urtail unb rec$t foremen ju merer erl?8<$ung unb auffnemung
bifer ftat, fo btfe toon ebtem ftamm geboren, reicty an eeren unb gut, mit
fceronnft unb erbarfait gejiert unb in alien fa^en ffirftd&tig unb toot er*
faren, ber ganfee gemein unb ftat, reictyen unb armen, fcorgen foften. unb
bife finb bie aften gef<$fec$t toon Ijerrn, beren no$ 10 leben4:
12. 'Slugtyurfl' fetyt in 6. 14. cwig erlic^.
auffnemung bifer ft. 19. ber fcerren.
15. r. foremen folten. jfi merer u. $o<$erer
barbuS) 2>iafonu8, Hist. Lang. II (toon
SPeutinger in ben 2>ruct gegeben) bejtetyt
fxc^ ouf etite ©tette in ber SMfenbiittler
#anbfc$rifr bie @enber in ben beutf^en
(ttyrontfen auggefoffen $at : P. Diaconus
. . . narrat, qualiter beatus Fortuna-
tus peregrinus cupiens Turonum (Tu-
rones, Tours ) ad sanctum Martinum
venit Augustam, quam Wertach
(Viedo) et Lecha fluentant. Anno
domini 570; toon @t. UrfuS unb @t.
W>axt tji bort in bem toon @enber fi<$
flnbenben 3nfammen^ang nt<$t bteftebe.
1. 23gL Sitttoer @. 43; 9Mfierlin.
2. @. ^tcgu ©irf* , $einrty II., n
@. 254.
3. 3)a8 $tofier tourbe nadj ber ge*
tob^ntid&en Srabition nnter $bt %\>aU
\falm mit 9Hauem nmgeben unb toon ben
SBiirgern, bie bef iirdjteten , eg mb'dtfe in
rriegerifctyen 3«ten ein befefitgter @tiifc»
jmnft fiir ben gehtb toerben, in bte
©tabtmaucr einbejogen. Sine befttmmtc
3a$re$j<u)l ifi ni<$t belannt. <&. SSttttoer
@. 43 n. 81 ; SBraun, Utri<$flofter @. 236 ;
Hoffmann 1. c. ©. 5.
4. 2)aj3 bieSifc^Bfe bie tmgotgenben
^enannten (ober anbere) ebten ©ef($Ie^ter
in ber toon @enber angegebenen 2Betfe
jur ©efe^ung toon SRat^ unb ©ert^t an*
gejieflt ober jemate in ber Sage geroefen
toaren, eine berarttge SBcrf iignng gn treff en,
if* natflrlidj nur eine fiction be8 (£^ro*
nifien ; fte tfi in ber bet ©enber (etdjt er«
flarti^en Slbfi^t begriinbet, bie @tabt
2lug«bur^ al8 eine 33if<$of8#abt ^ingu*
ftetten, tote bte8 ja autf) bad auf bie 5Iu8*
f^affung ber !atboltf(^en ©eifllid^feit
anttoortenbe bifd^Bfltc^e @d^retben toom
20. gebr. 1537 toerfud^t. 3m fibrtgen
finb bie Stamen ber ©ef<$led>ter biefelben
toie bie toon SRem (2tug8b. @t.-(£^ron.III
@. 340, 3) genannten. $gt. bie ©inlet*
tung jum 1. 5Bb. ber StugSburger @t.*
(£^ron. ©. XXII unb $emer in ben
Untcrfud^ungen 3. b. @taat8gef($. , ed.
©terfe, $eft 5 @. 149 ff.
Digitized by
Google
10
VII. 2>te ffi&ronif toon Siemens ©enter.
SRectylinger
[sb] 9ta}tyotb
better
^mrtactyer
8angenmanttel tnit bcm ©barren
SDittinger
?angenmantel mit bent 5R.
$fettner
3tfung
gibclcr
SBetfer
SBindlcr
£ertoart
£ott
•fiangen
®otbo<$6
§offmatyr
aSoldtDCtn
9fa&enfyurger
$arg
©tot^itfe
S3retj5r
aWinner
Setjten
SRieberer
©c^rott
©tifdfrfln
fmrnaujj
Dnjorg
©cmtpolff
£angenor
®ranfe
©offenprot
©reining
SBgelin
©retyff$u<$
©oflentyoffer
©taner
3otmann
^afytiggraber
partner
£>atbl?errn
®ati)
2Hi(e#en
&**
3otrefyer
■ Suttfrfyb
©tylentater
©ctyongatoer
SWorfopff
$enfeetmann
Detnatoer.
Senb
Die tljumftrctyen ju unfer Kebe gfrmoen nrirt barfflr geljatten, bafc fie
ju bent erften gebauen jet toorben toon ben bifctyoffen &t$o unb 3ttarcomano
anno domini 600 $ femt ©aflen jeiten, mit ljUf be$ faiferS unb ge*
f908!; 8C meinen botdfe *. btfe firc$ tft barnacfy ntbergefaflen jfi ben jeiten latf cr 30
1. fteltnger. 9. £offmatyr, Sangen. 10. IRauenSpurger. 18. ftegelin. 1. JRapolb.
9. ©olbod)8. 11. SBreper. 25. 9Worenfopff. 30. Unfer Hebe grauenfird) tyu beS
t^umfltfftd ifi anfendlid) angefangen ju bauen burd) bie b. feifcr ft. 3«t)fo u. 27torcomanum anno
domini 600 ober umb biefelben jcit, ju ben jeiten bed tyailigen abbt8 f. ©alien u. bed RnigS
3)agobertt oon grandreid) unb anberer djriftglaubiger menfdjen, bie ire tyilf unb fteur reulid)
barjfi geben tyaben. aud) fiber fotid)e $ilf unb fteure atle t>at ber finig S)agobertu8 barjfi geben
fant 3lfra clofkr bod borf 9DBint^«rr)atni.
1. 2)ic ftegterungSjett bcr betbeu
SBtfctyofe 3«fo unb 2Jcarfmaim tfi m$t
gettau anjugebctt. 5Ra<$ trabtttottetter
Snna&rae Bcf^log ben erjiere fcin Sefcen
Digitized by
Google
3>ic Sftfflc 3fit Bi8 1348.
11
Dtijo be* erften unb bon fant 8befljatyben, bcr Ijatligen faifertn, toriberumb
son neuem auffgebauen toorben.
[ea] ©ant Urlicty , toaterljatb am graff bon Jfyburg unb Dtflingcn unb
Den ber muter ain Ijerfcog toon ©ctytsaben unb graff $ SSeringen , tft
5 anno domini 923 ju ainem btfetyoff ju SlugSpurg erroett toorben unb Ijat
ba$ btftumb in alter IjaUtgfatt 50 jar geregtert * unb toil bei faifer Otljo
unb bei ben fiirften erfongt unb bie ftatntaur Ijie gebSffert unb mit tljfirnen *$££*
geceftet, Don neuem gebauen unb ju ber toer gemactyt, bann bte ftat toa$
aflein untgeben mit fc$Ie<$ten, befen graben unb fauflem Ijolfc 2.
io Anno domini 953 3 $aben bie linger bife ftat Hugfyurg belegert gjf; £
unb ba$ ganfc ©c$n>abentonbt berberbt, toetctye fant Urticty Ijat beftritten
unb ubertpunben; unb ju ainem jaictyen be$ fig* Ijat im ber enget gotten $$,' £
ain creufelin Don $imet pxaty 4.
Anno domini 957 5, ate Ijerfcog Cuitotb Don ©ctymaben unb ber jung $$; ^
3. Xa ttbfafe lautet in b: [91. 6*>] Anno domini 923 i|l fant Uilidj jfi aufltyuta, )ft ainem
bifdjeff erwelt toortcn, bet »om »ater ain graff ifi geweffen oon Jtnbuta, unb DtUingen unb muttet •
t>alb ain berfeca. ju €$n>afren unb graff jfi Seringen, r^at bal biftumb 50 jar loblidj regieit;
taifei Ctbo bat fant Uilitfc unb feine nadjtemmenbe bifdjeff alt ain fuifhn Ui romifdbtn ret<r)i
in bie jafl ber anbern teutfaen fuiflen angenomen. 10. A. d. 953 fenb bie U. oor 9L gelegem
bie — uberwunben bat. Sex nacbfte €afc feblt in b. .-
im 3- 708, (caterer urn 738. (Srfte-
rem nrtrb Don bo: uberlieferung bit
Srbauung unb (gtnroetr)ung bee Bugd-
burger flatbebrale jugeidjrieben. ©raun,
©if*. I ©. 79,80. $trfcb 1. c. II £.254
Sum. 2 glaubt ben ©ifcbof ©tmpert aU
(Srbaucr bed2)omedbejeubnen ju bfirfen;
jebenfafld fet bicfer in ben lefeten 3«ten
flarld bed ©rogen entfknbcn. 2>ie
Translatio Sancti Magni , in tcelc^er
man fiber btefen^unft SlufflSrung fu<$t,
entbalt tetne Snbentung. — S. &u ber in
ben* ©arianten ertoabnten 2)agob<rtfcben
ecbentung ffiittwer l.c. @.52. Watered
tft fyerflber nic^t betannt.
1. Ulricb war ber ©obn bed ©rafen
#u£atb oon 2)iumgen unb ber 25iet£irg,
eincr Xod^ter bed $erjogd ©urlarb ton
(S^toaben; er»ar©ifd^of toon 923— 973.
@. Sabered fiber Ulricas Sbftammung
bei ©raun, ©ef(^. bcr ©rafen ton 2)il»
Itngen u. ^iburg in ben r)tft. ?(br). ber
bapr. «!abemie b. 2B. V @. 379 ff. unb
bei (Sttcbarb, Casus S.Galli, ed. SWeper
toon ^nonau in ben SWitt^. jur toaterl.
©ei(b. bed bift 35er. in @t. ©oUen ; @ta-
Itn, ©irtemb. ©efd). I @. 561 ff.
2. ©teaeic^t aud ber Vita S. Udal-
rici, too ed ^etgt: Et qualiter civitatem
ouam iaeptis yalliculis et lignis putri-
dis circumdatam invenit, muris cin-
Sere valuisset, quia in his temporibus
^ngfarorum saevitia in illis provinciis
more daemoniorum grassabatur. 33gl.
ffiitttoer 1. c. 6. 42 unb Hoffmann 1. c.
©. 3. @. ju ber bort toortommenben
©telle, tocl&e (na4 ber vita Udalrici)
toon ber bei ber ©etagerung burcty bie
Ungam ertoo^nten porta ...., unde
itur ad aquam fpri$t, ben begiigli^ ber
einfe^tagigen Brttidjen ^er^attniffc ju
bea^tenben ^uffaft ihanjlerd, „3)ie
SJuadburger 2ecr)e" in ber ^oftjettung,
Sabrg. Ib92^r. 220.
3. 2ied: 955.
4. 3)ad fog ©tegedfreuj bed bl. VUxxdf
tourbe im 3. 1494 auf SBeranfaffung bed
3lbted 3or). toon ©iltUngen toon tern
Stugdburger ^iinfiler 9Mf. ©elb foflbar
aefagt unb biebei ouf ber Slugcnfeite (bet
gaff una) alt » Sacrosancta . . . victoriae
crux ab angelo coelitus divo Udalrico
portata« be^cufytct. @. ben 8uffa^:
*Sa9 ©ruflfreuj bed bl ©ifc^ofd Ulricb
toon Sugdb. in bent 21. u. 22. comb.
Sabredber. bed ^tft. ©er. im »eg.*©ej.
©cbtoaben u. 92eub. ©. 75 ff.
5. Jied 954.
Digitized by
Google
12 VII. 2)te (S^rotttf i>ot^<£Iemen$ @enber.
Ijerfeog $abiti$ &on ©atyren 1 finb uriber aincmber getoeffen : ba [tft]
pfalfegraff 5lmotb toon 2Bitetfyac$2 mtt toil &ol<f$ genSlugSpurg lomcn unb
[^at] bte ftat beraubct unb ift nttt fott<$em raub tmber Ijcttm socmen, bar*
m6f tft fant Urttcty gen Stugspurg lomcn unb ift nun ain nactyt I)te beltben
unb Ijat mtt femeu btcncrn raigfctytagt unb barauff [6b] fcerftyafft unb 5
georbnet, maurr unb tljuren urn bic ftat ju madden, ben>aren unb ber«
fectyen, bamtt man ben fcinben mtg ain toibcrftanbt tI)on, unb ift barna<$
in ba$ fc$lo$ gen 3Wtnc^ingen joctyen 3.
2tu$ bifem, bag bet faifet Sarotus 2ftagnu$ bie oberfait ber ftat
SlugSpurg fant ©imprest Ijat iibetgeben unb gefd^endEt 4 unb fant Urltcty 10
bie ftatmaur unb tpren Ijat gebauen 5, fd^reiben inen gu bie bifctyoff Ijte
bie oberlait ber ftat SlugSpurg.
m'u. ®ant tttft<$ ^at ncl^cn unfer ^z Sfftuen firemen fant 3oIjamte$
ca^et *>on neuem au$ bem grunb erbauen.
Ift1; sc ®ant Urttcty, toon toegen bafc im got ber Ijere ben fig toriber bie linger «
ulafr. ^at ^wftc^cn, l?at er &or bem t^ore fant @tepl?an$ clofter gebauen unb
gefttfft unb clofter frauen fant 23enebtct$ orben barein aerorbnet unb fein
frainbin, bie graffin Steuftnam, ain faft gaiftlid^e Jund frauen, ba ju ainer
abtiffin gemacfyt 6*
![W- 8C Anno domini 994 ift bie tljumfircfy unfer tiebe grauen ntbergefaflen, 20
unb im nacfy&olgenben jar Ijat fie ber bif<$off Suitotb mit $ttf fant Slbet*
Ijatyben toiberumb a\x$ bem grunb erbauen.
St1,' 7° 3ft bifer jeit ift fant Mxlxdf canonijiert toorben.
3o6i M ®raff ®$&ty8B« *on ©al^aufen unb ©d^toabeg! Ijat gefttfft bie
1. Anno domini 957 ifl tofalfcgraff Hrnolb toon ®itelf»a# mtt toil ttolcfS bie flat 2lug8»urg fiber*
fallen unb bie beraubet unb toil gut* ba fcintoegt geftert. al8 foli#« befefcedjen ifl in fant Urlidj*
[931. 9»] abtoeffen, al« ber bailig Bifc^off barnad) gen 2lug3»urg ifl fomen, ifl tt nun iibernadjt ba
beliben unb toerfefyafft unb georbnet, umb bie flat bie maur roiber umb jemadjen unb tfcuren toon
grunb auff jcbauen unb allentalb tool feu] bewaren, bamit man ft<& »or ben feinben befdjirmenjnig.
15. St. U. &at ft. St. cl. geoauen unb geflifft, u. ifl ju berfelben jeit auffer&alb bet flat gelegen,
toon toegen, bag im got.b. r)err ben fig toiber bie unglaubigen U. toerti$en $at u. t)at ba jfi ber
erflen abtifjtn toerorbnet fein frainbe , ain graffin mit namen fclerefinam, $. SenebictS orben.
22. fciefer «bfaj> fe^lt in b. 23. (Sbenfo biefer flbfafc.
1. ©cmctnt ift ©crjog $ehm<$ toon »o er toonSlrnutf befegert tourbe, bt$ tym
iBa^ern, ber ©ruber beg flitatgg Otto, f em ©ruber 2)ietBatbju ^tlfe !am. @.
geft. am 1. ftofc. 955 , tto<$ tiic^t toterjig ^tegu ^iejter, @ef$. SBatoemg I @. 344.
Safre alt. 4. @. oben @. 7, 3.
2. ?fa(garaf SCntulf toon Solent. 5. @. often &. 11, 7.
3. ©gt. bte Vita Udalrici. ©er St* 6. @. bte Vita Udalrici. SSgt.
fc^of lonnte p^ ttt2Utg$Biug ntd^t fatten <primb8, ba« ©ttft ®t. ©te^^an in ber
uttb jog pc^ ttac^ SRaitta^tnga ($?erc$tttg Setter. be« ^t(t. S3er. f. ©<$»aoen u.
an ber ofceren *Paar, TOait^tng an ber 9tatb., Sa^rg. 1880 @. 109.
unteren $aarf ®^n>aomiln^eu?) juriid,
Digitized by
Google
2)ic Sttcflc 3«t Bt« 1348.
13
(Sfox^txn ju fant ^eter auff bem $ertac§, tote bie c$orI)ero bafetben
burcty am inftruntent ftarttcfc anjeigen. be$gteic$en Ijat cr bafetben oBtyff}-^
anno domini 1065 fant getifeen cappet unb me§ geftifft K
©toefyljo, bcr I)er£og in ©c^toaben, Ijat toiber ben pfalfcgra&en
5 $ugo ju Sftbingen frieg gefiett, barbei bte toon SlugSpurg aucty it fcotif
Ijaben geljept \
3u fant Urtic$$ jetten tft ba$ biftumb ju SStogSpurg toon ben laifern
ju ainem futftentfyumb auffgeri<$t unb gemad^t toorben 3.
3u bifer jett finb bte 4 oberefte ampttnann be$ biftumbs unb gftifft*
logefefct, gemactyt unb toerorbnet toorben 4:
3& erbmarfd&aldfen bte toon £)orenfperg 5.
3fi erbtrucfyfeffen bte toon Eilflental unb Dorenfperg, marfttyatden
ju Dberborff 6.
3. A. d. 1065 %at graft ©wiget »on ©alafcfcaufcn u. 6#t». f. $. u. f. 0. fic^en auff bem %
gepauen u. ba bie (fcorfcerren geftifft , wie bafelben butcfy ain alt« inffrument wirt angejeigt.
6. SDiefet Slbfafc fefclt in "b. 8. S)a bad MStumb %. jfi ainem furflentyum jfi 6t. Utl. jeiten
i{l auffgeritfct worben, jhtb 'au$ be* geftifft* u. bifdjoffS Diet am&ttcut »erotbnet worben »om
abet: ju erbmarfdjatct bic m. ». Dorenf&erg, ju etbfctrudjfen (!) bic con 2)orenf»erg [391. 10*] unb
(SuUental, ju erbftfcencfen bie won Slanctenburg u. SBaul, ju erbcamerern bie won SQBetlenburg.
1. £>ie ©ejta'tigunggurfnnbe beg Si*
fc&ofgbatiert toom29.3uni 1067. S3rann,
©if*.I@.392ff.
2. flrteg jtoif<$cn SBdf n. bem ?fafc
grafcn &ugo toon £iibingen, bcr ftd?
im 3atyre 1164 entfoann. SSgt. bag
Chron. Ursp., Mon. Germ. Script.
XXIH @. 355, 5 ff., f. ©ta'lin, 2Bir*
temb.@ef<$.I @.97 ff.; Stealer I <5.695.
3. $gl. oben @. 7, 4. U6er bic *Krt
unb SBetfe, roie bic ©raff<$aftgre<$tc an
bag luggbnrger ©igtfynm gefangten,
ftnb bcjHmmte 9kdjri$ten auf wig ni$t
gefomnten. SSiux filr ben (Srtoerb beg
2Riin$tec$tc« in bcr 3eit beg ty. Ulri<$
Ucgt cin ft^crer ©cleg toor in ber Urf. dd.
SRotoren&erg, 7.3Rarj 1061, burdj luetic
^. §einric^ IV. bem ©tf$of toon Slugg*
bnrg bic SSerlci^ung beg JWiingre^teg
» secundum morem antiquitus, hoc est
temporibus . . . sancti confessoris Ou-
dalnci constitutum« cmeucrt (Mon.
Boic. XXIXa 9k. 401 ©. 150). @.
SWet^er, S3dtr. j. 35crf. u. 9?e(^tgge^. ber
@tabt Staggfc. in ber Seitfdjir. beg $tft.
akr. f. @^aben n. 9^cnb.f 3a^rg. 1878
@. 261 u. 268; SBcrner in ben Unter«
fu<^ungcn ic. 1. c. @. 45 ff.
4. ©^urcn Btfc^ofttc^er ©ofamtcr Bet
ben ©if^iJfcn toor Inggfcurg gcigen fid)
f(^on frii^, nad&gefcitbet benen ber
beutf^en Saifcr nnb bcr £erjoge; fie
f^cincn ftc$ fe(lgefc^t ^u ^aben gu ber
3cit, alg ©^rojfen ber faiferli^en ©e*
\$ltti)ta onf ben luagBuiger ©tf^ofg*
fi^ er^oben ronrben. ©. ^iegn bic 2)enf»
roiirbigfetten beg Dberbonan *8ui]t9,
3a^rg. 1824 @. 78.
5. ©c^log 2)onnergberg in bcr 9ia^c
toor D^orbenborf, toeftlidj ber (Stfenba^n
lnggBurg»2)onautt)(Jrt^. 3)ag ©efd&fe^t
ift pauflg in Urfnnben ati im SBeft^ beg
SKarf^allamteg gn finben, fo in ben Mon.
Boic. toon ca. 1200 an. SSgt. ffiaifer,
2)rufomagug § 16 @. 30 ff.
6. @e$fo6ifttyfotttyat cbenba getegen.
2)iefeg ©ef^tec^t ift ebenfattg tyauftg im
S3eft^c beg toon @enber genannten (SrB»
amteg nrfunbtic(> na^gctotefen. S^ac^
bem s2Ing(lerben beg ($ef$le$te8 ging bag
Imt iiber an bte 2)onnergbcvger, ber
^ii^Icnt^ater native mtb re^te^greunbe'';
bag ©efc^lea)t tear and) mit benen toon
Dbcrnborf na&e toer»anbt @. ilbcr bic
titylentyafer bic 2)en!murbigfeiten beg
Dberbonaufreifeg, Satyrg. 1834 @. 32
53[nm.81, iiber bic toon Dbcrnborf cfcenba,
3a^rg. 1824 ©. 31 ff.
Digitized by
Google
14
VII. 2)ic (Etyronif toon (Siemens ©enber.
3u erbfc$en<fen bie toon ©tandenburg unb SBaut *.
[3u] erbfamer btc cbfcn toon SBcQcnburg 2.
Anno domini taufent unb 50 jar ift toon bent btfetyoff toon Slugtyurg
graff ©ernljer toon 83aty#aufen jfi aincm [7b] befctyirm unb toogtljern be$
biftutnb* gefefet toorben. barnac$ graff 2befgo(fu«, na$tootgenb« SBernljer s
unb 2lbefgoffu$, gebriiber, gratoen toon ©alafeljcmfen, anno domini 1070.
jjjtf- £ barnacty anno domini 1 120 ftnb fc$irotl)ent gemeffen 2lbetgofu$ unb ©cm*
IjeruS, be$ obgetnetten graff SbetgofuS toon ©al^aufen fun s. btc Ijaben
ba$ cfoftcr 9torfperg gefttff t 4.
Unb unc in bcr Slurfyergifctyen crontd gefctyrtben ftabt, ba graff to
chron. 8be(gofu$ toon fflafa^aufen unb ©ctytoabegf on erben tft geftorben anno
domini 1156, ba Ijat ftcty ber Sarbaroffa, faifer gribericty, feincr toer*
taufne Ijerfctyafft, fctyfBfer unb bcr toogtei bed btftumbs 3lug$purg unber*
fangen 5; bann tote man in altcn gefc^rifften ftnbt, fo tyat bifd^off $art«
toicu« toon Sierljaim bie toogtei bed biftumbs fatfer griberictyen unb fcincn »
funcn toerficfyen al$ atnem tyerfcog toon ©cfyroaben, bann ju berfctben jeit
Ijat bic ftat unb biftumb 2lug$purg toil anft&fc geljept unb in bcr obcrfait
abgenommen 6. bic Ijerfeog toon ©d^toaben fyaben bic toogtei ju 3lug$purg
3. Die folgenbtn B&fafce bit ju Um mit 'fant ©ilgtn' fceginnentocn fefclen in b.
1. ©gl. fiber ba* ©cf*le<bt beret toon
©lanfenburg, beren Surg in ber SRctye
toon 2>onner$berg lag, ben 8.u.9.3a$re$«
©er. be* bifl. iBcr. fur ben ffieg..©e&.
toon @*n>aben unb 9*cub. ®. 51 ; fiber
ba$ berer t>on2Baalbte2)enfn>firbigfeiten
bes Cber«£>onau-£retfeS 3a&rg. 1833/34
©. 107ff.
2. ©gl. btc in ben 5)enfo)ttrbigfeiten
be« OberbonaufreifeS, 3atyrg. 1829, 2tn»
bang @.2ff. mttgetbetlten SRegeftett fiber
bie bic btfetyoflicbeu hammerer toom ©ef*l.
berer toon 3Bettcnburg betreffenben Urf.
(1071—1436).
3. ©. biexu 2. ©runner, ©eitr. jur
©e[*. ber 9Jcarfa,raffcbaft ©tirgau im
29. u. 30.3a^re«ber. teS btfl. iftei«»©cr.
im 9teg.«©ej. tocn ©cbiuaben u. 9?eub.
@. 32, n>ena* (Slteber ber§amiltc©atj*
&aitfen*©<btoabecf bexcitS fett bem Sabre
980 atterfcingS mit grogeren Unter*
bre*ungen bt* jur flftttte bcS 12. 3<W«.
al« ©ogte na*jun)etfen toaren. 2)cr 9tfame
SBernber finbet ft* in ben 9?ci^crt ber
lefcteren BfterS, aucb ein 2lbalgoj, bc8
SBernber ©otyn, ift bort genannt. ©.
aber aucb bie gcgen bie ©runner*^ 21uf«
fafjuug ft* toenberiben fritif*en 2>ar«
legungen bet ©erner in benllnterfu*un»
gen jur bcutf*en ©taat$» unb 9fce*t«gc«
f*i*te, ed. Pierre. 3abrg. 1879 @.92ff.
4. ©. ©raun, ©if*. II <&. 185.
5. Stalgog toon ©*tt)abe(f (ott im
3. 1167 al« ber (efete feinc« ©tamme«
gefiorben fein. — 2>te toon @cnber citterte,
toielbefpro^ene ©telle berllr«bergerC^ro*
nit lautet: Iisdem quoque temporibus,
mortuo Adelgozo de Suabegge sine
herede , qui fuit ad vocatus Augustae,
ipse imperator (Fridericus) tam advo-
catiam quam alia predia ipsius sibi
vindicavit sive ex concessione epis-
copi, qui tunc erat, sive successione
fiscali aut hereditaria. Hudg. in ben
Mon. Germ. Script XXIII @. 356, 9.
3u bemerfen ip , ba6 ©cnber bie llrfoer*
ger Sbrontf in einem toon ^eutinger be*
(orgtcn 3)rucf toor ft* ^aben tonnte. @.
1. c. @. 333.
6. S« ift betannt, bag bie Slnft^ten
fiber bie 3(ug8burger ©oatei roeit au«*
cinanberge^en. ©. bie bet grenfiborff,
Sinleitung ^u ben &ug$b. @t.'(S^ron.r
©b.I ©.XXI Slnm. 2 jufammengeftellte
Jttteratur, toojn fettbem no* gefommen
ifi: SWe^er, ©eitr. j. ©erfaffung«* unb
Digitized by
Google
2>te Sltcfle 3eit Bid 1348.
15
100 iar tngetyapt bt$ auff ben tefeften Ijerfcog Don ©$toaben Eonrabtnum,
bcr anno domini 1266 ju SKaptafc entauptet tft toorben. tote abcr bte
Dogtet au$ bed btf$off$ getoatt ift fomen, totrt ^ernad^ an fetttem ort an*
jetgt merbett.
5 ©ant (SUgen cappet tft anno domini taufenb unb funfe *>on btf^off g|J; ^
©efyfrib gebauen toorben K
Anno domini 1050 tft bapft 8eo jfi SlugSpurg getoeffen, tyat amSM{?*w-
ttcfytmefc tag bad ampt gefungen unb fant ©alien cappe! getoetc^t 2.
[sa] Anno domini 1025 Ijat btfetyoff SBruno ju 2tug$purg, bed Ijattigen |#; £
io latferd fant £>ainrt$$ brfiber, bte tetyrtefter I?te in fant Slfra clofter at*
tfym unb mhtdj fant ©enebtctd orben baretn berorbnet 3 unb ben Ijatttgen
wann SRegtnbatbum ba ju bent erften abbt berorbnet 4. bifer abbt tft bar*
nac$ ju atnent btfd^off ju ©petyer ertoett toorben 5.
SSor fant Urltd^d jetten ^aben bte btfd^off ju Slugdpurg atoeg trett
15 fifc in fant Slfra clofter getyapt 6, bann man in alten gefefyrifften fmbt,
bag ber J)aittg abbt fant SWang gen ^ugdpurg tft fomen unb ben ^atttgen
bifd^off XBicterbum7 bafetben in fant Slfra clofter ffai Ijatm gefud^t8, anno
domini 752 .
13. unb (at im ajtifft u. I. ftrauen btc tetprtefter ober djottyerrn lauffen [931. 10bJ pleiben, u. tft
b\i ouff bife jett, ob 400 jaren, »on anfang bet 24 bif$offen alweg ber bif$offlt$ jtjj u. rcftbenfc
in f. Slfra clofter geweften , vo'xt fott$3 au8 fant SRangen bed (ailigen abbtS u. fant Ucti$ tegen*
ben nrirt anjetgt.
ffle*t$gef*. bcr @tabt Augsburg in bet
3eitf*r. be$ #Jt. ©er. fiir @*roaben it.
fteub., 3abrg. 1878 @. 269 ff.; Sfleiacn*
ftein, bie9teid?8lanbtoogtetett im$lu$gang
bed 13. 3fybt8. jc. ebenba, 3al?rgang
1885 @. 81 unb bie f$on citierte Unter*
fuetyung ©erner'S. 9Ga$ bent Slusjierben
ber #erren toon ©<$roabe(f im 3. 1167
natym $atfer griebricty I. bie toon biefen
inncgetyabte ©ogtei nebft beren iibrigen
©efifcungen an ft<$, roobei ber fftcc^ts*
titel, unter roef<$em ber $aifer ben 9fa<$*
tag ctttjog , ungeroig ift. 3)ie ©ogtei
blieb nun langere 3«t bet ben §ofyen*
ftaufen , fetyeint aber bereits in ber erften
g&ffte be8 13. 3$bt8. in bie $anbe ber
S3i|^i5fe juriidgefommen ju fein (Center
1. c. @. 131). 2Cm3. Oct. 1266 bele^nt
93tf($of §artmann ben ©erjog ^onrabin
mit ber SSogtei (Urf. in Mon. Boic.
S3b. XXX* s>ir, 810 @. 344 ff.), ber fte
am 10. 3an. 1268 nebji anberent an ben
$erjog 2ubtt>ig »on S3a^ern toer^fanbet
(Utl ebegtba 9lr: 821 @. 365 ff.}. — SBe*
fanntti^ tourbe tonrabtn ttit^t, tote
unfer Xe^t fagt, im 3. 1266, fonbern im
3. 1268 frngeri<$tet.
1. Watf) 2Jteijterltn tt>urbe bie „fant
©ilgen ca^el" im 3a^re 1097 gebaut
unb getoei^t. 9Sgt. 8raun, 8tf<$. I
@. 340.
2. ^flSeoIX.tt>ar (mit^etnr.III.)
im gebruar be« 3a^re« 1051 in Augs-
burg, f. #ar$eim Cone. Germ. Ill
@. 117. »gl. 8raun, ©ifdj. I @. 375.
3. @. oben @. 8, 19. S3if^of SBruno
regierte toon 1006—1029; er roar ber
©ruber ^. $einric^« II.
4. Sgt.»cau«.Mrf4ftotfct©.230ff.
5. @. ^ieju ©teic^ete im Slr^io fiir
bie ©ef<$. bes SBi^t^umg Augsburg III
8. 74 Anm. 31.
6. @. oben @. 9, 7.
7. 3)ie 9iegierungSjeit biefeS S3i[(^of8
ijt ttit^t ftc^er fefljufietten. @. SBraun,
©if*. I @. 81 ; ©erner 1. c. @. 16.
8. @. iiber baS 3ufammentreffen beg
^1. 2Jtagnu8 mit ©if^of SBic^toert, roie e*
ft* aus ber @t. 3JlagnuS*?egenbe ergibt,
©tci^ete, SQ'mi). AugSb. IV @. 343 ff.
it. @. 367. ©gt 2Bittroer @. 53. @.
©raun, ©if*. I @. 92.
Digitized by
Google
16 VII. 2>ic fyxonit toon (Elemeu* ©enber.
u<uj£ 3ft fant Urfi<$3 i^^1 if* unfer firtc grauen firc$ in ainem nam*
Ijafften anfet$en getoeffen, bann e$ ftabt in fant Urtic$$ tange Icgcnbt ge*
fctyriben, bafc fant Urtic§ attoeg am patmtag $ab jfi fant Hfra mcf getefen
unb ba bic patmen getoeictyt, barnacty jet cr mit bcr procefc unb ctcfiftcn
bi$ auff ben <Perta<$ gangen, ba felben feien tm entgegen fomen mit alters
folemnitet bie ttyomljern mit ainer grofe menge be$ bolcfe.
3r 24 bifdjoff nacty einanber Ijaben jtcty nacty trem abfterben begraben
tauffen in fant SCfra lirctyen \ nnb ti>a« 400 jar tang * bie latfer, ling,
fftrften unb Ijero an fant SCfra ctofter [8b] Ijaben geben, ba« Ijaben fie bem
e®eiff! Softer getauffen, bis bifdjoff ©runo ift lomen, bet Ijat jufant«fraio
sjfcm»d' m*nc$ a^nSefeft* unb in unfer B*c Swueit firemen tljomtyem ; nnb Ijat
fant Slfra ctofter entjoctyen unb genomen bBrfer, rinbt, jhtS unb gilt unb
e$ ben tljomtyern jit unfer liebe grauen geben, ba$ fte nocty Ijaben unb
befifeen, unb Jjat aQein fant Slfra ctofter gefauffen bie bflrfer ©inter*
Ijaim, $ebero, $auftetten, ©tetten unb ©actyen, etticty jectyenben an bcr»
ftrafc, in 2lug$purger fetb 7 ^uben, in ber aorftat 2 mitin, etttdj boben*
jin«, bad opfer in ber firemen / ain gutbine taffet unb 7 bied^er ber freien
lunften 3*
swcipei. $>a fa}jcr ^atnrid^ Ijat bernomen, ba£ fein bruber, bifctyoff SSruno,
2w§!»erfant 2lfra ^°^cr a^° a^c irc 8fitter $ftt 8cnomen> tw^tem ber $ailig2°
€. 65.
1. Diefer Bbfafr feblt in b. 10. unb ftnb bife beibe geflifft in aim unberbalten, gilt unb re*
gicrung gftoeffenj abet bifaoff ©runo, bcr 25., $at bife jwei geflifft »on ainanber getailt: in fant
Stfra clofter bat [cr] mind) auffgeridjt unb &ft unfer liebe ftrauen bit djonfcercn; tyat barnad) ben
meren tail bcr gilt von fant Qlfra defter genommen unb ben d?ocbaen jft unfer lieben ftrauen
geben mit oil flaintten unb ain tlainen tail ben min$en getauffen, ba ban afle ftuct ftnb auff*
gefariben.
1. @enber $at $ter emeu bcr alten aufgeWft, tote e« fd&eint in ber Sbftyt,
SBif^officatalogc toor fic^ ge^abtff. SBraun, bic 3a^I bcr ^anonifcr an bcr #at$ebral»
©iM. I @. 65) unb ctnfacfe bic toor lirc^c unb t(>rc $ra'bcnbcn ju tocrtne^ren.
©tWof ©runo regierenben ©tfaofe ju» @r iibcrgab ba8 ©tift bem S3cnebifttncrs
fammengeja'^t, toa« bic 3«W 24 crgab. orben unb iiberltcg bem ncucn @ttfte toon
Sic c« mit bcr ©etyauptung, bag attc 24 bem ©ttftunggfonb bcr hi. Slfra ben
bet @t. Utric^ begraben feten f in Strf« SWaicrtof unb jtoct S^ii^ien tnSCua^burg,
Itc$fett befdbaffen ift, ger>t fd^on barauS ©iiter ju $aunfletten, ©a'ber, fetntcr*
bettor, bag bte frii^epen ©ifc^Ufe fiber* tyeim, 53ac^crn unb ©tetten, fotoie einige
^au^t ntc^t fitfjtx nadjjutoctfen ftnb. Rc^nten an ber ©odjftrage unb ern?a«
2. (genber fcfet alfo ben crftcn toon SBcinbau bet ©ojen. ©raune, Ulrit^*
bcrSrabitton genannten SBtf^oj @oftmu« Mofler ©. 229 ; ©trfci^, Sa^rbfic^er b. b.
urn mnb 600 (f. tytegu ©raun , ©ifd^. I 9*ci($e3 untcr ^einri* II, II ©. 254 ff.
@. 72), toobun$ er, ba ©runo ba« ©t«» ubcr bic acnanntcn Ortftc$tetteu f. ©tet*
t^um tm Sabre 1006 er&alt, auf bie 2>af)l 6)t\t, «r^tto f. bte @ef$. b. «i«t^. ?lug6b.
toon ca. 400 3ar)ren (ommt. Ill @. 65 Sum. 23, fiber bie ertoa^nten
3. »gl. oben @. 9, 7. Sif^of ©runo * fttoet 5Wfi^Icn ^rfinjler, ber ^odbablag
bat nad^ ber jettJb'^nttc^en Slnnabmc im bet Augsburg in bcr 9(ug«b. ^oftjettung,
3. 1012 bas Jfanontfatfiift toon ©t. Slfra 3a$rgang 1882 Wx. 198.
Digitized by
Google
2)ie Mtefte 3eit Bi« 1348. 17
faifer fant Urticty faft tieb Ijat gel)ept unb bcrccrt, ba Ijat cr im furge*
nomen, alle$ fein toaterticty erb fant Urftcty gu geben unb I?at feincm briber
83runo bebotc^cn, bafc er inmitten bed tootds auff fcinen foften ain fc^&ne,
loftfictye firctyen paw, bifer geftalt unb grofe, bag fie in alien tanben gefobt
5 unb preift toerbe, unb Ijat in biefelben firemen fant Urticty toellen tegen.
baS Ijat fein bruber, ber bifctyoff, nit toetten tljon, bann er tyat getoift, bag [bet
tounfetye,] ba an ber au$ertoe(t ftabt feine$ grabs be$ iungften tag$ ju ertoar*
ten. boc§ julefeft (at ber btfetyoff fant SKorifcen fircfyen gepauen, [9a] bocty nit
tote im$ fant £ainric$ bebolcfyen (at. unb ba bte firemen ift ausbauen
io getoeffen, ba ift fant $ainric$ gen 2lugSpurg fomen unb bie firemen be*
fictytiget, bie I)at im nit gef alien *, unb gefagt, er toett feiner feelen (ait
feinem bruber nit bebelc(en, unb (at fant Slfra cloftcr f fant Urlictys
attar geben bie bSrfer unb aigenteut SWttenberg, ©cfy8nbac$, beibe
$otenbac(, SWagenbercfy, unb toa$ barju geljfirt2. unb fein gemad&et
15 fant ^unigunb tyat fant tlrfic^ geben ba$ borfe £ottentoet$ mit alter
jugel^r.
3n bifer jeit Ijat bifctyoff ©runo in fant SWortfeen fird^en, bie faifer
#ainric$ l?at tauffen bauen, bie c$or(ern unb geftifft ju JBalafeljaufen,
bed graff Sonrabt toon ©ata^aufen (at geftifft 3, tranSferiert unb bit
20 barjfi geben unb ju fant SKorifcen ber anber ftiffter ift unb bafelben 40
c$or(ern geftifft 4 unb fic( nac§ feinem tob bafelben im c§or toerfc(afft ju
toergraben, toie bann befc§ed(en ift. nacty bed bifefyoffs tob Ijat faifer
$atnrtd( bem geftifft fant SBlortfeen faft aCe rinbt unb gilt genomen,
toad fein bruber bifctyoff S3runo barju Ijat geben 5. nac(too(genb* Ijat
25 bifd^off Smbrico, ain graff bon Seiningen 6, fant SWorifeen gftifft tribe*
18. [991. 11*. 1 ©ant SDlorifcen firemen $ie &at bifc&off Sruno gepauen au« gefaefft unb cofhn
feined brftberS faifer $atnri$$; unb nad)t*o!genb3 ift bad geftifft unb djor^eren ju ©alafcljaufen,
bed graff SWartin t»on JBalafetyaufen geftifft r>at, gen %ug«purg in fant SDtorifeen firdjen oerenbert
unb trandferiert worben. — MeS fibrige con ber flirc&e unb bem ©tifte 6t. SWcrijj im Jejte (£r*
ja<e fefjlt in b.
1. S3gl. aui(2Ketfterltn, Chron. ec- 3. 33gt. C 301, 17 unb unteu bie
cles. bet ^tfiorius 111 <&. 670 ; f. §irfc$, 2(nm. 1 auf ©. 18.
Sa^rbild^cr 1. c. @. 261. 9la$ ber liBcr- 4. fiber bie ©tiftuttg unb (grrityung
Iteferung »urbe bte 2Worlfe!tr(^c im 3. toon ©t. SWortfe (at ficty ni((t8 Urfunb*
1019 gettetyt; bie Hn»efen(eit bed ^. tfcfcs er^altcn.
$einric( in 3lug6burg fattt in ba8 3a(r 5. 93on berartigem ijini((t« fcefannt;
1021. iibrtgenS parb «. $einri(( betanntii(( im
2. 6. fiber bie genannten tttfLfr ?• 1024 fein ©ruber Sruno nac( ifyn,
feiten @teic(ele, 2tr*h> fftr bie ©ef*. b. im 3. 1029.
©istbums 5«a*B. Ill @. 66 «nm. 24. 6- «tf*of (gmbrifo regierte toon 1063
v ° bid 1077.
Stabted)ionifen XXIII. 2
Digitized by
Google
18 VII. 3)ie (S^routf toon (StemettS ©enber.
30^!i0ctumb auffgetid^t unb ba 12 d&otljetn toetotbnet K bifet bifctyoff tyat au<$
$ie fant (Setbtubten gftifft geftifft ju bem tljum 2.
ll'sT [Qb] *i«» fcomtni 1047 $at bifd&off §aintid& ju SlugSputg 3, bet fatfer
$$;3C $ainti$S be$ btitteu carrier ift getoeffen unb ba$ ganfc to*tei$ getegiett
I?at unb feinen fun $ainticum auffetjod^en Ijat, bic jtoo gtofeu au$fauen&
!itd)tl?iten mit ben bilben 4 in uufet ttefec grauen fttd^en madden tauffen
unb an bet ^Pfaffe unb gtoljuljoff til toetbauen ; I?at au$ (auffen madden
f "ST ate M*^* rational &on gotb, petlacfy unb eblem geftain. et I)at aucfy
3oo!' 6° fan* Urit<$« unb fant Slfra fitcfyen (au<$) toeflen gtBfet madden unb I?at fie
au$ bem grunb bauen* 10
m 7° ®a *?at cr fant 3lf*a &*& 8anfc untoettoeffen in ainem grofen fteinen
Si!' 6° 8ra& gef unben, in ain f$6n$, toeifc tutf) aingetmd (et. unb fant Suttopia
teib ift in ainem pleien farcfy gefunben tootben.
zooSl ®tfcr W°ff £wntid) if* in *aifer §aiuric$$ grofe ungnab gefaflen,
tlwT*011 tt)C8cn ba^ et mit be* *aifcr* wuttet (etti$ fd)teiben feiner fcfytoeftet) 15
ju fcfyaffen ijat gc^ept unb gebutet, unb ijat in ber faifer toeflen facfyen.
ba ift et auff bag f<$(ofc gatdfeuftain bei gieffen enttunen, batin §at in
bet laifet/ mot 2 iat betegett, Ijat abet bag fcfytofc nit Itinben getoinen. ba
ift in bet laifet mit tiften angaugen, bamit et in au$ bem fc^Cog pting,
[ioa] unb l?at im jfigefagt, et toefle im am leben nid^tj tljon. ba ijat ficfy bet 20
bif^off mit feinen bienern etgeben unb [ift] au$ bemJci)(of$ gangen. ba
3. Anno domini 1047 ift faifer £ainri<fc be8 toierten cannier, mit namen £ainricu*, jfi ainem
bifc^off jfi 2lug*»urg au* gefebefft bed faifer* erroelt worben, eemal* fein oorfarr bifd)off (Sberljarb
begraben ift worben. bifer bifeboff £ainrid) ift al* ain gewattiger cannier geweffen bei bem faifer,
bafj er ba* ro. rcic^ geregiert bat. bifer bifdjoff b,at bie nibergefallen firdjen unfer Hebe [81. llb]
Srawen wiberumb auffgebauen mit ben gebaunen fircbtfciren ober porten, bie nod) ftanbt, unb
bie ^falfc. 11. SDiefer Slbfafc febjt in b. 14. 2>ifer bifaoff ift bem faifer bargeben worben,
ba§ er mit ber faiferin $ fefcaffen b,ab, etli^ f^reiben, er b,ab mit be« faifer* f^wejter jfi fc^affen
geb,ept, barumb er in be* faifer* ungnab ijt gefaUen. unb ift gefloctyen auff ba* feft \&)\o§ 8alden«
jtain bei Dteffelwang, ba b.at im ber faifer nacbgefcengt unb ba* fc^lo§ lange jeit befeffen unb umb» ,
legert. ba nun ber faifer baran oerjweifflet ift, bafj er ba* fcblofj nit gewinen funb, ift er in
tcbing*roei* mit lifien angangen unb bat bem bifctyoff fein leben cerfprocfecn j ber b,at ba* f(^lo§
auffgeben, ba ift ber bifeboff burcb, [JBl. 12*1 be* faifer* biener gen Wug*purg geftert worben, bie
im toil fpot* unb pein foaben antb.au unb feine gromen ber gme$t mit ainem foifeigen b,ol^ wie
bie fpinblen burdjftocben, unb tjabent im am leben ni^ tb,an unb baben ben bifaoff feinen aignen
biencrn uberanbtwurt.
1. ©raf ^onrab toon 53at^aufcn 3. SBtf^of $«nrtdb II. (reaictcnb
iibergab im 3. 1065 ba8 ©$fo& Uffenbcrg toon 1047—1063), t. §emrt($$ III. ^a^-
mit aKer ^utetyflr bem SDiori^fttft, u?o* Ian, bigger 3)om))ro^ toon ©o^lar, ber
buxtf) 93tf<$of (SmBrico in ben @tanb ge* ben faifer al« tanjler na<$ 3talicn be^
fc^t wurbe, nacfybem er tte@tiitungburc^ gicttet ^atte,
ci.qene (gc^enfung toerm^rt, ^njolf ^ano« 4. @. ^ieriiber noc^ 5Keij, S)te SBtlb*
niter aufjuftetten.^raun^tf^.I^.SOO. trerfe an ber (Srgtljiire be« StugSburger
2. Ur! dd. 23. 91oto. 1071 in Mon. 2)ome«, ©tutta. 1885.
Boic. XXXa @. 8.
Digitized by
Google
2>te altcfic 3eit MS 1348. 19
tyaBen in be$ laifers biencr angenomen unb mit feinen bienern gen Slugs*
jmrg geficrt; unb auff bem toeg Ijaben fie bem tifefyoff ain tyitfcin ftrinbet
bur<fy beib gromen geftod&en. bcr I?at barnacfy mit fcfymerfcen, teib, fd^anb
unb fpot getebt K
5 Anno domini 1066 tft ain fottcfye grofe tljeure ju 2lug$purg ge*
toeffen, bafc ait teut finb ljungers geftorben 2.
Anno domini 1082 ift fant 2Rorifcen fircfy Ijie berprunen. *jjj- 9C
Anno domini 1084 ift SlugSpurg Don Ijer^og Hermann, genannt
©olea Don Sotljeringen, bcr bon ben ©d^maben gfi ainem ro. ling toa$
io auffgetoorfen , belegert unb befeffen toorben, ber bifefyoff ©enfrib ju Slugs*
purg Ijiutnegf geficrt unb gfangen getegt 3.
3n bifem jar ift bie ftat 3lug«purg bur$ untreu betrogeuticty *>on®f-^
ben feinben etngeuomen morben ; bie ijaben bawacfy ber tljomljern ctofter
jerriffen unb beraupt unb bie ^Pfatfe unb 3 cappellen, fant peters, fant
15 9flicfyet$ unb fant Sorinfeen, bie auff bem gron^off finb geftanben, t>er*
prinbt 4.
[iob] Anno domini 1085, al$ faifer £>ainri# toon SRorn ift socmen, l)at er
bie ftat 2lug«p urg belegert unb gerounnen unb fie toon ben unred^ten be*
ftfcern ertebiget5, toon ben tyerfcogeu ®u>etpl)one unb 33ercfytolbo ju
2o©cfyttoaben unb anbern6.
Anno domini 1088 l)at ^er^og ®n>elff bie ftat 2tug$i>urg belegert *$•£
unb gemunnen unb bifd)off ©etyfribeu nriberumb gefangen fyiutoegfgefiert
in ba$ fcfylofc SRatoen^urg. ju btfer jeit ift bie ftat 2lug$purg genugfam
mit mauren betuart getueffen , aber toon ben b&fen, untreuen menfefyeu ift
5. $iefer unb bcr nad)fte 5lbfafe fefylt in b. 11. roegfgefiert u. in tfyuren gelegt, bo# balb
ttiber au8gelau§en. 17. aid f. £. t». ft. fjerauS ift jogen. 21. A. d. 1088 ift $. ©to.
wiberutnb fur 91. fomen, bie beleaat u. gen>. u. b. 8. gefangen wegf in ba« fc^lo§ ft., ba ift
cr 2 jar gefangen gelegen u. nit mit ainer flainen fumma gelfc nuberumfr lebig gemacfyt worben.
1. ©. baju bieWnm. 4 in 2lug$B. folgtc erft Bet ber (Sttma&me ber ©tabt
©t.s<Sfcon. I©. 300. im 3. 1088. $g(. C 302, 2 mit 2(nm.
2. Ann. Aug. 1. c. unter 1069. ©. ©tatin II ©. 25.
3. S)er toon ben Stberfadjem §etn* 4. 2)ie8 gefc^a^ bei ber (Sometime ber
n<$« IV. nad) bem £obe SRubolfg toon ©tabt im 3. 1084. Ann. Aug. a. h. a.
9tyeinfelben aufgefteflte neue ©cgenfimig 5. 2)erau83tatfen£egenfeinegeinbe
®raf Hermann toon ©aim (in Sotfyimgen fyeranste&enbe $. §eimidj IV. toevanlagte
unb granfen Bcgiitcrt) riitfte im 3. 1081 biefelben in fcer Wafy toom 6. auf ben
toor bie@tatt, mufete aber, nac^bem er 7. &ug. ^uriicfjurceic^cn unb $idt bairn
bte S5orftabte angejiinbet unb bie Umge» feinen @injug in bie ©tabt. ©. Ann.
genb toerttoiiftet ^atte, in ^er^anblunflen Aug. 1084 ; Witter I ©. 548.
mit ber ©tabt treten unb o^ne @rfolg 6. ©emeint ift ^BeXf toon SBa^ern unb
aojtetjen. Ann. Aug. a. h. a. 3)ie ©c= S3ert^clb,ber©o^nbeS gefatteneu ©c^n>a»
fangenna^me unb Sh$egtii^rung beg !ai« bent;ersog8 9liifcolf (be8 ©egenfiJntgg
fcrtic^ gefinnten S3if(^ot8 ©iegfrieb er= §einric^g IV.).
2*
Digitized by
Google
20
VII. 3)ic ©frrontf toon (Siemens ©enber.
fie ju ben ofterlicfyen gcttcn ubcrgcbcn toorben, unb tyafcen bie maur bis
in bobcn jcrftcrt unb abpxotyn K
Anno domini 1100 Ijat bcr bifc$off unb [btc] burger bie ftat Slug**
jmrg ertoeittert unb fant Urlic^^ unb fant SCfra ctofter, bajumate tor
ber ftat getegen, mit ber ftat ringlmaur eingef<$(ofJen 2. »
Anno domini 1131, ate finig SotljariuS tm 2Betfc$tanb Ijat hrieg
gefiert unb am IjerauSjiecfyen gen SlngSpurg lam , Ijat er ba bie Dorftat
mit bem fd&toert, feur unb pranbt serberpt unb jereeft, unb ift bajmnal
p f alfegraff $artmanu toon SBitetepacty bifctyof getoeffen 3.
m's i11&J Anno domini 1135, ate fant Sergen clofter ain f$tec$ten anfattgio
ju bem erften Ijat getyept unb cefla ge^aiffen l)at, ba Ijat ba$ copttcf Ijte
gu bem t^um e$ mit giltten gemert unb ba canonici regulares geftiff t 4.
unb folios tyat bifc^off SBalttyer, ain pfatfcgraff &on Tubingen, beftett
Anno domini 1151 im mafyen ift fant $eter$ fircty $ie fcerprfinnen.
^•8C Anno domini 1187 ift ber ©arbaroffa, laifer griberic^, ain15
Ijerjjog ju ©cfytoaben, ju SlugSpurg getoeffen mit feinen ffinen K
m. 7° ®e* $aM8en Sreufc clofter Ijie ift ju bem erften geftanben unb f un*
3. Anno 1100 tjat abbt $. jft f. Utl. baft d. mit etlt$cn tjdufern eroeittett u. ain neue maur
umb lai cl. gefiett. jfi bifer jeit &at man aud) bie fiatmaur tmberumb auffbauen u. bie ft. tteitttt
gemac^t u. f. Utl. cl., bed cor ber ft. ift [931. 13b] gelegen , in bie tinefmaua, bie ber b. u. bie
burger gebauen fcaben , eingefangen ttorben, bamit bie feinb nit fl$ in bem cl. auffentb,alten imgen.
6. aid ber ro. f. fi. au* bem SB. ift jogen , b,at er bie ». jft V. gar oerprenbt erefft u. geptinbert,
u. ift jfi b. j. $., ain pfaljjgraff ». 2B. bie b. geweffen, ain freezer, junger man. 10. A. d.
1135 ift bit f. 3. cl. bauen worben, batjfi bie tbomb,errn ju unfer liebe grauen etlic^e jin« u. gilt
b,aben geben. 14. ift bie fcorftat mitfampt f. $. f. »erprunen.
1. 3>ie (Sinnafyne ber @tabt erfolgte
im Styril be83atyre« 1088 an einem ni$t
gan$ fic&er feftfte^enben £age (Often tear
am 1 6. Styrtf). SBat. Ann. Aug. a. h. a. ;
(Sffefrirb, Mon. Germ. Script. VI a. h.
a. (@. 207); 33ernolb, 1. c. Script. V
©. 455; Hist Welf. 1. c. Script. XXI
©. 461.
2. ©. often @. 9, 8.
3. @. ilbcr ben.bamalS regterenben
S3tf(^of Hermann (ni<$t #artmann) bie
au$tii£rli$e 2ftonogra£t>te ©ebelcg, S)a«
Seben unb SBtrfen beg S3ifc^of« Hermann
toon Hugsburg toom 3. 1096—1133,
2lug?b. 1870. «tf$of ©ermaun trat in
bem flantyfe jtollc^en ^. Sot^ar unb ben
©taufern auf @eite Sotyats, trdljrcnb bie
S3iirgei fc^aft filr bie lefeteren $artet na^m.
Sot^ar beniifcte cinm bei fciner Hntt>efcn»
tyeit in Sugeburg am 28. Slug. 1132 exit*
flanbenen geringfiigigen 3»ifi atoifaen
ben SBiirgern unb Seuten fetnes ©efotgefi,
urn untcr berS3iirgerfc^aftein fc^redlic^ce
8(utbab anutttc^ten unb bie <5tabt gu
jerfiiJren. Sgl. Ann. Hildesh., Mon.
Germ. Script. Ill @. 115 ; Ann. Erph.
Script. VI ©. 539; bag @d>retben be«
©i|'d?ofg bei@ccarb, Corp. hist. II ©.364.
@. ©ebele 1. c. @. lOoff. ; ©tefebre^t
IV e. 76 ff#; 3affrf, ©efc^. b. b. ^ei(^e«
unter 2otbar bem @ac^fen &. 122 ff.;
SBraun, S3tfcb. II @. 75 ff.
4. @ie^e ben 3lu6gug ber Urfunbc
dd. 12. mi* 1135 bet Eraun, 53ifc^. n
@. 89 ff. ; bag §ttft tear etn reguliertefi
Sanonifatftift 2lugufiinerorben«. @. fiber
bie Slbftammung be« in SRebe fie^enben ©I*
fd^ofg Salter ibraun, «ii*. II ®. 82 ff.
5. SBgl. aud^ bie Ann. S. Udalr. et
Afrae Aug. in Mon. Germ. Script.
XVII®. 430, 51.
Digitized by
Google
3>ie Sltefle 3eit BU 1348.
21
btert getceffen ain capefl in font 9Ucfou« eer jfi 9Kuttcr^offcn , nit t»eit
Don ©iberbacty1; barnacty tft e$ burcty bifctyoff Sonrabt2, graffen bon
8ufcetftatn, auff ben $ametberg berenbett unb transfertert toorben.
^Difcr btfc&off Ijat ju fant Urftc§ fant ©enebtct* orben angenonten °j*jycr
5 unb ongclcgt unb ntd&febeSberottnber ba« biftumb regtert. anno 1154 s.
Damcuty btfd^off Ubatfcatcu«, ain graff bon£ennentoc$4, bad cloftcr
toon bent $amet in bie flat augtyurg berenbett, tote eS in ainem brieff
beioiffen UHtt, tote Ijernacty botgt6: [ilb] In nomine domini amen.
Udalscalcue, dei favente misericordia Augustensis ecclesie minister
lohumilia, omnibus in Cristo credentibusetc. Qualiter praedecessor noster
Conradus episcopus conventum religiosorum sancte Crucis in civitate
Augusta a loco, qui dicitur Mutershoffen, ad alium locum, qui Hamel
nuncupatur. et infra: monasterium vero eadem oportunitate maturiori
consilio in Augustam civitatem transtulimus etc. facta sunt hec anno .
u domini 1194. indicione 12 6.
Anno domini 1182 ift bie borjlat bei fant SWargaretljen berprunnen,
unb barnacty, ba fie totberuntb gebauen ift toorben, tft fie in bie ftat etn*
gefangen unb mit ber ntaur untgeben toorben 7.
Unber btfd&off $artmann, graffen bon DtUtngen, toelctyer ber (efcft
20 graff tft getoeffen oon fant Utluty* gefc^tectyt8 unb angefangen l?at ju
5. (91. 14*] A. d. 1194 ift td t>. dr. cl. t»tc gttwutn w., be* bartjot jft SW. ift gtjlanten nit wtit
ten 9.. tockfci lit ebtlleut ». 8. fctben geflifft. — fcflcl Ubrige fowie btr nS$fte Hbfafc
febjt in b.
1. ©. fiber bie fifteflen 3eiten blefe*
JttojterG (8uaufttnerorben«) @teic$ete,
«rcblto f. bie ®ef<$. be« ©t«n)nm« 8ug««
burg H @. 372.
2. ©Ityof itpnrab IH. ©. fiber
feine Slbftammung ©rami, ©if<$. II
@. 104 ff.
3. e. ©rami, ©if$. II €>. 138.
4. UbalfcalcuS war nac$©raun einer
ton (Sfcbenfo&e. <5t regime toon 1184 —
1202.
5. 3Hefe« iHoffcr regulierter <5$or-
^erren fcugufHnerorbeuS, begrfinbet im
12. 3bbt., jtanb juerft In 9Rutter«Wen
bet Slfcelbnrg; toon ba rourbe c$ unter
©tft^of itonrab (1150—1167) auf ben
$figet $amel tocrfefct, roo tQ jeboc^ ni$t
lange bllcb , inbtm e« no<$ ju 3ettcn be«
genanntett ©lf<$ofe« aunt |>ofpitale bed
hi. IhreujeS nadj HugSburg toerlegt rourbe.
©. bteju @tel<$ete, $lst$. Hug«b. II
6.81.
6. (5$ f$eint bie in unferent 5Eerkgege«
bene Urfunbenftette cine ©earbettung ber*
felben Urhtnbe ju fein, toon ber @tet<$ele
1. c. fcnm.4 einen SluSntg gibt 2)er *Bort«
laut ber betreffenben ©teflen bei@tei<$ele
i(t fotgenber (bie (Singang«formel fe&tt) :
Noverit it&que omnium diligens so-
lercia, qualiter predecessor noster pie
recordationis Cunradus conventum
religiosorum sancte Crucis in civitate
Augusta a loco , qui Muttershoven
dicitur, ad locum alium, qui Hamel
nuncupatur, melioratibus quidem con-
sideracione transposuerit Mo-
nasterio vero eodem pro temporis op-
portunitate maturiori consilio in civi-
tatem Augustam translato . . . donatio
.... est confirmata etc. 93gl. bte (Sin*
teitung ju ©enter ©. XXIX.
7. $gt. bie (S^ronlf ton (Srb. ©a^r-
au« in ben Bugeb. (S^ron. I ©. 220, 2;
bie »ett.Htejul.c.@.246# 9; 0308,1.
8. <5r regterte toon 1248—1286. —
Digitized by
Google
22
VII. 2>ie (£&rontf fcon (Siemens ©enber.
rcgicrcn anno 1253 unb tft ber atterfanftmiitigeft unb giitttgeft tnenfc^
gemeffcn, unber tm fyrt ba$ biftumb faft abgenomen1, unb Ijat faum 100
^funb pfennig auffjutyeben ge^ept, auSgencmen, ba$ im bte prtefter &er*
pfltcfyt finb gett>effen ju geben, toietoot eg t>or jeiten 2000 pfunb pfetug
ijat auff&uljeben geljept bifer btfefyoff Ijat bte flat unb fcfytojs DtUmgen &
tntt atter juge^i5r ju bem biftumb geben unb bit bfirfer, IjBff unb gutter
tnertyalb ber $)onau 2; unb bem tijumcapitet tyat et geben Ijerbi$§atb
ber I)onau bis gen SBerb unb SRiebfingen &on ben bfirfern [na] ^Itnt^atm
unb ©remain til bSrfcr unb gutter mit alter &ugety5r 3.
Dtfer bifefyoff Ijat l)te bad Ijailigen ©aifts tyttat bet bem SRottentljor io
geftifft4 unb anberftoa au$ fyttat, d&fter, etmg meg unb jpenben ge*
fHfft*.
Anno domini 1266 Ijat btfd)off $arttt)ig ju 2lug$purg bte fcogtet
ju 2lug$purg fatfer §riberi$en unb feinen fitnen berlic^en. nac$ item
abgang mtt tob tyat ftntg Sonrab bie bogtet ju 3lug^urg aucty tpetten 15
^aben. ba Ijat man jnnfefyen tm unb bem btfe^ff unb capttet bifen &er*
trag gemactyt unb attetn auff fein perfon berttdjen, nrie $ewac$ bolgt 6:
4. im Xeyte flatt 4ed' fie. 9. Anno domini 1252 ifi £artmanud, bet le&fi graff r»on Jtyburg unb
fcitlingen Don fant Urlicb> gef$le<H jfi ainem bifaoff jfi 2lu*dpurg erwelt worben. bee ifi ber
allerfenftmietigifi menfeb, geweffen, ber gefunben l?at migen werben. bei feiner regierung ifi bie
tbomfircb, nibergefaflen. jfi ber felben jeit ifi bad bifiumb fo arm gehnffen, bafi ber bifefcoff nit
100 pfunb pfening bat auffjuljeben gefyapt, aufettjalb, bad im bie pricflerfcbafft fat mieffen geben,
fo bad bifiumb [2)1. 14b] barter me ban 2000 pfunb pfening bat auffouljeben gebapt. bifer
bifdjoff bat fdjlod unb fiat 2)iUingen mit aller jfigeborr jfi bem bifiumb geben unb oil borfer bid
gen 2Berb jfi ber fiat. bedgleidjen (>at er bom tbomfiifft aucb, &il borfer unb gutter geben, bed
afled fein waterlicb, erb ifi geweffen. 13. 2)iefer ganje 2lbfafe nebfi ber Urf. feb.lt in b.
©. bte ©tammtafel ber ©rafen toon 2)H»
Ihtgen bet ©raun, 93ii<$. II @. 266.
1. ©. ju ber ,#bnabme" beg SBi«=
tbumS unter SBtfd^of §artmann ettoa bte
Sufammenfteflung ber SBerfaufe unb
iSerpfanbuttgen bet SBrunner, SBettr. g.
©e{(^. ber 3Jlar!graffc^aft S3urgau tm
29. u. 30. 3al?re8ber. be8 ^i|l.trci«.8er.
tm fftea *^3eg. f. @d;toabett u. 9^eub.
®. 92 %nm. ** unb bei 8eruer, 1. c.
©. 124«nm.56.
2. 2)tefe ®^en!ung erfolgtc burd^
Urf. toom 29. 3)ec. 1258. @. SBraun,
©if*. II®. 311 ff.
3. 3)er SBifc^of Wenfte bem 3)om=
fajutet burcb Urf. toom 22. Slug. 1265 bie
^Pfarret 2Jlattbe^tngen (Sraun, SBticfy.
II@.316) unb tm3a^e 1278 bte^farrei
Oberbttttngen. ((Sbenba @. 318.)
4. 2)er genaue 3cttpun!t ber ©tif*
tung be* @^ttal« lagt f4 utc^t (eftftctten.
©ie crftc befannte bterauf beaiiglidje Ur»
funbe tft bteSBeftatigung be8$3eftfeftanbes
be« ©pttals bur^ $apft 3nnocen$ IV.
tm 3. 1245 (2tiig$b. Utf.«®. S3b. I @. 3
9Jr. 5), in loelcber btefer bie bem ©^ttalc
toon fetnen SBorganaern toerlte^enen SfJec^te
beftdttgt. 3)a« ©^ttal [tanb unmttielbar
»or bem9lot^enXbunn itnfs auf bcr^tette,
bte iefct ber ©raben unb bte jenfeits be^»
felben liegenbe ©cbanje etnntmmt. ©.
©offmatm, 3)te 3lug«b. isBorftabt, ber
Sagen^at8 genannt, in ber 3ettjd?rift b.
^ifl. «er. f. ©c&toaben u. 9^eub. Sabrg.
1882 ©. 181 ff. unb togt. im iibrtgeu
^rmann^ttt^efci^.bed b^- ©etfi*©ofpi=
tat6 in 2(ug§b. ebenba , 3atyrgang 1879
@. 145 ff.; »taun,©ifj$.II ©342.
5. fiber bte SBegiinfttgung unb Uutet*
fliijjung anberer ©pttaler burcb btefen
©tfd^of f. ©raun, ©tf$. U ©. 339 ff .
6. SBgl obett @. 14 mtt aum. 6.
Digitized by
Google
2>ie Sltefte 3«t bi« 1348.
23
Nos Hartmannus, dei gratia episcopus Augustensis etc Nos
ecclesie nostre tranquillitati cupientes prospicere maturo consilio etc.
magnificum virum dominum Conradum secundum, Iherusalem regem
ducemque Sue vie illustrem, nobis eligimus ad v oca turn personam ipsius
5 tamen non regie dignitatis advocatiam nostre civitatis et villarum cum
suis attinentiis in feudum conferentes, qui fidem in manibus nostris
dedit, promittens, se omnia subscripta fideliter servaturum etc. Testes :
Leupoldus propositus Bischoffzelle , Eberhardus pincerna canonicus
Constantiensis , Wolcamarus de Caminata et Marquardus filius ejus,
io dominus Hermannus de Heginberg, Seyfridus dominus de Dornsperg.
datum 1266 *.
[i2b] £)arnac$ ift bie bogtet an ben to. finig SRubotffen fomen unb an
feinen fun 2Ubred)ten, tyerfcogen jfi Dfterrei#.
3n bet sorftat gegen $auftetten toarfe am 2Bagenl?a($ ftnb etltc$e «|i. y
uljaufer unb atn tljuren, gegen Satyren toarfc geftanben, in grunb abproctyen
iDotbcn 2.
Anno domini 1265 Ijaben bie ©arfuffer atn ftabel unb 2 Ijaufer bet
7. 6o in ben Mon. Boic. 1. c, bei genbet: serritarum. 8. 6. bieju tie 3tua.cn in ber
angej. Urf. in ben Mon. Boic. 14. A. d. 1262 if) bie oorfiat ©ot b. ftottentfeot auferb^Ib
bH 6pital# gea,en $. warti am ffi. tnitfampt ainem tauten in gcunb abbroAjen toorben.
BIS $er$og tfonrabin toon (Sdjtoaben im
3. 1264 tntt fc incut O&etm* $crjog Sub'
ttig &on ©apcrn, in Bugeburg toetlte,
nabm cr bic ©tabt ouf brci 3a$rc in
<&tff\Tm unb edpufc, rooUte aber feme
Bnfprflctye toegen bc« #ogteirc($te$ toon
einem Urt$eU«[prnc$ ber gttrfien ab&a'nglg
macben. 2>te In ber angegoaenen $nmer»
rung eroS$nteUrf.t>om 3.0fU266 bcic^rt
un«,ba6 ber ©ifc$of $artmann bem $er*og
£onrabra(tn$inbli<! auf benduftaub jet*
ner£tti$e j bie^ogtet iibcr bieStabt fammt
aflem ^ube^Sr iibertraat, bod? fo, bag fie
Urn nur fiir fcine ^erfon unb feine
2eibe*erbcn, ni<$t aber bermb'ge felnet
ffirflttcbenSBfirbejufie&c; jcbe ©crpfan-
bung, 3er|liidtlung, ©eraufeerung mar
au$gef($loffen. irofebem fcerpfanbete
Sonrabhi bie S3ogtet burd> Urf. toom
10. 3«n. 1268 (Mon. Boic. XXX* SRr.
821 &. 365 ff.) an feinen O&eim ?ubnrig,
worauf am 24. Oft. 1269 cin $ertrag
j»if(^cn S3tf$of unb 2)omfapitel eincr»
feit«* unb ber #ilrgerf$aft anbrerfeits ah
getyloffen wurbe (Mon. Boic. XXX*
5fr. 107 ©. 116), bem*ufoige fi$ erfterer
»erpfft($tet, bie ISogtei niemanbem ju
iibertragen, e« [et benn einem *uf ftnfttgem
rBmifdjjen ^8ntg 2)a $erjog Subttrig bie
33ogtei nic&t laffen toottte, fam eS *um
tfampfe $tt)ifcfyen bem ©tftfof unb bem
$er$oge, infolge beffen lefct rer burc$
Urf. toom 31. 2flar& 1270 (Mon. Boic.
XXX* 9fr. 418 @. 118 ff.) auf btefelBe
t>erjt#tete. 3ur £t\t ber flbfaffung be«
3(ug«b. ©tabt»5Bu(^c« flnben tt>ir bie
5Boatet bereitt in ben $anbm bed ^3nig«
^uboif, otyne bag totrjebo^ roiigten, trie
cr biefelbe crlangt. Uber ben Gtyarafter
ber Sogtei fett SRubolf f. grensborff
1. c. ©. XVII u. ffieijenfiein 1. c.
@. 83 ff.
1. 2Ba« ©enber tier mitt&cilt, tft etn.
Slegefl, jufammengefteflt aus ©orten be«
2enor« ber in ber fcor&crgetyenben ^flnrn.
befproc&enen Urf. beg ©tf($of« ^artmann
bom 3. Oft. 1266, toeldje eingcfaoben
ip in eine Urf. bed §er$og3 k. J?onrabin,
abgcbrucft in Mon. Boic. ©b. XXX*
ftr. 810 @. 344.
2. ©. liber bie ©orftabt SBagen^alS
aucb ben s2luffafe ^ranjlerd in ber 9ug8*
burger ^ofijeitung. Sa^rgang 1882.
Digitized by
Google
24
VII. 2>ic (E&rouif toon (Siemens @cnber.
bcr maur jfi 5lug$purg t>on bem tljfimcapitd laufft, baljin am ctofter unb
firemen ju bauen, »tc in bem brieff berna($ bolgt *:
In nomine domine amen. Nos Ludovicus, dei gratia propositus
Augustensis, Seyfridus, eadem gratia decanus, totumque capitulum
ecclesie Augustensis. et infra: duas domos in civitate nostra iure 5
proprietatis etc. datum 1265. — ad idem in litteris: in nomine do-
mini amen, quod nos Marquardus, ecclesie Augustensis scolasticus,
de consensu et beneplacito capituli nostri pro communi transitu viam
dedimus per aream Rudolphi dicti Schmiehary, que in ecclesia nostra
offitio attinet scolastarie , pro quo transitu , quern obtinuerunt apud 10
nos in Cristo dilecti fratres minores in nostra civitate commorantes,
ampliata est eorum area usque ad murum civitatis de communi civium
voluntate. datum 1265.
c 305,26. [13»] Anno domini 1276 ift bcr ftat bucty beftett foorben2.
c 306,5. Anno domini 1290 ift ba$ SRatljauS fcerprunnen. is
c3oe,4. 3tcm ben iuben ifl am atgen bab ertaupt toorben3.
©ant Jtartjerina ctofter ^rebiger orben* ift auff be$ bifctyoff* non
8lug$purg$ grunb unb boben burcty bifctyoffe anfendlicty geftifft toorben 4,
unb anno domini 1 270 pnb ba geweffen ebetfrauen, unb frau Satljerina,
Don cblem ftamm geboren, ift ba priorin getueffen, unb anno domini 20
1353 ift junffrau SlgneS/ margtaffin bon ©urgam ba ain dofterfrau
2. [91. 15*] 3n bifem jar fcabent bie ». btttbet \)k »on bem tbomjtifft faufft 2 baufer, garten,
flabel unb binnen, fcabent bafelben $in (jebauen ba* defter u. linfren. — Die Uil. fe< in b.
16. Differ »bfafr fe*lt in b.
U ©. tyqu ben ftaffafc tfrSnjlerS,
3>le 9Hinoriten in $ug«burg in bcr ©cil.
jur 2(ug«b. ^ofheitung, 3abrg. 1884
SRr. 7 u. 8, too btc 3«ngniffc bcr Stags*
burgtfd)en ©efd)td)t$quetten fiber bad
Sluffommen unb btc frityeften @d)idfalc
bcr Sflinoriten in StagSburg $ufammen«
geftettt unb t>iebie«bejdglic&en3luffiettun.
gen fpSterer ©efd>lcbtsfa)reiber eincr ein»
getyenben tfritif untenogen finb. — 2>a$
toon ©enber mttgetfyeute Urtunbttd)e ifl,
roie lctd?t erftc$tii($, nur bte ©earbeitung
eincr ttnn toorliegenben Urfunbe in bcr
Brt, tote toir fie oben @. 23 2tnm. 1
Icnncn gelernt
2. 6. im aflgcmelnen btc (Smleitung
2Rft?er« ju bem toon i^m t>erau«gegebenen
@tabtbu<$e. 2>le Urf. JWnig HubotfS
dd. StagSburg, 9. 2R8r* 1276, bur$
toeldje er ben $ug«burger ©firgern btc
Stalegung cincd @tabtre$tbuc$cS gepattet,
ift nnn gcbrutft im ftag«b. Urf.-©. I
©. 37 Sflx. 51.
3. 2>ieUrf., bur<$ toeld&e ben Suben
tyr cigen ©ab crlaubt wurbe, dd. 5.3>ec.
1290, ift nun aud)gcbrudt im©tabtbudfr
©. 58.
4. Um ben „auf bem ©rieT mo^nen-
ben JHofterfrauen $rcbigerorben« bie
ubcrfiebetung in bie ©tobt ju ermBg-
U$en, tourbe ibnen toon ©ifc$of $art«
mann ein Etafc in ber ^farrci @t. SHorife
jum ©an eincr &tr$e unb eines JcMoftert
?iegen Slbtrctung cine« anberen ®runbc«
aut Urt. dd. 5. Slug. 1251 ftberlaffcn.
©raun, ©if*. II e. 319 ff. @. im
ubrigen fiber bie ^nfdnge bed Ptoftere
$5rmann, (Srinnerungen an ba« e^e-
malige graucnflofter €t itat^arina in
«ug«bura in bcr 3eitWrtft be« (lift. ©et.
f. @*waben unb Wcuburg, Sa^rg. 1882
@. 358 ff.
Digitized by
Google
£>ie Mteftc Beit bid 1348.
25
getoeffen, toic fforficty anjcigt in ben brieffen, in ber iibergebung ettictyer
gflttet bem ctoftcr Don item bfiterlictyen crb !.
SBBotffart bon 9?ot$ ift anno domini 1288 jfi aincm bifc^off jfi
8tog«purg ertodt toorben2 unb Ijat tot 3. Jar feincr tegtcrung berfefcte
5 gutter ton feinen borfaren ertebiget unb auSgeben 7000 pfunb ^fentng
»ug$purger toerung 3. bifer bifctyoff Ijat nocty bie f^lif jet jfi ben ftat*
tljoren geljapt unb anbete oberfait4, bie er ainstaits Ijie ainem rat tyat gfi
lauffen geben urn ain grofe fumma gelt$, barum er bit gutter unb etfid)e
fd&tofc $at faufft, ate ©etyffersperg , §aQptx$, (Srdentat, #attenberg,
io ©dotted unb [i3b] ^faffen^aufen mit after jugeljSr, ba$ fc^fofc $offen
unb bte pfarr ©eeg unb in ber margrafffctyafft ©urgau unb in bent borf
5ftau 100 mar<f etorigS jinS5.
©ifctyoff SBotffart $at ainent rat unb [tat aus gnaben mit btfem
3. [91. 15*>) Anno domini 1288 ift SBolfftart »on JRotaw, ain gebornet ebler 6*wab, jfi ainem
bifaoff jft 9ugipurg erwelt toorben. biftr blfaoff bat grofe jtoitreflt mit bem fcerfrog oon ©apun
gebept von ber »ogtei roegen jft fcugtyurg, batumb bet fcetfcog auff bem ©aifyerg bet ber fiat
fcieffen ain ft^lod bat lauffen bauen. ba bifet oertrag in mitlet jeit ift bef$t$en, wie ber na<$»
©olgent brief ift antigen If. »nm. 2]. 7. Bifaoff ©olffart $at gebept aOe oberfait in bet flat
Huglpurg unb bie fdjliffd jfi ber fiat tbon, bie er jum tail oerenbert unb ainem rat bie jfl 9lug««
pura jefauffen bat geben umb ain grofe fumma [91. 16b] gelfc, batumb ber bifaoff faufft bat oil
botfer, jin#, tbenbt unb gilt unb falofer, in ber margraf$afft Sutgato 100 martf j&rtMbl jinl,
item bie MlSftt mit aQer jftgebon: 6etoffer*perg, $a*petg, (Sdentafl, £attenberg, «Pfaffen$aufen
unb €$3negf. bat aud? funft oil oerfejjter gflttet geleft unb faulben abjalt.
1. 2Ran glaubt bte ffictye ber ©or*
flefcerinncu biefed JMofterd erft toom 3a$re
1273 an aid t?tftotifd> begrfiubct bctra*-
ten ju bfirfen; bie in bem genann*
ten 3a^re begtaubigte Dberfn r)le{j
©crtrub. @. Jpfamann 1. c. 3al?rg.
1882 @. 358. €>. fiber Stoned toon ©urgau
bie audffi&ril*en ^fctyctiungen ©run-
net* in beffen ©citr. j. ©<f*. ber 2Rart-
graffrtaft ©urgau tm 29. n. 30. 3a^r«ber.
bed biff. &rei8'$er. im ffieg.-©e$. toon
@^»aBen unb flieu&urg @. 108 ff., n>o
au* lt>rc« £eftamente6 dd. 17. 2Ran
1353 (Smjabnung getban »irb, burq
wetcbed fte jruei $8fe ju ©gggingen u.
@cr)tt>abe(f ban iWofler toermac^t 2)icfc
Urt. f^etnt @cnber tm Suge ju (aben.
33a(. tftqu auc^f ben 3. 3at?rcSbet. bed
^ift. Sa. tm tooriaen Oberbonautrcife
fflr bad 3abr 1837 @. 63.
2. SBotffiart toon 9tot toar ©ifc^of
toon 1288— 1302.— 2)er in berS3ariante
mitget^eilte .brief' ijl cine freie SBicber-
gabe ber Urfunbe in ben Mon. Boic.
»b. XXX» <Rr. 186 @. 213. »gl baau
bie Urt. dd. griebberg 8. geb. 1492
ebenba Wx. 185 @. 209 unbf. ©raun,
©if*, n ©. 382 ; Sliqler n ©. 132
unb 164.
3. ®. tm attgemeinen liber bie i^Sufc
(unb ©^enfungen) biefed rei^en Oif^ofd
©raun, ©if*. II ©. 359 ff.
4. ©ercttd ©if*. $artmann (f. oben
@. 22) f)atte p* in etnem mit ben ©fir-
gem abgef*loffenen ©eralei*e, in n?e(»
*em er au* toer|*iebene Saflen ber ©fir*
gerf^aft auftob, bad 3uge(lanbni6 ma*en
mfiffen. bafj tn3Mlunftfa'mmtlt*eX^ore
ber @tabt in bcr ©ttrger ©etoalt unb
Ob^ut fein foEten. Urt. dd. Gunzzille,
9. 2M 1251 im Urf.«©. I €>. 9 9lr. 9.
5. ©. itcju ©raun, ©if*. II @.365
unb togl. ©runner, ©ettr. gur ©ef*. ber
3Warfgraff*aft ©urgau 1. c. @. 95.
Digitized by
Google
26 VII. 2)ic (E^ronif toon (Siemens ©enber.
na^bolgenben brieff 4 Jar tang am umgett ju nemen t>ertDtIltget , anno
domini 1290 * :
In nomine domini amen. Nos Wolffhardus, dei gratia etc. dilec-
torum nobis civium civitatis nostre Augustensis precibus inclinati
ipsius capituli nostri accedente consensu, concedimus atque indul-5
gemus etc. datum Auguste anno domini 1290 quarto idus
aprilis 2.
$erariberumb Ijat ain rat bife$ reber$ geben :
2Bir bte ratSgeben bet flat Jlugfyurg tljonb fuubt alien benen, bie
btfen brieff lefent, fySrent ober fedjent, bag unfer fyerr btfdjoff SBolffart t>on io
2tug«purg burd> unfer betty :c. [uft] bifer brieff roarb geben jfi 9fog$*
yurg, ba toon Srifit gepurt toaren 1290 tat an bem funqrtag nadj fant
Ityburtii tagger oo x fant 3ergen tag ifl
Anno domini 1290 ift fant SDiargretljen defter fyte bur$ bifctyoff
SBolffart unb bon aincm capitel unb toon ben ebelleutten toon SRott an* is
fendlicty geftifft toorben an ber SBertacty 2 obex 3 meil bon 2lug$purg.
barnacty ift e$ betenbert unb gen 2lug$purg tran«feriert toorben in
bie ftat 4.
[®a«] ^rebigerclofter, ba bor jcttcn teniptariljerrn finb getoeffen, ift
burd) etticty graffen unb ainen bifefyoff bon Slugfyurg geftifft morben. 20
bifer orben Ijat ain anfang getyept anno domini 1 200 ju ber geit be$
bapft$ Onnocentii be$ brttten, ober, ate etficty toellen, anno [i4b] domini
1127 ju ber jeit bed bapfta #onorii bed anbern, unb finb bie templier*
Ijerrn faft mec^tig getoeffen in bit orten unb bon eblem ftam geboren.
bife templierljerrn aUe finb auf ain geit in alien lanben an& etlictyen ur* 25,
2. $ifet bifd)off ©clffart fyat au£ befunbtrcr (jnab bit aintm rat vermilgct ain umbgclt jft ncmtii,
wit in nadjoolgenbtm brieff ©ernomen witt. (ftolgt bie beutfdjc Utf., bte in a auf '£1. 13*/^>
fhfct.) 25. ttmplari.
1. 3m 13. 3bbt. max ber ©tabt 3. 2)ie[e Urf. dd. 16. %tl 1290 ift
2faa«&urg toon ben ©tf#3fen after bte abgcbrudt m Mon. Boic XXXIII* SRr.
(Srpebung eine* UngelbeS geflattet toor- 177 @. 198; bei 2kaun, Not. hist.litt.
ben, in ber ftegel filr fiirjere 3eit unb IV@.131ftr.II; bet 3atf. S3t>c$. <5$rtft.
unter ©efttmmung ber 3toede, benen bte toon ^tabton €>. 204 ; tm £enor bet
©teuer bienen foflte. $gl. bie Urf. be« ©raun. ©ifa. II £. 377.
#ifc&. §artmann dd. 4. Wlai 1251 4, 2)ie @tiftnng be* 5TXcfterd mug
(3lug«b. Urf.<33. I @. 12 «Rr. 13) t>om fc^ott frtt^er ftattgefunben (jaben, benn
30. Wlax 1270 (Mon. Boic. XXX* bereits tm & 1285 trtrb bent fc$on be*
©. 121 ftr. 109); f. junt (Sanjen gren«« fhfanben Softer bte toon bem 2>omcaj>t.
borff, «ng«b. ©t.«(5^ron. I @. 157, 4. tular SBolftarb toon 9tot gefebenfte $t\t$t
2. Stefc Urf. ift abgebiudt in Mon. ju (g^^isburg burc^ btfdJiJflic^e ©efiatt-
Boic. XXXin^ Wx. 176 ©. 197. 3)a8 gung cintoerleibt S3raun, »i(c^. II
3)atum lautet bort: Datum Augurte. ©. 337, 360, an toclcty le^terer ©tette toon
Anno domini. MCC Nonagesimo. V. noc$ anberen bem ^lofter ertotefencn
Idus Aprilig (9. «prtlj. 2Bo^lt^aten bie fflebe ip.
Digitized by
Google
SDic altefte 3«t bt« 1348. 27
factyen bur# bapft Siemens ben 5. mit fyUf be$ fttugs bon grancfretcty anno
domini 1307 abtyan toorben. ^Difcr temptterljerrn tyte gutter unb jtn$
unb beljauffung Ijat btfd&off Degentyarb geben ben minc^en fant £)omintcu$
unb ^Jrebiger orben unb etttcty jtn$ unb gilt ben clofterfrauen ju fant
s^atljerina1.
Anno domini 1298 an fant UrbanStag ift fant 3Kortfcen !trc$ urn* 25. m\.
gefaflen 2.
Anno domini 1303 Ijat btfd^off £)egenl?atb, ain geborner frct^crr
sen $etenftam unb mfitterljatb ain graff son DUfingen3, ber [tat Slugs*
10 purg bifeS na$gef<$rtben$ prtbttegtum geben4 : In nomine domine amen.
Degenhardus, dei gratia electus et confirm atus ecclesie Augustensis
episcopus etc. quapropter noverit solertia presentium et futurorum,
quod cum venerabilis perfelicis memorie dominus Hartm annus, episco-
pus nostre ecclesie Augustensis , avunculus et praedecessor noster di-
i5lectus} etc. [15*] Hujus rei testes sunt viri honorabiles et
domini discreti Rudolphus decanus, Eberhardus custos, m agister
Burckhardus plebanus, Craffto scolasticus, magister Wolfframus cel-
lerarius , Conradus de Rechberg canonicus nostre ecclesie, Hainricus
Schungarius, Hainricus Portenarius, Rudigerus Longum- [i5b] pal-
20 Hum, cives Augustenses, et alii quamplures fide digni. datum et actum
anno domini 1303.
S. Anno d. 1303 bat b. D. , ber ©aterbalb ain freifcer ». $. u. mfitterbalb ain graff »on 2>i!.
lingen, ber flat Hug*purg auff ir bemie* [91. 18«] tig bit mit toerwilgung feinel captteli bad umb.
gelt in aOer ma§ unb geftalt wrwiliget unb jftgelauffcn (fait), wie fcine wrfaten, bifdjoff £arrman
unb bifaeff ©olffart jfi gelauffen fcaben, unb Ijanb beibe tail ainanber brieff unb figel geben. in
folidjen brieffen jtnb jeugen genxffen ber JRftbolff tbombedjent, fcen (Jberbart cufte*, matjter ©urd".
bart pfarer, Craffto fcolafticu*, maifler ©olfframui feUer tptr donrabt von fRe^berg, afle tbom.
bmn bei b»ben gejiifftl, unb £ainrtcu* €$ongan»er, $ainricu6 «Portner, JRubiger fiangenmantel,
burger ju fcug*purg, unb funft anber »i! glaubwitbiger, erbarr man.
1. 3)cr Orben ber Xcntyetyerren 2. Na% ityamm, Hier. Aug. II
nmrbe tm 3. 1118 untcr $apft #onoriu« ©. 10 fcatte biefeS (Sreignijj im 3. 1299
III. begriinbet unb im 3- 1312 burc$ ftattgefunben.
Siemens V. (1307— 1314) aufbem #on» 3. 3)egenr)arb toon $eflenftetn toar
ul }u $ienne aufget)oben, nacfcbem in 33ifd^of toon 1302—1307; fctne 2ttutter
i^Tanfretc^ bte Orben«gfiter bereits tm MgneS tear tint Xocfyter be«©raf en #art*
3. 1307 unter fBntgti^e 3lbmhtiflratton mann won 2)ittingen. Sraun, ©tfc$. II
gefemmen. fflty ©tid>of ©egenbarb, @. 390.
ber berctt* hn 3-1307 ftarb, fonbern 4. ©tfc$of ®eaeutyarb toon BugSburg
©ifcfcof griebri^I. (1309—1331) raumte totcber^olt ben ffiolftarDf^en 9eed?tbrtcf
im 3. 1312 bem ^rebigerorben ben $of toom 7. «pril 1290 burc$ Ur!. toom
nnb bic^ircbe bcrXempefyenen in2(ugS« 30. SWai 1303, abgebruclt in Mon.Boic.
burg ein. 2Ba« bte auf baB ^at^arina. XXXIII* @. 3u6 ff. Mx. 252. SBenn
tlofter bejflalic^e 9?otij" Betrifft, fo ift ber 3)rud ber Urf. in ben Mon.Boic.
rtyttg , ba§ ©tfc^of 5)egen^arb etntgc rtd^tig ifi, fo Jat ficfc ©enber bei ber 3luf-
Ctnfunfte jur f$titx be« geped ber $(. gaMung ber B^gen tocrfc^iebene tt)ittrflr»
^atl^arina antDte« unb tym ben ^auf lic^e nnberungen aeftattct. 83gt bte (Stn*
eine« $ofe« Beflattgte. ©raun, ©if*. II leitung @. XXIX.
8. 393, 397.
Digitized by
Google
28 VII. 2)ie (Sfyronit toon (Siemens @enbcr.
*£ • JJ Anno domini 1331 ift bcm atten ®offenprot fein Ijaud toerprunnen,
unb finb 3 perfon barin tob BeltBcn *.
lii wa» Anno domini 1333 am fuwptag ^^ bem Mffertag ift bie ©edengag
246,8. unb 3tffenn>afb, farit Urlidfrd ctofter, fant 3ttargaretl?en ctofter, bad SRot*
tljor, bad bajfimat $aufteter tljor §ie&2, bcr @c$tt>ibog bid gen fant»
SKicfoud unb btc ganj borftat, ob 250 IjSufer, gar ju )>u()>er unb efc$en
berprunnen, unb ift bad feur in ainer fctymibten auffgangcn.
3u btfer jeit finb angcfangcn toorben ju madjen bic ftatgraben bet
fant 3ergen 3.
»«i. c Anno domini 1334, ba ain burger Ijie, ntit nanten ber ^Jortner, io
' berftanben $et, bag ber faifer toott atte tuben abbilgen, unb btfcr burger
ntit ben iuben faft tool aind mad , entlenet er ain grofe funtnta getfc bon
inen, bantit er ntit ber juben gut no# reiser umrb. ba aber bed faiferd
berbott unb interbict nit wad audgangen, ba ift bem ?ortner ailed fein
gut son ainent rat beftyriben toorben unb entfefet unb int bie ftat etoig* is
ticty berpotten toorben. er Ijat aid loftlicty unb Ijerltcfy fans geljalten, aid
ob er ain furft mere.
[ieft] SBtfc^off $ainric$ ju Slugdpurg toon ©ctyBnegl4 Ijat ainem rat unb
ftat ainen joQ toertoilget, une tyxnatf) bolget:
SBir bie ratgeben ber flat Slugdpurg berjedfen offenlid} an biefem brieff 20
urn ben jole, ben unfer flat $fi ttugdpurg unb bie burger jfl gieffen gefefct
Ijaben auff bem Sed> 5, ic. unb bed j& urhtnbt geben totr bifen
brieff, berflglet mit ber flat 8fogdpurg flain tnftgel, bad baran tyangt, ber
geben ift nadfSrifti gepurt an unfer frauen liedftmeg anno 1344.
*$**l SWarquarb bon SRanbegf, bifefcoff ju 2fogdpurg, ift faifer (Saretd bed 25
3- 4. ^ietten biener getoeffen unb bed ro. retctyd in bem ©etfc^tanbt ge*
1. Dieftr u. ba folgenbe fcbfafr fe^lt in b. 11. ba§ Ux t. bic j. ttolte abtbon. 14. uwrb
bifet b. ffli ain rat bie gefobert unb warbe alter (finer flutter beraupt u. im bie flat t»igflt<$
verb. ; er fat faff ge&alten ttie ain f.
1. W (Saltier) ift gebrutft in ©t.» Bug«burg«l. c. ©. 33.
(S&ron. XXII. 4. ©Ifaof $etntic$ toon @t$3ne(!
2. 2)er9*amc„$RotyeS$&ot" ftatt bcm regterte 1337—1348.
fra&eren SHamen „#auftetter £bor" foil 5. ©tf$. SoMon (St^flett toibimicrt
mit bem 3a&re 1428, in toelc$em bae dd. <Sic$ftett, 21. 2Ra*rj 1455 eine Ur!.
X&or ertyiJbt unb Bemalt tourbe, aufge> dd. 1. gebr. 1346 (nifylMA), morln bie
fommenfetn. @. Hoffmann, 5Hci^orcK. 9?attgeocnber©tabtSua«bura befennen,
^(ugdburgd 1. c. ©. 21. @. liber bad bag ber Bofl, n>e((^en bie etabt «ug«3
@4ttJtbbogentbor ebcnba <S. 19. — W©. Burg unb bie ©iitget toor giiflen auf bem
(8et(age jur (Sbronit toon Sr^. 2Ba$rau«) Set^ gefeftt babm, na^ Umffafi toon brei
IP gebrueft in ©t..(£^ron. IV. 3a^ten ab fein foil. Mon. Boic. XXX*>
3. ^gl.^tqu Hoffmann, 2)ie£^ore2c. ftr. 125 ©. 122.
Digiti
zed by G00gle
35te fittefte 3rtt bU 1348. 1356—1362. 29
meiner toicari unb'ftatljatter1. bem $at bcr laifer ain prtt>tCegi geben,
ain minfe ju fc^fogen, tone $erna$ bofgt2:
[i«b] 2Bh Starl toon @otte$ genaben to. faifer, ju alien jeiten merer be«
rei($« unto finig ju Severn, t$on ffinbt offenltc^ alien ben , bte bifen brieff
s fedjent, $8rent obet (efent, bag totr genebig!ttd> bebadjt unb angefedjen Ijaben
toifligen unb getreuen, flciffigcn bienft, ben bet em>trbtg SKarquarb, bifdjoffe
$u SlugSpurg, unfer Ueber fftrjle, rat unb anbedjttger k. [un8 getljan Ijat,
unb tljun im] bie genat) unb geben im mit renter tmffenben folidjen gemaft,
bag erjfi SlugSpurg ober jft Dillmgen tnig ain tyafler minfc Ijaben, bie
tote^t, reblid} unb mexttg fei k. datum 1356.
Anno domini 1 357 ift bifet bifctyoff SDtorquarb burcty bie toon 3Waty*
(anb gefangen toorben unD fiber ain jeit (ang roiber lebig auSgetauffen
tooxben, unb barnacty ift er ain patriarch jfi 2lquilegia roorben 3, unb anno
domini 1373 ift er gen SlugSpurg lomen unb Ijat bie ftat SlugSpurg mit2^- £
i* ben $erfeogen toon ©aljren mitainanber toerrictyt unb toeraint.
Anno domini 1348 ift $ie bte fturmgtogg gegoffen toorben, unbM i, 5.
ftabt btfe gefctyrifft barauff : f Anno milleno tria C quatuor X simul et
octo Me bene formavit Hugo f unde bene resonans super tormenta,
guerras et ignem f.
20 [is*] Anno domini 1358 ift $ie ain faft grofer fterbent getoeffen, unb
ift ba$ ganfc ftattootd jfifamen lomen nnb Ijaben mit uiaffer unb brot ge«
faftet unb ftnb barfftg mit bem $o$n>irbigen facrament mit ainer procefe
urn bie ftatgangen unb gotben^ern anbectytigtlicty urn barmljarfcigfaitange*
riefft, toelc^ex gepett got bet $er bat er$8rt, unb ber fterbent auffgelj5rt.
25 [is6] Anno domini 1362 ift ju SlugSpurg unb anberfttoa ain grofcer
fterbent geioeffen, unb toon grofem hunger unb froft ift toil ft$$ unb tljier
20. Die fa ttbfafe feblt in 6. 25. ain fajl groffr fterbent an Ux ptfttUn$. 25. unjalbtr til
tbiet unb fdflcl in ben fetlbtn.
1. &. fiber tyn ©la«far8ber , 9Rar* tt>trfltc$en Urfunbe.
quart son ftanbed, ©ifcy. toon 9fag«b. 3. SUlarquarb son daubed begleitete
unb $atriart$ toon 9CquUeia# in bcr ben flaifer JJarllV. auf beffen WBrnerjug
3eitf<$r. bed $tfl. $er. f. ©<$n>aben u. na$ Stalien, lieg ft$ na$ ber ftildtfe&r
9taLb. Safrrg. 1888 ©. 1 ff. beS fcaiiers na$ 2)eutfalanb tm foi«
2. 2>a« Original ber Urfunbe dd. genben 3abre in etnen unglildlictcn
18.3ultl356 ttegttm2Riincbener$Ret($«* Stamp] mit ben 3Mailanbern em, »urbe
%xd)ix> ; eiti Hbbrud bcffelfeen finbet fl($ toon biefen gefangen unb erlangte erft tm
in Mon. Boic. ©b. XXX1IP> £. 246 na^ften 3a^re feine grei^eit »ieber. —
Six. 221 ; togl. bie Urf. 1. c. @. 251 2)ie Sr^tbung 2Karquorb« t). ^onbetf
Six. 224 unb ©burner «^)uberr 9leg. St. }um ^otriar(ven »on Slqutleia erfolgte
Starts IV. 9lr. 2982. SBa« ©enber aid tm 3. 1365 (f. tie (Sroemmngebutte
w Urfunbe" mttt^eiit ift toieber nur ein »Romani pontificia* in ben Reg. Avin-
»6rtli(^cr fcufyug au« bent 2^nor ber ion. Urbani V. torn. X fol. 115).
Digitized by
Google
30 VII. 2)te (£&rontf toon (£femett« ©euber.
imljornung, merfeen unb apriten geftorben, bon toegen ba£ bie lettijin
unb fcfynee fo tang toeret,
3n bifem iar Ijat ate ain Ijifeiger, Ijaifer fummcr Ijernadjgebotgt,
baft fester afles grafj in garten unb toriffen ift abbornet unb berprunnen,
unb Ijat man barum ba$ Ijaimifcfy fid) mieffen mefegen unb tftbten, ba§ e$ 5
nit hunger fterb, ban man I)at nicfyfe geijept, im ju effen jegeben* bie
bauren in ben bflrfern Ijaben ire Ijaufer, mit [tro bedt, mieffen abbedfen
unb ba$ [tro bem fi<fy fcfyneiben, bamit e$ efett>a$ jfi effen I)ab. man Ijat
1 fad mit fpreuer urn 3 § geben.
[na] Anno domini 1363, SBaltljer bon Jpocfyenfcpfe, mutter^alb ainer 10
Don SRanbegt1, bifefyoff ju 2lugtyurg, ift au<fy be$ to. rei<fy$ in bem
2Betf<fy(anb bicari unb oberofter regierer getoeffen. bifefyoffs SBattljerS
batersbruber unb bie anbern ebefteut bon ^ocfyenfcfytifc Ijaben ba$ fcfytofc
unb ftat 2ttinbetljaim mit atter jugeljiJr faufft2, ba$ ift inen barnacfy
bofjti<fy, untreulicfy unb betrogenti<$ eingenomen toorben bon bem l)erfeog 15
toon £egf.
an. 7, 13. [17b] Anno domini 1369 tyat bifctyoff SBatt^er mit $iff ber ftat SlugSpurg
4. oft. ba$ f<fytoj$ unb ftat SDiinbelljaim belegert an fant grancifcen tag. ba
ftnb in bem fcfylofc Sttinbetljaim gemeffen bie graffen bon SBerbenberg,
bie graffen bon 95eringen unb bie graffen bon 3°*™ m^ *>M anberem 20
frieg$bol(f toot berfecfyen. ba l)at graff Sberljart bon SBerbenberg, ber
ju 2tyftingen im fcfytofc bei ?augingen fein fife Ijat geijept , ain pf eit ah
gefefyoffen unb bifd^off ©attljer troffen, bag er ba tob ift betiben.
1388 [28b] £)ie bon 2lug$purg Ijaben bur<$ untreu ba$ f$to§
3ufumegf 3 (bajumate bifefyoff SBurcfljart bon SlugSpurg juge^erig) ainge* 25
nomen unb berprenbt.
A7865ti|; 1388 [>oa] 3ln fant 2lfratag ftnb ber ftat felbner $te auSjogen,
unb bem anbern friegSboW ber reicfyftat bifeS bunbS jfijod^en. bife ad
8. unb e* jfi flfob fl<f$nitten, bamit fie ba« fi$ erntren. 23. Wfcnli$ in 6 291. 20b. 26. Differ
flbfafc fe$U in 6.
1. SBafujer toon ©cc^fc^Itfe toar ber §odjf<$tifc (2)omlj>errn ju Augsburg, 93t-
©<$toefterfotyn 9ftarftoart8 toon SRanbedf f$of toon 2lug«burg fett bem 19. Stoto.
(Mon.Boic. XXXV* @. 158 : Marquar- 1365) bie fiewfefcaft SWtabefyetm mit ttttem
dus episcopus, avunculus Walteri de 3u*>e^r- ©• 3u*n ®anjen ©laSfc^rbber,
Hochschlitz). @. oben @. '28, 25. S)te@rtt)eTbungbe«@igent^um8rec^te«an
2. 5lm 22. Sunt 1363 toerfauften ber §errf($aft $minbe^etm bur* bag
@t«^et toon 2tyd?etn, ©^toiggere toon ^o^fttft Augsburg in ber 3«*Wr. beg
2Jttnfcelberg fel. Stttloe, ©^totgger t^r tyift. S3er. f. ^c^maben u. sJ*eub. Sa^rg.
©o^n unb (SlSpet, t&re ©^toagcrtn, an 1890 ©. 201 ff.
©etnrtd) toon ©od?fd?Xt^, 2)omfuftoS (fett 3. 2)te S3urg gufamed uorbb*fW. toon
1346, Mon. Boic. 93b. XXX*> @. 121 StnMfaerben.
Wx. 124) unb beffen fteffen Salter toon
Digitized by
Google
1363—1388. 31
finb in be$ bon SBirtenbergS tanb joctyen, unb ba mit raub unb pranb im
grofen fctyaben tljan*
$)er graff bon SBirtenberg Ijat fi<$ au$ ttftcn erjetgt, at$ fird&t crA86,ie.
im ilbet unb Ijat Ijaimticfy bon feinen bunbgnoffen ain grog friegbotdt
sberfamtet, bann im ift jfi Ijitf fomen ber pfatfegraff bom SRljein, bic
Ijerfeogen bonSktyren, bcr margraff bonSBaben, ber burggraff bon 9fteren*
Berg , bic graffen bon Stingen, ber graff bon Jpetffenftain, ber graff Don
Safeenettenbogen, ber graff bon SBitfcfy, ber bifd^off bon SBirfcburg unb
funft bit anber Ijern, ebe(, ftat unb paurfcfyafft.
10 SRun Ijat e$ ficfy begeben, [bag] bie reid^ftat ba mit grofer macfyt ®j£ $
prenbt Ijaben unb jit £opffingen im borf nit ferb bon 2Bety( ben lird^off
betegert unb umgeben Ijaben unb mit grofem raub [3ob] in freiben gemeffen ;
bifeS borf Ijat bem bon SBirtenberg jugeljSrt. ba nun graff Sberljart
bon SBirtenberg gutte fyeci) Ijat geljept ber ftat bold gefegenijait , ba ift er
15 an fant 23artIjotome$ abent mit Ijinberliftigfait ftitt mit feinem bold auff23.5tu9.
gemeffen unb bie feinb in ber betegerung iiberfatten, unb Ijat fi<$ ain Ijeff*
tigs ftreitten unb fed^ten erljept bie bon Sftierenberg finb bie (efeften
in ber orbnung getoeffen, bie Ijaben bie flucfyt geben. iljr Ijauptmann ift
ber graff bon §ennenberg getoeffen , bem Ijat ber graff bon SBirtenberg
20IOOO fl berljaiffen, toann er ain fluent im Ij8r ma<$; im ift aber gar
mtf)% geben toorben, bon toegen ba§ be$ bon SBirtenbergS fun erfcfylagrti
ift unb ju im gefagt toorben, er Ijab ju fpat bie fluent gemadjt. e$ ift
aucfy ber unbere reid^ftat am SRIjein Ijauptmann, Sft. bon 3ftan$Ijaim, ge*
flodijen1* in bifem ftreit juborberoft am fpife ift umfomen graff Urltcfy,
25 graff gberljarbs fun, unb ber graff bon 8eoflain unb anber mer Ijern,
baraus ba$ anber be$ SBirtenbergS bold erfefyroden ift. unb ba folios
graff Sberljarbt gemerdt unb gefecfyen Ijat, ba Ijat er ben feinen juge*
fc^rien: „toa$ fircfyt ir eu<$, ftanb rebtid) unb bapfer, fe<$t bie fluent ber
feinb ! " ba Ijaben fie toiber fert unb ben fig ertangt. in bifem ftreit
30 finb ber ftat bold ob 1000 mann erfefytagen toorben unb ob 600 gefangen,
bie anbern finb in ber flud^t barbon fomen, [3ia] auff graff (SberljarbS feitten
finb erfd^tagen toorben fein fun graff Urlicfy, ber graff bon Seoftain, ber
graff bon SBerbenbevg, ber graff bon 3<>frn unb 60 ebet.
28. 'fliedjt nit, Meipt fiiQ flan, fed)t it nit bic fluent bet feinb?' bur$ foti$c etmanung be* Qtaffen
baben fie »cn bet fludjt abgelauffcn unb finb beftanbia, beliben unb [baben] bie feinb wibet an*
gtiffen, unb bet graff ben fia, erlangt b>t.
1. ©. ^u ©taltrt, SBtrtcmb. ®cf(^. $ret«*SBer. tm WtQ.*%q. toon ©fyoa&ett
in®. 346 ; Dgl. no^bte (S^ronif be« ^tc. u. Weufc. @. 26 ft. •
<2tulmann im 32. 3a^rc«t>er. be6 fyift
Digitized by
Google
32 VII. 2tte Qtyromf toon <£femett« <Senber.
$ainri$ toon $ap$perg unb $an$ SRabatoer finb bet toon SugSpurg
$auptfeut getoeffen unb bur$ ben pfatfegraffen am SRljein gefangen unb
eerli<$ getyatten toorben- $an$ {Rabamer tyat pfatfegraff 9iityrec$ten
600 ft geben, ba§ er in Ijat tebig getauffen.
»Jf*ri t32*] ^nno domini 1 389 an bcr efctyerige mittt>U($en tft bet toeber fym$ *
39' n- »on Urticty 3tfung um 700 ft berfaufft toorben , unb finb bet fotictyem
lauff geroeffen Urticty Sang, ain toeber, unb fein gefet Sonrabt SBagner,
unb Ijaben barna$ baran fcerbauen 100 fl unb 11 pfunbt. bet 3tfung
Ijat mit bem gelt 2 me§ jfi fant SDiorifeen geftifft 1403.
[37b] Anno domini 1403 tft bie fc^taggtogg ju fant Urticty gemactyt toot* io
ben, abet ber jeiger erft tang Ijernad). barcor tft Iain ftunbgtogg ba
gemeffen *.
2Miwar9j: 1409 t39*] *" fantPfta8 m ber erf*c faftouctyen finb ju JtugSpurg
toon ainent rat gefangen toorben tyerllrftcfy Shrety, cappetan ju fant 3o$an$,
Ijer 3acob ftfyf, cappetan ju bem $aitigen Sreufe, ijerr Urticty, pfarer bonis
Oerftljoffen, unb tyer 3erg ffiattenlecfy , Ijie ain <Prebigerminc$, unb ain
teberer, ber Ijief ber ©atyffentamer , bie tyetten mitainanber bie ftumeben
i4. 0ebt. finb tuiber bie natur getriben. ber leberer toarb an fant 25atentein$ tag
fcerprinbt2*
967;32.nf [4°a] ain ra* Wr* bifd^off Sbertyarben gen Dilingen, unb toarb ju bifet 20
m 54, 9. j-c{t gorcn^ ggcn mb \xxi\q gsnfcetman burgermaifter 3, ttrie fie 4 priefter
Ijetten gefangen , tt>et<$e in beiweffen etticfyer tljomtyern an ber peinlictyen
frag fetb« befunbt tyetten, toie fte mitainanber jit fc^affen Ijetten geljept
mit ber ftumebe finb, unb toann e$ f. f. g. gefiet, fo toottten fte im bife
ju ftraffen jufcfyitfen, unb »a6 f. f. g. nrit unb mainung toere, fte tmffen**
tieg. barauff ber bifc^off unfurtracfytlicty anbtourt unb fpracfy, baf am rat
fie ftraffte, barnac§ fie berfd&ufbt tyetten, ober aber, toann e« inen gefiet,
in ain bogetl)au$ fefetin* ba ain rat be« bif$off$ anbtmurt unb getoatt
enpfangen, fo f<fyon folios ber bifctyof in fyotoete gerebt tyet, finb fie jft rat
gangen unb ju fri<$t gefeffen unb mit gemeinem urtait unb re$t bifeS urtait ao
fiber fie gefett, bag man ju ^atbem t^uren in ber tyitf) am ^ertad^t^uren
au$n>enbig mit grofen, gef^rendten bWden ain beljaufung n>ie ain boget*
5. fltmlid) in b 1BI. 44b. 10. liefer Wa$ fe^It in b. 21. 3 leiprieflcr unb ain pTctigtt'
min^ unb ain lei. 24. bie fhimcbe ftnb wiber bie natur. 26. on a\lt oorbetrad^tung.
1. i«a^3tn!@. 178, 31 tourbc bie 3. Sorettj (5gcn unb UIri* «8nfeei«
'Wagglegg' im 3«^tc 1443 m einem mann»arenbtc©ilrgfrmeifterbc«3a^tc«
$orotcgium umgemaubelt 83gl. au6) 1409; bafe btcfcS Sfl^r ba« rtAtige (ntctyt,
|)crbcrger, 2tug«burg« Snbufhte S. 44. tone ©cnber feat, 1408), er^eut au« ber
2. 2)ie« Saturn !ann nt^t ri*tig «trm. 2 ju 9WtiliA @. 54.
fetn, f. 3- 13.
Digitized by
Google
1389—1425. 1431. 35
$and fol madden unb bife 4 fobomiten baretn tifon unb mit eiffin fetyine*
an Ijenb unb fieffen barin anfcfymiben, unb fot inen nicfyfe gfi effcn unb trindfen
geben unb fot fte felbd tauffeu fterben. fottc^d ift aCed bef<$e<$en. &or
grofem hunger, toeCctyer ben anbern errei<$ten moctyt, bet ri§ mtt jennen
&fleif($ aud bed anbern (eib, bamit er ben hunger ain toenig mitttgete.
ctttd^ and inen tebten bid an [V] ben 9. tag. maiftet SRubofff prebiger*
orbeud Ijat inen offt geprebiget unb gu gebult erotant fie tyaben nrit am*
anber bie fiben taggeit gebettet unb atte abeut ntit feller ftim bad salve
regina mtt ainanber gefungen unb barburcfy mit mttteiben &tf menfetyen
10 ju toainen unb gectyeru betoegt ba bet bifc^off foftd&d Ijat fcernomen, Ijat
er ju ainem tat gefctyidft, ba§ man im bie priefter fd&icf, et toetd ftraffen.
ba Ijat ain rat gil anbtnmrt geben, er tyab inen be&eto^ unb gewalt geben,
baranf Ijaben fie urtait gefprod&en, bad miefc ummberriefft befeiben.
1414. [43a] Anno domini 1414 ift Slndljefatud Don SReningen, bifd^off
15 gu 8fogdpurg, unb gribericty aon ©raffnegf, ber mit im um bad biftumb
ganget , gen Softenfe in bad conctlt f omen, unb $at] ain rat ju Sfifogd*
purg bem ©raffenegler ain beiftanbt ttyan1.
1422. [s2b] SDie &on Stugdpurg Ijaben mit ljUf ber anbern reic^ftSt
unb graffen toon ffiirtenberg bad fc^tofe ©utfc betegert, Ijaben aber ed nit
wfflnben getotnen2.
1425 (1431). [53b] Anno domini 1425 in ber pafattouctyen ift ber£agI:
neu c$or gu unfer fiebe grauen angefangen toorben gu bauen8, unb im tum-
1431 ift ber c$or unb friemef aftar getoeictyt toorben. -W. fcon SRed&berg
unb 3od Sramer, ber toeber gunftmaifter, ftnb baumaifter getoeffen.
» [54*]. ©ebaftian Stfung unb ^eter SRed^Knger finb betb gtuen tettj, ^J1
gemaltig mann unb ratd^em ju Slugdpurg getoeffeu, bo<$ ber 3tfung
»il getoattiger, unb toarb &U jar an bem anbem jar burgermatfter
unb tear alt unb fitter, bifer burgermaifter ribt am montag nacty f ant 30. sua.
Sacobdtag mit feinem toc^termann, (Sberljarbt Sieberd fun, unb ainem
3°fne<$t auff bie baif , toacfytten unb fcoget gu factyen4* bem gogen na<$
5. ntimgetc : m<$te bieffen. 9. ju grofem mitteiben. 13. un»ibem<ffK<&. 14. 9t&nli#
in b »1. 64b. 18. 3n b 931. 82b untet 1423. 21. Ditfet 9lbf. fe^tt in 6. 26. 3tynli$
in b m. 84* ff.
1. ©. ^ieju bit 8eU. II ju SBurt. berg unb be« 2Bebcraunftmeifter« 3od
3tn! @. 344, 12 ff. Cramer unb tin Sa^rc 1431 bur^ ben
2. @. ^teju Sangen, ©cite. j. ®«f^. (5ujto« So^ann ©tt>erltc^ toottenbtt. @.
ber @tabt 9tor»etl @. 212 ff. ©raun, S)ie 2)omftr<$e @. 20.
3. 2)er Sfafana ber ^renat»ifIBuna 4. @. tyteju SBeil. IV jur (S^ronif be$
fattt fc^on in ba« Satyr 1410; ba« SBerl (grty. 2Batyrau8 in %utfb. @t.«(5tyron. I
tourbe fortgeffltyrt fcit 1425 nnter Seitung @. 262 ff.: S)te (Smorbwtg bed@ebafrian
bed S)omca^itular« Stbre^t Don fte$* Sflnng.
Stafctcc^ronilen XXIH. 3
Digitized by
Google
34 VII. 3)te (£$tomf toon (Siemens ©enbcr.
$eter $Re<$tinger unb (Srtjarbt SMetentyamer, bie toaffen beib gberljarben
fiieber^ toctytermann. ba erftac^ ^eter SRed&tinger mit feiner aigne Ijanbt
bet bent borf Sergen ben burgermaifter ©ebaftian Stfung. unb ba$ ift
bie urfa<$ ber feinbfcfyafft getoeffen : ber burgermatfter 3tfimg tyet jitgerictyt,
baf (Sberljarb 8ieber feinem aignen teibticfyen fun, ber be$ ©ebaftianSs
Stfung to<$termann toa$ , attes fein gut tibergab unb ju erben ma<$t unb
feme 2 tSctytern unb tScfyterolinb enttyerpt tyet. be$ Stfung |>4b] frainb
pracfyten ben $Re<$tinger unb £)iettent?amer in bie ac$t, unb flatten bie
frainb ainanber faft na<$. nun ijet ber 9Je<fytinger geren gepieft unb
toott tljon, toa$ ain rat erfanbte, ben tobfefytag Ijinban gefefct, unb f<$rib 10
ber laifer unb atl fitrften bon Satyren fur in ainent rat unb unfer bif^off
unb bit abets in ©cfytoaben unb 33atyren. ber laifer gebott aucty e$, e$
mocfyt aber nit gefein, be$ StfungS totter toa« ju Ijert, ba§ fie nemants
ertoeicfyen funbt. ba e$ nun nit toott Ijetfen, laujft ber SRecfytinger ba$
f<$tofc Rattenberg1 unb toarb burger ju Sanbfyerg. ba fam e$ barju, 15
baft fie ainanber merdHi$ grofen fcfyaben tljetten mit prennen unb tob*
fcfytagen unb fam barju, baft be$ Stfung frainb, ber bit toaffen, at$ 23ar*
tljofome 5Rem unb fein bruber unb be« StfungS tocfyter unb ir mann unb
atte, bie fi<fy ir annamen, audj be$gtei$en, toer fi<$ bed 5Recfytinger$ an*
nam, bie muften atl IjinauS* bie bermocfyten ob 100000 ft, bad barburd^so
au$ ber fteur lam*
1427. [55b] SBein, 5CC unb loren tft faft footfall getoeffen. gutten
toein 1 majj urn 2 unb 3 b. unb 1 fcfyaff loren urn 10 grofcty.
§erna<$ Ijat ain Ijefftiger tointer mit fcfynee tyernacfy gebofgt. ber ift
in foticfyer grofe menge gefatfen unb fo bid toorben, baft er bie bairn unb 25
toeinreben ijat nibertrudt unb jerriffen*
[57a] Anno domini 1429 ift ainem ber bamen abgefd^ntbten toorben,
toon toegen baf er l)et bie fedtel abgefd^nibten.
1430. [58a] g$ ift ijie unb fcfyier in ganfcen teutfd^en oberm tanb
25. suit, grofe tljeure unb hunger getoeffen, baft man urn fant 3acob$ tag Ijat geben 30
fobit lorenS urn 8 ft, bad ain mann toot unb teid^t auff bem rugfen tyat
migen tragen. unb folicfye tijeure l)at 8 jar anainanber gemeret2.
3.©ept. 1431. [57*] 3lm montag bor fant SKangentag ift laifer ©igmunbt
22. gutten w. : boflcn w. 23. 'u. 1 fd). f. urn 10 fit.' fefclt in b. 24. 9tynli$ in 6 931. 87b.
27. 3)iefer «ttBfa^ feblt in 6. 30. urn fant ©alien tag. (16. Dft.) 33. 3m 2ejte fitbt
falfc^li^ 'nai f. SW. tag'.
1. 8ie« ©atbenSerg.
2. SSgt. bie 3a$rfc. be« 15. 3^bt«. in @t..(S$r. X @. 149, 14 nnter 1432.
Digitized by
Google
1427—1435. 35
gen SlugSpurg lomen 1 unb I?at bet im am ungerifcfyen Ijern am l?off ge*
Ijept, ber tft ain gutter [ticking getoeft, bet Ijat begert mit aittem ©<$toa*
ben ju ftecfyen. bem tft ainer bon Sneringen ju tottten toorben unb [l)at]
mit tm geftoctyen unb ben ungertfd^en I?erm abgefto<$en toeit Ijinber ba$
5tof Ijinaus. ba$ I?at fid^ ber ungerifcfy Ijer iibet gef exempt unb Ijart fcer*
broffen.
1435. [eob] £erfeog 2llbrec$t toon 9Kinc$en fat tieb ge^t atoe*8}^-
baber* totter »on 2lug$tmrg, Ijief StgneS, n>a$ atn faft fc^iJn menf$, nnb34^0/
Ijet fie alfo §o<$ tieb, bafc ir &it gtaupten, er Ijette ir bie ee fcerfprocfyen, 484- 2*-
io unb fat ir atn frauenjimer geljatten tt>ie ainer ftirftin 2. au$ fotictyer ur*
fa$ fat IjerfeogSrenft auff ain jett, ate fein fun, tyerfeog2ttbre<fyt, nit an*
ijaim tft gemeffen , fie lauffen fad^en unb ju ©traubingen in ber $)onato
lauffen ertrinden. unb ba ber Render fie Ijat gebunben geljapt unb in bie
Sonata tt>cCten toerfen, Ijat er ju ir gefagt, toann fie fret befenn, baf
15 Ijerjog 2ltbrecfyt [eia] nit ir eetid^er mann fei, fo toett er fie leben Ian unb
frei febig barton Ian. ba$ Ijat fie nit toeflen tljon , funber gefagt, fie
fei Ijerfeog 2ttbre$t$ eetic^S toetb. barauff l?at er fie in bie $)onato ge*
toorfen unb Ijat [fie] ba$ brittmal au$ bem toaffer jogen unb Ijat fie lang
barunber geljapt unb atoeg gemeint, er Ijab fie ertrindt, unb fie fei ge*
softorben, unb Ijat imer gu no$ getept. ju bem tefcften Ijat ber Render
ain lange ftang genomen unb urn ber SHgnefen Ijar genridlet, bann fie gar
ain fc$5n$, fangs Ijar ijat geljept, unb fie toiber im toaffer gen boben
jo$en unb an ber ftang mit bem Ijar fo tang im toaffer am boben geljal*
ten, bis er fie bo<$ jum lefeften ertrindt Ijat. ba Ijerfeog SUbrecfyt ift
25tt>iber Ijaim fomen unb fcewomen Ijat, baft man im fein Ijerfetteb ertrindt
Ijat, fat er fi$ faft iibet urn fie geljep t unb leib enpfangen unb Ijat fiber
fie ain cappet bauen unb 3 enrig meg barein geftifft3.
©tfer Ijerfeog 2tlbrec$t, ate er nun tange jeit on ain eefrauen betib,
boc$ ju lefcften nac$ t?it taibs unb trauriglait nam er ain Ijerfeogm toon
30 fflraunfdjtoeig ju ber ee4* bei berfelben Ijat er geljapt 5 fun: Ijerfeog
6. 35iefer Slbfafc fe^lt in 6. 9. 931. 96*> : ber Ijer^og fcette ftc jft bet ee genomen unb bie ee
»erfoto#cn abet bo$ nit jfi firemen flefiett. 25. ^et^lieb : fein bftl (obet eeftau). 28. 2)iefet
Slbfafc fe^It in 6.
1. SDtcfcr Stbfafe fte^t faXf^U^ untcr @t.*(£$ron. »b. IH @. 348 Stnm. 2
bem 3a^rc 1428. (Sr gc^Brt unter 1431 angef. Sltt
(f. ©ajfer adh. a.); ©tgmunb rttt ba» 3. @. ^teju ©autre, ©eneal. b.
mats Im 2lug«fcurg em am 3. (Sept. @. ©tamm^aufeS 2Btttel«bac^ @. 303tnm. 6.
«eit. IVju Surty. Sinf in 5lug«b. @t- 4. TOred&t toerma^te ft* am 6. Sflco.
(Scroti. IX @. 383. ' 1436 mit 3lnna, einer Xo^tet be« ©er*
2. ©. ivlvx ©anjen bie in ben 2(ug«b. jog« (Srt^ I. toott ©raunj^tt)eig«©rufeew
Digitized by
Google
36 VII. 2)te (Efcronit toon (Siemens @enber.
©igmunben, fcrfcog $anfen, $erfcog Sriftoffen, $erfcog SBotffgangen
unb Ijerfeog SKbrectyten unb 3t5$tern: ©arbaram, 2Jtargret$am unb
(gftjabet^.
21. sept. [7ob] Sin fant 3Watl>eud tag 1449 fmb [bic] baumaifter bcr ftat auff bcm
rattyaud gefcffen. ben ift bic bi<$d tnit bent umgelt barprac^t toorben. 5
ba iftSrtyarbt, bcr ratdfnectyt, tyinjiigangen, am mann aincr erbare geftatt
unb gutten gtaubend unb trauen, in ainem tangen, gtaucn bart, bet ffat
bad gc(t audainanber erttaubet, bamit ed badber leister gejcft tourbe, unb
barnadj eingef<$riben, bifer ratdfnec^t [tail auff bifcn tag 172 fit bar&on.
bad \adf $eter toon Sir gen. bet gicng Don ftunbe an ju ben 13 bed $aim* io
lichen ratd, bie auff biefetbe jeit unb ftunb in bet ratftuben faffen , unb
jeigt incn fotic^d an. ba toarb er an$ item be&el<$ itn fufctapfen gefangen
unb painKd? gefragt. ba tyat er ben biebftafl befunbt unb ift an gatgen
' geljendft toorben. bifer Crljarbt, ratdfnectyt, ift pfatfegraff grtberid&d am
9tyein fdjto>ec$er getoeffen, ber an fetned bruberd ftabt, ber geftorben tear, i*
unb feined aertauffen funn $9ttip|>en furmunber unb aertoafter n>ar unb
bad ctyurffirftenampt ber <Pfaffe rcgiert unb bertoafc. ber Ijat bifed ratd*
Inedjt totter &on2lugdpurg ju ainer concubina ober fc^Iaffmagt gdjept1.
bar&on Ijat cr geboren graff Subtoigen &on 8eoftain, unb toon bifcm pfaJj«
graven unb ratdfnectytd totter Don Sugdpurg fcmen bie graben toon 8eon* »
ftain tnit iljrem urforung Ijer.
*•£ 1456 [76*]. $and toon $oty ift tyie ain faft reiser lauffmaun gc*
^e9'|u7f;n>effen,ber ift audj ob 30000 fl fc^utbig getoeffen, bann er Ijat ben anbem
35^ lauffleutten ju nactytait bie n>oQ aufffaufft, tourer bann bcr gcntein fauff
n>ad. unb ed begab ficfy auff ain tag, bafc cr atle fcinc frainb ju gaft tub, 25
bafc er inen fcin rei^tum lieffe fectyen, bann er Ijiett ftdj fflr ben rei^often
in bcr ftat Stugdpurg, unb toift nit, bag tm ain ganfc fdjiff fcolmittyefcerei
unb anbcmt gutt xoa$ unbergangeu, aber bife, bcnen cr fc^ulbig wad, bie
8. 3m Original ba« fiatt ba#ber. 14. 91. 119*: Walfegrafr $tibeti$ ber bat bife*
(frbatb#, rafclnedjt, ben man bje an gatgen gc^encft, leibli^e tester bet tm offenlicb; jtyettt ju ainem
bfilen gebept, bet bcr et ain fun ubexlomen bat, ben bat er Cubwig im tauff tauffen nennen, ben
b.at ec ^etnaeb, ju ainem giaffen ju fieonjtatn gemadjt unb tm unb fetnen nad>tomen ewigfHe$ bie
grafffdjafft fieonftain, \6}\oi [unb] fWtletn mtt aUtr jfige^etung etngeben, unb von btefet 9tug«*
vuigerin fcmen bie gxaffen von Ceonflatn $err. 28. gfitt: tauffmanf^a^.
bagen; bie au« biefer <8$t entftoroffeticn <£ltfabet&, geb. 2. gefcr. 1443; Barbara,
Atnber flub : 3o^ann, geb. 4. Oh. 1437 ; get. 9. 3uni 1454.
(Srnjl, get}. 26. Bug. 1438; ©tgmunb, 1. IBgl. SKilU^ @. 98, 18. @. ben
aeb. 26. 3uli 1439; Blbre^t, geb. «uffafe irrSn^cra in ber 3<ttf<$r. be« ^ift.
24. 3)ec. 1440; (S^riflo^, geb. 6. 3«n. »er. f. QQwabtn u. 5Reub., 3a^rg. 1879
1449 ; ©olfgang, geb. 1. Wo*. 1451. — @. 142 ff.
XS^ter: 2Rargaretya, geb. 1.3an.l442;
Digitized by
Google
1449—1460. 37
nriften ed unb giengen ffir am tat unb begerteu, ba& bed bon $ofy gut
atteS, tigenbd unb farenbd, barfcfyafft, Ilainetljer unb Ijaudrat befd&riben
tourbe. bad ift befcfye<$en, bann bietoeit er mit feiner frainbfcfyafft jfl
tifcty tft gefeffen, tft bcr ftatbogt in fern Ijaud gangen unb Ijat tut unb
5 fetner Ijaudfrauen bie fcpffet bon ber girtet genomen unbailed fein gut
befctyriben, unb tft atfo in ainer jlunb reitfy, ljerrti<$ unb grofc geacfyt getoeft
unb arm unb beracfyt. man Ijat fein gut offenticfy auff bem mardt beriefft
unb berganbt fein Ijaudrat Ijat man um 3000 fl berganbt
$and bon Jpofy tft gen gribfcerg in bie freiung geflocfyen, ber ift
lofetnem frainb 3Ki<$et SRemen bit f<$utbig getoeffen, barum l)at er etlicfye
firrpfanbt geljept* an* foti<$er urfac$ ift 3flic$et Stem an ber mito>u<$en
bor letare jV] gu §anfen bon Jpofy unb ainem anbern burger, gu bem3.gnar$.
SRabenftmrger, ber audj bon fd&utben toegen toad baljin gefloctyen, [in bie
freiung lomen]. ba nun 2Wi$et 9tem fein facfy l)et audgericfyt unb am
i5^ereinreitten gu ber Secfyprug! lam, ba toartot auff in ain ebetmann, ber
©Bamberger \ mit 6 pferben , ber ber tyerfeogin gft gribberg biener xqq&
unb bed bifcfyoffd bon Slugdburg frainb toa$, ftacfy er ain fcfytoert burcty
in, baft er &on ftunbenan bafetben ftarb. an bemfetben ort ift ain ftai*
nene faut aufgerid^t; ju gebecfytnud, bie nocfy ftabt, bocfy ift fie erneuert
2omorben. bie Satyr fagen, baft bed ©atyrtanbt fo toeit gang, barum fei
bie faul gefefet ; bad ift nit : ber 8e<$ tailt bad ©cfytoabentanbt unb 33afyr*
fonbt bonainanber. unb I?at in bon lainer anbere urfacfy toegen er«
ftoctyen, bann bon etftcfyer toort toegen, bie ber JRem gefagt Ijet, ba man
geftocfyen tyet. ber ©Bamberger Ijet ftc$ nit gar erbar an bem banfe mit
^feiner frauen geljatten.
£)er S5f<fyinger, ain burger unb fauffmann, ift ob 5000 fl fctyutbig
getoeffen, ift autf) gen grtbberg geflocfyen unb Ijat nemantd ni<$fc toetlen
geben, ift auc$ ba geftorben,
SDie taffef gum tljum auff bem friemeffattar geftatt 300 fl;} Ijat
3ofte maifter $and bon SSfe gemactyt2*
[85b] Anno domini 1460 ift gu 2lugdpurg unb auferljalb ain faft Ijeftiger
nrinter getoeffen, l)at bid auff ben 22. tag martii getoerbt3. unb an fant
3ergen tag unb 2 tag baroacty tft ein faft grofer fd^nee gef alien, unb ift23.3ipni.
14. $et aulgeri$t, ban er t?ct »on bem von £09 t>il in pfanbttoei« in :c. 24. erfear: eertt$.
1. ©. $ieju WIM\$ 116, 3; Stnon. 3. SSgt bie 3a$rfc. be« 15. 3*bt«.,
504, 14. @t.*(Styron. X ©. 244, 12. S)emtta^
2. 33af. grants Sfonalen 1. c. @. 94; »arc toon bcmSStnter bc«3a^rc8 1459/60
bott ttcrben bie Soften auf 400 fl an= bte Sftcbc.
geflcBen.
Digitized by
Google
38 VH. $te <£$romt ton <£lemen« ©enber.
barju Qtfo fatt getoeffen, bajs an ben tedjew gefroren ei«japfen finb ge»
Ijangen ainer elen tang, abet bie baum plfitten no$ nit.
[86a] Anno domini 1461 tyat man Ijie bte 2Battljoffertn, ain frauen, Don
biebftaf toegen tebenbig aergraben1.
1462. [94a] Son ainem rat ju8ug$purg ift bet {Rem, ber atner be$*
rate tt>a$, gen £)ittingen jit bent bifefyoff gefefyidft foorben, ba£ er in ante*
rats namen ben jott in bcr ftat SlugSpurg bon ifrn fieff. ber I5rt feinen
bet>et$ ba$ tyinber Ijerfur unb faufft ben jott fitr fid^ unb fcine erben. ba
er toiber fam, fafct man in au$ bem rat, unb befefytofc ain rat, bag ju etmgen
jeiten nimermer Iain SRem folt in rat gan. ba$ toirt noc$ getyatten. io
7. optu. 1464. [94b] 81m famftag nacty oftem urn mittagjeit Ijat man ju fant
Urlicty ba$ facrament in ainer fitberin !8ff$, 70 fl toerbt, in ber fird^en
geftoflen. ba$ Ijocfyroirbig facrament ift barnacty in ber frauen ftieflen ge*
funben toorben.
3Wan Ijat Ijie gefangen Sergen $angenor unb fein fun unb UrK$ i*
©refyfc$u<fy unb fein toeib unb anber mer, ber namen tcfy nit tljarr fcfyret*
i2.*prii.ben. man fagt, fie tyetten geftoflen 2. am bonftag nacfy quasimodo f)at man
22. swat. 2 bruber entljauptet, unb am afftermontag na<$ pfingften entrann be*
$angenor$ fun au$ ben eiffen unb ain fcfyBne frau mit im, Ijiejs bie ZaU
Ijofferin, lamen gen fant Uxixdf in bie freiung bon biebftafl toegen. 20
[95*] ©ant 3Mgna teib ift ju bem anbem mat in fant Urti<$$ clofter ge*
funben toorben3.
[oea] Anno domini 1466 Ijat graff Jpan« »on SBerbenberg, t$om$err Ijie,
6. aprii.an bem oftertag fein crfte meg gefungen im tljomftifft4, unb ben anbem
tag barnatty Ijat er ju fant Utltd^ me§ getefen auff feincm altar. »
1467. [ioib] £>er (efcft I?erfeog bon £egf %at fein totter ju ber ee geben
©ern^arbt »on SRed^berg, unb ift SDiinbefljaim unb SBefyffenljorn be$ Ijerfcog
eigen erbgut geroeffen. ber %at feincm tocfyterman ©erntyart bon SRed^berg
ju lauffen geben 3Winbet^aim5 unb I?erfeog Subnrigen toon ©atyren SBeif*
2. Hfalidj in 6 81. 144*. 3. Siefa »bfafr M>t in 6 auf 81. 145*. 10. H&nH* in b
81. 161*. 14. OKjnlidj in b 81. 162». 20. SDiefer Wfcfofc fe$tt in 6. 22. 3n b auf
81. 162b. 25. Dicfcr fcbfafc f«$lt in 6.
1. SMefe ©trafe fcurbe fiber SQBciber, 4. 3o$ann ton ffierben&crg, foSter
ttetd&e 2)tebjto$t« ttegen ba8 8eBen tocr» ©tfd&of ton 2lug«burg , tear bur<$ einc
totrft fatten, an ©telle bed (St^anaeng ^Spftli^e ©utte loom 5. Suit 1463
ber^Sngt. @. 3)re^er, De poena defos- gum (Soabjutor be« ©tWof« $eter toon
sionis vivi et pali (Rostoch. et Wism. ©(^aumbura befiettt toorben.
1752) p. XV ff. 5. 2>er le^te ^ergoa ton Zt& flbergab
2. »gt. ©affcr a. h. a. bie ^etrf^aft 2Rinbel$etm ben iHnbern
3. ©gl. ©itttterl. c. ©. 215. (etnet ©$»efta, ben ^bergen, ton
Digitized by
Google
1462—1474. 39
fentyorn ,; unb nad&malen Ijaben bie toon {Rec^berg 3Rinbet$aim ju lauffen
geben ben i>on grontyerg.
1469. [ioeb] 6$ ift tyie toon ainem rat toerpotten toorben, baf man
Iain gtofe $ocfoeit tyabe 2.
* 1470. [iub] (6$ tft ju »ugfyurg ain getoontyeit, al$ offt ain bifctyoff $J' •*
toon $ug£purg u>te ain furft etnreit bad erftmaU , bag man atoeg ben
galgen abraumpt unb bie arme leut auff ben gemet$ten lirc^off begr&bt.
jolted tft ife au<$ befc$e$en im nacfygeenben jar auff ben 18. tag februarii,
unb ftnb 250 Ijaupter gefunben toorben.
to 1472. [u2»] gnbris grief tnger3, burgermaifter, unb $an$ ftitel4,
fern toctyterntan, tyaben ju ©egingen ain bid)fenf$ieffen au$gef<$riben, unb
toad ain ftlberis ftainet urn 18 fl bad bdft, unb toaffen ber ftainet 17,
geftonbenl 15fl. [ii2b] $)an« gitel gab gemeinen fcfyiifcenentyfor ain toerbedt
pferbt um 15 f(. ber fremben f<$fifeen toaren 90 unb toon Sugfyurg 144.
i* 1474. [ii7b] ©ant Urli$$ unb ©ant Slfra fir<$, toon neuem auffge* ®jg£ei
bauen, ift $Sc$er gemeft bann fain fir$ bifer ftat, alfo bag man fte au«* 2fl! *^.
toenbig toon ferbe tteit gefecfyen Ijat. bie $at ber toinb toor toefper jeit an
font $eter unb fyaute tag, an ainer mittoucfyen, umgetoorfen, unb toad29-3uni-
[ii8a] ber faifer, tegat unb bie anbern fflrften all nocfy $te. bifer grog
2o$efftig toinb ift gangen toom SRljein bid in Unger, ber $at toil Ijfiufer unb
tljuren , baum unb toelb eroifcer getoorfen unb mit ber toutfe auSgeriffen,
in gfirten unb auff bem feto lmerlj&rten grofen fcfyaben ttyan. ber urinbt
Ijat an ber firemen bad ta6), tactyftul unb ganfc jimer fret in bie $5$in
auffge^ept unb auff bad fir<$engem&ur totter lauffen niberf alien, bag
»bte firemen erfd^metteret unb emiber gefctylagen [toorben tft], unb fant
2. Eiefer ttbfafc fe^tt in 6. 4. Hbnlidj 81. 184*. 9. 3n b 81. 192* untct 1471. 14. «bn.
li* 81. 193*. 17. Diefer fcbfafr freginnt in ber ^anbfdjr. 6, 81. 202* abweicfrenb mit folgm»
fcen ©orten : fcn fant $eter unb $auld tag vot bee vefpet ift bie neu gepauen firdj ift fant Utli$
bie nibergefatlen bure$ ainen faft grofen, frefftigen roinbt, ber bat ba< ganfe jimer mit bem bad?
ber firemen in bie fjodx auffgefcept unb teiber lauffen auff bie tir$en faQen, bat &at bie tir$en jft
buuffen txueft unb flnb bie alte $3r fant Urli$4 unb fant [Ufra?j pltben {tan unverfcrt, be4»
glei$cu and) ber bailigen grabern, ber (ain ift mdjfc bef^ec^en; unb finb in ber fir^en 31 men*
f$<n verborben unb geflerben, ba§ bie Tii$ auff fie ifl gefaflen.
bnten 8eroI., ttaibem er fclae SRttcrben tarn im 3. 1400 pfanbttctfe an Xlbre^t
nat^ unb na<^ aogcldft, fctt 1447 al« toon 8^cc^berg unb tourbc im 3. 1475 toon
attctnigcr ©eft^er erf^eint; bie $errf$aft ©crjog ?ub»tg audgelBfl.
tarn na$ feinem XoU an fetnen ©ofyn 2. Sgl. ©affer a. h. a.
©cto II., bet fie im 3abte 1467 an feine 3. @. flbet anbrea«§ti(Iingcr Rector
04n>aget Ultt^ unb ^>an« ton gtunbd* WIMty €^ton. ®. 236 «nm. l .
betg t>ettaufte. 4. @. fiber ©an« S3ittel ebenba ©eil.
1. ©eiffen^orn tourbe beteiW im 14. IV @. 420 Hum. 1.
3$bt. ba^nWet ©cfty; bie ^mf^aft
Digitized by
Google
40 VII. 3>ic Ctyrontt toon Clemens @cnber.
Urlid&$ unb font 2lfra d)ox unb ire graber finb unberfert beltben. unb
finb ju bifer jeit etCid^ conbentyerra unb laten in bcm djor in ben ftieflen
geftanbeu, benen ift audj nictyfe bef$ec$en. ob 50 perfonen finb in bie
nebencawet gen fant fflartljolome entrunnen, bte finb autf) barbonlomen.
bit menf$en nnb $unb, barauff bie fir$ gefalten ift bie $aben nnber ben*
ftainen unb ntbergefattent {inter gefctyrien, bie Ijat man fyalb lebenbig
$erau$ joctyen, unb 34 menf<$en ftnb ba berf alien unb tobt betiben, bar*
unber ftnb getoeffen raaifter 3eronimu$ Seljber, pfarer bafetben, unb fein
tyetfer, $err S^onta ©6er bon fiaugingen, unb f$ier ber Sftatljan, gotb*
fctyuttb, ganfe gefc$(e$t, [ii8b] barunber bit fc^toanger frauen finb gemeffen, to
bie ju ber bigttg ainer begeenng irer borfarer jartag in bie !ir$en lomen
maffen1.
1476. [99b] DiebonBugSpurg $aben bent finig bon Ungem 3Wat$iaf<$
400 mann tmber ben £firden jft $itf gefctyidt. unb na<$bem er ben 24ir*
den bit f$l&fer unb ftfit Ijat abgemunnen, f)at er au<$ ©abafe 2, ain feft i*
plogfljauS, mit bit beften bafteienunb gr&ben betoart, an bent ttaffer ®ato
tigent, belegert, bad mit bit bold* faft n>oH filrfectyen ift getoeffen unb in
atter jier unb gr5fe tote ain Itnigllictyer fife unb f$tofc. ba nun ber finig
SWatljiafcty jfi Ijefftiger, fattier ttrinterltcfyer jeit e$ mit ftumt angieng, ba
n>arb graff $an$ bon ffiitebifc bon ben Sftrden gefangen unb getBbt unb»
fein Ijaupt abgefctyfagen, in feinent (angen $ar an einent tyiejj, ben anbem
jft forest, in bent fc^log oben tyeraus gefyentft, barab finig *D?atI?iaf$ er*
jirnot ift unb bad f$(oj? mit afler ma<$t angangen unb gemuneu fytt unb
jebermann ba ertoirgt.
28. ©cpt. 1477. [i26*] 2tm fumptag bor fant 2DK<$ete tag ift ate ain grofer, »
bider f<$nee gefaQen, barab ft<$ Jebermann bemmnbert Ijat
1478. [129*] Stuff bifen tag, ateUrticty ©ctytoarfe rait feinem an^ang
$an« unb Seontyart gitel unf$u(bigt(i$ $at ju bem fc^toert berortaitt,
13. 3n b »iel tutjet : %\n rat jft Vuatpura. bat bent finig ton linger aRattyaft 400 man jft tjilf
gefaicft, ba et wibct bie lurftn \>at trieget unb im ba# ttfi f$lo§ ©abafr, an bet Donate ligent,
{pit abgtnmnen. 26. H(>nU$ in 6 991. 217*>.
1. ©enbeto Duette ift SBittoer 1. c. 2. S)lefe Wotij^ebt bei ^enber f&tf^
2)ort finb au<$ bie am ©c^luffe be« 8b« ti^ untet 1466. — ©abac an bet @an,
fa^c« gmannten$erf<taU$tettenaenaniit. toejtL toon SBclgrab, tear t>on ben Xfalm
@. ba« (Spitawuim bed etf^taaenen im 3a^re 1471 erbaut tootben; im 2>tc
plebenus monster Setommud fepber be* 3aire« 1475 fu^r Wttig 2Ratt^ta« bte
nnb feined Coabjutor« 2^omad @bet 2)onau ^inab na^ ©elgrab, urn toon ^tet
ebtnba ©. 286. — 2>ie gamilie S^at^an au« bie ©elagerung toon ©abac §u M«ter»
^atte nnter, ben 3ug8burger (Solbf^mie- ne^men, bad am 15. gebtuar 1476 ca^itu*
ben einen gea^tetcn 9lamen. ttcrte. 6. Mon. Hung. Hist II ©. 343.
Digitized by
Google
1476—1478. 41
auff btfen tag aucty im uactytoolgenben jar ift bet ©dfa>arfe urn fein grofe
fd^mb ju bem tiectyten galgen oerurtaitt loorben K
Site Urticfy ©(fytoarfe, ber burgermaifter, ju bcm galgen toerurtaitt ift
getoeffen, tft er auff amen toagen in bie §5c$e gefefet loorben, nit ju eeren
5 ober ate am figtyaffter ua$ itbernrinbung bcr f einb, f unber ate ain erfe*
bie& unb fcinb be$ batertanbS unb bcr bieb toater unb baft cr be$ fie§ Ijet
unb nit toott gan funbt, au# ba% er Don ieberman gefecfyen lourb nrie ain
fiirft, morber unb bieb, ber be$ galgen ttrirbig toere.
Urtt$ ©cfytoarfc ift auff bem toagen gefeffen (unb ber Render Bet tot)
10 unb $at am ausfieren nemants angefed&en unb Ijat angc^e^t ain fctytoarfce,
fc^amolotine fd^auppen, mit meberim unber f utter t, unb ain Ijauben auff bem
Ijaujjt, mit rugffed>im uuberfiettert, baran finb gefyangen 2 grof fnityf bon
feinbertacfy,
[i29b] Da ber ©cfyioarfc auff ber lelttern ift geftanben unb Don bem Ijen*
i5<Ier auff bem galgen nac§ getoonfyait Ijerumb geftert tft toorben, ba$ bold
ju bitten, bafc fie gott ftir in Bitten, Ijat er Iain toort gerebt, funber ber
tyenfer Ijat an feiner ftabt gerebt, barna<$ tyat ber ©djtoarfc ju bem Render
gefagt, toa$ er gfife an feinen Itaibern Ijab, baft er e$ tyerabfcfyneib unb im
be^alt. ua$ fotictyem Ijat er in geljendt, gen8riec$$Ijaber$ toarfe, unb [man]
2o ^at im ain befunbere eifnen let-in gemactyt mit §aimli$en fcfytoffen, bie
im an fyate gelegt ift toorben, bamit man in nit ab bem galgen fteten mig.
Die nad^gefd^riebnen finb be$ ©djtoarfeen gefetlen unb antyang getoeff en2:
Urticfy ©cfytoarfe, 3o8 £aglang: an galgen geljendlt — 3erg Rurfe:
entauptot. — 3o$£)nforg: Don ainem ftatlnecfyt erftod^en. — 33ifftn*
*ger, fctyneiber; 2Rietic$, fd^mib; SKarjc §offmair; SftetomiHer; £ader;
®lafe : inen unb alien iren nad^lomen enrigllicfy rat unb rectyt berbotten.
[i3oa] ©fit, merger; Sreu|er, fd^mib; SBagner, gutter; SBitljatm §ag*
natter; ©ctytoetydtin, mefcg«r; ®8fe, toeber; SoS^fluger: ftnb all au$
bem rat gefefct toorben.
2. Die auf Ulr. ©djwarj unb feine ©enoffen Bcjugti^en ©teflen ganj a$nli$ in b SI. 222b ff.
25. 3m Original falfalidj Hoffmann*.
1. 2Ba« ©enber fiber @<$toarj unb bet ber $ergtet$una beSfelben mit ben
attttcf toorbrinat, tyat er aunt arBjjtett ©euberfd&eu (Sfcoutteu ergab, biefe off en*
3$ei(e and ber (Styroutt toots 2Baf$er unb bar ju ©runbe lagen. iRur bte tut £e?te
3tcra gef^il^ft (W u. w), tourbe atfo be* tnitget^eUteu @teflen eut^alten no^ etui*
rcitd entoeber iu ben SSartauten ober in ge« S^eue. — S3gL 2KiHic$ &. 257, 12;
ben 3uf%u gu Rector 2KilUdf>« (S^rouif bte SBeUage IV ju SWfilt^ @. 420, 10ff.;
mitget^ettt; flubere« ift (bem Sn&aKe 432, 3 ff.
tta#) in ber ©eitagelV ju btefer (S^roui! 2. SSgt. bte Sifte toon @^»arjen« ©e*
ane ber ,^orbercttuug atues erberu Wats noffeu bet Wlftixti) ©. 261, 13; 3tab. II
. .. »iber .. bie «n!lag be8 Dfterreu$cr«" gu 3Wfitt^ @. 374, 11.
abgebru(!t, toet^em @^rtftpitd, toit fi$
Digitized by
Google
42 VII. 2>te Commit toon ©emend ©enber.
3erg ©elb, maifter 3hfyme§, $erfcfin fc$udjma<$er, ©arttyotome
©d&netber tft gebotten toorben, baf fie ir le&en tang in bet flat ptetben
unb ffir fein tifox gangen.
Sinter au$ ben 4 rat$fnec§ten tft entauptot tootben.
[tsoa] $err £cm$ SRficty, pfarrer jfi fant Urli<$, Don Dttngen au$ bem*
i4.«ptw. SRief biirtig, tft an fant 2tyburtiu$ unb aSalerianu« tag geftorben unb im
prebtgljau* begraben toorben *. ber l)at tyte [i3ob] Don atnem rat urn 620 fl
25 etotg fl faufft, barnttt Ijat er geftifft 2 f$fiter, pfarfinb in fant Ur«
lt<$$ pfarr, baf fie Dor bent Ijocfytoirbigen faaantent ftngen unb ntitgan*
gen, f o man bie francfen Derfid^t. Ijat ain enrige meg geftifft unb Don io
benen Don 5R5riingen 50 eurig gulben faufft urn 1500 fl, bie fol ju etoigen
jetten atoeg ber fittoft feine* gefc$tec$t$ einnenten unb urn gotten toriflen
armen (eutten [geben], unb an tirc^enpeu tyat er ob 2000 fl Derfc^afft.
fo(i$$ gett afle$ %at er bei ber pfarr erubert.
25. 3uii. 1480. [i3ia] 2ln fant 3acob$ tag ift ain grofer Ijagef getoeffen. e* **
finb $ie ftain gefatten ate grog art bie tyennenair, unb Ijat bent traib
grofen fd^aben tljan.
1481. [i3ia] Anno domini 1481 ift ju fant Ur(i$ int mairljoff ein latb
geboren toorben , $at 6 fief; getyept unb $at 6 tag getebt, $at nic$fe ge*
fc^nteift noc$ geprunfct, noc$ mc$fe fiberflifftgs ber natur Don im getljan, »
barum man e$ nit tyat mtgen erlunen, ob e$ ein ftierlin ober ftiKn fei.
[i3ib] 3acob $auftetter Ijat ju fant 3acob 6 perfon geftifft, aHe \ompQ*
tag, $oc§jeitti<fye feft unb afle unfer tiebe frauen abent bad salve regina
ju ftngen2.
Dad ftrofc^netben ift auffgeftanben, Dor Ijat man e$ nun getyadft3. ^
5. 391. 225* : &en $an# 9tfi$, ofartet ju fant Urli$, oon Dtingen im iRiefc geoflrtig, bat ju etoigen
jeiten jrocn fnaben geftifft in fant Utlidj* ofart, bie ta rfarrtinbt feien, oor ban fcotfetoiibigen
faerament [jfi] f!ngen, fo man bie Trandcn batmit oerft$t, unb atnem jeb!i<$en |u jattidjetn
Ion oerotbnet 10 fl. bat au$ funfl oil gofegauben oercrbnet unb geftifft, bit unb anberfhoa {&
etoigen jeiten }ft fatten. 15. am fumptag nadj fant 3acobl tag (30. 3uli). 20. gefei^t.
21. ostein. 22. fhfftet 3. $. $ie ba# salTe regina jfi f. 3. mit 6 pcrfcnen gft ftngen.
25. 6 o au$ in 6 91. 226*.
1. @. fiber 3<>$anne« 9to<$ nnb feine 2. Safob $auftettet, ein au*^fon(t
@tiftnngen bad toon ©tcid?ete in beffen bnrt^ ©tiftungen too^lbcfanntcr 2Rann.
(Sbition »on SBitttoere Catalogue abba- ©. fiber bie ^toierigtetten, »el^e bet
turn etc. @. 298 SWltget^etfte. 2)ort in Webe fte^enben ©tiftnng ben @ehe
ftnb auc^ feine ©ttftungen anfgefil^rt ber S)ontinlfaner berettet tcurben, ©affer;
fond) flatb am 14. Styril 1478 ; begraben ©tetten @. 221 n. 244 nnb Dgt. fiber bie
tourbe er: ante fores ecclesie nostre fibrtgen ©tiftungen ^anpettera @etba,
{®t UtricJ) immediate, hoc est indomo ©tiftutM3gef$.ber@t.3ug6b.II@.751ff.
predicacionis , quam vnlgares nomi- 3. vca<$ ©affec a. h. a. tourbe „ba6
nant auf ber gret ober trebtg^au«. SBitt- ftrofc^neiben" Don einem griebberger auf«
toer 1. c. ®. 299. gebradfit.
Digiti
zed by G00gle
1480—1484. 43
SMfd&off $an$ ju ang$purg Ijat im tljum bie fttterin taffet mit 9
figuten louffen madden, loftct 3000 ft. *.
1483. [i32*] Anno domini 1483 nm fant 3acofc$tag !)at bie fljeure25.3uti.
»on tag ju tag abgenomen, unb [man] Ijat ju SugSpurg 1 f^aff mtt gcrftcn
5 urn 45 creufeer geben unb 1 aimer guts 9te(fern>ein8 urn 1 fl2.
©atnacfy ift im ganfeen ©$tt)abentanbt ain grofcr ftctBcnt lomen,
bafc an t>il orten tool bet brittoiC ber menfe^en ift geftorben 8.
[i32*] Anno domini 1484 ift ber <Pretynting, ain meber tyie, berborBen
unb ift ain bocfyfteifeler toorben unb ift bei fant {Ratten auf ain baum
logefeffen unb tyat ben leutten ba geprebiget, Ijat ain grofen julauf getyept,
gtei<$ ai$ ob er tyeitig toer. ba er nun mit feiner betriegerei bit gelfe
fiberfam, lam er toiber gen SugSpurg unb trib ba toiberum ba$ toeber*
toercf4.
[n2b] £ioif$en b«n tijumcapitel unb ainem rat Ijie ift ain grofer nriber*
istoitl erftanben5. ain rat toolt furfcab, bag ire burgerSfinb auff ba$ gftifft
ju tljumljern auffgencmen tourben- ba$ toolten bie tljumljern fain$roeg$
all einljellig nit tljon. barumb ift ba$ ganfc capitel gen Ditlingen, and)
ba$ confiftori, batyin gelegt unb tranSferirt toorben. in bifer mitler jeit
Ijaben fie jfi SRom ba$ anbermatt mit urtail unb re<fyt ba erlangt, bafc
20 fie Iain geboren* Slugfyurger Itnb ju ainem tljomljern auff iren geftifft
joflen auffnemen ju emigen jeiten.
2. mit 9 materi. 5. 3n b 91. 227* 7. 3n o 81. 228*. 9. 931. 228* : Anno domini
14S4 fa§ ber Storing, ain webei oon 9lug*burg. ain bo^fteifrlet, bei fant {Ratben auf bem baum
unb ptebiget ben leutten, gleidj all ob et men ain malbbriiber, unb lieff oil void ju, unb bef$i§
[ei] alfo but$ bife gleifnerei um ir gelt, bai fie um gottel widen gaben, unb ubettam alfo oil
geu). et mai Don atenmftt megen aui bei fiat }o4>en unb fam mit oil gelfe toibet gen ftugtpurg unb
if) wiber bannit ain mebet tooiben. 14. jmitrafy. 17. gen DiUingen, ba finb fie ain ganfc
jar beliben.
l.*Rai$©raun(beffenOuetteJfyamm), fiber ttli$ geit roibcr $er unb toad ba
©if$. m ©. 84 ttc& ber ©tfdjof oon geroeft bis in bie fafcflen tood&en unb
fficrbenberg in biefem 3a$re eiueu filber* toolt ein brfiber tooiben fein.' — 9Ro(§ im
neu altar mtt Xafeln ma<$en, bie ba« 3. 1537 tourbe in einem @<$reiben be«
fciben Gfcrtftt barffcUten. 2)er tffinfUer ©ifaofs ton Bua«burg an ben Hat$ ber
tyefj $eter ffiimpfingcr. ©tabt ber ©etf aU, ben ba« 55o« bem torn
2. ©. fiber bie S^euerung im 3- 14®2 ©anme farab )prebigenbett ffleber betoiefen
SRfiUc^ e. 268, 12. ^attc, gum »orrourfe aemac^t. 3a^f,
3. «g(. bie 3abrb. be« 15. 3^bt«. in thrift »on ©tabion ©. 192. 8gl. noc^
@t.*C^ron. X @. 369, 15. unten «t. 243».
4. 3n ber fog. ^eutingerf^en (S^ron. 5. @. bie C^ron. Rector Wttitttifl
91. 243» r;ct§t e«, na^bem oon feinen @. 249, 16 unb bie in 3nm. 7 (ebenba)
^rebtgten auf eincm ©aume bei @t angegebene Sitteratur, fotoie bie turge
Rabeaunbe beric^tet ift i 'unb ba man 2)ariegung be* @at$oer&alte« bei ©tetten
fant fflabigunba fir^en toei^t an bem« ©. 2i4.
felben abeut gieng er baroou unb lam
Digitized by
Google
44 VII. 3)te (Sffxonil bon Siemens @enber.
£>tfe$ ttribertmflens ift ante urfacty getoeffen boctor SBcm^art
Slrfcat \ bcr 17 pfrenben unb canonicat Ijat geljept, bo er geftorben tft,
unb mit ben bencficta tft umgangen fiir unb fflr tbie am rofttauf<$er ; unb
in feinen alien tagen, in bem Jar, ate er geftorben ift, Ijat er ba$ cano*
nicat im $o<$en gftifft Softenfe, toie ain iunger boran Ijin gangen, ber* 5
bient anno domini 1525. unb Ijat nacty im gelauffen an barem gelt feincu
2 brfibern, Urtictyen Slrfeat burgermaifter unb 8lntljoni, ate man l?at ge*
fd&efet, oh 20000 ft.
[133*] 2lin rat Ijat ba$ anbermatt 8 mann be$ rate ju ainem capitet ge*
fctyitft gen SDiflingen, fie toeflen furfcab Ijaben, baft on atte einreb unbio
auSjug ire finb auff ben tlj&mftifft genomen toerben. barauff Ijat ain
cartel ain fccbad^t begert auff ain beftimpten tag , inen ain anbtourt ju
geben. ba$ ift inen jfigeben toorben.
3n bifer mitler toeit Ijat ficty ain capitet bei ben fflrften um Ijilf unb
beiftanbt betoorben, unb tyaben inen 18 fflrften ire rfit ju ainem beiftanbis
unb botfd&afft jugefd&itft. barjfi Ijat ein capitel etlic$ t^um^ern ertoett,
bie finb mit bifen botfetyafften auff beftimpten tag gen 5fag$purg fflr ain
rat fomen, unb be$ d&urfurften pfatfegraff $Ptyp$ botfd&afft l?at bor
ainem rat ain lange reb tljan, bag bie tljomljerro toetten fain burgersfinb
auff ben tljomftifft nemen. foti<$e mainung fei auc$ [bie] alter bifer fflr* 20
ften, berer botfd&afft l?ie engegen bei im ftanben. unb Ijaben bie tl?om*
Ijerrn atfes na$ irem gefatten austragen unb finb barnad^ mitfampt bent
confiftori toiber gen 8lug$purg fomen unb mit grofen freiben unb eeren
enpfangen toorben toorben.
m 269,9. [i33b] £>erfeog (Stiftoff unb Ijerfeog SBotffgang bon 3Kinc$en finb auff bie 25
fafnactyt gen 8lug$purg fomen unb Ijaben mit ben burgern geftod&en unb
gerinbt 2.
M26944. 5fat 19. tag februarii ift tyerfeog 5ttbred&t bon ©ad^fen mit feiner
fd&toefter, Ijerfeog Sergen bonSBafyern mutter, mit lOOOpferben gen5fag$*
purg fomen, barunber er Ijat geljept 20 graben, unb l?at ber tyerfeog fein 30
toctyter mitgefiert, bie Ijat an ber fafnad&t mit Ijerfeog ©igmunb bon
£)fterreic§ ju SnSprugf gar !ofttic$ Ijodfoeit geljept. bie braut ift ain
folios l?ty$ menfc$ getoeffen, bag man in atten lanben bon ir gefungen,
2. 2). 93. Slrfcat ift folic&et jwitre^t *in utfa$ geweffen, bcr fttt mit gewalt ba ain tyom^er xotUm
fein. 5lUe8 ubtige auf i^n JBejiiflli^c fe^lt in 6. 27. SDtefer 3lbfa|j fe^tt in b, ebenfo
bet ndc^iie.
1. 8*8*. ilBer 8em^ 2fr$t bie Sronica 2 a^met toeing aef^audt $erfcog (£ri(lof
netoer gef^. ©I. 108a. »nb ^erfeog SBoIfgang toon 93a$rn m\U
2. ©91. 1484, m. 16a, @. ^0fl 5Do* fantyt 2 guberta^ mit t^tf^ett.,
rotyee (7. geBr.): 'St. 26 lift. 12§ m*
Digitized by
Google
1484—1485. 45
gcfd^rtBcn unb gcfagt Ijat. am rat Ijie $at inen eerftcty gefd^enft unb toil
fraib unb eer benriffen.
1485: [i33b] Anno domini 1485 ift jtirifctyen ben Ijerfeogen bon 3Win* $f *2
ctyen SWfcrectyten, Sriftoffen unb SBotffgangen, gefcriibero, grofer tiribertoit
serftanben, unb fotictyer toibertoit unb feinbfd^afft ift bifer geftalt auff*
proven : Ijerfcog 5H6red^t ift be$ fonb$ regierenber furft getoeft, ber $at in
feinem lanbt auffbotten unb ift ffir bie ftat 8anb$perg gejogen, bie Ijerfeog
Sriftoff [i34a] $at jfigeljBrt, unb Ijat fte betegert unb an fant peters ftulfeir 22. &ebr.
getmmen1- [jfi bifer jeit ift l?erfcog Sriftoff ju StogSpurg getoeft, unb ba
10 er f ottd^d beroomen Ijat, ift er leibig getoeft unb l?at fctnc biener beriefft
unb mit inen rat gefctytagt, toie er [in] bifer fa$ fott tljon. in bifer mitler
jctt, toeil er in ratten ift gefeffen, ift int bur$ Ijer Sftictaufen freiljern bon
SlbenSperg gen 5fag$purg ain abfag unb feinbsbrteff jugefd^teft toorben,
ber jfi berfelbe jeit tyerfcog 8l(6rec§t$ Ijoffmaifter ift getoeffen, toelctyen Ijer*
is fcog Sriftoff ffir fein gutten frainb gead^t $at2. auff fotic$$ am fumptag 27. sebr.
xeminiscere um bie 12 ur ift Ijerfeog Sriftoff jfi 8lug$purg mit 60 pferben
auSgeribten, unb ben anbern tag barnacty, nit ferbt bon gretyfingen, ljat28.3ebr.
Ijerfcog Sriftoff ben bon 3t6en$perg erfed&en, ber mit ainem grofen raiffi*
gen jeug ift fbmen, Ijerfeog Sriftoff ju fad&en unb gen 2Winc$en ju fteren3.
20 ba folid&S ber beljerfct fiirft l)at gefed^en, I)at er bie orbnung unber feinen
bienem gemac^t unb fid& jufoberft an tyife geftelt unb ift auff feinen feinb
10. oerbrojj in foiled Abel. 10. biener: tat. 11. wie er [in] folidpen fefyeblidjen faefyen wolte
fymblen unb feinem brfiber begegnen. 12. im unb alien feinen bienem. 15. n>el$en bo<$ i). (Sr.
fur feinen gutten ftainb unb ginner a$tet. 21. fyat er feine biener in ain orbnung geftettt
unb ft$ felbS jufoberoft an [bie] fpifc, unb na$ oerpringung aim* furfeen gebettS, barmit er ji$
unb bie feine got unb feiner liebe mutter SDtaria anbecr)tigfli$ beool^en $at, tyaben fie in bie
feinb bargerenbt unb ir *U erlegt, unb $erjog (Sriftoff ift auff ben oon SlbenSperg bargerenbt unb
[&at] in mit feiner aigne $anbt etjto^en unb getobt. in bifem fc^armifcel tyat aud? tyerfcog (Sr. umb»
pra$t bie jtoen ebelmann mit feiner aigne fymbt: 91. SRorbecten unb fiorinfcen iBogner, n>el$e bie
erften ftnb getoeffen, bie $anb an in gelegt $aben, ba er jft SWine^en im bob gefangen ift wotben.
ber^og (Er. $at au<$ Don bifem fdjarmifcel etli$ fnedjt unb biener gefangen $im»egt geftert.
1. 2lm 20. 9ft8r$ 1475 tourbc ber Xagen toeg.
j»if^en ben ©rilbem befle^enbe @rrett 2. 2)ie§ ifl ni6ft xifyia : $ergog
burc^ etn ©($teb8geri($t Betpelegt. (Ss S^rtfio^ ^egte gegett ben 5l6en8Beraer
toutbe unter anberem befltntmt , ba6 §> Un fcit langerer 3ett eine fehtbfeltge
21Ibre^tttjetterege^n3a^reatteinregteren ©efinnung. ©. ^ieju Si^otoSfv, $erjog
fofle, toogegen ^erjog (E^rijlo^^ ©ctytofc ^rtjlo^^ @. 161. |— 3* Augsburg
tytyl, €tabt SSeil^etm, ©tabt unb em^png (£^nflo^^ 64 ge^bebrtefe toon.
@(^lo6 Sanbsberg nebjl einer SRente toon bittern au« bent £eere ©erjogJHlbre^tS,
ja^rlt^ 1400 fl er^ielt. 2ll« bie toertrag«* unter biefen au# etnen toon vlil las toon
mafitgen ge^n Sa^re fl^ t^rem Snbe 2lben«berg.
nafcrten, rlicftc ^erjog 2Hbrec^t am 3. 2lu<$ bte« ifl falf^; ber W>ai$*
23. gebr. 1485 mit einetn $eere toon berger befanb fi(^ auf bem ^eimritt toon
$RHnti)tn au« unb ncfym bie <£$rifio^ S^fln^en.
gugef^ro^enen ©eftfeungen in toenigen
Digitized by
Google
46 VII. 2>ie (S&romf toon (Siemens @enber.
bargerinbt, ben &on 8lben$perg, unb in au$ bem fattel geljept nnb mit
feiner aigne Ijanb erftoefcen K unb barnadfc Ijat Ijerfeog (Eriftoff bic [i34b]
2 ebefotann , ben JRorbeden unb fiorinfeen Sogner , aucty erftoctyen unb
etli<$ ire fnectyt gefangen Ijintoegf geficrt. bet SRorbed unb SBogner tyaben
bar&or Ijerfcog Sriftoffen ju 2Rin$en im bab gefangen: barum fyat ber*
ebet ffirft iefc bo toibergotten bifen factyenu
3n bifem jar ftnb ju 2lug$purg 4 grog giffen mit toaffer getoeffen.
bie 2 erften gig ftnb in junio getoeffen, unb $at ir jebli^e gemert 2 tag unb
io. Duii. nactyt. bie 3* gig ift getoeft an fant getifcen tag, bie fyat getoeret 1 tag
unb 2 nfid&t2. bife giffen tyaben faft grofen fd&aben tljan unb abgemeibfcio
grag auff ben engern unb toiffen toegf geficrt* bie 4. gig tyat angefangen
am 17* tag augusti, unb na$ 2 tagen in ber na$t Ijat fte atfo ju unb
ubertyanbt genomen, bag ber £e$ attentljatb &a$ erbrei$ bebecft fyat,
unb ber ftaotbau in fctyibte an bem 8e$ oberljatb $auftetten jerriffen [ift],
unb ift ber ganfe Secfy mit ganfeem flug in ben arm be$ 8e#$, ber burcty bte i*
25. 3uit. &orftatlaufft,gefouffen unfcftat] anfant3acob$ tag bie ftatmaur jerproctyen
unb Ijat in ben fyaufern, garten unb anbem orten grofen fcfyaben tfyan.
ettictye menfetyen, ba fte am morgen t>on bem betlj Ijaben toeflen auffftan,
tyaben fie alfo ligent im betl) in bad toaffer griffen. ber 8e$ fyat auff ber
pkiti} bil tucker [ma] fyintoegf geficrt nnb auc$ bit tuctyer jerriffen, tyn*2*
toegt gefiert unb jerfefeet. toer tyat in fant SacobS ober fant ©ebafttan
capefl toeUen gan, ber tyat bid ju bem nabet in bem toaffer mieffen n>ar*
ten. in ber borftat Ijaben bie menfd^en auf fctyiffen ju ainanber mieffen
faren* bie ftatgraben finb afle, mit toaffer erfilt, ubergangen, unb ftnb
ber ftat fifdfc atte barbon gefd&toumen, in anbere toaffer fomen. in men* »
fc^en gebed&tnus ift nie geljBrt nocty gefectyen toorben folios grog toaffer ju
2lug$purg getoeffen fein.
[i35b] Anno domini 1486 toarb ber Ijergott ober filberin crucifif fyie
jum t^um gemad&t, toigt 40 rnard, 15 lott, 1 quintlin. geftabt afleS
528 fl. «o
[i36b] Anno domini 1487, ba finig 9Watljiafc§ bie 9?e»enftat in £)fter*
16. ber bet ber ©orftat \)'u furlaufft. 20. au$ ©il tfl^er jft lumjNti jerriffen. 22. im Htfy
wajfer. 24. fcu flatgrafcen, barin Ui fiat fifa ganb :c. 30. 3n b auf SI. 235*.
1. Wa$ ber fllaubroilrbigflcn fiber- III®. 488 ff.; ©iirbmger, «rteg«ge[^.
He(erunf) rourbe ^.»on $ben*berg burc^ »cn ©apern k. II @. 143.
ben 3)iefter t>om SJoffe geflofeen unb i>on 2. S3on einem progen Staffer auf
©iegfrteb t>on giauenberg getobtet; ber tftltam (8. 3«U) erjabteu bte 3a$rbft<$er
©oguer uubSui^a.b »cntHorbac^ »ur« be« 15.3^bt«.in@t.»^ron.X^.374/8.
ben tjom $er$oge utebergcranut. ^iejler
Digitized by
Google
1486—1488. 47
ret* tenger benn jar wtb tag fcelcgcrt Ijat unb nit Ijat lilnben geminnen,
Ijat bie ftat 3tug$purg fatfcr grtberi^en ain grofe fumma getfc geli<$en,
fcin IriegS&otd ju bcffilbcn K
Anno domini 1488 Ijat man ju 8lug$purg bie ctfftn let-in unb
sf<$ranfen gemac^t2.
[i37a] 2fai tefcten tag januarii ift ber ro. !. 3fta$imitianu$ in feiner aignc 31. san.
ftat ©rug! toon fcinen aigen unbertljanen gefangen toorben in gtanber
unb faft uneerti<$, it&el unb fc§matic$ geljalten unb ttacticrt toorben, unb
Ijaben in feiner nit, gegentmrtiglait bie graben unb Ijerw, feine biener
10 unb Ijoffgefiinbt gepeintget unb ntit ber pern gefragt bon finig 3Raj:tmUianS
regiment3, bie bon Srugl Ija&en 60 66fer fcu&en fcerorbnet, ben linig
aKajimifian gu bertyietten, unb Ija&en feiner biener lainen bei im gelauffen
bann gum erften lectyt 6t$ in 10, barna# 5. e$ Ijat fi# ongefar auff
bife geit begeben, bag Slmbrofi £>ec$ftetter, ain lauffmann bon SlugSpurg,
is gfi Srugf in ber ftat ift gelegen. ber Ijat ain freien gugang geljept gu
finig SWajimilian, ber Ijat im bit gefelfd^afft geleift unb ergefclictyait ge*
nta$t, autff toil getfe gelictyen, bag ber frum finig ber befen buben, bie fein
ljutten unb toewarttoten, ungeftiem, auffrierig, freffenficty unb muttmfltg
leben unb gefd^rei barmit ftittet unb giittiger mactyte.
20 [i37b] ®aifer gribericty tyat am 5. tag mai mit 40000 mannen bie ftat
iBrugf befegert, bamit er feinen fun 2Kajttmi(ian au« ber gefenfnus er*
lebige K ©a nun bie gfeming gu SBrugf ^aben gefed&en, bag fie f olid&er
5. *£ie b«t man gema$t bie eiftne fettyinen u. f^tanfen' in & weitet unten auf 931. 237*.
8. ' ubel unb fc&malid}' fe^lt in 6. 9. u. bem finig unbet augen. 10. gepeiniglufy. 13. bie
». 93c. fyaben 60 mann be8, ©etloten bfiben, bie Ijanb mieffen ben finig ©et&ietten unb fyaben
»on bem finig ad feine biener gef^aft unb getyann, auSgenomen 5 petfon. 13. ongefetbt.
19. ba$ et $at geben ben bofen, mutnriUigen bfiben, ben 60 mannen, bie fein mt. faben verdict,
bamit fte barber geftimct weten nnb baSbet ftainblidjet. 20. f. ftriebrid} mit bilf bed to. reic&8
$at ac. 21. 4au8 bet gefencfnuS' fefylt in 6. 22. nu. 22. bie butget ju SBr. fadjen.
1. SSgt tyiegu ©tetten @. 227. captivitatis ap. Pez, SS. rer. Austr. II
2. S39U488, Wmtblon, SBLlOb: 'it. @. 552 ff. ; bie fe&r ctusful?rlidje 3)ar«
32 U fiir 24 fc^tog fiir btc Ictten t?e filr fteflung in ®enber8Chronogr. 331.2 18*ff.;
atnS 10 grog. f. pro assumptions 2t(^xtor»gft), ©efity. be8 $ctuje8 §a&3burg
Mariae (9. Hug.); it 33 ft 5 6 5 tyx. S3b. VIII @. 94; Wmamt, 2Kaj:imUian
tomb 10 gennttner tonb 9 U. tfjfettS art I, 19.
20 fettin attcnt^alben inn ben gaffett ^e 4. SWajcimilian erkngte tta($ toiert*
filr 1 U 7 b. f. vigilia Bartholomae fyatfcmonatlidjer (irenger §aft burc^ einen
(23. Hug.). filr i^n ungiinptgen $ertrag, ben er mit
3. @an& furg Saltier 531. 124^. — ben Hufjianbifd&en abfc^log, feine grei*
9Raj:imilian tourbe tnfotgc einer @m£iJ» ^ett. 2)aS gu feiner (Silebigung au$ ber
rung berS3iirger fconSriigge am2.gebr. ©efangenf^aft unter gii^rung feineS
1488 gefangett gefe^t. *gl. §cinr. SSaterS ^erangie^enbe 9?ei^3^eer (toon
2)ei($«ier8 (S^ron. in ©t.^ron. XI 20000 2Kann) traf erft no^ Wctyfafi
©. 547, 1 ff.; „(§tft$e geWi^t" 1. c biefe« $ertrage« in ber 9HebeiIauben
715, 4; bie 3)arfteUung Bet gugger ein unb belagerte bie ©tabt (Sent.
<S. 981 ff. @. bie gfetifoeitige Narratio
Digitized by
Google
48
VII. 2>te (Sprout! toon (Siemens @enber.
maty nit Ijaben Khiben toibetftanb tljon, autf) i>on nemanfc laht Ijilf nit
Ijaben geljept, $aben fie mit gemainem tat bef^loffen, bafj fie mit nenet
btenSpatfait unb tebetenfe Itntg 9WajimUtan benrifuet tymadf toeQen ab*
ttag tljon. unb Jjaben auff bent fltofen mattt eui gtofeu, $o$en tinglic^en
ftut, !oftti<$ gejtett, auffgetidbt unb in gat eetltcty batauff gefefct, ber ge«*
fenftm* lebtg jett unb in, ffit iren tec^ten Ijettn ettfinbt unb um ire be*
gangen itfal gnab begett, baf bet gfittig fintg nit ottein mit ftett^em ge*
mfiet, funber an<$ fntt ainent laifetUctyen Ijetfcen betgeben $at, fanber
au$ folid^d inen mit btieff unb figel e$ beftett Ijat, unb toel ffit fie feiuen
Ijettn unb batet, laifet gtiberi^en, bitten, ift na$ folittyem auff ainemio
Hainem tSflin au$ bet ftat jfi feinem fcatet in ba$ IjBt geribten.
3n bifem jug Ijaben bie bon 3fag$})utg bem laifet gef<$i<ft 18 pfetbt,
180 jfifufjwtb 2u>figen1.
2o. no». [i38a] 8lm bonftag na$ (gtijabetlj um nrittag ift be* SWetyttinget* $an«
^7 betptunnen, in bemfelben $au$ ift bet butget ttindftuben ju betfelbe jeiti5
getoeffen. bet utatfetyatd bon ©ibetac$ fyet ben butgetn ain gtofen toitben
fd^tteintopf gef$en<ft, unb ate man in effen toolt, toatb bet Iani($ et<
Moben, unb lam bad feut oben in bad fans, bag e« neman^ ettet^en
funbt2.
5. unb alt oil imn migli^ ijt geweffen jft t&pn mit ben $od>fhn eeten auff ben boefren finiglWfren
ftftl gefefct, iren te^ten natutlidjen b. 7. weldjen !. m. al* ain gftttiger fflrft unb ainl
fatfetli$en, grofen bet^en mit fce1i$em gemftt nit aOein folid)en frcffel veqi$en bat :c.
16. 'ttilben' feblt in 6.
1. ©&. 1488 (coftung ber ro^6 tonb
jua$ in glannbern anno bomtni 1488)
8L 85a : 'uff montag naif) bem funtaa
quasimodogeniti, to>ct« bet toiertjetyenb
tag bed monetd ajtyriflid, fyaUn §er
fiannd Sangenrnantel, $er Subtoig $ofer,
bapb attt buraermaifter, tonb 33tri($ £8<$-
fletter, toertoefer fcer flttclaufen ©jailer,
attten burgermaifterd , uff bcfellnujj aind
erfamen rate tonb uff bad fa^ferltc^ man-
bat ainem erfamen rat an bem ^ailigen
palm tag (30. 2fla'rj) nfic^Pncrganngen
gfifomen , ge^iilff tonb rettung bem r8mi*
f^en ffinig k., ber toon feinen tmbertya-
ncn gfi ©rud in glflnnbern fanntflic^ ge*
^attten »irbetr bafclbft ^imefc^itfen an«
fangflic^ ^unbert »nb fec^jepen fSgfne^t
tonb bama^ 25 fugtne^t befteflt, bad
mac^t in ainet fumm 141 fne^t , tomtb
aetytt in i^ebem Befunber, »etrn ft an^tc-
fen, fflr f oib, fpe^6/ f^a'ben tonb afle f aqen
all reopen ain retnif$en gulbin tonb
bar^u anfangllicj ain ruftgulbtn, tonb
na^ bem ft^ ber xug totfli^t no^ etti$
tag toer^ie^eu mSc$tf fo ift mit in afcge*
ret>t, attetueijl ft alfo tie ligen , bad man
bann ir tyebem fcefunber all tooc^en ain
^alben gutbin r. tonb nit mer geben futte,
tont} ft »ie obfteet an^ie^en, fo gat in
bann ber obgef^riben folb an ; ber oberft
rotmaifter \\t ffialt^er ®umera»cr toon
3nri(^, ber fat jwifacjen fo(b, tonb wann
ft antjic^en , fo gc$t man pfc^ffcrn tonb
trumbfc^Iager tyebem ain toot^en 1V2 fiut*
bin bejjglei^d bem fainbriA, toat^bel tonb
f<$reiber.' @. and^ bie 'cofrang bed jard
ber ^ilff im ftiberlannb ^erren SKar>
milian ffiBnrifc&en funig k.' in bet ©8.
bed Sabred 1489. (Wity paginiett)
2. 3n ber »8. bed 3abrtd 1488
flnbct ft(^ 81. 39b outer ber Ubetf^ttft:
'Sofrung ber pranft ber SKnttngen fad
ber burger trtneffifiben, bie toff bonrftag
eilfabett nS^fttoergangen jer mtttemtag
laiber toerpronnen ift' eine Hnja&l anf
biefen ©ranb bejflgn^er (JSntt&ge. —
Digitized by
Google
1488—1490.
49
8Cm afftermontag *or ©arbare finb bie Don Sfogdpurg in fctytoabi* x ^t<.
f$en bunbt fomen uttb fd^toSrcn 2 rittero ben bunbt jfl gotten1.
Anno domini 1489 tft anff ben tir$entl)uren ju unfer Hebe gratoen
gegen bent $erfa$ »ar$ bad jintet gefefet tootben. bet fnopf , creufc,
5 unb $an, Don fupfer gemad&t, toigt 3 centner 9 lib. bad Ijat man laufft
urn 37 fl unb baranff aergutbt 116 bucaten. bet grSfer tnopf faffet
2 fc^aff roglen minber ained bietttngd. bent golbf^mib ju aergulben ijat
man jfi Ion geben 85 p 22 crefifcer2,. bet Kainen fnS^f ainet faffet
2 sterling.
|0 Anno domini 1490 fytQerfcog 3erg mit ben graven *on fetingen
$ie ain tag geljept, unb fafc am rettyten ber gtaff *on ©Jirtenberg unb
bie bifctyoff *on Sltctyftet, {Regendpurg, ©urotd, bed lingd ton ©etyem
unb t>it fflrften x&tf). unb ob 30 boctor3. bie marten fo toil ainjug, bag
nu$fe aud bem redjten toarb. ba ribt gtaff 3oa$im tyimoegt unb nam
I588a(erftain unb 3Her$aim ein4.
2. Xiefet 9tbf«t) fcbj in b an anberet eteOe, auf 91. 240*. [4. ifl ba* bjlfrin taawett (!) jura
ttjom auff ben tt)uten gegenwarfc tern *J?etIac^ gefefct Morten, u. bet fupfeiin fnopfban unb crtufe
barauf w. 3 centner u. 9 pfunbt, toflent 37 fl. 7. roggel. 8. man feat batan tergult 116
bucaten unb b/at bem golbfamib jfi bergulben jft (on geben 85 fl unb 22 cteufcer. 8. * flainen *
au» b ftatt 'tlaine' in a. 15. Diefet «bfafc feb.lt in 6.
Had) ber ©orbereitung bed 9ta$ee :c.
©I. 80t> mar ber ©penber be«ffiiibf<$toein-
fotojed Sunter $and, SWarfdjatt toon
©iberbacb ; bad gcuer enrftanb, aid man
*ben totf baren nub befeugen toolf , too*
bei 'ber tyunicb, ber anff bem poben mit
feSnen nmlegt , jcrfloben toad* unb 'ba«
feuer cben in bie foStt tommen' . 2>a«
$aud (Utrtcb SWeuting geb&renb) tourbe
toieber aufgebaut unb, nadjbem man bid
nir ©oflenbuna be« fteubaueS jtoei Sabre
(ana in ben tyater toon bem ©tabnpfleger
<5brtftoj>$ ^eutinger betoobnten Qant
uijammengetommen, toon ber „©efett*
fd)afr toieber bqoaen. ftSfcrcl f. L e.,
too aud) ilber bie fruperen ©ifce berfetben
bertcbtet toirb. @. and) 3Sger @. 65»;
bei fecm ©I. 200* lautet ber @^Iufi:
unb ber feufopf toarb ben toter ftattfnecV
ten am aufltragen, blefetbcn bueben
fraffenb in j4 bem ©cbtoelgfll, bem rotrt.
1. 2>ie ©tabt 2tag«burg toeigerte fid)
nad) Jh:5ften, bem neuerria;teten ©unbe
betjutreten, erlangte au^ noa) am 2. 3uni
1488 torn Haifa bie«bej. 2)t«pen«,
tourbe aber bann trobbem nod) in tent-
felben 3«b^« jum ifnWtttfi gejtoungen.
(Sine Knjabl ^ierauf bqflglid;er @f$rift-
ftflde flnben fl<^ in berfttterallen^amm-
etabte^coniten XXin.
lung bed «ug«b. @tabt*?(ra)it5e8. »gt.
JUtt^fel, Urf. 3. @ef<$. be« fa)to«bif*en
©unbe« I (©ibt.be* lit. »er. in ©tuttg.,
»b. XIV) @. 48 mit «nm. •.
2. S3al. ©raun, ©if(^. m e. 115.
3. 2)te ©erbanblungen fanben am
Knfang bed 3abre« ftatt. ©. ba« ^tc^er
ge^Brenbe ©tild unter ben ©eitagen,
too bie grofien nt biefem augerorbentlia)
^ablreicb befudpten Sag getroffenen ©or*
lebrungen ju erfctyen finb.
4. ^erjoa ©eorg b«tte nad; bem Xobe
bed ©rafen Subtoia toon fettingen toon
beffen mit bem ©rafen U(rtd) toon 2Kont*
Sort tocrm&Wten Xo^terSWagbalena btren
ixhfytii au ft^ gefauft unb, ate bie
©rftber, bie ©rafen ffiotfgana unb 3oa*
Aim, tyre&intoitttgung toertoeigerten, ba«
jDttingf^e ©ebiet mit SBaffenaetoatt ein*
genommen; bid Oflem 1488 toar mit
auena^me toon 9?erc8beim .bie gauge
®raffd)aft in feinen fanben. @. ^i«u
Braced @. 420; Ann. Neresh. in
Mon. Germ. Script X €5. 30; @trclin,
©efd).bcr©rafen toonOttingen©. 167ff.;
ilber ben Kudtrag ber <5a$e burd) ben
2)in(el9babter Qfntfcbeib Wflcr, ®«W-
toon @^toaben ©b. V @. 315.
Digitized by
Google
50 VII. 2>ie Circuit bon (Hemene @enber.
[i38b] ®a« ift bie urfa<$, baruntb bcr fd^tofibtfc^ bunb gentactyt ift toorben :
$erfeog3erg bonSatyren unberftonb fi$, bur$ feme btener an bet grenifc
feme* ffirftentljumbs gen ®c§n>aben toarfc feine, nadft>auren wiberju*
truden unb nriber atten pxantf) ju Ijanblen na$ fement gefaflen toiber bie
pretaten, ft&t unb abet, unb toolt feine gtatfeleut fefeen in bte ftfit 8fog«* *
purg, Ufot, 3Jtentingen unb 2Berb, bantit, n>er ba in fein fonbt n>o(t
}ie$en, am gtatt nemen *. ju bent tefcten jocty $err Subtoig ton $ab$perg
(bet nun am gemattiger ritter an Ijerfeog Sergen Ijoff toati) ju SBetyffen*
i}orn au$ unb pttnbett bad defter JRogtenburg unb tljat grofen f$aben ba
unb jocty mit bent raub toibet gen SBetyffenljorn 2. w
5Dic bon Sugfyurg unb Utnt unb etticty graben unb ebet lamen jfi
ainanber unb[ratf$(agten, [u>ie fie bent rgrofen getoalt Ijerfeog Sergen
toBlten nnberftanb tfyon ; tyeut trudf t er ben unber, ntorgen ain anbern,
tea fie al am^etttg int nit ttriberftanb ttyien, unb f<$touren ain bunb ju*
fanten3, all ^ainanber ber^olfen ju fein unb f$tcften]ain botfd&afft ju»
!aifet griberi<$en unb jeigten int it bef$tt>emu$ an unb begerten, bag
er [139*] iren bunbt beftette. bad tljet er unb !am barju au$ in bifen
bunb4.
Unb barnacty ift bifer bunbt ju Stagtyurg unb auff bent 8e<$fetb
1. Diefei 6ojj feblt in b. 2. $. ©. d. SB. $at im futgenommen, na$ feinem gefatlen bur*
feine amptleut bit prtlattn , abel unb fiat an ben grenifren feme* lanb* gegen 6$maben matfc
unfccmitflid? ju ma$en unb neu oberfait einjfijiefren unb molt miber alte gemonfcait gen «., U.,
97). u. ©. feine glaitfdjleut fefcen/^bamit bife, bie aul bifen ftaten in fein lanbt lieefrn, ba ten
feinen bienetn ain glait nemen. 10. batna$ if* b. 8. »• $•* "^er, faft gemaltig an beifreg
3ergen boff, ju ffleiffen&oten aul bet flat mit etliefcen ffifjfnecbten gen (R. in ba* dofltr jo(^n unb.
ma* er ba gefunben $at, bat er afle* genomen unb plinbect unb e* gen SBeijffenboren gefiert unb
in fatenber bab bem clofUr grofen f$aben jugeffigt. 12. folium gr. g. unb jmang, 13. beinbt.
15. ba baben fie all jfi ainanbec gef$moren unb ain bunbt gematy, ma* ainen angang, fol ben
anbern au$ angan unb mit mecenbei $anbt ainanbec beiftan unb oerfcolfen fein.
1. <&. fiber bic ftfcerariffc, bic ftd^ au^ bte SBciffcntyoracr ©ifloric Ui ©au«
§erjoa ©cora in btefcr $tit fleactt bte mann, Ducucn inx ©ejty. be« ©aucnt*
WtoabifAcn ©tanbe crlaubte, ^fipcr 1. c. frtege« in Dberfq>to>abett I ©. 16.
@. 270 ff. ; SBrunner, ©eitr. j. ©eft. bcr 3. @. fiber bie (Sntfletyung befl f*»a-
aWarfgrafWaft®urgaufim31.3a^rc8bcr. bitten «imbe« ?flfler 1. c. @. 267 ff.;
be« *tft. «rei«*S3er. f . @*»aben u. 5«eub. &\M tl L c. ©. 1 ff . ; Wmann I ©. 55 ff . ;
©. 88 ff. @tSIin UI e. 61 8 ff., f otoie bie bcrt auf«
2. fiubn>ia toon $abfiberg, bcr ^ffeaer acftt^rte SJiteratur. Sgl. auc^ bic 2Bciffen«
toon ©eiffenborn, ttberflel bic abtei bonier ©ift. 1. c. ©. 19.
9?o0genburg unb »urbc be^alb in bic 4. 9M<$tgriebric$, fonbem fein@ofa
2(^t erflSrt (3. 3an. 1488), »%enb bcr aKajlmilian, junS^fi alfl ©err ber i^m
©erjog toom f^tofibif^en ©unbc«geri(^tc toon ©iegntnnb abgerretenen 2anbcrgt>
^nm <Sc^abcnerfaft toerurt^cilt nmrbc, biete. 2)ic SBefiStiaung be« 8unbe« burdj
tt>c((^e©epintmunaau(^im3)inte(«bfi^er SWajintUian (auff feiner tatyferlicften
33ertragt>om 10. Sunt 1489 ©efla'tigung SWa^ep. crn(!u(^ befcld^e) dd. 5. <&q>t.
fanb. e. ^iejler, ©ef(^. »a$ern« m 1488 f. bci tfffitfet I @. 38 ff.
©. 524 ff.; ©runner 1. c. @. 89 ff. SSgl.
Digiti
zed by G00gle
U90—1491.
51
bur$ ben laifer, furften, pretaten, ebet unb ftat gentert, gefterdt unb
Beftett ttorben K bag cr nit attein fftrften $at Ninben nriberftanbt tyon,
and) finigen,
3»tf^cn Ijerfeog 3ergen unb bent abbt toon {Rodenburg ift ju 5fag$*
spurg ain tag geljalten toorben2, unb ift an be* latfer* ftabt ber bif<$of
Don 8U#ftet atn comntiffari getoeffen. ate offt ber abbt toon SRodenburg3
auff ba$ rattyau* tft gangen, $at er atoeg unber bent mantel am Banker
ange^e^t unb fetn fttytoert an ber fettten. bent abbt ftnb beigeftanben
graff #aug toon ©erbenberg, graft SBofffgang toon £)tingen unb etti$
lotoont abet, afogSpurg unb Ufot mit anbern retc^ftSten.
#erfeog Serg Ijat ft$ nttt bent ro. faifer unb Itntg ju 3n$prug!
toerfenbt4.
8nt affterntontag nacty invocavit tft ber ro. ftntg 3Jto$imttian gen22^^-
[i39b] 3lng$}>urg lonten. ba tft er gar eerttcty bon afler prtefterfctyafft nttt
«bem IjaUtgtunt, rat unb aflent toold ber ftat nttt atner procefc enpfangen
toorben unb ift ju SlugSpurg ptiben bis letare5* 13i*4oi5n
3. auff foli$4 bafcen bie otyemelten j& fatfer %. ain ibotfaafft gt [dpi eft unb im anjeigt, »af ge*
fd&wwnuf inen b- 3. ant&ie, u. wie fie ain bunbt mit ainanber baben a,emad)t unb fcin tnt. gc*
betten , baf ct (olidjm bunbt befiett , ben bet f. nit attain b, ai befiett, funbec et felb* au$ in
bifen bunbt fomen ifl , unb barnad) ju 21. unb auff bent fiedjfelb burdj ben faifet mit oil furften,
ptelaten, abet* unb reid)ftdten gemert unb aefterdt ifl woiben. 11. unb feinem fun SWajimilian.
15. baitgtum. m. gemeiner px., aud) ganfeen rat unb etlidj. 16. beliben.
1. @emeint ift bie 3ufammen3ie$ung
bed 9teu$«$eere« unb f$tt>Sbtf<$en ©un*
be*$ecre« gegen $crjog 2ttbre<$t toon
©atjern im grilling 1492.
2. ©. oben @. 49 Stout 3.
3. ©eorg 2Ratcr.
4. $erjoa ©eorg bra<$te bie ganje
gafien* unb Oflcrjeit, Ms ^fingflen 1489
unter unaetyeurem Sluftoanbe ant fatfer*
li<$en$oflager juSmtSbrud JU. @.9ttej*
lerlH©. 525 ff.
5. 9RarimiitanS btesmatiger 2hifent>
$att in2tog«burg tying mit ben©erbanb*
fangen toeaen ber 3fostb,fung ber 9ftart*
araffaaft ©urgau jufammen. ©. unten
2>emer ©I. 226b. ©». 1491 (coflung ber
tnntgniAen maiefiat, bie toff afftermantag
tor tRatfae ^erfam, 22. gebr.) »I. 20b :
it. 20 ft ber fttnigHi^en maiefiat 10
trmnbetten mtttt>oc$ yigilia Mathie
(23. *ebr.) ; it. 4 fl jroa^en feiner maie»
fiat futtenf^tager; tt4fl aincm feiner
mauftat fd^toegter tonb ainem ^uggen«
Wager ; it. 4 fl feiner maieftat jtoatyen
fetb trnmBettcn. — @ampftag toor 8lemi«
nifcere[(26. gebruar) »t. 21»: ju ernn
ift fein funtgfti^en gnaben ain toerguflte
fd^eur, aefhtnb be^ 110 gutbin, tonb 6
iuberla^ mit toif^en gef^anncft toorben;
it. 3 U 10 6 2 d toon bem attem aetragen ;
it 13 U 16 6 tomb ain a^mer roatfd^toein
tonb jetragen gettamtdt ^er^og Srijtofen
toon ©apern; tt. 13 U 16 6 tomb ain
atytner toatf^toein tonb gctragen gef^anndt
atnem tannbtgtafen toon ©effen mit
jtoatyen jfiberta^ mit totfe^en ; it. 13 U
16 g tomb atn aether toalf$ti>ein tonb
jetrageu gef^anndt bem iun^ern graf
(Sberfcarten toonSBirttemberg mtt 2 jfiber*
U6f mit toif^en; it. 13 U. 16 6 tomb
ain atjmer roalf^roein tonb getragen ge«
fd^anndt ainem grafen toon Sn^aut, tnit
fanH)t greater guberta^ mit toif^en. —
Cat and) Suttp. ©runner , flatter 2Rar>
mutan I. u. bie ffiei<$Sfiabt «ttg«burg,
?rogr. ber @tubien*2fafiatt @t. @te^^an
(»el^e« tint toiflfommene Srga'njung ju
©erberaer* 3Ronogra^)^ie JJonrab $eu«
tinger in feinem ©er^ttniffe jum flaifer
aWarimittan I" bietet) @. 16.
Digitized by
Google
52
VII. 3)tc <£$rpnif toon (Siemens @euber.
£>arnac$ ift er gen 9iierenberg auff ben reictyftog geribten. bafet&en
finb toerfamtet getoeffen bet faifer griberictyen, feinem toater, 36 fftrflen
mit tit prelaten, graben, freien unb toom abet, aucty toil reid^ftat1.
3& 9tog$purg ift loren nnb toetn faft tljeur gctt>cffen : nm 1 fd^aff
loren 4 p. 15 creufeer, um 1 fc$aff roglen* aud^ fo toil, urn 1 f draffs
gerften 3 fl. 15 creufcer, um 1 fctyaff $afcer$ 2 p. ber toein tft atfo t^eur
getoeffen, ate nte in gebec$tnu$ bet menfetyen getoeft ift \
2lin rat Ijie Ijat 3 mat in ber tt>uc$en ain fpenb geben, atoeg ainem
menfetyen 1 A ober ain fcrot, 1 A toerbt. bad capitel gum tljum Ijat in
ber tmtd&en 2 fyenb gefcen atoeg ainem 1 A, ju fant Urlicty Ijat man al"
touctyen ain tyenb geben, ainem menfdjen 'ain prot, 1 Atoerbt, ober
1 A, ben Ijieigen unb fremben, toer fomen ift. [i4oa] e« ift ain foftd^e
grofe menge tootds an bie fyenb lomen, bag auff ain fpenb 11 9Kinc$er
pfunbt nit toot ttedft Ijafcen3.
£)a$ Ijungertucty ju fant SWortfeen ift gemad&t toorben4* »
flaifer griberid^ tyat Ijerfeog Stored^ toon 3ttinc$en in bie auc$t
4. 3fi 21. b>t bie tyeure faft jfigenomen, betglefaen aufjerb>lb au$. man b>t geben umb 1 fa.
mit rogfen 4 fl unb 15 cr., umb 1 fa. 3. 3 fl 15 «. 6. $. 2 fl: H/2 fl. 8. b>t 2 ma! in
bet wu$en — armen leuten ba8 aUenmftfen geben. 10. ain conbent jfi fant U. b>t 1 mat in
bet wudjen atmen leuten foeben] 1 pfenbt wert brot obet 1 b., wan [baS] brot jerrann. 16. a$t.
1. 9fla$imiUan ritt am 15. 2fla*rj in
MroBerg ein. @. $einr. 2>ei<$8ter8
(£&ron. in €>t.»<B&ron. XI 563, 5 unb
„<gfft$c gef<$i<$t" 1. c. ©. 729, 5. (Sine
Sifle ber auf bem fflet<$8tage Slntoefenben
Pnbet fty eBenba @. 729, 8 ff.
2. SBgl. bte £u$erif#e gortfefeuna
ber 3a$rB. bid 1469 in @t-(B&rott. XI
@. 505, 7; $einr. 2)eic$$terS (£&ron.
1. c. ©. 569, 10; bie SBeiffen^oroer
$iflortel. c €J. 29. fta^fotgenbe <Preis*
ttfle au$ bem SaBre 1491 ifl ber <£&ron.
toon (St. Sa'ger SBt. 68b cntnommen: 2)ig
ja$r tourb ein grofje tljeurung, toeltidje
3 ja^r cmehtanber getoegrt, unb
IjaBeu attertyanb toictuatien gegolten, toie
tootgt:
3Er —
£r —
3£r —
3Er 30
Ix —
toaiqenunblo^renbadf^affft 5
ber roggen
bie gerften
ber ^abern
bie Heft
ber toierling birfc^
1 toeirttng eroi8
1 toierttng fatcj
1 to ftyoebtjfcitt
1 to rinbtfleif^
P4
P3
ft2
PI
ft — It 14
ft — 3Er 7
ft — Xr5
ft — b. 4
ft — b. 3
1 to faftfteifa ft —
1 to Waff ffeiffi ft —
1 to Wtoeinen f^malq ft —
1 to rinbtf^matq ft —
1 to Wmeer ft —
1 to ferqen p —
1 ma6 »eiu ft —
1 maS Braun Bier ft —
ba$ fummer Bier ft —
1 mafi mitA ft —
1 to feeg fl -
1 ttaffter Bue^en Ijofcj ft 1
1 ax }. fl —
1 ftaffter Biird^en ^otcj fl —
1 to ctfett $. fl —
1 to futfer p. fl —
farbatoonif4>e Wue^ ft —
1 paax Qt\$\pixt fc$ue<$ fl —
b. 2
b. 2
3Er 3
b. 12
4
2
12
2
3
2
3Er 2
2r —
*r36
b. 4
Ir2
3Er 16
Xrl2
3. 3tu«fii^rli^er ©affer; bie fog.
^eutingerfd^e (S^ron. S3t. 94*.
4. SSgt. ^amm, Hier. August. II
©.12; ©dffer; bie fog. $eut&gerf$e
(B^ron. 331. 95b <fta$ tefeterer (S^ron.
tourbe bad $ungertu$ guerfi auf ^Pna»
flen be8 3a^re8 1491 aufge^ngt; bie
Soften fiir ba8 Xntf) Betrugen an ©etb
68 ©ulben uub ein Drt.
Digitized by
Google
1491—1492.
53
ti)anl, Don megen bag er SRegenSpurg Ijat toon bem reic§ pxafy 2 unb feme
briiber, tyerfeog Sriftoff unb SBofffgangen, nit gteictyen tail ires fcaterlic^en
erbs am lanbt molt geben. tyerfeog Srtftoff unb SBotffgang beftatten toil
friegS&otd ju rofc unb ju fujs, unb ber taifer gepott benen toon 5fog$purg,
5 bag fte Ijerfeog (Srtftoff unb Solffgangen mit fampt irem tooftf ftctyer unb
ungeirrt ain unb au$ ber ftabt lieffen jiec^en3, ba$ toolten bie toon
3fog«purg ju bem erften [nic$t] tl)on, bann fie molten Ijerfeog 3ttbrec$t$
frainbfc^afft auc§ beljatten4, aber boc$ gu bem terpen muften fie bem
faifer forfam fein unb pe nac§ gefatfen tauffen a\x$ unb einjiec^en. laifer
logriberid^ gepott alien fiirften, pretaten, graben, freien, eblen unb ben
reittyftiiten, bie in bem bunb toaffen, bag fie auff ben erpen tag [i4ob]
aprilis anno domini 1492 mit atter friegSriftung ju SlugSpurg auff bem
8e$fefb feien unb fic$ ba toerfamlen unb Ijerfeog Sripoffen unb 2Bo(ff*
gangen toiber iren bruber toer^olfen feien. unb ber faifer tyat margraff
is griberic^en bon Sranbenburg5 ju oberopem Ijauptmann bife$ lj8r$ toer*
orbnet.
5Die nac$gef<$ribnen fiirften, prefaten, grafcen, Ijerro, abet unb ftfitw 233b.
Pnb auferljatb 2lug$pUTg in ben biirfern toor bet pat gelegen6:
§erfcog Sripoff toon SJafyren unb Ijerfcog SBotffgang, fein bruber.
1. 9Regcn8p. $at eingenomen unb bem rei$ empfietb. 3. $.i(Er. u. SB. toon JBa^wn $aben toil
friegtoold j. x. u. j. f. auffgenomen. ba $at !. 8ft. benen toon 91. gepotten, bafj fte ber ob&emelte
futfien biener jfi tofj unb ju fujj ain fteien aingang unb auSgang geben in bet flat 21. ba* fcaben
fte j. b. e. nit weflen jftgeben, bamit fie $etfrog 9. ftainbf^afft au$ be^alten, bo$ §um lefcflen
bat ba* faifetU<$ manbat ffiittungen, u. ifi inen fteiet auSgang u. eingang jfigelauffen worben.
12. mit gewa&tnettet banbt unb aflet friegStiftung.
1. @.gu bem©angen bie gortfefeung
bed 2Mli<$f<$en £t>rott. toon 2)emerunter
tern 3. 1492. 2>er *c$tbrief dd. Sing,
23.3an. 1492 ijt abgebrucft bei flrenner,
2aubtags*93er$. X ©. 527 ff.
2. fe. WIM$ 1. c. ©.272, 11 mit
2fom. 2.
3. 2>er faifer crttcg am 23. 3an.
1492 an ben Maty ber @tabt Augsburg
ein SWanbat mit bem ©efe^i, bem #ergog
SMfgang gegen $ergog 2Hbre<$t Beigu»
jle^en. 2ttteralien*@ammt be« 2fags&.
@t.*3tt(^.
4. tore^t fd^ricB toon Sauingen au«
am 20. 2ftar} 1492 an ben 9iatb ber
©tabt Sluggburg, inbem er ji<$ in ber
jlrittigen @a^e ju 9fce<$t erbietet unb er»
fn^t, ni#t rotber i^n gu fein; abgebrucft
bei guaaer @. 1054.
5. griebri^, ber S(lte, toon 2fo«ba<$*
©avreut^.
6. (Sine wSifta ber (auf bem Sedftetbe)
gujammengegogenen 9teii$8&8tter" finbet
fl^ Ui gugger ©. 1055 ff. @te toeid^t
»on ber ©enberf^en ineinjelnen3«^en*
angaben unb aubereu (SmgefatyeTten db
unb ermangelt ber Sfagabe ber toon beu
ftlBfiera ge^ettten (Sonttngente , bie ben
@$tuf3 ber Slufea'^ung in unferem $e$te
bilbet. Sluc^ w 351. 233b bringt (toon
f^a'terer $aub) ein foid&eS SSerjei(^ni§,
ba8 im (Sin&ehten toon bem bei @enber
abtoei($t unb mit bem guagerf^en iiber*
emftimmt, aber fid^er, »te aus einigen
rob*rtU(^en 3lnHSugen gu entnetymen i(t,
toon @enber beniifet tourbe; eine anbere,
mit feinem ber genannten SSergeic^niffe
gang iibereinftimmenbe ?ifte fte^t in
S)att, De pace publica @. 443 ff. , too
and) ©. 445 bie guggerf^e aufgenom-
men ift.
Digitized by
Google
54 VII. 2>te (Sfrrontf toon (Siemens @enber.
SWargraff fSriberi<$ toon ©ranbenburg, oberofter tyauptmann, $at gc»
fytyt ffir fi<$ felb* 400 tferbt, 80 tofigen, 40 jetten.
©raff gberljarbt toon SBirtenberg bcr toarb au$ ju ainem oberen
fyavip tntann toerorbnet. ber f$t<ft an fcinct ftabt graft #augen toon ffier*
benberg mit 500 pferben, 500 ju fftg1, 70 tofigen unb 80 jetten- bifes
jtoei ffirften lagen jttrifctyen bcr SBertacty unb Dbertyaufen unb bic toon
SRierenberg nit tocit bartoon.
[i4ia] SBifd&off ©ertyotb toon 3flinfe 115 pferbt, 6 to&gen, 2 jelten, Sub*
nng toon ©<$toalba fcin tyaup tntann. ;
©ifc$of toon ©irfcburg2 70 pferbt, 350 ju ffifc, 20 tofigen unb 12 io
jelten, Sonrabt toon ©ctyaumberg, tnarfc$al<f, fetn tyauptntann.
©ifc^off toon ©abenberg3 70 pferbt, 6 tofigen, 8 jetten.
3Rargraff toon ©aben4 60 pferbt, 5 tofigen, 3 jelten.
©raff Urltcty toon SWontfort, oberofter Ijaup tntann be$ abels5, 40
pferbt, 3 jelten. i*
©raff ©olffgang toon iStingen anftabt bed ©<$en!en toon Stympurg,
Ijauptutann fiber ben abel am SWedfer unb $o$en, ift toerorbnet getoeft
ben laiferltctyen fanen jfi fieren, 60 pferbt6 unb 600 jfi fu§.?
$err £>an$ toon;&ronfperg, anftabtUrli<$$ toongronfperg Ijauptmawi
fiber ben abel an ber SDonato, 100 pferbt, 700 jju fug, 80 toagen unb *>
20 jelten.
[i4ib] $err SBitljalm toon Weinegl, Ijauptutann fiber ben abel in ©ctytoaben
am unbem Hjonatotall, 80 pferbt, 600 ju fug, 40 toagen unb 22 jelten,
£>err£an$3a!ob toonSobntann, $auptmann fiber ben abelim $egeij,
100 pferbt,7, 900 ju.fug, 42 tofigen unb*23 jelten. ftnb ju $ferfen ge*2s
legen.
Die toon 2lng$purg 8 40 pferb, 250 ju fug, 36 tofigen unb 16 jelten*
$errffiitljalm,marfc§al<f toon ^apenljaint, ritter9, unb l?err$an$ Sangen*
5. 700 wfigen. ,7. Ditfet Safe fefclt in b. 11. brt Mfaoft* maif^ald. 21 Weimgt,
ritter. 26. 'jinb ju $f. flel.» fe^ft in 6.J
1. ©ei gugger, ffiemu. 2>att: 2500 Sfoaafcurg (in unferem Xerfc nl$t er«
gugtne^tc. toSfrtt) fcetrug na^ gugger, Han unb
2. fflubotf toon @<$erenfcerg. 2)att 40 $ferbe unb 270 gufjfaec&te.
3. $einrl<$m. ©rofj. 9. 891. 1488, ©1. 56*: 'ficr ©il»
4. (Efaifiow L $afm marfc$al<f toon ©a^m^etm ritter
5. ftem (w) : Oberfler ^au^tmann ift fcefteHt toier iar mtt 7 pfariten, folb
ber ritterfd&aft toon ©obenfee. ain jar 400 gulbht, angejtannben uff
6. $et gugger, ffttm u. $att: 40 mentag fattnt SWarlen SWagbalenen
$ferbe. abent k. 1488'; er btente ber @tabt
7. ©ei ffiem : 500 ^ferbe. al« @81bner bi* ju fetnem 2obe im
8. 2>a« (Sontittgent be8 ©if<$of« toon 3a^re 1508. ©. unten unter 1508.
Digitized by
Google
1492. 55
mantel, [burgermatfter unb titter, unb 8au$$5rlin, ber merger junft*
maifter, finb tyauptteut getoeffen unb ber $5rttn borju Inctymmaifter.
SRBrtingen 24 pferbt, 250 ju ffig, 30 tofigen, 4 bicften, tyauptmann
SRetnotb ton SRemngen1.
5 SRterenberg 32 pferb, 340 ju fug, 15 tt)5gen,L7 jeften unb 4 bidden,
fyroptmann ber ©trrtget, it fetbner* •
Mm 67 tferb, 400 jfl fug, 8 to&gen, 14 jetten, 8 bidden2, $aupt*
mann ffiityatm ^efferer, bet fant 9tatlja gelegen.
$aU ,18 pferb, 250 ju fug, 8 tofigen unb 2 bidden, Ijauptmann
ioaRi$el©tegmair3.
[i42a] (gfttngen 15 pferb, 110 jft fag, 5 tofigen, 6 jetten, tyauptmann
$ans t>on ©untyatnu
©indetepfiel 9 pferb, 61 ju fug, 11 toagen, 8 jelten unb 5 bidden,
Ijauptmann guj t>on 3Jtatyenfete 4,
i* SWemtngen 25 pferb, 90 ju fug, 11 tofigen, 8 jetten unb 5 bidden*
©iberacty 15 pferb, 60 ju fiig, 4 toagen unb 4 jetten5, Ijauptmann
$an$ ©c$ab.
{Ratenfyurg 12 pferb, 80 ju fug, 4 toagen, 4 jetten, ^auptmann
$aute ton 2Ro«§atm.
» {Rottenburg 12 tferb, 81 jajtfug«, 10 toagen unb 4 jetten, %aupt>
mann Srafum 3ttofato$.
Sinbato 6 pfetb, 120 ju fug, 6 t»5gen unb 6 jetten, Ijauptmann
$an$3Jiefcger7.
©rnfinb 8 pferb, 40 jfi fug, 2 tofigen unb 2 jetten.
» SReitlingen 12 pferb, 81 ju fug, 4 mfigen unb 4 jetten, ijauptmann
$ainri<$ ton 3Unljart.
$atyfyrunnen 10 pferb, 70 jfi fug, 3 tofigen unb 3 jetten, tyaupt*
mann (Sotfrib ©d^endf .
1. *unb rittet* fe< in 6. 2. u. «. $., ber m. junftm., bet ift tufcinmaijfct gewefen. 3. 'Wort*
lingen' fclflt in & na$ 4*Rurnfettfl\ 250 jfi f. : 350.fftfjfne$t in ft. 30 roagtn, 8 jelten, 4 gro§
bigfen fbicf* 9c§. fin^ct fic& in b U\ bUfct Bufoabjung uberatl, n>o in a nut Don *bi$fen'j bit
5tebe ifl). 4. Wemolb ». JR. 8. 'bei f. 9t. gelegen' fe^lt in b.
1. SRa<$ gugget, Hem u.2)att &etrug meifte).
blc Raffl bet ton SWrbUngen gejleu'ten 4. Wa<$ gugger unb ftem ftettten bie
ffnfiTneAte 350 2Hann ; tyt $auj>tmann 2)infel$bu$Ier nut 4 ©agen unb 3 3efte,
pteBna<$ gugger tteint»albbon©etbing, nac$ 2>att 3 ffifiaen unb 3 3elte; bet
na$ 9tem unb 3)att Wentbolb Don ffiem* $ait|)tmann tear §uc^« ton 3We»cnfcl«.
btnaen (©mbing). 5. SRcm: 3 3elte.
2. 9la^ §uggcr unb ffiem ftefltcn bie 6. SBef gngger 90, bet 9lem u. 3)att
Ulmet 5 »u$fen. 91 gugtoetye.
3. 9la^gugaer unb Hem tear $aupt» 7. ©ei gugger u. 2)att $an« iWejlet,
mann ber fatter SWi^et @enfft ((let- bet Hem ©an« SWelfeer.
Digitized by
Google
56
VII. 2)te (S^ronit toon (EUmene @enber.
[i42b] Ubetttngen 15 pferbt, 121 jfi fug, 6 tofigen unb 6 bidden, Ijaupt*
rnamt $ambert ftuppfferfctymtb1.
SBangen 4 pfetb, 29 ju f% 3 tofigen unb 3 jetten.
Sempten 3 pferb, 40 jfi fufc, 3 to&gen, 3 jelten unb 4 bidden2,
Ijauptmann SScit ©atler. *
Sauffbeiiren 8 pferb, 42 ju fu&, 3 tofigen unb 1 jeft, fymptmatro
$an$ ©ctytoefydart.
$$na 6 ^>fcrb, 40 ju fufc, 2 toSgen unb 2 jeften, tyauptntann $eter
8tg!3.
8eu!ir$ 4 pferb, 20 ju fufc, 1 tuagen unb 1 jclt. i
2Berb 6 ^ferb, 28 ju fufc, 3 tofigen unb 1 jelt4.
©^toeinfurbt 3 pferbt, 20 ju f% 2 tofigen, 1 jelt.
Softenfe 3 ^fcrb, 30 ju ffifc, 4 tofigen unb 1 jett.)
(Scngen 4 pferb, 30 ju fufj.
$fuUenborff 6 pfexb, 40 jfl fu&, 4 tofigen unb 1 jctt.
S^ut 23 i& fftg.
{Rottoetyl 4 pferb unb 24 ju fug.
aien 4 pferb unb 12 ju fug.
©opffingen 2 ^ferb unb 8 jfi ffifc5.
15
3r iebftctys bifer cWftet cm jctt:
[i43a] 8or$, Sempten, JRodfenburg,
3Jtabetberg, Dctyfenljaufen, {Retc$natt>,
3»)if alten, ©etngarten 6, ® c^uff enrteb ,
©endenborff, ©c^tngen, ©atetanfctytoetyt,
Donftetten, SBibftngen, S5Betyfncm>.
©utfe, Dttenbeuren,
4. '4 f>: fe< in 6.
btfunbcre jtlt flt^tpi.
10. 8ufu$. 15. 3 jeltcn. 20. ir jebli$6 bifer closer tat ain
1. Wa<$ Rugger unb Hem jfcttten ble
ufcerttngcr m$t 6 ©Ad^en, fonbern 6
3ctte, na<$ 2>att 6 SEB8aen u. 6 3cfte;
gugger u. 3)att nennen Den $am>tmann
ffiem$att £., fficm 5Rcimbre<$t #.
2. ©eiguga.cr,SRemunb2>attifinut
1 m$\t aufgef ityrt.
3. ©ci gugger unb 2>att ^ctcr Sid,
W SRem $eter gU<ty mit bcm ©etfafee:
proavi mei paterni primi sororis Ur-
sulae Hainzeliae maritus.
4. ©ei gugger, Hon u.S)att: 33elte.
5. $et &an 01. 235* ftnbct fty no*
fotgcnber $ufafe: 2>c« grafcn toon ©ft*
tcmbcrg ftStt fatten, uric fotgt: ©tubgart
3 jclt, SilMngcn an* 3 jeltcn ; SBato'
Ungen, (Sauftot, Settcnburg, 2Rarfca<$,
©ojppiugen , $errcnfcerg , &ir$fctai,
©Ut&erg, ©tfornbotff, ftaaoft, SBimtfen,
©altngen, SRiirtingen, ffiofcufrfb, 3tara($
unbSBfottfccuren, iebe* am jctt. 3>tefe
Slufjaljfattg ftnbct flA, Jcbo* toon Stem
atoeityenb, an* M 2)att @. 444.
6. ©ct ^cm 81. 235* fc^tt bad bd
Digitized by
Goool
e
1492. 57
Die freien tanbdfnettyt on fotb ob 2000. bcr tro&, frauen unb mann,
ob 2000.
SDlargraff gribericty t>on SBranbenburg Ijat an l?t. freuj tag bent io. anai.
ganfeen $8r auffbotten, unb ftnb ju Slugdpurg fftrjoctyen bid gen £>au*
5 ftetten, ba ftab fie biefetben na<$t betiben K
Dife orbnung mit bet toad&t Ijat man ju Sugdpurg getyalten tag unb d 230*.
na<$t, ba man auff bad 2ec$fetb ift jogen 2: man Ijat atte Maine t$8rtac$
6ef<$toffen an ber ftat unb mit grofen bantam toot termad&t. [143*] item
bte 4 t$or befefet mit guttem bold, 10 erbar mann toon bem rat unb
tojfinften, ttotgerift, unb ju in 8 beftelter fned^t in ljarnifd& unber ain
jieblid&d tljor. ber fcogt unb iebtid&er burgermatfter Ijat geljtyt 8 fnectyt.
man Ijat au$ tofid&ter geljept auff alien tljoren unb tprentadfc. auff jeb*
lidfrem junftfymd ijaben geu>a$t 40 mann. toeil bad bold tor ber ftat
ift gelegen, tyat man toeber frauen nocty mann aud ber ftat getauffen, ed
w $ab bann grofe notlj tljan. unb toer frembd herein toott, t$mz ju lauffen
ober bie ftat ju beflttytigen, bie liefc man on toer herein unb urn fcefyerjeit
nriber Ijinaud.
an ber mttouttyen xanmpt man Ijie auff bem graben bon SBertljactyer* £ |Baj.
brugertyor bid ju bem SRottentljor bie f$ran!en att Ijintoegf, bann man
20 molt bad told nit bur$ bte ftat tan jiectyen.
8m bonftog na<$ ffl. ftreuj tag3 jod^en fflr 11000 fftjfre$t, u. jm.
1700 pferb, 665 tofigen unb 48 grofer ftud bid&fen, atte faft tootgerift.
[i44a] Dieioeil bad frlegdfcofd ift ffirjogen4, tyaben bie ton Slugdpurg irD 230*.
friegdboltf jfl bem (Seginger tljor Ijinaud getauffen unb nacty inen bad
25 fljor toiberumb jflgefd^Ioffen , toie bann bie anber tljor atte aucty bef ctyloffen
1. ben man fain fcrb nit $at geben. 3. 3m Original fftlfftlig *an fant 3etgenjag\ f. 9lnm. 3.
5. $iefef flbfafe fe$lt in b. 8. »etma$t unb' »erf$ran<ft. 10. in : inen. [ 12. tfcurenlein.
13. 'fcaben ge»ad>f fe^lt in 6. 16. waffen unb n>er. 21. Da* ganfe \}otx ift auferfcalb bet
ftat gelegen bei Dberfaufen, $ferfen unb SBeflenbutg, unb am bonftag an f. 3. tag ifi ba* $5n
auS gepott margtaff Briberies ». S9r. auft bem leger auffbro^en, 11000 f. ic. 22. auSttaupt*,
loolgtrift, gfttl void , unb finb auff bifen tag jogen bit gen $auftetten", ba baben fie ic leger ge.
falagen. 23. bieweil : well. neben 9lug*p. ift farjo^en. 23. ^aben bie von % : tyit man
bet won %. Taifig, ba« fft§ool<! unb bie roagen jc.
©mbcr aenatmte Softer ffictngattcn; 2. ©. bie gortf. 3)emer« ©1.230^
bcr 8ufoatymtg folgt bort no^ bit Wottj : (©alt^tt 130b). S3gl. au<$ bie «at^tocr«
(flc) fatten jfifamm 20 £fert, 137 hie^t, orbnuna, bte fta^tbtenffce in bcr @tabt
4 tofigen, 48jeften. @. and^ 2>att©.444. Bctr. dd. 17.«prll in ber 2itter.»@amml.
1. ©ei Went 81. 236b $etgt e« ^ier 3. (gg mug ^eigen: 'ambonftag na#
jnfammtnfaffenb : man lag (toS^renb bes inventio crucis\ nSmlt(^ am 10. 2Rai,
ganjen 3uge«) cin nac^t jn ^auflettcn, nify, xolt ©enber $at, am bonflag an f.
4 na$t gum ©tabl unb 17 tag ju Aauf* Sergen tag.
rtngeu im felbt. 4. ©. Center «(.230b (ffialtyerl30b).
Digitized by
Google
58
VII. 2>ic (Sfcrontt toon (Siemens @enber.
11. awai,
D 231».
ftnb getocffcn. man Ijat frauen unb mcmen fcergunbt, in fcer ftat ouff fete
ftatmaur je gem, ju fe$en ba$ $8r ffirjte<$ent. fte Ija&en am morgen in
ber 4. ftunbt anfactyen ffir ju jtedjen, unb Ijat gctocrbt mtt ganjer orbnung
M$ um jtoetfen,
8m freitag ift ba$ lj5r bid gen ©tabet jogen *. bad ift 4 tag pltben. s
bama* ftnb fie gogen bi$ gen ftauffringen* ba Ijaben fte ir magenburg
gestagen, ba ftnb fie 18 tag pliben.:
3n btfer mttler [jeit Ijat bad IriegStootcf nictyfc anbetft tljan, bann
bag fie tagti$ in tyerfcog 8ttbre$t lembt finb gefatten unb bie atmen teut
pUnbert unb berau^t bid gen gftrftenfetb unb an Slmetfee. tyerfcog 3M6re$tio
ift ftttt gefeffen unb nid^td getoerbt, aid gang ed in nit an, ober [ate ob]
im bie armen leut [nit] juge^iJrten. na$ ainem monat iftauff ^erfeogSergen
ton ©afyern f often linig SDtajimUian, toon Sinfe erfobert, in bad $6r
lomen. ber Ijat an [i44b] fant Urbandtag frib gemac^t2, unb am fumptag
27. swai.bamad^ ift bad fcotcf ju fufc toiber Ijie auf bem graben ffirjogen, unb bad is
raifig toblcf Ijat man herein gelauffen, unb ift fiber na$t Ijte pltben.
w im*. ©ifd&off grtbertcty toon Sugd^urg molt ju 3Rinc$ingen im borf ber
burger toon 2lugdpurg ^auren fteuren3 tote feme arme teut unb aigenleut.
25. SWai.
D 231». J
2. l?abtn : fcanb. 6. jum morgen* am freitag ift ba* fcon ju $aujtetten auffbroefcen unb jodjen &i* gen
Jfauffringen. 7. Eiefer Safe fe< in 6. 8. Gbenfo 'im— jeit'. 9. gefaflen: gelauffen. 9. unb
attentat* bie armen teut plinbert unb mtt grofem taub wiberumb barmit in bie voagenburg jod)tn.
10. 4bi* gen — Hmerfee' fe&tt in b. 11. b,at fain fu§ nie beroegt obex reiberflanbt tb,an, tfcet
gtet<&, at* forbten im feine untertyan nit jft. 12. tatnad) ubtt ain monat tarn fintg 2Ra$imilian
Don ber ftat fiinfc fcerauff au* bit, au$ foflung unb jerung $erm 3ergen ©on Satyr tn unb fam in
bie roagenburg unb ma$t ba ain fxib. 18. wie fein aigen tynberfeffen.
1. @. bit auSfiibrttdfre 2)arfleflung
btefer ©egeben!)eiten bet 2)emer ©I. 231*
(2Battr)er 130b) ff. mit ben bajuge^bren-
ben Sfctmertungen.
2. 2Ra$imiltan font ate griebens-
toermittter am 17. 2flai ins $eer, am 18.
begannen bteSSertyaubtungen, am 25.2flat
roaren fte beenbet, toorauf bag $eer un*
toerjiiglic$ ft($ aufWfte. ©. r)ieju @trie>
binaer, S)et ^arn^f um SRegengburg,
©crpanblungen bc« ^ift. 95cr. toon Ober-
^fatg u. 9ecgcn«b., 3a$rg. 1891 t@. 193
3(nm. 1. Sbettba ©. 189 »trb auc^ toon
grogen ©elbfummen, bie ber flatfer toon
©erjog ©eorg empfietta, beric^tet.
3. 3)te ganje (Srja^lung @enber« ge»
^8rt nnter ba« 3a^r 1490. — 3m 3ar)re
1431 battc ^aifer ©igmunb ber @tabt
Augsburg bie S3ogteien ju 9Ren($utgen
unbOttobeuren toerlieben (Urf. bet Sfinlg,
mty*%x$i'ot ©b.Xme. 101 Wr. 24);
ber SBitoof grtebrt^i toon 3ottem geftat*
tcte p4 gleic$ bei ©eginn fetner 9leaic«
nmg im 3. I486, bann im folgenotn
3ar)re feinbfelige (glngriffe in btefe @^
re^ttgfeit unb fc&rttt, al* bie ^ietoon be-
troffencnSBauero fiebbageaen auflebnten,
trot} ber f#on geiegentUt^ ber betben
erflen g&tte gegen tr)n ergangenen fatfer»
lichen SWanbate im 3. 1490 mit SBaffen*
geroalt gegen bie Unger)orfamen ein. S5gt.
ba« ©cjretben be« wat^rt an ©iamunb
©offenbrot u. Subrotg $ofer, wilrger-
meifler, toom 23. 3uni 1490 roegen ber
Sertefeung ber 9lec^te ber ©tabt unb be«
Sanbfriebend toon ©cite bed $if$of*
bur(^3ufammenberufung ber@emeinben
ju Srrtngen, SWcn^ingen, ©obtngen,
9Ber)ringeu, Smtingen n. OiJgglngen ju
etner ©erfammlung ttac^ ©obtngen, too*
felbfl benfelben Solf toon «n»ringen,
¥ftegcr ju $e(m^ofen, ate $au^rmann
Digitized by VjOOQlC
1490 (1492).
59
bo* tooft ain rat nit befc$ec$en Ian.' ba gebott ber bifd&off im Sttget^
feinen aigen leutten auff, unb jod&en tnit getoapnotter tyanbt gen 2Rin*
<$engen. ba ber bon 2lng$pnrg pauren foti<$$ beroamen, namen fie
bafetben ben tir<$off ein unb befd&irtneten ftc$ baraus. ba nun ain rat
sfotid^&emam, befd&foffen fie, bafc ber Ijatb tail be$ ftatoot<f$ [au$jie<ft];
men bad (ofcietreff, on nnberfctyib, nemanfc anSgenomen, er toer arm cber
rei$ , jung ober alt, ber foil au$jie$en unb ben pauren ju $itf font en.
8fa fant STOargretten tag1 urn mittag frnb ju ©eginger tyor au$* 12. 3uiu
jcgen 18 fanen mit iren jnnftntaiftern, 4060 mann, on alte orbnung,
10 »ie bad fd&matfM^unb [us*] ftnb unber inen getoeffen bte burgemiaifter
Ijerr $an$ Sangenmantet unb §Utebranb JRibler unb anber met bed ratd.
ir et(i$ toaffen faft tool mit $arnif$ angelegt, etftcty p(o§, ir et(i$ giengen
auc$ in tangen babtyemetljer, ate ob fie in bad bab toolten gan. nun toad
aber bifer tag flberaud feinbtlicty tyifcig unb ^aig. barum, bafc fie iren
"grofen bnrft lefiin, muft man inen etlid&e t>ag toein nad&fteten2. ba bie
ton Hugdpurg fd&ier bid gen 3ningen toafen fonten, ba lam in botfctyafft
entgegen, bag bur$ mittetyerfon ain jett tang toer ain frib gttnad&t.
trann ber btf$off mit feinen 2Hgetyer pauren mit ben Don Sfagfynrg ain
7. ber fol on atte einreb auft)ie$en, unb jot tain perfon fur bie anbere gebaltcn werben. 8. 'ju
©fftinfltitbot' fcblt in b. 9. fenlad). 10. on ain orbnung, ro#et wit bal fi<&. 11. $U*
pranbt ftibler. 12. plot, on alien barnifa. |13. nu. 14. fiber afle ma§ fafl bijjig unb
baifc , baf fie nu toolren ju burft ftabeiu, barumb miijr man inen ttlidj ©after mit toein natfcin
fteren. 17. ain anftatl unb auffaub gema$t bife* diegl. 18. '^Ige^er* feblt in b.
geje^t u. bie $etrfd)aft bed ©ifc$of« an-
erfamtt toerbeu follte, in ber Sttteralieu*
©atmnlung. — 2)cuter ©I. 224* erjfi$lt
biefe©egeben$eit furj mit folgenben feor*
ten: Huff fant2Rargretten tag (12. Suit)
fctt bet bifd)off t>ou Hugdpurg, graff »on
Sprat , ain (janbel mit ettli4en bauren
p ©<$toaubmend)ingen ; alio jfigeu bie
ton Hugdpurc , toann bie bauren faffen
fcinber benen t>on $uad£urg unb toU$en
in fttc^off ju SRenqiutgen; alfo jfigen
bie Don fcugdpurg mit breu bauffet man*
nen unb tauten bid oberfralb Snninacn,
ba toarb^ »crri^t tm fclbt, man jod? bed*
felben tag totber herein. S3gl. bie (Sqa^<
lungSBalt^r«inbengortfciungcn unter
1490 unb bad ©^retben bed ftatyd in
ben ©tilagen.
1. 3)er 8lat^ toar ft^on fcorfcr ben
©etoegungen btr ©ifd)8flid)en aufmcrf*
f«m gefolgt, tcic folgenbe SRotij jeigt:
©31. 1490; fant^flag *or SWagbalene
(17. Suli) ©1.39b: 'it. 6fl 1U 9g
^aben toer^ert $er ffiil^alm 5^arf*aU,
rittcr, 33rig(5onbelman unb Sucad gug*
get 2 tag tool mit 16 pfftrrtten ju «i?t»
tingen, aid f^ befc^en ^aben, toad ber bi*
fcfcof ffimemen »ottt' — 2)ad 2)atum
@enberd (fant SWaria 3Wagba(ena' ift
\a\]6)y ed mug part beffen yt\$m: 'an
fant SRargretten tag', n>ie and) Ski*
t^er $at.
2. ©91. 1490. coftung ber toffrur, aid
ber bif^of 2Rau$ingeu berannt part t>nb
gemaine jlatt mit 76 ^farttn t>nb bet?
1400 jefu^ ogjod) ottb toiber toinnbig,
nad)bem bte fa($ gert$t »arb. fam^pag
»or 3Ragbalene (17. Suli) ©1. 39b; it.
49 U 18 6 t>mb prot, Dad man bent toolcf
frinaufi fflr bad tor fd^tdt. — it. 6 $2 U
5 6 &mb toein, ben man fytnanft furt t>nb
bie gefetten trunden , man gab in
nit alien jetrincfen. — it. 1 to (tad^ar
©agen toein (jinaug jefilren.
Digitized by
Google
60 VIL 2>ie Gfyronif bou (Elemcn* @cnbcr.
fc$fo($t Ijette getyan, fo toeren bie t>on HugSpurg all gu tobt gfd&lagen
toorbeu, Don toegen bag fie en afle orbnung (ate ain trofc) jodfren imb
ungefctyidft Icut ju bent ftreit unb fed^ten toaffen nnb be$ bifctyoff*
bauren ftard manner unb IriegGteut unb gecrbnet unb gerift, ate
tooften fie bie f$(a$t tljon unb mit ber t$at anfad&en. auff foti$$ finb 5
afle burger, arm unb reid&, burdfc ba$ SRottljor ttriberumb gen Slug^urg
e in jo gen. aflein SBifljatm Srfcat, ber ain f$tt>eren l)arnifd& Ijat angetyept,
ift toon grofer Ijifc am nriberferen im ftibtin unber bem JRottent^or ge«
ftorben.
d 225*. [i45b] 9lte ber betttenfolb umgabt nac$ ber brei Ijatfigen finig tag unb 10
in unfer liebe grauen fird^en tft fomen 1, ftactyen 2 frauen ainanber mit
mefern/ bafc fie pfatteben. ba muft man bie fird^en toiber ©eid^en.
d* 22$" ^m mcnta8 to ofterfeirtagen ift ber IjaUig bifd&off fant ©imprest
er^ebt toorben2, unb l)at feinen tyaifigen leib in ainem fupferin fard^ in
ber procefc urn ba$ cfofter ber re. finig STOajimUian mit Ijerfcog Sriftoffeni*
unb SBoIffgangen unb bifttyoff griberid^en Don 8lug$purg tragen unb bar*
nac$ in ba$ $0$ ftaine grab gelegt, fcerfd&loffen unb t>ermac$t, ba er
nocty aereert toirt; unb auff benfetben tag l)at bifd&off [griberi^] and) ben
altar neben feinem grab in feinem namen unb eer getoeid&t, in beitoeffen
be$ !inig$, t>U furften unb grofer Ijerrn. 20
©ifd&off griberic$ Ijat Ijie $iuber fant 8amprec$t ben torenlaften
gepauen3 unb ba$ ausbereit unb au$gefc$ibt Ijolfc barju auff bem
1. getfan: tfain. 3. ungefa. Icut: oil untaugenlufar 1. 3. ber bifaoff aber fat ftartf tnaner
unb ftiegl&elcf, bie fatten ir f$(a$torbnung f<fan na$ attem Bortail gernaty, all molten fte im
fft&flapfen bie feinb angxeiffen. 6. 'burger, arm u. rei$* fefat in 6. 9. unb ®ilfalm 9tt^at
tft unber bem fflottentyor in ba* portftiblin gefiert worben. bafelben ijl er geftorben, t>cn toegen
ber grefjen fafc unb famere be* barnifa, ben er an fait gefapt. 10. Siefer fcbfafc fnbet fxif in
6 an anberer ©telle (91. 252*>) unter 1493. 12. toeidfan ober reconeitieren. 13. am affter*
montag. 16. €tatt biefer Women (dr. u. SB.) flefa in ftjnur 'farfeogen von Safaen*. 17. *fa$
jiaine' fefat in b.
1. ©ei SDemer ©I. 225* (ffialtyer »arcn im 3a$re 1491 aufaefunben wor-
129*) lautet ber Hbfafc: 'Urn 8 tag na<$ ben (f. btcgeierltyfelten bet ber@r$ebnng
ber $ailigen 3 ting tag (13. 3an.),fo be« 8etc^nam« in ber <peutingerf($ett
man ba« foill brelbt In (Sgi^tcn (SBal- Gtyron. ©I. 99*)unbfoHtennun ineinem
t^cr: at« ber effetumgat) toon unfer frauen, @arg belgefetjt tocrben. 2Hefe geietli^*
ba fta<$cn 2 roeiB cinanber btatrig in !eit »urbe angefefet auf ben 23. Wpxil
unfer grauen ftr^en ; man mufl bie fir* 1492, an toel^em Xage fie unter ^d^fter
^en toetyen im jar 1492.' (Sinen ganj ^raAtentfattung »or fi^ giertg. ®. ben
fi^ntt^en ©orfall, ber ft$ in ber Stixty au^fa^rti^cren ©cri$t bei ©emer ©I.
ju ©t. Ulric^ am ©et^nadbt«tage 1493 228* (Salter ©I. 130»). ©gl. ©raun,
jutrug, erjfitlt ©itt»er. ©at. ©affer; Utri^ftofter ®. 383 fl
bie fog. ^cntlngerf^e (Jtyron. ©t. 91*. 3. ©gl. ©raun, ©if<$. Ill ©. 148.
2. 2>te ©ebeine be« $dtigen ©impert
Digitized by
Google
1492—1493. 61
2e$ $erab gefiert. bet Katnft baum ift 2 fl. toerbt getoeffen unb bar
grSft 4 p.
fu«»] Sin mefe mit jtoifcel $at jfi 2fag$purg ate bU gotten ate 9 mefcen
mit rogten.
s 9m frettag na<$ be$ tyaiftgen creufc erfinbung$tag finb bie ctofter*£ gyj;
frauen ju font iRicfou$ mit iter f)ab unb gut in bie ftat in ber turn gfir*
ftenfetb $off gefloctyen *.
©ie bon 2tug$purg tyafcen bem ro. linig STOapmiltan 24 pferbt gen d 233*
©trafjfcurg gefctyidt, bie finb 12 touctyen bei im betiben. $err ffiityalm
lomarfd^atd Don ?apen$aim ber ift ber bon SfogSpurg unb funft anberer
27 rei($ftSt Ijauptmann getoeffen3.
Anno domini 1493 ^at man Ijie gepauen bie maur aufer^atb ber
ftatgrSBen gegen bem fartoeg bon bem SRottentyor bid ju bem @$ungbogen
unb bie maur flberjtoetc$$ ^erbi^afb bon bem OMatertljor bte jfl S38cr*
i*berj>rug!ert$or3.
§erfcog 8(brec$t bon 3Rinc$en Ijat bur$ f einen comiffari §anfen * 235b.
Ditel alte bife au$ 3lug$purg gen STOeringen [u6b] lauffen foberen, frauen
unb mann, bie, in feinem lanb geporen, jfl «ug^urg geljeirot Ijaben unb
fca finb burger toorben. ir oH finb tinb$toei$, frauen unb mann, gen
*>«ug$i>urg fomen, ba erjoctyen unb reic$ toorben, bie fi$ ba oerljeirot
fytben. bife ftnb all citiert toorben unb jit STOeringen erf<$inen, ju toelctyen
1. unb bat bat auigefgibt falfc fiberjwer$ geftimert unb rau<$»etgl auff bem S<d? gen ttugipurg
geftett. 3. $at all oil gegotten: (at man bje all tyeur geben. 5. Xiefex fcbfafe fte&t in 6
an anberei §teUe (91. 252b) untet 1493. 6. farenb gftt. 7. §od;en unb geflc$en.
12. mauc an ber flraf. 13. 'gegen ben fabjweg' fefrlt in b. 16. comiffaii: amvtman
unb biener. IS. oei^eitct.
1. @. btc gortfefcungeu Bel 2>c« $ftfte 1. c. @. 320. — 2>cmcr ©I. 233»
mer L c (©att&er 81. 131*): 2)c« jars am famftag
2. Stxita SRarJmilian* gegen Statl na$ ©artbolomei (25. Bug.) [Aidten bie
VIE. ton §rantrel<$. @. fiber ba« 93er* loon Bugtyurg bem remifqen ftng
fatten bed fatoabifaen $unbe* bqfigli^ 2Rartotilian 24 pferbt gen ©trafburg,
bex t>om flaifer gejorberten $ilfe &orjfig» unb f)tx SBtlbalm marfqakf tta« unfer
lu$ Wer 1. c. ©. 316 ff. $auptmanu benet unb frabtmau fiber 27 rel<$flett, bie
bet fteiftgen bet ©tfibtef<$aar tear ©i(- in bem bunt toaren. unb bie ftctt marten
Wm SKarfAatf toon ^a^en^eim, ber bem ting ain farb jfi eren, tea* rott unb
6tabt Sngdburg Wiener. <&x toottte in flcrflri^ mit farben, gab unfer ^abtman
©traSbnrgmitbcnfibrtgen^ontingenten au«, unb toaren aud 12 tou^en. ba
Ujlammentreffcn. (©. bad ©c^reiben f^an(ften bie gemain flett au« bem bunt
«Btu)elm 9^arf^al!« t>om 17. ©ej>t 1492 bem ^ern ffiil^alm marfAald 8 toergiat
bei «lfirtel I ©. 135.) Slnfang« 2)ec. beefcr, bie geflunben 100 fl.
tomrbe ben »unbe«ftSbten mitaet^etlt, 3. ©ei ©after unter 1494. Uber bad
bag ©ityelm SWarf^alt mit bem ©ta'bte- Obktert^or f. ^ofmann, 2>ie K^orc ber
t)o(t t>on bem JWuiac toeggeritten fci nnb @t «. k. 1. o. ©. 47.
M nic^t linger pabc anftalten laffen.
Digitized by
Google
62
VII. 2Me GBronif toon Cftemend ©euber.
236*>.
©iopotb, fird&enpfleger bafelben, gefagt l)at, Ijerfeog Stbrec^t, ir lanb*
furft, Ijab gefd&afft, bafc afle bife, bic au$ feinem tanbt burtig flnb unb on
fein toiffen unb toitten ju SugSpurg burger feien toorben, toriberumb in
ba$S9atyrtanbt jiec^en, an bife$ ort, ba er gcborcn fei, toet$er abcr
nit barein toefl jiectyen, bog cr um f otictye ubertrettung bcm fflrften pug 5
[ti)ut] unb nac$ feinem nnflen mit im abfcm *.
Slin rat Ijat folios lauffen bef$e$en, bi$ jfi Icfeften bic junft-
maiftcr unb anbcr be$ rats auc$ citicrt ftnb toorben. ba fyit erft ain rat
ju 2lug«purg fein botfctyafft jfi Ijerfcog SUbrectyten gef^idt unb ft$ mit tm
aertragen. »
5Da Ijerfcog 3crg ben ©atyren Ijerfeog 8Ibre$t$ fymbtung mit bcnen
t>cn 2lug$purg bemomcn Ijat2, Ijat cr im auc$ nac^gcbotgt unb afle [117*]
bife, [bic] in fcincm fanb gcborcn, burc$ feinen comiffari §ainri<$ SWedel*
fotoer gen gribbcrg citicrt, bcr &or jcitcn burggraff »a$ geweffen unb
arm toorben unb flife ftc$ ju tljou alte$, tt>a$ benen toon Slugtyurg leib t*
»a$. unb er fd&efet ain grofc gelt au$ bifen leutten. ju lefeften citicrt cr
1. jft SWeringen Dot bcm pfltflfr bafelben, 3>iepolb &ii$ei.
fdjtfft. 3. on vtrtoittuna, trel natOrli$tn fcmtnl*
eraanjt.
2. el twte b. V. gebott unb fit-
•butter', fe^lcnb in a, tvurbe aui 6
1. ©enberd Ducflc Bert^tet: Anno
1493 unterPueub ftc^> $er fcergog 2lIBre($t
toon 9Rflnc$en bur# tin getoattBaBer, ben
er Bert, bet fried $and2)ittel (forsan 2)i<$«
tel) unb forbert afle bic, fo ji# mit Baud
unb B«>f aud feinem lanb $te£er in bie
pattfcugdtourg gefefct fatten, unb forbert
nur bie retdjen Binaud, bie man erfaren
unb ertunbtgen mo*$t, fo fnaBen unb
mcibteintoeid Bie auffomen toaren unb
ftd? mit bienpen alfo geBalten fatten, bag
he bur* fctff irer Berrn unb freunb gefur*
bert unb rcicfr toorben toaren , bife forbert
man aen SDWringen in bad f^Iog; ba
toad ju berfelBen jeit pfleaer einet, ber
2eBerdtirc$er,ber fagt incn bfe meinung,atd
B«rjog «lbrec^t Baben toolt: nac^bem unb
fte auS feincm lanbt obcr ^erfc^afft [otyne
fetn] to iff en unb totflen (jejogen toeren,
bag fte je^t toiber ^incin gugen ober aber
mit feinen gnaben ablomen foflten, bed
fie fcergunft betten. atf o lied man bad ge*
fAe^en $ie jfi Hugd^urg ; man ffat ir gar
m ^inaud geforbert, tarn au$ jute^t an
etttt($e bed rat^d. ba ritt man gu bent
^erjogen unb fcertraeg fi$ mit im. (9Ran
gebt, aud ben in ber SSorlagc ftc^enben
©orten^eBcrdtir^er, ^Peger" ifl Bei@en*
ber ©lo^olb^ir^en^fleger.getoorbett. @.
bie SSariante ju 3. 1) — &pntt<$ Beri^«
tet fiber biefe @a#e btc ©eBer^rontf
©I. 120», bie tyrcn ©ertt^t mit ben ©or-
ten fc^ltcgt: 'O got, ttlf , too torn^td Bin
juletft!' — @. im UBrigen ben flBer«
nac^fien HBfafe Bei @enber neBft ber bajn
ge^iJrenben Hum.
2. 2)ie Duettefagt: 2)arna(B unber*
fluenbt fi^ tynoQ 3erg au& atfo jft tBon
unb fait and? ein gtoaltBaBer, $ain|
SWedlocper, ein Burger fconHugd^urg, ber
toad jfifcor alBie Burggraf getoefen unb
toerborBen unb, voa^ er ber Part gu un»
raBt mS^te tfcuen , bafetB t^at er. bifer
erforbert auc^ gar toil leit Butaud nnb
f^eftt [©1. 236*] ir toil umB grof gelt, p
letp forbert cr ein Burger Binaud , Bted
ber fte$tinger; ba ritt man au$ gu B«^og
Sergen unb toertrfieg M umB afle fatBen
mit im, unb toarb gert^t. barna^ uam
man fetrt, bed 9Recfio$erd ,' fon auf gum
fSlbner, ban er toa9 toot Befannt unber
ben xt\$tn, ate Sanaenmantt, 9le^Itnger
unb ^ertoart. man pert ben alten3ttccno«
(^er ben lop\ aBgef^Iagen, er ^att ed au$
toot umB bte Part toerbient; aber bie
freinbft^afft flBettmcg in.
Digitized by
Google
1493.
63
amen be$ rats, ben SRed&linger. ba fctyidet autty.erft ain rat etltd^ be$
raw ju $erfcog 3ergen unb bertrugen fi<$ frainblicty mit int. bcr Wlt&tU
latocr tft bet SangeumSntet, $Rec$linger unb $er»art gefi^ter frainb ge*
toeffen *. nattybem fic$ ain tat mit Ijerfcog 3ergen bertragen Ijat, ift fein
5 fun $ainric$ SKedefiatoet ber bon Slugfyurg felbner toorben2.
Staifergribertdfr Ijat fenger geregiert bonfaiferSlugufto [an]bann fain
anberer laifer. et Ijat 53 iat unb 5 monat getegieret3 unb ift am men*
tag an utifer fiebe ftauen gepurt abent ju 8infc anbcc^ttgWid^ mit bet* 7. ©ept.
fectyung ber Ijod&toirbigen facrament geftorben unb ju SBien in fant
io©tepljan$ firemen begraben toorben. er $at ben to>o(f an ainem fug ge«
2. unb wai ber SW. benfat btm 9t., $. unb fi. mtt frainbfaafft wrtoanbt. 7. liefer fcbfafc
ift in & mit btm na$ften jufamtnengejogen unb lautet : fluff f. flfr. befin<f nu#, ber bad faifertum
S3 [jar] unb 5 monat geregiert tat unb Iain faifer tor im fo tang geregiert &at, ber am montag
an unfer liebe frauen abent irer gepurt anbe<fctigfli$ geftorben »a# u. an f. Uliclau* tag [2)1. 255*]
i& SBien burcfc, feinen fun 9Ra;imilian garr $erti$, befungen i»arb in bei[fein ber potfe^afften]
afler criftenlufrer (inig u. furften u. be* bapjM, au$ ir oil perfonli^ ba roafien, fcaben bie ton %.
gefttdt b.err $anfcn Sangenmantel unb fieen&arben 9te<$linger.
1. ©affer fe^t biefed ©orgeben bed
$erjogd ©eorg gegen ebemaligc 8anbcd«
untertbanen, bie in Slugdburg fegbaft ae>
toorben, bereitd in bad 3al?r 1487, voopxn
wtfere SRotij au<* hi toertoeifen ift. ©91.
1487, f. na$ liec$tmeg (3. gebr.), 81.
23*: it. 29 fl 2 liber0 2 g baben toerjert
8. ©offenprot unb Ulrii $o<$fietter gen
2aunbdbut$u fcerjog ©eortgen toon ber lut
»eaenf bie erforbert 8 tag, mit regt tonb
glatt geUt. ©alb barauf fam ed ju beat
i unferetn Xerfc ertoa'bnteu 8ertrog:
$erjoa ©eorgd toon 8a$ren Urt. fiber ben
toon ipm mit ber ©tabt Augsburg ge»
marten ©eralei<$, feinc Untcrt^anen, bie
JI4 ju H.utctoergelaffen ^aben , betreffeub
dd. 2anbdr)ut, 2)ienfiag na$ 2Raria
©eb. (ll.@ej>t.). $em>artf<$c Urf.*
©ammlung.
2. $einri($ Sttecfelotoer (SDiecelober)
lafet «$ aid ©Blbner ber ©tabt toon 1488
an bid in bie breigtger 3a$re toerfolgcn.
3. 2)ied ftimmt ungefSbr, mean man
griebri^d fflegierungdjeittoom Sage feincr
&a$I, 2. gebr. 1440, an rennet, grieb*
ri^, ber an 2ttter«braub litt, mufite ein
@<^ettfel abgenommeu toerben; infolge
eine« proben 2)ia'tfe$IerS toerf^Iimmerte
P* («n 3nfianb, am 19. Bug. (ba«
2)atum @enber« fottte tauten : *am mon-
tag'na^ Mariae assumpt') flarb er , 78
Sabre alt. ©. fiber grtcbri($« le^te 8e-
f<^jtignnaen unb Seiben 3. ©riinbed,
Hist Fria. et Maximiliani in (S&ntel,
fcfierr. ©ef^i^tfiforf^er I, 72 ff.; <£u«-
^inian,DeCaesaribus (ed.l601)@.412;
^rou«, SWajim. toertrauti^er 8rieftDe(^fel
mit $rfif(^enf @. 83 ff. 8ei 2)emcr
©1.234b (SBaltber 81. 132*) beigt e«:
3n bifem jar 1493 ba bef^idt faiffer
griberi^ fill boctorc« unb artjet , »ann
im toa« ain fug crbottet bid $ bem fnie.
[235»] am 7 tag juni ba geng man ain
freifegang ju 2inft toon bed faiffer* megen,
unb barna^ am fanulag (8. Sunt) f^nit
man bem faiffer gribcrid? ben fug ab
unber bem fnie, unb baiUet im n>iber ju.
— 3n bifem jar am mentag for fant
©artblameg tag (19. Bug.) flarb faiffer
grtberi($ ju 2in|}, ain b« toon (&fierreu$,
nnb b^tt bad remif^ rei$ geregiert 53 jar,
unb er »arb ertoelt na(^ (fyxxfti gebfirb
ba man jalt 1440 jar mm remiJAen fing
am 13 tag a^riU unb »arb fatffer am
19. tag bed mermen anno 1552 jar. bar*
na$ an fant (Snbriffen (30.9^oto.)tag maib
er befungen ju SBien gar foftli($.— - @. bie
£obedangeige 9Rarimiliand an ben ftatb
ber @tabt fflugdburg, dd. 3nndbrucf
25. Slug, bei gugger @. 1074. @benba
finbet fi^ eine audfiibrli$e ©ef^reibung
ber Ceid^enfeierli^feiten in Sugdburg;
fiber bie in SBien fiefre ®. 1075 ff.
unb bei 9RftlIer, 5Rei(^dtagdtbeater u. «.
2Kaj?itnilian ©. 184 ff. 8gl. au* Sit^*
nottodt> VIII @. 177 ff. u. bie 2tnmcr«
fungen bant.
Digitized by
Google
64 VII. 2>ic (tyrontl Don Gfetnetrt @enber.
$ept unb im fauffen beu fu§ abfd&neiben, unb [man fyat] im in nit $0$ gnfig
abgef d^ntbten , ba§ anbetd au$ &<**$ IM] $a* gfc^Iagen, ;bafc man un
bad anbet mall ben fufc fyrt mieffen abfd^neiben, baran ift cr geftotben.
6. Dec [u7b] 2ln fant SWicofoud tag Ijat linig SKajimitian fcinen tyettn tyettn
Datet, faifer f$ribetic$en, ju ©ten foftficty tauffen befingen. unb nac$bem*
fotictye eettictye befindtoud ettofd&en ift but$ falfctye leer, au<$ Don gtofed
cofted toegen, au<$ ubetd Ijaudljaben toegen ber na$!omenben ffitften, xmi
\$ lurfcltd) befctyteiben, tote bife befmdtnud geljatten ift tootben, unb toad
petfonen unb botf<$afften batauff lomen ftnb.
Dcd bapftd botfd&afft,ber catbinatJRatymunbud, bifd&off jfi ®ut<$ ic.1. »
[i5ob] ©anner ber tanbt, toie fie getragen ftnb tocrben :
bad tanb Don bet (Snng — fffybutg ; Styrot — Stain ;
?ljitt — ^Jottenato ; ®teit — ftetnben ;
SBinbifd&mardf — ©utgato ; alt Sftetteicty — neu 6ftettetc$;
[i5ia] (Sffeg — Cmpdputg ; $unget — bad rBmifcty teic$. is
Stem bie 15 pfetben finb mit fd&toatfeem t&ti) Detbedft getoeffen unb
bad lefeft mit fc^toatfeem famat.
Stem nad& iebem bannet ttflg man 2 fd^tend tied^tet, nacty iebem
Ijetm 2, nac$ bem fd&ift 2, na$ bem pfetbt 2.
Stem ained iebed tanbd bannet. Ijefot, fctyilt unb pferbt futten unb 20
ttugen bc^fetten lanbd ebe(.
Stem bed reid&d bannet $at getragen Ijetfcog $aintic$ Don ©ad&fen2,
ben Ijelm Ijetfeog <£intid& Don ©taunfetytoefyg3, ben fctyitt matgraff Sacob
Don ©aben4; gtaff $aintid& Don gfitfteubetg unb gtaff Stiftoff Don
SBetbenbetg Ijaben bad to§ jogen* »
Stem man Ijat gefytyt 133 totgen.
£)ie ttaget Ijaben angeljept tang, fd^toatfe xid unb gtofc toppen an
Ijelfen.
©edgteid&en fyaben fa^^en augeljept unb t8d bife, fo bie bannet,
fctyilt, $e(m unb pf etb gefiett unb ttagen Ijaben, audgenomen bie ffttften, so
bie bed teid&d bannet, fd&Ut, Ijelm ttugen, bie fatten tang HagmSntel an
16. it. man fct 16 pferb fleftert, ftnb mit fanxufrtm tfi$ beibcdt gtweffen jc. 22. du6) von 6.
23. Cring ». »r. 25. «u. gr. d&r. ©. ©.* ft^lt in b. jofltn: fltflert. 26. *3tem —
133 torgen' fe^lt in b.
1. 2)te ^ttfjS^ung ber ttcrf^iebenen $eqog H(brc^t« bed 8e^et)ten.
©otf^aften auf ©f. 148— 150»f bie craft 3. Sri^ L
gugacr 1. c. erfefcn toerben Wnnen, 4. Safob Don ©aben, ein @o$n
tDuroe im Xejte »egaetaffe«. (5^riflo^^« I.
2. ^>einri^ ber §rontme, bet @o^n
Digiti
zed by G00gle
1493—1494. 65
unb Hagtappen ouff ben ruggen [i5ib] geljendft unb auff bem Ijaupt
fcfytoarfc fyut mit jtyflen umgebunben.
3tem cben in bcr fird&en finfc gebrunnen 674 fetfeen.
3tem oB bcr bar 343 ferfeen.
5 3tcm auff bcr bar finb gefegen 3 tucfy : am fcfytoarfcer famat mit
aincm grofen, gulbin creufe bon aincm gulbin ftucf, barunber ain toeiffer
bamaft, aber mit aincm creufe, barunter ain fctytoarfc tuc$.
3tem auff ber bar ift getegen fd&toert, apfet, jcpter unb bie faiferlicfy
Iron mit bem fyiittin.
io Stem man Ijat gefungen 2 ampt, ba$ crft ber bifctyoff bon ©alfeburg,
ba$ anber ampt bon unfer licbe frauen Ijat gefungen bcr bifctyoff bon
33efyerin \ ba tljet man ba$ fd&toarfc famatin tucfy ab ber bar.
3tem bet bciben ampten finb bifefyoff, abbt unb prBbft in iren Ijabiten
unb in iren inflen gegentoirtig getoeffen, unb nac$ bem (efeften ampt mit
15 ber procefe unb ben ctyorljerro be$ ftifts jft SBien jfl ber bar gangen unb
subvenite gefungen.
2Ran Ijat ob 800 meffen gefefen unb l?at ainem ieblictyen priefter 3
feeder geben. fumma fummarum ber ferfcen 1271.
Sflan Ijat ainem lintg jtoo botfetyafft geftett unb funft nun aine.
2o[i52a] Anno domini 1494 ift imfumer jS 2tug$purg ain grofer fterbent
gefoeffen2.
©ant Sttori^en firctyentljuren Ijat man 16 fepefy Ijecfyer gemad^t3;
ber fnopf, ber auff bem tljuren ftabt, faffet 12 mefeen, 2 biertmg rogenS.
Urn fant 9Kic$ete tag Ijat ain rat ben Secfy toon §auftetten bei fant 29. ©cpt.
25 ©ert>aci unb fant SRictaus Ijereingraben4, jfi bem erften mit ben pfliigen
2. mit fappenjipflen umbbunben. 7. mit aincm gulbin crcufc. 12. Diefet 9lbfafc wurbe in
unferem lejte in bet ftaffuna, bet £anbf#t. 6 aufeenommen. 16. gefungtn unb gebett,
21. fciefet ttbfafc in 6 Winter bem in a folgenben. 22. SWorifccn tauten. unb ba3 jimct
batauff gefefct. 23. unb gabt barein W\2 togen mefcen. 24. 93ot biefcm flbfafc fommt in b
tin anbetet, bit in a tteitet unten folgtnbe Stotij »on bem fluftreten bet „$ransofen"»tftanftjeit
entfcaltenb. 'urn fant 2fti$e!d tag* fe< in b. 25. 'toon $aufletten bei fant 6eroaci
unb* fe^It in 6.
aSeS^rhn (in llngarn) 8jH. toon 3. SDemer SBl. 236*> (2Batt$er 331.
132t>) : 'S)c« iar$ foarb ber buren ju fant
2. ©$. 1494, fantyjtog toor #a* SKorifeen ^ed^er gema$t unb ain nen
tacrine (22. ftotoember) 931. 49*: 'it. 306 ta<$n>er<f gema^t.1 9la% ber <£$ron. toon
gulbin tomb be$ (Btanfeen Ijatofc betym (5f. Sa'ger 331. 69* rourbc in btefem 3«^re
rotten turn tonb gann^e ^ofrattin, barein au$ 'ber gtoggent^nrm mit etnem neuen
man bie tetot tegen rourbet, bie ben ae» ganglein* gejtert. S3gt. ^amm, Hier.
prectyen ^aben'. — SSgl. bie ©&ron. $etn* Aug. II @. 12 ; bie ^eutingerfae (S^ron.
rtc$ S)et^«Ier8 in <Bt^xon. XI €>. 580 ; SBl. 100*.
bie Xn^erf^e gortfefeung b. 3a^rb. Ms 4. $gl bie SBeber^rontf 331. 120*.
1469, 1. c. €J. 506, 8. SDemer berid^tet unter 1495 tyieritber «(,
€tabtfc^ronifen XXIII. 5
Digitized by
Google
66
VII. 2>te (Styronif ton fclemend Scnber.
aud bem ©pitat, barnadfr bur<$ taglitoer, bamit man bad gut, bad man
ben 33enebtg pringt, auf bcm 8ec$ bon $auftetten gen Sfogdpurg per anff
ben fleffen. man Ijat ben (euten aind taitd bon tren gfitten genomen unb
nemantd ni$fe barffir geben.
Anno domini 1495!auft ein rat 4 gfirten unb marten ain gofcatfer*
ls.suni.baraud, unb an fant 93eitd tag toarb er getoeid&t1. bie !ir<$ rnarb av&*
bauen bid an bad gefoelb 1499.
§and Sang2, ein burger $ie, Ijat 5 fun unb 5 t5c$tem, unb
ber iungft fun SDiatljeud toad 18 iar alt. ber fam in fintg 9Ka$imiftand
canfeetet, ber praty fie aQe auff burcty tytf Ijerfcog 3ergen ben ©atyren, to
ber atne feiner fcfytoeftern jfl ainem bulen Ijet3.
[i52b] JKnig 2Ka$imUian joc$ bon SBurmd and bem retctyjtag gen 8ugd«
purg 4. ba !am Ijerfeog 3erg bon ©atyren ju im unb ^anbloten ba fie betb
3. 6tatt be* qjaffu* 4bama#— auf ben fleffen' fceifjt el in b nuc 4ba§ man bie batten barauff
fcereinfieite \ 7. bt« an ba# gewelb : on bal gewelb. It. Xiefer fcbfafr feblt in 6.
237* (SBafttyer 133*) : (3u biff cm iar in
bet rouctyen t>or fant ©alien tag (16. Oft.)
feng man tyte an, benSecty herein jfi graven
burtty bie gaffen Bet @t. SRiclajj, bap man
bie fUfj unb bad gutt mectyt herein fieren
bid iu bem @$ttribogenbor. unb in ber
umdjen for roeid)enne$ten ba liejj man
ben Secty etntyer unb ma<$t ain groffe
ftatnen brugg ba iiBcr ben Secty.' 8gl.
^amm , Hier. Aug. Ill @. 102 unter
1495; ©affer unter 1495, »ie aud) bie
meijhn anberen (Styronifen. @. tytem
flra'njlerd Buffafe: 2)er $o<$abla6 bet
Slugdbura in ber Stagdburget $ofi«
jeituug, Satyrg. 1882 ftt. 198.
1. SDic beftctyenbeu fiitc^Bfe crfcricfen
fic$ jur Slufnatyme ber ioten aid ju
Nein, toedtyalb man jur Stntage eined
neuen bet ®t. @te^au faritt. 2)emer
81. 224b (Salter 132b): *2)ed jatd fauff.
ten bie &on Slugdpurg 4 gerten bei bem
Sugendlanb tytnbcr fant©teffan ju ainem
go&ader unb liefjen bie baum audreiten.
unboin ber erften faftrouctyen feng man
an ju mauren, unb an fant8eife tag n>arb
et getocutyt mit groffen eren unb marb bie
ftattbier baran gefefet. ber etft meuftf, ber
barein gelegt tcarb , toad ain bu<$f$etet,
tyiefj $annd $aimtyoffer, ben man nannt
ben $loberer, unb toad ain gut gefell.
— 2)ie fir# warb audgemactyt bid
ait [bad] gftetb auf bem gotjadet im
1499. jar.' Woti) genauere SIngabcn
finben fitty in ber fctyton. , Cod. germ.
9fr. 567 (3Rftn($enet ©t..8iBI.) 81.
214», roona^ ber 8eginn bet 2Jtaurcrar«
beiten auf ben 'funften tag bed mfrfeen'
fiel , ben 'borftag in ben 4 tagen, unb
Martin Sledlin , ain toebet , feget ben
erften ftain nad) mtttag umb aind1. Urn
roegen bed neuen flirtS&ofed nth bem
3)omcabitet nid)t in Conflict \w tontmen,
f^Iog ber Watty mit biefem am 26. 9iot>.
1494 einen SSertrag. @. bie $un?te bed-
felben bet 8raun III @. 142. Jum 8au
ber StaptUt in bem neuen ©ottedatier
ma^te bie @tabt unb bad 2)omca*ttt(
laut cinem 8etgletctyc com 16. 3R5rj
1497 einen 33orfd)ug unb toerbfanbeten
bafiir roed)felfeitig bie fallenbcn D^fer
unb SUmofen. 8raun ©. 143.
2. ©. fiber btefen Sotyann Sang
©tctten, ©efctyl. @. 121. fiber SWatttySud
Sang unten @. 75 Slum. 3. (Si* roar ge>
boten tm 3. 1468.
3. 2>iefed ©ertyaltnig fdbeint jiemft^
offenfunbig getnefen ju fein. <S. bie
3immetfctye Ctyronit II @. 419, 24 ff.
4. aftajimtlian bra^ ni$t umnittel*
bat nacty bem @<$Iuffe bed fBotmfet
92ei(tydtaged (8etot) loon SBormd auf, fon*
bem crfl 2J2ttte 9h>t>embet, na^bem et
in$feif$en autf) anbetma'rtd getoeilt. 8gl.
@tftin,3ufentyaItdorte&.2ftaxtoiiiiandI.
fett feiner «fleintyertfctyaft 1493 bid m
feinem Xobe 1519 in ben gotfety. 3. b.
@efc$., 8b. I @.353, 354. 80m 1.3an.
bid 20. gebt. 1496 if! er in fcugdbutg
Digitized by
Google
1495-1496.
67
in. geljaim mit ainanber. nactybem er Iain fun nit Ijette, fo toer et bcr
tnainung, bafc er burcty &apftti$e bifpeufafc tooltc fetne totter ©ijabetlj
j& ber ce geben fetnent fctymefterfuu pfatfegraff JRuprectyten unb in ju ainem
eTben feine* tanb$ madden *. fotid^d lfi§ im ber re. finig gefaUen. unb
5jo#en jfi Slugfourg fie beib mitainber Ijintoeg! gen Sltc^aim. ba bef$lof?
ber ftnig unb Ijerfcog im fegerer in ber pfarrlird&en mtt ainanber, bag fie
betb mtt atnanber bapft Htejanber urn bie bifpenfafe molten fd&reiben, ate
bann 6efc$e<$en ift.
$ie ftnb erfttidj bie franfcofen auffgeftanben 2.
10 Anno domini 1 496 ift finig 9Wapmifian um ttctytntef* gen 2fag$purg 2. *br.
lomen 3, unb toenig barnac$ ift bed ro* !inig$ fun, tyerfcog $$Uity>* bon
1. tain manli$tn erfctn. 2. bur$ ain Mtyenfafe bapjl SUtjanbct*. 3. feinrr fawtjUt fun.
4. feint* lanW: frine* furftentyumb* unb allel feint! gfltt. & factaftei. 9. bit flag
btt franfrofen.
na<$genriefen, am 21. gebruar in 5>onau*
to5rt$, bom 18.— 22. HRa'rj, fotoie toom
16. Styrtt fci« 13. 3uni toicber in Hug*
Burg. (Sbenba.
1 . Son eiucr berartigen8erfta'nbiguna
bed $erjog$ ©corg mtt 2Ra$tmilian ift
ntyttbetannt. 3nbcmaml9.@cpt.1496
au«aefertigten Xepameut bed $erjog«
tourbe fflr ben gall, bag biefcr fcinc
m5nnli$eu <$rbeu mefcr befomme, fetne
£o$ter (Slifabcty aid (Stbin beflimmt;
al« tfinftigct ©ematyl berfelben tourbe
Subtoig, Btoprccfct ober griebricty, ber erfle,
britte ober totertc ©o$n be« iSfa'tatf^en
£urjftrpen$$tttypbejet($net. ©ie tourbe,
na^bem bie toegen ju na$er 8ertoanbt«
febaft ber 8erlobteu — fie toaren ®e-
jtytoiperfinber — notytoenbigc J>a>pti<$c
2>ityen« erfolgt tear, am 10. gebruar
1499 mit ^faljgraf Surety tocrmatyt.
SBie toenig SWartmuiau mit bem Xcfla-
mente ©eorg« etntoerftanben tear, ift an9
bem Umftanbe erfi<$tli<$, ba§ er berettt
am 23. 2Rai 1497 bem burc$ baffetbc ju«
ua<$p bena<$t$ciligten $erjog 2llbre$t
(toon ber 2Ratw)ener Siuie) urfuubltc$
*erfm)erte, tyn in feiuem 9lcc^te al«
natfirliAer (grbe toabren au tooflen. ©.
Sttqler III <5. 571 ff.
2. @. unter ben gortfefcuugen ju
SWulic^ bie au«ffibrli<$crcn Motion We-
rner* ©I. 236b (Salter 81. 133», ttem
81. 207*) ; ©affer unter 1495. 2)er
8atfer erlicg dd. 2Borm«, 16. Sua. 1495
an ben 9*at§ ben gemeffencn 8efc$l, bad
fatten toon ©(tytoeinen innertyatb ber
@tabt ju tocrbleteu, toeit 'baraus aflerlei
fraufycit unb fonberlt$ bad fteber ber
pefiilcnfe, fo laiber jctjo an toil enben ge«
mainen lauf $at, erma^fen mBc^t*.
8runner 1. c. @. 20 91nm. ** , too bie
8erorbnung toollfta'nbig abgebrudt ift.
3 Sal. @. 66 Slum. 4. 891. 1496f
©c^annaungen 81.19* : famftag toor (Sr-
barbt (2. 3an.): it. 3 ^ 17 g 1 b tomb 8
tanntten toein tonb^etragen gef^anndt ben
Striken toon ©etgbria^; it. 1 U 18 g
2 b tomb 4 fanntten ^em (Saf^arn* toon
SBaUbenfel*; it. 1 ^ 18 fj 2 b tomb 4
fanntten far 2. gettfer; it. 16 U 14 6
2 b tomb ain atymer toalf^toein gef (fymnd t
^er^oa Hlbrad^t toon 8atyern ; it. 16 to
14 I 2 b tomb fonil toein* ^er^og Solf*
ganng toon 8at>rn; it. 2 U 18 g tomb
6 fanntten (er Sacoben toon Sannbato;
it. 3 to 17 g 1 b tomb 8 tannttcn graf
3lnt(;oni toon Hrembera; it. 12 ft 1 to
15 g tomb ain lagel SNuftatet iWaluifier
jc 7 p minus 1 ort, ain lagel 9lainfal je
6 fl minu« 1 ort ber ro. funnlgflic&en
maiepat gef($amt(ft ; mcr 14 to 18 g 2 b
tomb ain atymer toa'lf^wein and) bamit
aef^anndt mit 6 jubertacfc toif^en ; mer
3 to batoon jetragen; it. 16 to 4 g 2 b
tomb ain atymer toa'lf^toein (erftog (gri^
toon ^ratonf^toetgf .
5*
Digitized by
Google
68 VII. 2>ie Gfyroni! toon (Efemen* @enber.
fflurgunbi *, mit faft aincm gtofen ratfigen jeug, mit m( grofen Ijerrn audj
gen 2fog$purg lomcn jfl feinem Ijerrn Dater.
©a bin ic$, Siemens ®enber Don Saugingen, ber bife$ i&df ge*
fc^rtben unb gemactyt, gen font Urli$ Ijie in bad cfofter fomen unb [Ijafce]
ben orben angelegt2. *
24. 9?c». Anno domini 1497 an fant ftatljeriua a&ent in ber 9. ftuubt ber
nacfyt ift ®i$ $fefferfin$, ber fifd^er junftmaifter, ljau$ fcerpruuen, unb
[i53a] $at im ba$ feur aingetegt ainer, ber barber fein hted^t ift gemeffen.
unb ift im fein Ijau$ unb ailed, toad barin getoeffen, fcerprunnen unb bar*
ju 4 junge finb, unb fein frau ift grofc fctytoanger getoeft, bie ift ju oberoft to
in bem ljau$ mtt ainer magt aud bem feur Ijerafc geforungen unb ire Kebe
finb ijat mieffen Ian fcerberben. ber ©i$ ^fefferlin ift nit Ijie getoeff en-
nit lang barna$, aid bad ^aud ift toiber gepauen toorben, ift ber tnectyt,
ber bad feur Ijat eingetegt, geftorben unb ift im in bem Ijaud umgangen.
Ijat im me teibd antljan geftorben unb unru gemactyt bann t>or in bem **
(eben , aid mir ©t$ ^fefferlin felbd offt Ijat gefagt unb Ijat fflr in ml
meg ju lefeu beftelt unb &on Ijerfeen fcergeben. barmit Ijat er in aud
feinem ^aud practyt3.
1, 'mtt oil grofen Ijerten au$' fe$It in 6. 2. 3n b folgt $ier no$: na$ pfingflen (22. 3Rai)
fat ber ro. tinig unb [tin fun ^J(?itippu* 10 fftber falfe auff ben ftronfaff lauffen fiercn unb nag
a»e flRariad jeit ain tyimelfeur gefcept , unb farfcog fltyilipp unb fein abet ju tret maflen umb
bad feuet banket, bad getegt bolfc wad 3 ctaffter weit unb fat 95 jtil an ber b^cfa. ttt$*fi
Styilippd banket mit Urfula 9teitbartin, etwa $anfen iReitfartd burgermaijhr Don Ulm totter.
5£>iefcr 3u(ajj in b lommt in a aid eigener fcbfafr unten auf 91. 155* ©or. 5. Xitftt ttbfafc,
ber in a fe<, wurbe au# b (91. 263*) in ben Xejt aufgenommen. 7. qjfeffertind baud, bed
flfaerd, mit allem bem, bad barin ift geweffen, ift pul»er Berprunnen. 8. 'unb bat im b. f.
eingelegt — fnec&t ift gewefen' ftebt in b weiter unten. 11. ^erabgefptungen unb taum barvon
temen, unb faben alfc bie finb ff'xnttx incn oerlauffen tterprenen unb nit fflnben tpelfcn i foltgd
feuer fat bem 6. $f. eingelegt fein aigner fnegt. bifer Tnedjt ift nadj feinem tobt in bed €i|
^fefferlind bflud umbgangen unb fat t>il ungeftimigfait in ber nadjt getriben, barab atted band*
gefunb me beftbwert ift geweffen alfo tobt, bann dot im leben, unb b,at im oil me| lauffen lefen
€ij <Pfeffertin, bid er in jum lefeften aud bem neuen erbauen faud fat pragt.
1. eigcnt^ttmlt^cr fficlje flnben fl^ eijcn?feffcrrtn«^att)6,barinn4!iiibtoct-
in ber 8w. fetne (Stntragc fiber bem$a> brunncn flnb v>or ©arfuffcrtor uff ban
joge fclbfl aema^tc ©ejd&ctttc, fonberu araben; it. 1 p Ion 4 fnct^tcit.* 2)«mct
nur flcinc $o(icn far Scute au9 fctner ©I. 238*> (ffiatt^etj©!. 133b) : ^g jar$
2)ienerf(^aft. Unter bem 28. 2Ral fic^t am 22. taa, notoember« toer^ran ain ^u8
ein (Stntrag, au« bem ^erttorge^t, bag for ©tretfingert^or auff bem graben for
$an* Sangenmantel unb 3lnt^oni 8lu» ben barfuffern, unb toer^runnen barin
bolf na$ Ulm gefanbt tourben, um ben 3 finb unb aUeft, bad ba »a«, bag ni^«
$er)og toon ©urgunb (^il^)ju laben. ausfamm, toann bie frau unb bie magt
©runner 1. c. @. 23 9Cnm. *. ©g(. au# nacfet famen barton, unb er $ie$ ©tr»
unten ©. 71, 22. tu« ^fcrllin, ain ftfaer, ber »a« nit ^ie
2. 8kl. bie (Sinteituna ©. V. ba$ mal an ber mittoucty for fant Satya*
3. $m. 1497 ©1.53b VigiliaKathe- rine tag/ gaft atte (S^ronifen beric^ten
rinae: (3t. 92 U coft bie ^runfl an toon bicfem Sreignifi, fo bie tocn Clemens
Digitized by
Google
1496—1498.
69
Anno domini 1498 $at §an$ SBnfcelmann, Burger jit 3tug$purg *,
am afftermontag bor fant 2Rorifeen tag Ijerr §an$ Seimlin, bicarten jfl is. sept.
fant 2Kortfcen, bet 933ertac$erj>rugf au$ bifer urfa<$ erftoctyen mit ainem
fdfrtoert : Ijerr Sacob Senfeetetanu, bezant jfi fant 9ttorifeen, Ijat am pfarr
5 ate ber re<$t tetyentyerr Ijerr $an$ Seimftn berttcfyen2, bann er toa$ ber
fittoft btfe$ gefc$tec$t$, barumb im bie (eljenfctyafft juge^ort. bad ttriber*
fpra$ $an$ Senfeetotann ; bann toietoott [i53b] er fic$ befanbt junger ju
fein bann fein bruber, fo toere aber fein brfiber in ainem gaifttictyen ftanbt/
barumB fBrte im bte tel?enfc$afft nit jS, unb toott Ijerr §anfen Seimfin
to t)on ber poffeffion treiBen. ba famen fie mitainber fiir bad confiftori. ba
getoann ber Seimtin bad urtait §anfen Senfeefatann ab. unb auff bifen
tag, aid er ben Senfcetmann tooft in bann tljon, ift er bon im erftoctyen
toorben, unb ift in aflen firemen unb ctBftern bad interbict geljatten morben
bid auf fant 3Katljeu$ bed Ijaifigen Sbangeliften tag* §and Senfeetmann 21. ecpt.
15 ift ber lefeft bifed gefctytectyts getoeffen unb ift in bem Satyrfonb geftorben3.
£)a$ ftaine crucifij jfi fant UrKcfy auff bem ftrd^off ift gefefct tt>or* d 251b.
ben unb burc$ 2M<$ior ©tunfcen bejatt urn fant Sflicfyetd tag, unb tyat29.s«pt.
ed maifter (Sregori ©rljarbt gemactyt4.
Urn fant 2D?artindtag ift bie Ijttfein taffet ju fant Urti<$ auff bemn. wo».
2ofrueme§aItar auffgefefet toorben, unb ift maifter Slbotffen 6 barum geben
toorben 350 fl.
2. meatier. 3. 2Betberprucf. 4. 4mit atnem ftytocrt' fe&U in 6. na$ 'fant aWorifren' in
6 : biefe« £anfen tfcnfcelman8 brfiber. 5. 0eli<$en. 10. unb famen mit ainanbet in tad
re$t. 12. in ban toerfunben. 13. 4unb d.' fcljlt in 6. 19. SWartinSfeft. &o$ fcilfein
taffel. 20. ftiemefj obet pfaretS altar.
3ager 331. 70», (o bte ©&ron., cod. germ.
9£r. 567 ber @taat8*93tBt. in 2Riinc$en
£H. 214a, ^0 ba$ toon 2)emer angegeBene
2>atum 33ef*8ttgung ftobet; BefonberS
au8fityrli<$ @enber$ Chronographia
VIISBt25bff.
1. $on ben brei 33ruberu SafoB,
©eorg unb Soljann t»ar ber erftere 2)e*
d)ant Bei @t. SHortfe, bte Beiben tefcteren
fomnten ati ftatystyerren toor ; jebo<$ gab
Sotyann beretts tm 3atyre 1484 fein 33ur*
gerre<$t auf. ©tetten, ©ef$f. €>. 114.
• 2. 2>ie ^Bnfeetmann Befafjenfltr^en*
fafe unb 2*o8t«re<$t in 3Biggen«Ba^ Bei
^em^pten. ©tctten, eBenba.
3. ©anj furg Beri^tet ilBer btefe
SegeBenBeit Center $t. 238b (©alt^er
©t. 134»), ettoctf an8ftt^rli^er fRetn
m. 209». SSgt. ©enten« 3iiger« (£^ron.
S3(. 70b; bte Sangenmantelf^e (5$ron.
»(. 27a; ©affer adh. a.
4. Center St. 251b (SBatt^erl34a):
2)a8 jteintn fretfe ju fantUrttc^ rtd^t man
auff an fant tlrlt<$8 aBent(3.3uti) jmtf^en
3 unb 4 auff bem ftrctyoff. ba8 Ue6 atn
fauffman madden, fytefj SWet^er @tunfe.
e8 ift gemeic^t unb tyaiftum barinn. —
S)iefer aJMtytor @tunfe »irb totelfa^ at«
„©utt&a'ter" »on ^tr^en unb ^tiJftern
genannt. — uBer ben ^iinftter ©regor
(Sr^arb f. ^au^tfa^U* ba« toon ©erBerger
3ufammengetragene in ber 3«tf$r. b.
§ift. SSer. f. @cBt»aBen unb ^euB.,3a^rg.
1887 @. 102 ff. ©enber nennt t^n in
fetner Chronogr. S3b. VII »I. 29* : In-
Seniosus magister Gregorius Erhart
Imensis nunc Augustensis.
5. SWeifter flbotf ©au^er? Sraun,
Utrtyftofier @. 22. S)er WtifKer foil
nac$ biefer Dnette 5 Satyre an ber ^Safel"
Digitized by
Google
70 VII. 2)ie tyxouit toon (Siemens @enber.
14. 3tbr. Anno do mini 1499 am bonftag nac$ bet efc$erigetmta>n<$en Ijat ain
feurftraU mit plifcgen unb tljurnen in bcr 9. ftunb ber nadft in ben [iwa]
gfiginftanbtljuren gestagen unb intoenbig atte gmec^t fcerprinbt, unb ift
bie maur ganfc beliben on attc fcerlefeung. auff bife jeit §at e$ gef<$neit,
unb ift ain grofer tolnb getocffen Don nibergang bcr funncn1. 5
13. c«. 2faff font ©imprests tag ftnb atte gtoetb in fant Urtic$$ tircty au*«
gemactyt toorben toon maifter ©urtfljart ffingetberg 2.
3Me $Sufer $piw$ «bter$, 9M$tor ©twtfeen unb 2ttt<$e( Don
©tetten ftnb gepauen toorben.
Suff bent reictyftag jfi SBurms ift befd&foffen toorben bur$ atte ftenb, 10
bag im ganfcen ro. reic$ 5 tar (ang atte menf$en ein jin$, tribut unb
fteur fotten geben, unb ntit bifem ge(t fol man ain IjBr ttriber bie £ftrgfen
fatten unb bcfBfbcn unb ba$ famerfrictyt audljatten. ba$ toolten bie
©c$ti>ei$er nit tljon unb fagteu3, fie toeren fret unb Ijetten Iain ffirften,
ber fiber fie Jjerfc^et, unb toa fie linig 9Ka$imilian in irer oberfait toolte 1*
Ijinberen ober na$tai( jufiegen, molten fie in ate toott ju tob fctytagen, ate
fie fein fcorfaren jfl tobt gefd^tagen tyetten, unb namen bem ro. finig Don
ftunbenan ein 8 bogtei, bie atoeg bem $au$ Don £)fterreic$ Ijaben jftge*
ffixt barumb Ijat in finig SWajrfmifian [i54b] abgefagt, unb tut ganfcen
ro. reicty atte ftenbt, ffirften, prefoten, graffen, freien, ebel unb ben reity 20
ftatten auffbotten unb $ttf begert.
2. $at eg bie in bet 9. flunb in bet na$t faft feinbtlicfc pli^fttt unb burnetfc, u. &at ain feuerfhafl
in ben $o$cn tauten S. gefc&lagen unb ju ef$en aQe intoenbig inbei ocn oten $erab bil auff ben
boben oerprenbt. 4. on alle flunfren unb alien faaben. 9. fctefer fcbfafr , fefclenb in a, if) au*
6, 91. 265b erganjt tooxben. 14. f. f., no$ farcn. 15. oberfait: ftetyatt. 19. abgefagt
unb jfi $ilf etfobert aQe gaijllwb unb t»eltli$ fflrjten unb ftenb be# to. rei$l.
acarbeitet baben. ©enber bemcrtt uo($ raanu,bie£$orcuub©efefiigungen9fagd«
m fciner Chronogr., ©b. VII ©1. 29* : burgd jc. 1. c. ©. 34 ff.
magister A., qui in uxorem duxerat 2. @. ©raun, Utricj&flofier @. 22.
Bororem supradicti Gr. Erharti. @. 3. 2)ie ©c^toeijer toetgerteu ftct>«. ben
fiber Bbolf $)auc^er j. ». »obe, 3abrfc. auf bem ffiormjet «a^«ta«e (1495) auf
b. f. ^te«6. ihmftfammlmtgen, 3a^rg. totcrSa^rebetotuigten^gemetnen^fnttrif
1887, ^>cft 1 unb »gt. untcn ©1. 246*. ju beja^en, »ie fte aud) anberc ©ef^lfifie
1. S(m fteitag naA ©alentini, »a8 biefe« ffieic^Stagefi nt^t anerfannten ; ben
ber 15 tag bed ntonet* februarii anno jc. ^au^tanlag Aum ^riege boten jebo^ bie
1499 na^t« in ber jetyenben ftunbt (att ft^on lange etne bebro^li^e Oeftalt an>
ba« toetter in ben turn, jenannt ber ?fig* ne^menben ©trcitigf etten jtoifepen bem
ingtanb, gestagen unb tft au$ toon oben ©if^of toon (Styur unb ben @raubilrtb»
ai> big in grunb auggebronnen. got f$td nem mit bcr tirotiWen ?anbe«regierung.
e9 fftro jegut! 8latb«becr. @. 69. — @. $ic§u im aUgemeinen Ulmann I
S)emer ©t. 251» (SBaltber ©L 140*): @. 649 ff. -- (Sine fcug«burger OueOe
'^b). 15.feberer#iftam freitag tnbenfter' fiber bie na$fotgenben ^riegdereigniffe
tagen in ben fafiett, ba fcJ^tug bad »ilb» bilben bie ©eric^te bed SBitbetm toon
fiir in ben Sugindlanb bei ber na^t $a^>^en^eim an ben 9tat^ ber ©tabt
3toij$en 9 unb 10, unb wad ain falte 9tugdburg in ber 2ittcratten«©ammt. bed
nacpt unb ffytib barjfi; ber buren ^rann Sugdb. ©tabtar^itod.
gar aud/ @. fiber ben Sugindtanb $off-
Digitized by
Google
1499. 71
©te bon 2lugdpurg Ija&ett jfl mitterfaften bem ro. Knig toiber bie io.<warj.
©<$toel>fcer jS $ttf gefc^idt 250 fuj$tne<$t. ber tyauptmann ift getoefen
3et8 Scanner K ain eoelmann aud ©atyren, ber anber fttuptmann 3erg
Stttp&, ain firfner, bet fenberi($ 2Kic$el greffemnair2. am aff terntontag ». «phi.
s na# quasimodo tyofcen bie bon Slugdpurg bife raiftgen gef <$i<ft : $err 2BU*
$atm ton ^apenljaim rttter, Jjauptmatm, 14 pferbt3; $$tttty> bom ©tain
ju $twgen, 6 pferbt4; gribericty bon $Re<$berg, 6 pferbt; §and ton
9tott, 6 ^>f crb ; SBifljalm unb $and SJogt bon Sanbdperg, 8 ^fcrbt; 2Ba(«
tinger ton Saubdperg, 2 f>ferbt ; San$ SRaoendpurger, 2 f>f erbt ; Sonrabt
io9toM>a$, aKein. ain toag aud bem ©pitat mit 4 roffen Ijat gefiert, toad
Ijerr SBifljafat marf<$at! Ijat jfigel?8rt, mtt rottem tntif be<ft. item ain
toag mit 4 roffen $at ben anbem gefiert, toad in Ijat juge^rt.
[i65a] Die bon Sugdpurg IjaBen bem ro. Knig an fant SKargretljen tag 12. sun.
aBer 110 fugtned^t ju $Uf gefctyuft, unb auff bifen tag aucfy ift ber 6urger*
'*maifter Ijerr $and 8angenmantel mit 12 pferben ate ain $auptmann bed
Bunbd mit inen Ijintoeg! jogen unb Ijat mit im gefiert 4 tofigen, mit rottem
touflin tuc$ oerbedt, bie fyaben gefiert 6 jelten unb anberd, bad man in
ber toagenburg Bebarf . an fant SWorifeen a6ent ift ber oon 2fag$j>urg2i.e«pt.
Iriegdbote aud bem ©c^toetyfcerlrieg toiberumB Ijerfymn fomen. ber
io^erftog toon STOafylanb Ijat bifen Irieg gericfyt, a6er bo<$ mit bed linigd
f<$aben5.
Der ro. Knig unb fein fun ^Hippd fhib jfi pftngften 1496 Ijie ge* 22. roai.
3. 3n a: 3. Xframer. 5. bie na<$gef<$ribnen jft rofj bem Rnig jft bjlf gef$i<ft. 7. *jfi 2)tingen'
fcblt in 6. 8. (Rot. 10. (5. ». Happacb 1 pferb. 12. item 2 wagen ; ben ainen wagen
mit 4 rofen bat man aul bem €pitai genomen, mit ainem rotten tfi<$ oerbetft, ber bat bem mar*
ftold fein bingUufc ««ftat; ben anbern wagen mit 4 rofen bat ain rat beftelt, ber bat ber anbem
ebelteut bingla$ gefiert. 17. 'wutlin' fct>tt in b. 18. anbere notturftige bing jft ber fricgi'
rtjhtng. 19. am affiermontag vor fant SRorifcen (17. €ept.) ift ba# triegloold adel bifer flat
wibei gen %. fomen. *ber r)er|>og— be# f. faaben' febtt in b.
1 . @. bat ©eftoHmtg«Brtef 33r pr Xan» Wrt ; nur ift flatt $an« 3Sogt toon ?anb8*
ncrt d. d. grcitag toor ©onntaa Dnafl- Berg »u fcfecnionrabSogt; bet cr»a^ntc
mobo (5. Storil) 1499 tin «ug«b. ©tabt- Sattin0ert)cl6t(^rifl.2fialtin9cr. etntge
%\4fa. Ong.»Urf. ber ©enatmtcu trateu at« flSnblge ©Mb*
2. 2Ri$el greffenmeier (gric«^amer, ncr in ben 2)tcufl ber ©tabt, toit ?auj
Steamer, gricfenmatr jc.) ftnbet flt^ in 9tat>en9)>urger, ber Bid fiber bie 23?lttc ber
ben ©aurcd&nunaen aid ©tabtfSIbner Bi« jtoanjiger 3ft^te, $r)ili^^ toon ©tein, ber
Snbe ber ^anjtger 3at)re aufaefiibrt, Bid 1509 nnb $<m* »on 9lott), ber Bid
38rg ^rc^)« (^reBd) Bid 1504. (@. iiBcr aeaen bad (Snbe ber jioanjtger 3a^re aid
ben Hnfana biefer feiner ©tettuna unb folder toerfolgt tocrben lann.
ftine urforuuglicfa ©icnftlei^nng ©affcr 5. 2)er griebe »urbe am 22. ©e^t.
unter 1490.) 1499 in ©afel aBgefaloffen ; barin »urbc
3. ©. oBen©. 54 Hnra. 9. ben (Sibgcnoffen ber ©efit} i^rer SSuber
4. liefer nnb bie golgenben fhtben BcftStiat unb bad &anbgeri$t im Xtyux*
W in ber ©W. bed 3a$red ©I. 104* ff. gau flberlaffen.
aid fur ben tfrieg BepeDte «eifige aufge.
Digitized by
Google
72
VII. S)tc (Sfcronit toon <£(emcud ©cnber.
weffen *. ba t)at man 10 fuber Ijotfe auff ben gronljoff gefiert, unb na#
abe 2Karia jcit ain $imef$feur geljebt, nnb Ijerfcog' ^ttiw unb fetn abet
tyaben 3 matt urn ba$ feur banfct, nnb ftnb ba all trumet^er getoeffen, unb
t)anb ba 06 10000 menfetyen banfet. e$ n>a$ 9 Haffter toeit unb 95 gett
an ber l)5c$in. ber Ijerfeog banfct mtt Urfuta ;Kettljartin, etoa f>anfen*
SWeitljartS burgermatfters toon Ufm, totter2.
29.©ept. [i55b] Anno domini 1499 um fant 2Hi<$et$tag $at man auff ®egmger
ttjortljuren bie 5 toergutbten fn6^>f gefefct3.
2Un tat Ijat bef$toffen, bag Ijinffiro bon eeren toegen nit mer offen*
i6. ott. Htff nac$ after geroonljait [am] fant ©alien tag bife perfonen, bte uneerftdfr10
t)anbten, ausgertefft toerben auf bem*Perta($, funber [man] fot fie in ber ftifl
feberen unb inen fagen unb gepietten, bag fie au$ ber ftat gangen. toer
aber foti$$ nit tt)ette, benfefben fott man offenlicty auSrieffen unb bie
ftat berbieten4.
i3.2>«c. 2fn fant Sucia tag ju nactyfe in ber 6. ftunb l)at man Ijte offentic^15
beriefft, tt>er bie fteur nitljab geben, bag er fie geb5. »;
6. ©a,!, ofcen 6. 68, Sot. j. 3. 2. 8. '5 ©etaulbten' fcfelt in b. 10. 'nadj alter a,e*on<
\)a\V fe< in b. [11. ba§ fcftren unb bflben nit me bie flat foil o{?cnti$ tverben cat ct ten
u. [fie] aulaaiefft [werben] auff bent $erlad).
1. ©gl. oben ©. 67, 10.
2. 2>cmcr©l.237b(gBalt$et©U33*):
2)ed iard road ber remif$ ling tyie unb
fttt fiirpten unb&erren, unb f am pcr^erfeog
Wftyjp toon SBurgunbi, bed remifcjjeu
fing 2KarJmiftan fun, na% ^prtgPen
(22. SWai) unb mil 4 $unbert pferben. unb
an fattt 3o$anne3 baptifte abent (23.3uni)
lieQ tyerfeog Wltyb mad&en toon ©ur»
gunb auff bem grontyoff ain fibentfeur,
load 10 fuber tyotfe barbei, unb mactyt ed bie
Pemmung, unb road unben 9 Haffter loeitt
unb an ber tye$ 95 jeitt fctyettter bid.
bad fionb 4 tag auff bem grontyoff ; unb
am funtag barnacty (26. 3uni) tyett ber»
feib ^er^og ^bilMty ^^n ©urgunb ein
fctyetnbami taffen Iaben auff bem &off
toon burgern unb fttyted&ten Icitten. ju
bem famen ob 10 bauffent menf<$cn,
bte ba afifatfcen [931. 238»] umb bafe ave
Maria jeitt. ba nam ber tyerfeog ^P^ili^^
ain feben jtmdfrauen, bie road bed SRc^tt«
tyarfe boater , ber auff ain jeitt burger*
matflcr teas jft Ulm unb road bigmatd
an ^cr^og 3ergen ^off toon 2ant#fit, bie
nam cr bet ber $anb, unb aKe &erren,
ritter unb fnec^t, namen jetliner ain
frauen ober^ juneffrauen uub ffirt t$ jS
oem tyotfctyauffen. ba gab ber ^erfeog toon
SBurgunb ber iundfrauen bad lte$t, road
ain rointtiec^t, in bie tyanb. ba jint fie
bad f oran r)in , unb ba bltcjj[en] auff bte
brummetcr, unb banjjten bretmat umb
bad feur unb fyetten ain guten mutt ic.
3. toft. 1499 ©I. 47b, fantyfiagtoor
(ggibii(31.«ug.}: It. 6 fl 3 to 4 6 2.
!ejjeif($mib toon roegen ber ^etmfianngen
uff ©oggtnger t^or.' ® . cine Slnjafcl fiber
btefed X^or jufammengetragener 3)aten
bei Hoffmann, S)ie jfctyore jc. @. 25, roo
erroa'&nt roirb, bag ber 9lat^ bad 2$or tm
3. 1498 burdfr ben 3Kater «bbt bemalen
lieg.
4. S3at. bie ffiebcrc^ronif 81. 123 ».
Uttia^rti^ geroiJ^nlic^ jrotfaen <&t ©at*
lenXag unb@tmoniduub3ubae, rourbe
eine 5inja^( anrilt^lgcr ^crfBnU^feitm
— fog. @t. ©aHenleute — unter beni
©cta'ute ber ©turmglotfen aud ber @tabt
toerroiefen, mei^end ntit ber ©efttmmuitg,
bag ftt^ bte 3ludroetfung auf brct 3a^re
erfhecle. ©. ^ie|u ©uff, S3erbre^en unb
$erbre$er ht ber xroetten $8lfte bed
14. 3^btd. in ber Jettfar. bed ^ift. ©er.
f. @#roaben unb 9Teuburg, 3a^rg. 1877
€J. 181 unb 200.
5. 2)te @teuer rourbe in Bugdburg
In ber 8?egcl um ©t. ©atten Za& (16.0ft.)
Digitized by
Google
1499—1500.
73
8ln fant Sucta tag Ijat 8au$ §ew>art auff bcm $erla<$ feinen Bruber J*-^ ;
3Watljeu$ §ertoart n>etten erftectyen1. barbor ift getoeffcn ain toeBer, bcr
in mit gotte$ Ijtff crrebt unb Bet bcm teBen Beljatten $at. bcr Ijat bifem
toeBer,' bcr in Bet bent teBen fiat Betyatten, nit me bann 1 fl gefctyenft.
s man fegt feinen Bruber 8 tag auff ben tljuren, bamit n>a$ bic facty au$*
gerictyt,
[i56a] Anno domini 1500 fd&rtB lintg 3Jia$imUian ain reictyftag an* alien
ftenben auff fant SflatljtaS tag gen 2fag$j>urg jfi fomen2- 24. &«**.
2lm montag na$ tyerrnfafnactyt ift lintg 2tta$tmilian unb Ijerfeog* .s»fos.
io3crg toon ©afyren mit atnanber lomen3.
£>erfeog SttBrec^t bon ©actyfen4, margraff grtbericty bon ©ranben*
Burg5,, l?erfeog $ainrtcfy &on 33raunfc$toefyg6 unb Ijerfcog §ainricfy toon
2Kec$elBurg7 finb lomen an unfer (teBe frauentag ber berfitnbung. 25.3Rats
3lm bonftag barnacty ift graff gribericty &on fant ©eberin, carbina(26.warj.
15 be$ titeU sancti Theodori, mtt 70 pferben gen SlugSpurg lomen. cr ift
ber rBmifctye lingin unb be$ l?erfcog bon 2flafytanb$ geftyter fratnb ge*
n>effen,
2Kan Ijat ©tanca Sttaria, ber ro. fingtn, in ber $8($tn ain gang w 210*.
gemactyt bon ber ^fatfe Bt$ in bie JljomproBftei, 471 fc^rtbt burcty ben
2°garten* bifer gang ift in ber tenge tang getoeffen 73 pretter, unb iiBer*
3. *mit jotted $ilf gerebt u.* fefclt in 6, 4. 1/2 gib. jit len gcf#. 6. 8. $. bat man batnadj
8 tag gefangen gelegt, batmit ifl et gefttafft geweft. 8. jfi fomen: jefein. 16. bet ift bet
to. finigin JBlanca Wlaria geflptet ftainb geweffen. 19. von bet $faty but$ ben gotten unb
tnet&alb bet jktgtaben bi# ju bet <Ptobjlei.
„bc[<$rteben"(fcfigefekt)unb urn ©t.Sftico*
U\x* (6. 2)ec.) crtyoben.
1. $ei ttem »L 210b tautet bcr 2tb.
fafe: 1500 bctte 2Katycu$ #ett>art fet*
jten bruber 2uca8 $erroart auf bcm SBer*
la$ beinalj erfioctyen; bartoor n>a8 em
tocber, bcr errettet in, gfc$a$ an fontag
toor @ant Sinic tag (6.2)ec.) ; bcm ttcber
tomrb nur etn tyatber gutben gefctyenft.
bcr 2ftatt&eu8 §ert»art mufic 8 tag in
eifen tiegen.
2. 2)er auf ben 25. gcbr. au8gef$ric*
bene 9letc$Stag nmrbe erft am 10. 9tyrtf
erflffnet.
3. 2)cmcr SBt. 249b (Salter 135*,
«cm S3I. 210b): 2)e$ iar« am 2.marcii/
tt>a« ber gait mentag in bcr fagnacH rttt
$tc ^e aug^nrg ain bcr remifcty fing
SWajimitian unb mit tm cttlt^ ^crren
unb 30$ ain am toetnmarcft in be«$bter«
^au«. ritt ncben im tycrfcog 3erg toon
San^fitt, an bcr anbem feiten bic bott»
fctyaft au« @^angen, unb rttten im en»
gegen toon Ing^^urg fyer §ann§ Sangcn^
mantetl, toai alt burgermatjfcr unb ^aubt*
mann in bem fc$t»ebif($en bunt, aui"
2ubtt)ig goffer, alter burgermatfter, aui
@i^munb ©offntyrott, berjeit burger^
maifter, unb fittberb ^ibler, autf) burger*
maifter, unb |>ann8 iBimet, ^aumaifter,
unb 3arau« SSclffcr ; n>a« au^ ber btf<$off
btc toon Slugfi^urg, graff grtbert<$ toon
3oren. fam bcr fing urn 6 ur na^mitag.
ba bauct man ain aang toon bcr ^falfc bid
in bic 2)ombro^)(tct ber fingtn.
4. 9Hbrec$t bcr ©e^crjtc, + 12. ©ept.
1500.
5. griebri^ bcr lite toon 2fo«ba$*
SBa^rcut^.
6. §einri($L, bcrfctcrc, toon©raun-
f^itoeig'SBotfcnbiittct.
7. $elnric$ (V.), bcr griebfertige,
©o$n be« $erjog« 3Jlagnu« II.
Digitized by
Google
74 VII. 2>te (tyronif ton (Siemens @enber.
jtoerd&d $at er geljept 23 pretter. bedgteictyen au$ ber boben. fumma
fummarum atter pretter 1679s1. [i5eb] naget unb eijfen unb bic tagtoerdfcr
Ijat bcr Itnig unb btfd^off gribericty bejaft
i. aipui. ©ifd&off ©erctytotb bon 2ttinfc ift an ber mitnmctyen na$ letare
fomen. bent ift ber ro. finig, carbinal unb afle fftrftcn engegen geritten. *
4. aprii. am famftag baroacty ift Ijerfeog SHbred^t Don aJftnd&en fomen. ban
ftnb au# afle obgemelten engegen geritten.
w 245b. Sftatljeud Sang, ftnig aRa$imitiand can^ter, ift mit 18 pferben ge»
ritten2. ber Ijat bon ainem bapftlictyen tegaten jumegeu pra#t bie t$unt<
probftei ju Slugdpurg. bad toolt bad capttet ba nit jugeben unb jeigten io
an, fie toeren barffir gefreit Don bem ftul ju Worn, bag fte Iain geboren
Sfogdpurger ftnb auff iren ftifft nenten fotten3. bad capitet ift offt au$
ju bem ro. finig gangen, in gebetten, bag fein mt. fte barbei Ijaubtljab,
(jat er fie nit toeflen er$8ren, funber getoeft, bag fein canfcler, ber Sang,
tyomprobft pteib. im (jat (jerfcog 3erg bon ©atyreu grofen beiftanbt t$atn»
bon toegen feiner fd^toefter, bie in ber fingin frauenjimer »ad.
w* 24$: t157*] 2ta patmabent ift ju bem 2$um in ctyor ju bem ampt gangen ber
carbinal gribericud, Ijerfeog 3erg bon ©atyren, Ijerfeog SMbred&t bon
©actyfen unb Ijerfcog §ainrid) bon Sraunfd&toetyg 4. baroadfc ift fomen
ber preceptor oon SWemingen, Ijerr ©ebaftian5 bed ro. linigd captan, unb2**
ljat mit im geftert SWatljeud Sang in ainem d&orrodf toie ain tljumljerrn
unb Ijat in neben bie ffirften in bad obergeftiel geftett, ber ift bid na$
ber toanbfang bei inen geftanben. bawacty Jjaben bie obgemelten ffirften
1. na<b ber lenge an bm feitten ^at folidjer gang 23 bretter gebept, bie jaU aUer bilfciner bretter
bife« gang* frit? geweffen 1679 ; bie bretter afle bat ain rat bejatt, abet nagel unb eiffen unb bie
toerctleut, au$ taglenet bat ber finig TOaj unb bifcfcoff $riberi<b bejalt. 4. mitnmeben n*4
oftern (22. April). 5. bie ffirften. 6. am fampftag naefc letare. 'fomcn*, ba* in a fc^tt.
aut b erganjt. 7. bem ift ber finig u. aOe f. entgegen geritten. 8. SW. $., ain burger ». 9.
10. ba* molten bie tbombcrrn nir jugeben u. fagten k. 13. ba§ er fie unb ir geftiffr in iwn
fretyeiten $anb§ab unb beftyirm. 15. pleib unb fei on aUe roiberfprecbung. 15. barjft bat
im berjog 3erg von ©apren mit afler vermigenlicbait gebolfen, bann ber Sang tyt ain famfter
bei ber finigin im frauenjimer, bie bet berfeog 3erg fafl lieb. 19. }ft biefen furfhn fam bcr
preceptor v. W. :c. 21. wie bie anbern t^om^erm. 22. in bag obergefKel: in frfil.
1. Kent 931.210*: '@rfn(3Ka$imtttan«) S5er^ltni(fe gu «aifer 2J?ajimtltan L im
genta^el bet 3RaUanbhi Bant bie jtett ein 15. n. 16. comb. 3al?re«&er. be« r)tfl
gang jue bem fiJnig in be« bif$of« garten Jhei«»©er. im 9leg.«53ej. @$n>afcen u.
»on ber 2)om^robilet auf ber itattmaur iReub. @. 37 2fom. 22.
Return; bet gang brau<$et 1679 bretter, 2. @. biegn oben ©. 66f 9.
»a« 471 ((%rit tang; bretter nnb eifen- « ^ cmnr:* 1 A ,» 0io ia ««k
»erc« ftdt bie Part, aber bie tpcrKdt [ait ^&'A^1* '
ber Wnig unb ber bittoff.' fiber anbere m* ®* 7' "• ^ „0 w A 0
(f^Stere) fftr ben Salter bergeflettte Urn- -*. «gl. oben ©. 73 2(nm. 4 n. 6.
bauten an unb in ber 2)omi>ro£ftet f. 5. ©ebaftian be ©ont«.
^erberger, (Sonrab $eutinger in Jeinem
Digitized by
Google
1500. 75
ben Satigen [in] biefcljomprobftei gefiert unb tin ba bie ^offeffion eingefcen.
ba$ $at bie tljumljerrn fyd) berbroffen, unb ant affterntontag barnac$i4.*j>tii.
$aben bic tl>oml>errn ben 8attgen gen Wont citiert. auff biefetben jeit
ffct bie probftei 1600 fl aufjfiljeben gefytyt. in nactybotgenber mitter jeit
s ffat fid) ber gang {olivet geftalt ntit ainem cajritet bertragen unb [ift] ju
ainem tyontprobft angenonten morben, bag er auff feinen aigen f often
unb fctyaben ju Worn jumegen prfictyt, bag ber bapft ju enrigen jciten bife
probftei nit nte jft berfeictyen $ette, ate er bte$er geljept $ette, funber ba«
capitel1. ba er nun erlangt ffat, bag lainer ba fol t$om* [i57b] probft
to n>erben , er fei bann ba ein tljomljer, ^aben fie bie gilt nte bann fatten
tait geringert unb bent capitet jftgeaignet, unb ift bent tyontyrobft bei
700 fl gilbt berorbnet toorben, int unb feinen na^Ionten jfi etoigen
jeiten1. 1)at int aucty ben gemalt genomen, bag er nit fobief pfrenben jft
mteictyen fyit, ate bte^er ber tijotnproBft geljapt Ijat.
is ©arnac$ ift ber Sang aucty tljomprobft jfl Eoftenfc toorben, Jjat auc$
toit pfarren iibetf omen unb l)at bad defter SSitringen fant Sernljarb* orben
in ber contntenbat gefttyt, ba afle rinbt unb gilt eingenomen, feinen
fatoeftermann ju ainem gubemier Ijineingefefct. barnacty ift er bifctyof
ju ®ur$ toorben, barna$ erfc&ifd&off $ ©affcburg, jft tefcften carbinat*
*>priefler be« titete Sancti Angeli3.
£)ie tag unb jeit atter f&rften unb $errn einjiectyen, ir nanten, tag
2. 4$oeV fe< in b. 4. ob 1600 fl. •nadjfolgenber' fe^ft in 6. 5. jft bem t&em $ie
attaint. 0. unb ifi im bie' i&ompro&ftei mit foti<$em unterfaib gelaufftn worben. 11. rinbt
unb gilt geminbnt. i jfigealgnet : dnjexfrn. 14. un* &at im jSrlid^c gilt gelauffen ju
gemeincn iaien 700 gib. unb etlit&en pfrenbm jfi oerleit^cn ben gewalt audj genomen. 17. bie
aMei a& $. f. 8. erben ; 'in ber comm.— flefefct' fe< in 6. 17. unb anber probftcun.
1. @. ba« unter 8ermittfang 2Rar> riid&tigtften ,#frunbenfreffer unb (Sourti*
mttian*, bed erjfcifcfcof* ©ertyotb um fauen". <5r touffte fi$ bie $ro£fid S338rb*
SWainj, be« $enoa« ©eorg toon ©atjern fee lunb bie fcbtei String in tfanrtyen,
unb anberer 9tctc^8ffirften juflanbe a,e» fotoie augerbem noc$ eine gauje ffaja&I
tommene bteSbcjfiglic^ ©tatut (bejtattgt toon ipfruuben in £>fterrei#, ©teiermarl
toon ^>jl Klqcanbet VI. am 15. gebr. unb ^Srnt^en ju toerfdtaffen; im 3o^re
1500 unb emenert toon ^aj>p 3uliu« II. 1503 wurbe er abminiftrator unb <£oab*
am 26. 9loto. 1503} bei ©raun, «if^>. jutor toon ©urf, im 3a^re 1505 ©tfc^of
III @. 143. toon ©urf , 1511 Gatbinal, 1514 (Soab-
2. <S8 tourbe in bem angejoaenen iutorbe^erjBif^ofdtoonSaljbura, 1519
Sertrage beflimmt, bag bie ©iilten, 3infe, (5qblWof toon ©atjfcura. ®gL uber i^n
Lenten unb ©flter ber ^ropflet brm *a- ©tetten, SebendBef($reioungen }ur Gr-
pitet eintoerteibt »ilrben, »oaeaen biefe« ttetfunaunb Cr^altung Bilrgerlt^er Xu-
toerbnnben ift, bem 2)om^ro^|t Sang, »ie genb, II ©. 73 ff; »eit^, Bibl. Aug.
iebem (einer ^a^fotaer, 400 fl unb eben- Alph. V ©. 25 ff. ; Alph. VI @. 208 ;
bemfetben, fotange ertm gcipii(^en@tanbe Alph. XII ©. 155 ; 3«uner, (S^ron. toon
blicbe, no^ tuettere 400 ft ju Beja^Ien. @ahBnrg IV @.309ff.; Utmann, SRa^
Lee. 144nnter3iffer3. jcimttian I e. 810 ff.
3. 9Rattyaue Sang »ar einer ber be-
Digitized by
Google
76
VII. ®ie (Styronif toon Siemens ©enber.
unb jeit ju befctyrei&en tft ju fang, barutnb toil i($ lurfeticty befd^reibcn ber
ftenb namen, bie auff bcm reid&ftag finb gcmcffcn1*
[iss*] Der ro. linig perfontu$ — ©erctytotbus, bifctyoff ju 2ttinfc, perfon*
li<$ — ijerfeog griberid& Don ©actyfen, <$urfurft, perfonli<$2 — utargraff
Soactyim, c$urfiirft, perfonticty, l)at $ie fcine teljen enpfangen3 — bif($off 5
Don £8len 4 Jjat gcfd^tdt graft ©umperten Don Sftuenaur, abminifttator ju
©oberporen unb boctor 2lbatn Seder — bifctyoff Don £rier5 boctor
9ttc$arb ©raman, bezant ju SBeffel — pfaffcgraff ^iti^S6, #urffirft,
Sotyanfen Don 2Ker$ljaim — gribericty, carbinat, perf onlic$ — Ijerfeog Srenft
Don ©ad&fen 7, erfebifctyoff unb prima* ju 2ftatybenburg, perfonfid^ . — 10
Ijerfeog $ljtttyp$ Don ©urgunbi8 tyerr tauten Don Stcc^tcnftctn, ritter —
bifctyoff 8eontyarbt Don ©atfeburg9 boctor ©ebaftian 3lfung — tyerfcog
3erg Don Safyren 10 perfonltcty — ^crfeog Sttbrectyt Don ©a^rcn11 perfon*
liif — l?erfeog SUbrectyt Don ©a$fen unb fein fun tyerfeog 3erg 12 perfon*
tu$ — fyerfcog 3erg unb l?erfeog §ainric$ Don ©raunf($metyg 13 perfonlid^ 15
— utargraff gribericty Don ©ranbenburg unb fein fun SaftmiruS u per*
fonticty — [i58b] Ijerfcog §ainric$ Don SWectyetburg 15 an ftabt feineS Dater*
perfonlicty — l?erfcog 3Hang Don 9Bec$etburg perfonticfy — tyerfeog 2Bifl)a(m
Don ®itf<$ unb ©crgen 16 perf onttdfc — Ijerfcog Don ©atyren au$ ffiefterreicty * 7
l)at gef d^icft maiftcr ^etern Dom ©tain, licenciaten — l)er|og Urticty Don 2Bir* 20
2. ba8 einreitten a tier furften gen 2lua,$purg ju befc^tciben unb ire botfefcafft ifl ju lang. barumb
toeil i$ nu allein itc namen anjeigen. 3. f. SWayimilian perf. »., crfcbiftyoff jfi SWenfe
perf. 5. ber alfo b,ie fein lefcen empfangen tyat. erfcbifdjoff. 7. 2Bie in ber ©enberfdyen
Chronographia; in 6 jle&t jlott '21. Seder' (n>a8 ri$tig ijt) 'iRidjarben ©raman beefcent ju 2Beffel\
<5. unter 4bif$off »on Xrier'. 7. erjjbifaoff. 8. SG^ie in ©enter* Chronogr. ; a nennt fiatt
feiner 51. Sccfer. 6. unter 'bifcr)off »on ©olen\ 9. $r. carbinal sancti Theodori. • 10. 'perfonli^'
feblt in 6. 11. 'fitter' febjt in 6. 12. crfcbifaoff. 17. 'an flabt feineS »ater* perf.' feblt in 6.
1. %t. btc Untcrf^rtftcn ber Bet bem
9tei$8tag«f$tu6 anwefenben ©tSnbeober
beten SBertretet in bet SReuen jc. ©amm»
lung ber $Ret<$$s2ttf$tebe II @. 90 ff.
2. griebri$ ber SBeife, ^nrf. fett
1486.
3. Soa^tmL, ^urf. Jeit 1499; ilber
ben @m^fang ber Setyen f. unten 35(. 170b.
4. Hermann IV. toon $effenf (Srj«
Btf^of fett 1480.
5. Solemn II. toon Saben. ©tibif^of
fett 1456.
6. «Ptf 1*W fc« ^uftt^tige, ^urfiirft
fett 1476.
7. (Srnft, etn jilngerer JJ|^jc 8
ri^S beg SGBetfen, ©rjbtWi
8. «p^tlipv, ber ©ol)n
9. 2eon^>arb toon
fctfd&of fett 1495.
\ 0. ©eorg toon 33atyern*8anb8$ut.
11. mbxtdft toon S3a^ern^iln^en.
12. mxt$t ber derate, bet ©tifter
ber SUberttntfc^en Sinic , unb fein ©o^n
©eorg ber 93&rtige.
13. ©crjog (§ri<$ I. unb ©ergog $etn*
ri($I.
14. griebri^ ber Witt, 3Karfgraf toon
SnSba^ unb SBabrciitB. ^ailmir SrE*
^rinj in ^utmba^.
15. §ami$ V., ber ©o^n be§ §er^og§
SOiagnus II.
16. ffitt&dm III.
17. So^ann I.f ©rof toon ©pon^eim
« ber Sinie ©tmmern«©pon^etm, ber
©o1)n grtebric^s L, be§ $unb6rilcferfl.
1500. 77
tenberg 1 $at gefctyidt feinen canfeler boctor ®regori gatnparter unb $anfen
toon $ellerftain — lanbtgraff toon ^>cffcn 2 $eter toon Dretytyac^ — margraff
Sriftoff toon ©aben 3 tyerr $ermann, ritter toon ©ad^f enljaim — margraff toon
SWantua 4 petf onli# — be$ Iinig$ toon $tyf pania Botfd^off t — be$ finigS toon
*granifreic$ botfctyafft — ftmg Hibrectyts toon $olan botfc$afft — ' ftnig
8abi$lauen toon Unger botfctyafft — be* linigS toon SRaplafc botfc^afft —
ber 93enebiger botfctyafft — bifctyoff Corenfc toon ffiirfeburg 5 p erfonltc^ —
bifctyoff ®abriet toon Hictyftet perfonlicty — bifd&off griberid^ toon Slugs*
purg perfonli# — bifd&off toon ©abenberg Jjat gefctyiclt tyerr SScttcn Xx&ty
10 fef , tljomptobft, unb tyerr 3crgcn toon Stympurg, tljomljerrn — [i59a] bifctyoff
toon ©afel Ijerr $anfen toon $alftat, tljomljerrn unb rat — bif<$off toon
gretyftngen SRupred&ten toon ^ullacty, rat — bifd&off toon ©peir atn bot*
fc$afft — bifctyoff toon ©trafburg fein botfctyafft — btfd&off toon ©ridden
perfonlicty — bifctyoff toon fcrieft perfonli(§ — an ftabt be$ ganfe teutfctyen
« orben* §err $an$ Slfcelmann, cometJjer jfl ^lomentall — bifd&off toon
©ten — bropft toon (Sltoangen Ijerr 3crgcn toon ©ctytoofberg, ctyorJjern —
abbt toon ftempten perfonlicty im namcn toil clSfter — abbt toon ©eingatten
— abbt toon flatyftaim — abbt toon ©almerfd&toetyl — abbt toon ©d&uff en*
rieb [alle] p erfonlicty — abbt toon SWeld unb anbere p relaten, aucfy tooni
20 abel unb ftSten au$ Dfterreid^ toon ber Bfterreictyifctyen lanbt toegen — ber
furft toon SlnJjalt — graff 3oa#im toon£)ttngen — graff Urlid& toon 2Ront*
fort — graff $aug toon ©erbenberg toon toegen aller gratoen toon ©er*
benberg — [i59b] graff §an$ toon ^fannenberg — graff Slbotyl) toon
SRaffato6 — graff $$iliM>$ toon SWaffato7 — graff ©jttetfrifc toon 3o(rn
25 — svetff ©ttyalm toon $ennenberg — graff ©olffgang toon gilrftenberg
— graff $oty toon SWanffelben — graff $ainrtd& toon $arbeg! — graff
SReid^art toon ©efterburg — graff SfticlauS toon ©aim toon toegen aller
gratoen ant SRIjein.
5. aiit botfaafft von f. £ubtoia,cn jfi Qranftci^. 10. Xiefei ©ifaof ftc&t in 6 bintet bem von »afel.
11. *u. tat' febjt in b. 13. Xcr ©. ton €»eiet ftttft in b bjntei bem©. von €tra&butg. 3n 6:
Sp. fctnen ftojfmaificr ^ottmonn &u$*. Sot ©cm 9. oon ®rijen fte&t in o (in a
f client) '3obanft oon Dalbutg, bifdjoff }fi ffiunnl pcrfonUc^'. 15. I)it Qkrtutuna bel o. Drbcnl
0e}t in 6 Winter bem 9. ton Sicn ; c# frei&t in 6 : an bc« oo^maiflet* tcutf^ orbcnl in ^ic^ffcn
flabt b,«n $. Vbclman, c. [oon] SlomcntoQ. 17. 'im namcn oil ct.' fe< in b. 20. bet abbt
oon 9R. mit anbern prelatcn u. abel bet oflerrei^if^e lanbt in grofer anjaU. 26. *a,t. ^.
o. SR.' flept in b b.intei 4gt. ^. ». ^aibcd*. 27. 'fli. W. ». ©.' pcb,t in 6 $int« 'gr. ^oi)
0. a»an#fclben'.
1. Ulric$, ©erjog t>on ©ilrttemBcrg, 5. 3)ie 9lamcn bet im ^a^folgenbctt
ffit ben ht ben 3«^rcn 1498— 1503 aeacn aufgcjS^tcn ©iWSfe flnb au« bem 8le-
feiner 9Winbeti^rlgfeit elite Wegeutftyift giiler unter ffiilrjiurg, 3Li<$ftet ic. jn
eingefetottoar. erfc^ett.
2. feilfrctm II. 6. «to(f III. *en ^aflau.©ie0baben.
3. (S^ripo^ I. 7. Ww$ ^o" ^affa«.3bpetn.
4. grance«co II.
Digitized by
Google
78
VIL 2>ie Gfamtt bon (Siemens ©enber.
Die reictyftfit unb fretftfit.
«n ftabt alter retctyft&t bed
f$m&bif$en bunb$ $err $an«
Sangenmantet, Ijauptman, burger*
matftet juSlugSpurg1.
StogSpurg [fd&tclt] ©tgmunb
Ooffenprot, burgermaifter.
SiHen $arttnann fconffitnbegl.
©trasburg griberid^ Sdod,
titter, unb $anfen ffiiUjalm t>on
9tot»e#.
ffiurtn* $an$ 3otter.
@p etyr tyaui $>itpranbt bur*
germatfter.
graneffurt $an$ jum Sungen.
Utmboctor3Katljeu$ SKettyart,
burgermaifter.
3Kttyaufeu $an$ SRatyfe. 5
$agncm> £)iepolb t>on $a$U
prunn, burgerntaifter.
[ieoa] Sofatar 3erg SRingfin, bur*
germatfter.
Sfturnberg Sfotljoni 2#fcel unb 10
©otffgcmg Smljoff mit 32 pferben.
8ubed $arttmg S9ercfu>o(t,
fecretari.
©tyetftat
ftatyferfperg
SWinfter in fant Sergentafl
©jingen
SBetyjenburg am Styein
SRoffen2
©irdljaim
Offenburg
Sflortljaufen
©ottingen
Sfttngen
SRegenfourg
SWrtingen
$ati
2)berlingen
©mfinb
SKemtngen
SRauenSpurg
SSiberad)
Dindettytyel
Stauffbeuren
ffierb
ftempten
©impfen
Dfna
^futtenborff
SBangen
8u!ir#
©ud^oren
SBetyl
SRottenburg or
1 ber £auber
ffiinjftaim
©(tymeinfurbt
SBetyffenburg am SRorgfen
Oengen
©opffiugen
25
SKen.
2. aUer fiat. 10. 'SRurnbtte' fttfct in 6 Winter »2ub«d\ 21. tta$ $aB tfl in b bie 9tttyen<
fol«e : tibcrlingen, Qmunb, ftautnipurg, 8ibera$, $all, SWtminge n, EindclfpiU, tfaufbturen ;c.
1. 8gt. bie nene ic. ©atnml. ber
9tei$«.*Sfc$iebe II ©. 91.
2. 9to«$eim, etne bet fog. jefa freien
9tei<W&bte bed <51fa6e«, fiibtt* ber hi-
WcJft. ©trafiburgil^en @tabt 2Wol«$eim.
Digiti
zed by G00gle
1500. 79
Sin bcr mitogen Dor bcm palmtag1 ift 8Manca3Karia, be$ to. finigS 8. »*rii.
gemactyel, nac$ ber comptetjeit gen?lug$purg fomen, [ieob] unb finb tr fiir
2Berberprugertl)or engegen geritten afle fiirftcn unb ftenbt, unb bie
prtefterfctyafft mit bent IjaUigtum in ber procefc cngcgcn gangen.
s SSor bcr fingin ift gcrittcn l?erfcog 3erg unb Ijerfcog Sllbrectyt &on
Satyren2, l?erfcog Sttbrectyt &on ©ad^fen, Ijerfeog 3erg 3 toon Sraunfdjtoetyg
unb margraff gribericty toon ©ranbenburg ; neben bcr ftngtn ift gcrittcn
ber carbinat unb bifctyoff toon 3Binfc. baroacty bic anbcrn fflrftcn. barnacty
finb gcrittcn 18 jundfraucn attff toeiffen pferben* barnacty 7 toSgen mit iundf*
io fraucn an$ bcm frauenjimer. baroacfy anbcr tofigen, bic furtcn be$ frauen*
jimers ffaiber unb bingfocty. bic fingin, ba fie lomcn ift ju unfer (iebe
grauen firctytljir, ba ift fie toon bent pferbt abgeftauben. ba Ijat fie Ijerfcog
Serg ton ©atyren unb l)erfcog Sllbrectyt &on ©ad&fen unber ber tl?omljerrn
Ijimet unber ben armen in Ut firctyen in ben ctyor geficrt. bic fingin unb
15 atte jundfrauen finb in fcfytoarfc beflaibt getoeffen [ieia] unb [trugen] am
$ate law en unb auff bem fyatyt f appenljut mit f<$8nen fctymucfen unb grofc
gulbin fetljiuen an bem l)afo be$ Sangen fctytoefter bie toa$ bic alter loft*
Kctyoft, bann tyerfcog 3crg toermoctyt e$ tool!4, bifctyoff gribericty, ber n>ei$*
bifd^off unb [ber] abbt &on fant Urlicty in iren inflcn unb Ijabit enpftengen
20 bie fingin im cfyor* barnacty &on ftunben an fang man ba$ te deum
laudamus, unb bifctyoff gribericty etlic§ cofledft barauff. baroacty fiirt
man bie fingin in bic 23)omprobftet, ba lag fie ju Ijerberg* fie fam Don
grciburg gen SlugSpurg.
Sing SKajimiKan toa$ ber fingin au$ engegen gcrittcn, er rit aber
25 Don ir, am ©anbberg5 fcoget ju baiffen, unb fam erft in ber 10. ftunbt
burc§ ba$ (Seginger ttyor gen 2lug$p urg.
9lm afftcrmontag nacty quasimodo tyat ber ro. finig in unfer ttebe 2s.5iptii.
2. in ber 6. fhwbt. gen 51. fomen : jfi 91. cingeritten ju SGBerberpruger tyor, unb ir finb ic.
8. erfcbijtyoff ». 2Rtnfc. barnacfc: na$ bcr fingin. 10. 7 ttagen mit junctftauen wnb eblcn
frauen. 11. bama$ ttiber oin ttogen, barauff »a$ ber finigin unb ire8 frauenjimerS flaineten.
12. $rauenfir$en tir^tbirr. 14. 'unter ben armen' fe^tt in 6. 15. unb $at bie fingin unb
ir frauenjimer atle3 f$»arfce flaiber angefcept, fawarfc taj>pen am fytlS, fawarfc fcfttt auff bem
^aupt mit faonen, tofHt$en gefdjmucfen unb gulbin fctbtn am fyil* fcangen. 18. SWatyeu*
S. fawefler ubertraff mit fofili^ait bie anbern j unci frauen bed frauenjimerd aUe fcurdj milte furft-
li(^e barrelling ^er^cg 3ergen8 »on ®al)ren. 23. 25iefer le^te <5a^ fe^>U in 6. 26. auf bic
baifj. 25. 10. ft. in ber na$t.
1. 2)a« 2)atum ifl ric^tig. SSgt. ba« 2. @. bic bamaU Bctdts in 2fog«*
@^reiben bc8 3o^. ?Rciffc unb Solemn burg anttcfenben $er[iJnU^!eitcn in bcm
jitm 3ungcn an ben 9?at^ bcr @tabt angcfiH>rtcn ©rtcje.
granlfurt toom 9. f^rll 1500 to Sanffen 3. $crjog @rt$ ». ©raunf^n).
II @. 637 Wx. 796. @. bic bet flihttflto 4. @. oben 66, 10.
toon ber @tabt toere&rten ©c[(^enfc bet 5. 2)cr „©anbberg" ifl 6 km »eft(.
©runner 1. c. ©. 24 2(nm. *. toon 3lug«Burg Bet @t^ac^.
Digitized by
Google
80 VII. 2)ie (Sfamif toon Siemens ©enter.
grauen firemen graff 8eonIjarbten toon ®8rfc befungen, be* §erf($afft er ate
bcr red^tgefi^t, natfirli$ erb geerbt ^at 1.| - [i«ib] btfd^off griberid^ toon
8lug$purg Ijat bad feetampt gefungen, nnb ift man in folictyer orbnung $fi
opfer gangen g3 3 aftfiren: gu bem crftcn ber to. ftnig, gu ieblictyem
attar, unb ate offt cr er gu ainctn altar gteng, gab tm ber graff toon*
SRaffato 1 P ifi opfern. botfd&afft toon §tyfoania, bifctyoff toon SWinfe,
Ijerfcog 9l(bre$t toon ©atyren, Ijerfcog 2Hbrec$t toon ©ad&fen, Ijerfeog 3erg
toon ©afyren, ntargraff fjribericty toon ©ranbenburg, bif#off ©abriet toon
Sictyftet, Ijerfeog §atnru$ toon Stted&etburg. ber anber opfergang tft ge*
toeft tote ber erft. barnacty Ijat Ijerfcog 3erg toon ©atjren unb Ijerfcog io
£>ainric$ toon ©raunfd&toeijg bie fingin gu ben 3 altaren gu opfcr geftert,
unb Ijat ir ir Ijoffmaifter, Ijerr 9Mau$ toon gtrmian, atoeg 1 ft geben gu
opferen. barnacty tyat man tragen bte fanen, fctyitt unb Ijefat unb gu (eftften
ain rofc geftert, mit fd^toarfcem touflin tucty bebedft bte auff bte erben, unb
toornen an ber plaffen Ijat e$ angeljefft getyept be$ graffen toon ®5rfc15
toapp en. unb bife, bte fctyitt unb Jjefat tragen unb ba$ ro§ geftert, Ijaben
fange, [i62a] fd^ioarfee Ilatber angeljept. bife orbnung l?at man gu 3 maten
getyalten. natty bem anbern opfer Ijat man ba$ rofc bei ber facraftei au«
ber ftrctyen geflert unb in ber lirctyen bte fctyift unb Ijefat auffgeljemft mit
fampt ben fanen. na# bem feelampt l?at ber bifd&off toon £rteft ba$*>
ampt toon unfer fiebe frauen gefungen unb be* linigs canterei mit tru*
metljen unb orgfen. e$ tft ain barJjfiuSttn auffgemactyt gemeffen, barauff
finb geftedfet 100 prinnet lerfeen; beSgleictyen bet ben aftSren Ijaben au$
toillerfcen geprunnen. fumma afler ferfcen: 324. auff ber bar tft ge*
(egen ain fd&toarfc touflin tucty bi$ auff bie erbe mit ainem toeiffen bamaftin25
creufc. bie ftiel unb a(tdr finb atte umljendft getoeft mit fctytoarfeem touflin
tficty. bad ift afles armen teutten burcty gotyoiflen geben toorben.
1. $at— lauffen beflngen. n>elc$e« fcerfaafft unb gfit aOe* n. 2. ftatt *Ttd?tgeftpt' in b:
ber net^f*. 3. * man * ergfinjt aul b. 4. ift man altoeg [juj 3 attaren }fi opfct gangen.
6. bem gab ber gt. o. 51. adeteeg ain golbgulbin in bie ^anb jfl opferen. er|b. v. 3W.
7. $. «. ». SWine^en. 8. *3erg, ^. jft IBa^ren' in b vox 4b. 9ltbt. ». ».' 10. 3n b weiter
unten : jft bem anbern mal ift man gleicft roiber in folicr/tt orbnung jfl cpfer gangen. 13. ben
fanen mit bel graffen wappen. W&d) ^elm' in b: ainer nad) bem anbern in langen, f^n>ar^en
tlagflaiber. 14. erben : erbe. 17. Differ €afc fc^lt in 6; ogl. bie Bar. j. 3. 13. 18. dbenfo
biefet 6a0. *anbern' fe^It in b. 22. mit bed finig* canterei, bufannen, )ingen u. orglen.
22. uber bie bar ift auffgericr)t ge»effen ain ^au#Iin. 23. ba ^aben gebrunnen 100 terpen. 25. ain
roeif, langd (einifc^ tud?. bamafiin: famattin. 26. creufe: unb barunber ain ftfetoarfe toullil
tft*. ba* geftiel.
1. @raf Seon^arb toon ®8r$, bec Icfetc relAen SrbtoertrSgen jufotge, an 9Wajt»
ber ®tafen toon ©8rj, tear am 12. Sfyrtf mtltan. 83a(. ju ber tlr^li^en geier
1500 geftorben ; fcine ©ebiete flelen, jar)t. ©raun, »i$. Ill @. 139.
Digiti
zed by G00gle .
1500. 81
Dietoeit bet retctyftag ffat getoert, ift Ijie am rat auff ber tyerrn trind*
fiuben ju rat gefeffen unb bad Mc$t auff bcr lauffteut ftfiben.
[i62b] 8lm rat tyat ben mefcgern gebotten, bog man bid fant^acobdtag in 25. sua.
bifcm ret^ftag 1 fib. od&fenflatfc^ gcb urn 1 creufcer unb 1 fib. fieftotfefy
* urn 5 fatter.
©clang ber ret^ftag Ijat getoert, ift bad traib in bifem lauff ge«
meffen: Ijaber 21 grof$, gerftcn 20 grofcty, loren 12 %, roglen 8 fj,
atn lib. mtt$fc$matfc 8 A, ain Ijon 7 X, ain Ijenn 17 A, ain loppan
24 A1.
»«> Son ainem rat ift au$ gefefct toorben, baf man urn ain flaifc^mal
ben toirten fot geben 18 A; »a man aber Ijennen unb Rennet barjfi
gibt , fot man 21 A geben; toann aber fain flatfctytag ift unb ju anbern
ri($ten ain effen mit fifteen gtbt, fot man 8 creufeer geben ; toa man aber
tretertet effen bon fifteen gtbt, fot man geben 9 creufeer unb nit baruber.
15 atner, ber in ainem tyaud j3 Ijerberg (igt unb attetn ba fein rojj ftett unb
fd^taufft unb anberfttoa jfi ti\tf) gabt unb bad futter fetbd tyette, ber fot
1 1 A geben. toann er aber ben Ijaber ntmpt bom tmrt, ba er ju Ijerberg
ttgt, 7 A ; toann er aber [iesa] jfi ttfety gabt bei feinem tinrt unb anberft*
ma ben $aber nimpt, fot [er] geben 11 A unb ainer attein on ain rofc
•202 A ju fc$tauffgett.
ftintg 3Ka$tmtttan $at in bifem retctyftag bifed manbat, befigtet mit
bem grBfern ftget, offenttcty auffgefctytagen fotid&er form unb gefiatt: ju
bem erften $at er berbotten, bag nemantd urfacty geb ju auffrur ober unter
1. $ife mitle jeit be* rei$4tag. fo bit futflen auff tern Wat&au* flnb in bie tat gangen, ic. 9. oon
font Wltpp* u. 3acobltag [1. SRai] bi* auff font 3acobl tag. 4. ain pf. fitflaifdj unb falbfl. umb
2 b. 6. aU long. 7. ift bal foten am aUertyciiroften wrfaufft toorben. Wun folgt in b: tti ait
umb 1 b. 'f. 12 |' fefclt in b. 11. ba§ ain gaft bem wirt umb ain fleifd?mal fol geben ic.
12. unb fo man nit ftoifa tft effen. 13. fo fol man umb 1 mall geben, ba man ainetlei ftfa
gibt }ft anbern fpei#, 8 tttufrn. 14. treietlci flfa gibt. ober efctoa* batubet. 20. 3tem
toan ain gaft aflein rooltc in ainem &au4 }fl fcetbetg fein unb [nit] barin effen, no$ fein tog ba
fiellcn , fo fell ain petfon ain na$t jft fcfclaffgelt geben 2 b. — toan ain gaft aflein ober mit
feinem fne$t in ainem fcauft jfi feerberg leg unb feine tofc aud? ba flalte unb anbetfhoa ju tifd?
gteng unb »ben fcaber felbl umb fein gelt aufet^alb feiner b«berg fauffte, fo fol er umb bie
ftalmie unb ffttaffgelt geben tag unb nad?t lib.; toan abet bet gaft ben b,aba nimpt oon feinem
baufaitt unb gabt jfi tiftr) in ainer anbette fcetberg , fo fol er fut t)ai unb flto, flalmie unb
ftr)laffgelt geben 7 b. ; man aber ainet in feiner frerberg |ft tlfeb gabt unb anbetfhoa ben fcbet
nimpt, fo fol er tag unb nadjt fur ^ai unb flto, flaflmie unb fdjlaffgelt geben 11 b. 21. 2>a#
nadjgefdjtiben m. b^t f. m., mit feinem gtofen ftgel beftglet, in bifem teidjftag cffenlid? lauffen
anfe^Iagen an bet ftrebtb,itt }ft unfer Hebe grauen.
1. fficbcttfitoiiif 53(. 123t>: im on» r)uen 7bev ain ^enn 14 be, ain to^aim
fana be« rei^«tag« gaft ain f$aff fern 42 be, atn pfunb o^fcnfleif^ 1 ft., ba«
• 2 g, bcr rogg 8 6, ber ^aber 14 Uty fatbunbffif(ai|^5^r.,unbtt>ieberfaifer
miW, bie gerften 20 Wt^mif^ 3 air ju2Rid)ae(i«[29.ee^t.]n>egfio^,^ar}enb
umb ain be., atn tf unb fc^matj 8 be., ain afle fadr> one bad flaifc^ \xoai gelt gegclten.
Stabte^rcnifen XXIII. 6
Digitized by
Google
82 VII. 2>ie (Siftonil toon (Sfcmeu* @cnber.
men fetbs auffricrig feien; toeft&er aber folid&S fibertljrebt, ber fot feinem
marfd&aldf fiberanbttourt toetben, unb batnacty fetnet iibettrettung na<$,
u>ie f . mt. &et>elc^ geben mirt, geftrafft (fo() toerben. item atte freiung, ben
firemen, ctfjftew unb anbern gegeben, fol in bie jeit, folang bet ?ei$ftag
toert, auffgeljef t fein tyie, unb nemants, ber ubertribt, lain freiung Ijaben. *
item toann in ainem Ijau$ ain feur auffgieng obev unber ben burgero ain
auffrur umrbe, fol Iain ftember gaft au$ feiner $erberg gan bei Derfierung
to. liniglid&er mt. gnab unb tyutb, aw$ ^dd^fter ftraff. item ain ieblicfcer
frembet gaft, toann er fetnet Ijerm bienft Der* [ie3b] fractyt Ijette unb mit
feinem Ijerrn an bie Ijerberg lomen toere, baroa# nit me fotte barau* unb 10
ijtu unb tyer auff ber gaffen umgan ; toefctyer abet folicty* fibertrebt, n>a«
ftanbs ober toirbe ber f ei, ber fol on afleS mittet bei Derfierung afler gnaben
feinem marfctyatd fiberanbttourt toerben. item er Ijat aucty bei obgemelter
ftraff Derbotten, bafe nemant* ff iCe bann bie Dom abet unb funft an lament
ott bann auff ber Ijerm trindfftuben. «
io.«*>rii. 9lm frettag Dor bem fatmtag Ijat ber ro. linig in aigner f erf on ben
reid&ftag auff bem SRatljauS angefangen1 unb feffton geljatten. barbei ift
getoeffen bifctyoff Don SDttnfe, Ijerfeog 3erg unb SUbrectyt Don ©apren,
Ijerfeog Sllbtec^t Don ©actyfen, tyerfeog $ainrid& Don ©raunfetytoetyg, mar*
graff ftribericty Don ©ranbenburg, Ijerfcog Don 2Re$etburg, Ijerfcog Don 20
Oiilcty2, bifd&off Don 2lugSpurg unb toil graDen, Ijerrn unb anbere ftenbe.
7. suni. 3lm fftugftag Ijat bifctyoff ftribericty jum^om ba« amft gefungen in
beitoeffen bifet fiirften unb Ijerrn, bie in foUctyer orbnung finb geftanben
unb ju offer gangen: [i6*a] linig 3Ka$imilian, ber carbinat, bifctyoff Don
2ttinfc, fyerfeog griberidj Don ©ad&fen d&urfurft, bifd^off Don 3Ratyben«2>
burg3, Ijerfeog Sltbred^t Don ©afyren, l?erfeog 3erg Don ©atyren, margraff
gribericty Don ©ranbenburg, Ijerfcog §ainri# Don 2Wec$etburg, bifc^off
Don SBirfeburg, bifd&off Don aid&ftet, botfd&afft Don $tyffania, botfd&afft
Don Sftaftag, botfd&afft Don Unger. nad&bem ber linig unb atte fiirften
finb ju offer gangen, ftnb ber treier linig botfetyafft ju ber fingin gangen 30
unb Ijaben fie unbet iren armen gu offer gefiert. bie lingin ift ba mitten
4. 3t. afle freiuna,. buret, fini* unb taifet geben, ba fl<& bie uberttetter mecfyen auffent&alten,
aud? an geweicr)ten ortm unb flatten, fotlcn bie jeit be* teid^jlagl auffgtbtpt fein. 6. 3t. tvan
ain baud printt wurb. 13. ber fol en a. mittel all bifet, ber crimen lese maiestatis be^angen
r^it, feinem m. uberanbtmurt werben. 14. ba§ nemantl nit fol fpiUen. 21. natr) %9uW in b:
bifc^off bon %id>jtet. 24. ftriberid?, carbinal. 25. drneftuJ, b.cr^og }ft 6ac^fen unb er^biftr)off
}fi OWaljbenburg. 26. %. b. SWinc^en. O. bon fianb*b«t. 29. liefer Safe feblt in 6.
1. @. ben 53cr. ilBct biectftcn »cr. 2. ©itr)etmlll. toon SilU* u.fcerg.
r^anblungen bc« SRetd^dtaged bei 3anffcn 3. @. oben <S. 76 3fam. 7.
H @. 638 Wr. 798.
Digitized by
Google
1500. 83
in bent $or toor bem finig geftanben in ainem gftiet , mtt gutbtn tftd&ern
umljendft. bte tingtn $at angeljept am famarfcen famatin rod unb ain
fc$toarfc famatin baret auff. bet Knig $et an ain gelen bamaftine ffianp*
pen unb ain fd&toarfc baret auff mit ainem fofttid&en franfe. an aflen
& orten, ba bie ffirften geftanben finb, ba ftob tofttid&e gulbine tied&er anff*
gema$t getoeffen. [mb] bed finigd cantetei $aben bad ampt gefungen
mit tnan$er(ei trumetljen, ^feiffen unb orglen.
3fa unferd Ijerru fronteictynamdtag ift afle ptfefterfd&afft unb pfaws. 3unt.
Dold mit item Ijoctynrirbigen facrament mit ainer procefc in unfer tiebe
10 grauenftrd&en (omen* bafelben $at man ain gemeine proceg angefangen
unb ift bur$ ben gronJjoff gangen auff ben ^ertac$. ba finb afle fenfter
auff ber $falfe mit gulbin tied&er gegiert unb um^endt getoeffen. bafelben
ift geftanben bie ro. lingin mit irem frauenjimer ; bif#off fjribericty $at bad
$od&to>irbig facrament tragen. barauff ift gangen tyerfeog fjribericfy bon
is ©ad^fen t>or bem (inig mit ainem ptoffen, aufgeljeptem fd&mert. barnadfc
ber finig, carbinal, ffirften unb $errn in iter orbnung in grofer anjafl,
afle bife, bie auf bem reid&ftag finb getoeffen. ba ,fmb au$ gekoeffen bed
finigd unb afler ffirften ttyrumetljer, pfeiffer unb baugenfd&fager, bie Ijaben
mit irer melobei unb tljon afle tyerfceu ju freiben ertoedft. auff bem $er*
aotacty $aben fu$ bie proceffen getatlt, unb ift ain iebtid&e procefc miberumb
in ir pfarr unb firemen gangen. ber finig unb tingin tyaben bad ampt ju
bem ^aUigen Sreufc ge$5rt.
[us*] 3n bifer geit ift ain poftbot gen Slugdpurg fomen, ber tyat fjerfcog
SUbrectyt Don ©ad^fen anjeigt, toie bag fein fun $ainri<$ toon ben grief en
25 jfi ©reningen in ber ftat belegt fei. ba tyat Ijerfeog 2ltbred&t toon ftun*
ben an ju 2lugdj>urg unb anberfttoa fanbdf nectyt angenomen, mit benen ift
er mitfampt Ijerfcog $ainric$en toon @raunf$roetyg ju 2lugdpurg aud bem
rei$ftag Ijimoegf jogen, jfi ertebigen feinen fun, unb Ijat im bad glait
geben ffir bie ftat §inaud ber ro. finig, afle ffirften unb Ijerrn mit grofen
to eeren. barnac$, aid tyerfeog SHbrectyt feinen fun l)at ertebiget, toil feiner
feinb jfi tob gefctytagen unb bad griefenlanbt im geljorfam gemad&t, bar*
nac$ ift tyerfcog 8ttbred&t toon ftunben an frandt loorben unb Ijat ftd& auff
1. 3nmitten be* $crt finb auffgemacfet geuwfifen tofilty, gulbin teppidj. ba if) bor be! ro. finigl
ftanbt bie to. tinigin geftanben in ainem f<fcn»arfcen famatin rod unb piret, unb bet ro. finig tjet
an ain gelen bamaft unb anff bem paret ain foftlicfcn franfc. 7. $at mit aflen fettttnfpiUen
baft ampt oolpnufct. 11. ba ift man bafelben aulgangen mit ainer gemeine proce§ bur$ ben
gron^of. 16. barauff ber ro. (inig unb anber ffirften unb btnn ic. in ainer grofe |afl, audj
bit cantetei btft tlnigl unb anbetet ftlrflen mit ttumettet unb aflem feitenfpifl. 21. b.aben
banu*. 23. ain pofl. 24. f. fun ^er|og (frkb; bon bemn im 9tie<Ianbt. 25. belegt fei. auff
folicb^ if* fcerfeog %. von ftnnben an auffgetoefen unb ^at ic. 27. 3n ft »eiter unten : mit im 1ft au^
|u H. bintoegt jod?en fein to$terman, t- ^ainrid) v. 9r. ; ber ift bor ©reningen erfgoffen worben.
31. unb ba* fftrjtentyumb ^riellanbt wiberumb erobcrt unb im unbermirfli^ gema^t. 32. in fuTfctn
tagen batnac> ifi ^. 9. tram! worben unb bafelben geflorben. *He# llbrige feb,It in b.
6*
Digitized by
Google
84 VII. 2>te (tyront! toon (Stentend ©enber.
ain fc$(o§ lauffen fteren, ba ift er ba geftorben unb tobt gen @a<$fen ge*
ftert roorben1.
SKargraff griberic$ toon^JBranbenburg ift $ie bet SBityafat SRemnten
bet fant 9ttartin betyauffung jfi Ijerberg gelegen unb $at am funqrtag toor
2i.3um.3o^anm« baptifte afle ffirften, graven unb toil abete, afle bife, bieauf*
bent retc^ftag finb getoeffen, 21 tif#, jfl bent ntittagntal jft tifc$ getaben,
[i65b] unb bie 4 burgewtaifter 2 unb toil burger unb ire frauen, 7 tifdfr,
unb Ijat in geben 18 effen, barnacty Ijat er bafelben ain banfe geljept.
35arna<$ ift ntargraff gnbericty in bie SRofenato geritten. bafelben
Ijat finig 2Ra$iutiltan ain fctyieffen ntit ben armproften auffgeri#t urn 4 io
eten fantats unb anbere 30 ftoineter. barunt $aben toil ffirften, graven,
ebef, burger unb ljanbtoercl$(eut gefd&offen. barnacty Ijaben fte ntit fctytoerten
ntit ainanber gefctyirmet. ba $at ntargraff gribericty Iain Ijingetauffen, er
ift in angangen.
2i.3uni. Unt bie 8. ftunb gegen ber nactyt ant fumptag toor 3otyanni« baptifte, ts
ate ber ro. Knig au& ber Btofenato l?at feeflen toriber in bie ftat rettten,
Ijat ntargraff griberid^ geailt unb ift toor bent linig in bie ftat lomen unb
tyat aflem feinent $offgeffinbt in ail gefctyafft, toon ftunben an auff je fein
unb Ijaim j6 jiectyen unb Ijat batoor feine tft$ unb tofigen l?tntoegf gefd^idtt
an bifes ort, ba er toott fiber nactyt fein. unb ift ber ntargraff toon feiner*
Ijerberg ausjogen ba mitten burcty ben ©auntartt unb gron^off. unb ba
ntargraff tjribericty ift lomen [i66a] bi$ ju ber fcljomprobftei, ift e$ I. mt.
gefagt toorben. ba Ijat er eiflefe graff Gfytteffrifcen toon 3°fat m$ xm 8C*
5. 'am fumptag ber 3obanni* baptijte' fefclt in a unb nntrbe ou* b erganjt. 'alle bife' fefclt in 6.
6. in fein fcerberg — gelaben. 8. effen : ri$t. 10. 4mtt b. armpr/ fe^lt in 6. 11. unb
empfer geben 4 elen fameM, unb ftnb nod) funfl 30 fleinetter barjft geweffen, barumb bat ber
fing, alle ffirften unb »om abel, aua? oil burger u. i). gef$. 12. barnaefc &at man gar
maifterlicfc mit ainanber gefairmet > ba &at m. ftr. fain nit fcingelauffen, er ift in angangen unb
$at mit im gefairmpt. 15. 'am f. o. Sot), bapt.' fe$lt in h. 17. t). m. 9r. ben finig fireilt
unb ift jc. 10. feine fodj, feller unb fameier von 9. ^inwegt gef#. 23. ba warb el ber
ro. finig geroatr.
1. SKbred&t Don ©a<$fen nxrc toon $er$oa <5ri<$ toon ©raunfatoeig unb 9fa»
2fta$imittan atd erB(t$er ©ontoetneur bcter feincn in grander feefagertcn ©o^n
unb ?ote|tat toon griestanb etngefe^t ju entfeften unb ba« 8anb mit Ku«na^mc
toorben; tt>%cnb bie meiften ©eBtetc ©rBniugenS loteber ju untcnocrfen. 6r
fi$ fiigten, (eiftete ©rSningen, ba« ft$ parb furjbarauf out 12.@ctot. juSntben.
in ben ©*u^ bed $lf$of* toon Utrecht ©. Jteju Sirtcncron II e. 342 ff. u.
beaab, ^artnfidigen «Biberftanbf ber, a(8 @. 457 9h. 221 ; Utmann I ©. 632 ff.
wtyrenb ber KBwefen^elt Klbred^ts beffen 2. SHe j»el ©ilrgcrntetfter bed Sabred
@o^n aJetnrH bur<^ m grofie @trenge 1500 toaren ©igntunb ©offenbrot unb
bad 93clf reigte, im Sapre 1500 ju einem ajil^olb 9tieblerf bie bed toor^erge^enben
jefa^rlHen aufftanb ftt^tte. 2)cm raf$ (bie atten) ajand Sangenmantel u. Sub*
tn griedlanb erfd^eiuenben 2Ubre<$t ge« totg ^ofer.
tang ed, mit $Ufe feined ©c^loiegerf otyned
Digitized by
Google
1500. 85
fctyidft, bag cr bor fcinem toegfjied&en ju bcm ftnig font. ba$ Ijat mar*
graff gribericty on bcrjfig tljan unb ift alfo in feinem tjarnifcty ju bcm
finig gangen. ben fyat ber finig frainbticty enpfangen unb faft frainbtid&
jugefyroctyen unb gebetten, bag cr ju 2lug$purg pteib, cr toette in ganfe
ftftngftid&e mit bencn bon SRierenberg berrid&ten1. atfo ift cr auff bifes
mat ju SlugSpurg ptiben unb l)at fcinc bicner ttriberumb beriefft l)ie ju
pteiben. barnacty am actyteten 3o$anni$ baptifte ift margraff griberi<$ 1. smi.
bon SlugSpurg Ijimoegf gcrittcn bifcr mainung, bag cr benen bon SKiern*
Berg l)at toetten abfagen bon 7 tljiiren toegen, roetctye bic bon SKieren*
io berg in feinem tanbt auff fcin grunb unb boben bauen Ijetten.
3Me bon Sftierenberg, ate fie 14 toucan ju 2lug$purg toaffen getegen,
finb fie am fumptag nacfy fant $eter unb ^aufetag tyintoegf jogen l?aim 5. ami.
mit bifem urtait bom ro. Itnig unb aflcn fiirften, bag fie fetbs gutnrittig
bie tprcn ttriber aty redden. [i66b] ate bie gefanbten tyaim gen Sternberg
15 finb fomen unb aincm rat anjcigt Ijaben ba$ gegeben urtait bon bem ro.
finig unb alien fiirften, bag fie bie tljiiren fotten ttriber abbrectyen —
ba« Ijat ain rat unb gan|e gemcin freffenticty nit toetten tl)on , baran
toeflen fie fefeen at! ir (eib unb gut unb $aben ttriber gefd^idtt $ bem
Itntg unb fiirften ir botf<$afft auff ben reid^ftag unb fi<$ anbotten, fie
20 toetten margraff gribcrid^en ain fumma getfe geben , bag er bie tljfiren
taug ftan. ba$ Jjat ber margraff nit tl)on toetten, funber bag bem urtait
getept toerbe. unb finb bie bon Sftierenberg ju SlugSpurg mit bifem ab*
fd&ib tbiber l)aim jogen, bag fie bem urtait nacfyfomen. ba Ijaben bie bon
3lierenberg an fant 8oren|en tag bei ber nad^t bit tagtcner beftett, bag io. siug.
25 fie bie tljfiren umroerfen. ba$ ift bef<$ec$en biefetbige na<$t. unb Ijanb
barnacty bem gemeinen bold ffirgel)atten, ber nrinb t)abe bie tpren urn*
getoorfen K
2. on oerjug : »on ftunben an. alfo geflifflet unb gefport jc. 4. geb., au$ geratten.
5. ganfe tool afttli$ oeni^tcn unb »ergtei#en. 20. bag er inen »erginn, bie tauten ju pleibcn
laufien. 21. funber »oljte$ung bei urtailS fcegert. 26. ber gemein.
1. 3)er 9ftarfgraf Beffogte fi$ taut Sctbe «Parteten marten auf bcm 2foa«*
ehtem$3unbe8aBf($iebtooml5.3uml499 Burger Xage, too juerft bur<$ bie fbntg*
Bet flfityfet I @. 353 bariiBer 'bas fty lityn Mtyt, bann bnrc^ bic @tattbc cine
bit t>on S'ittmberg ilber gema^ten unb ©d^n^tuttg bc« ©trettes tocrfn^t rourbc,
angenommctttoertragnttbpinberrugf unb bic gtiJ&tett Stttflrengunjcn ben $roceft
in aoroefen fctner gnaben unberfianben, ju getoinnen. 5tm 1. Sl^ril toaren bie
uffer^alb irer flat nnb an ort unb enbe, 9£iitnoerger ©efanbten (Sunfe Sm^off,
ba toorp; roiltya'nn, ^o^e unb niebere ge* ^nt^onixefeet^octorSctf^erunb^einr.
rid^t unb atte oBerfait feiner fiirjU. gna« SBotf mit metyr at« 120 ?Pferben n*4
ben fein, bret turn ju Batoen, unb ^aBn SlugsBurg aufgebroc^en. $einri$ ®eic^»
nemtic^ ben atnen turn t/efeo Bi? ainer ter« (5$ron. in ©t.*(5^ron. XI @. 614,
mannS&8$tn iiBer ben grunb auggefiirt.' 16. 5(m 6. 3uU lamen fte roieber ^eim.
Digitized by
Google
86 VII. 2>tc <£$ronif toon (Siemens ©enter.
©ant UrUctyd feft ju fant Urli<$ ift folid^er geftalt Ijod&jeitttcty ge$at*
ten morben : bet ben 3 befperen finb getoeffen : bet Btfctyoff toon SWinfe,
bet Bifd^off [i67a] toon SWatybenBurg, Bifctyoff toon ©irfcBurg, Bif#off toon
5U$ftet, Bifctyoff toon SBurmd, Bifd&off toon Sfogdpurg, Ijerfcog gribericty toon
©ad&fen, tyerfeog 2Kang toon 2Kec$elBurg unb toif anber ffttften, Bifd^off, *
4. 3uh. pretaten, gratoen unb Ijerrn. on fant VLxlify tag ift ber ro. ling mtt
alien fiirften, Bifctyoffen, pretaten, gratoen unb ftenben Bet bent ampt ge*
toeffen, bie auff bent reictyftag finb getoeffen. ed finb aud& ba getoeffen
afler fintg unb anbem Ijerro Botfctyafften, toefctye bed ro. linigd marf^ald
aflen bte ftenb in bie ftiet jft ftan gegeBen $at, aud^ nacty bem ftnig into
fotictyer orbnung jfl opfer finb gangen. bed finigd canterei $at bad ampt
gefungen mtt orgfen unb tljrumetljen. nactybem icty in bent ampt bad etoan*
geftunt gefungen Ijet, gieng Ijerr ©eBaftian, bed finigd cappfan, preceptor
ju aRemingen, jS ntir unb nam toon mtr bad etoangeliumBftcty, baraud i$
ed gefungen l?et. bad muft ic$ toor mit ainem toeiffen feibin tud^ crebenfeen. u
bawad& gieng tyerr ©eBaftian mit bem etoangeliBucty unb feibin tu# unb
gaB ed toriber bem Bifd&off toon Sugdpurg [i67b], crebenfct. baroacty gieng
ber Bifctyoff toon 9lugdpurg mit bem etoangetiBu$ unb feibin t&$ Bid ju
bed linigd ftftt. ba gieng ber erfeBifctyoff toon SKinfe and feinent ftul unb
nam bad etoangeti6u<$ toon bem Bifd&off toon 2lugdpurg, bad im ber Bifd&off *>
toor crebenfcet; mit bem feibin tud& fur er uBer bad etoangeli, bad man
im ampt gefungen $et, unb luffet barauff bad feibin ttu$, barnacty gieng
ber erfebifd&off ju 2Kinfc mit bem Bu$ fur ben fintg unb neigt ftd) toor
jit 3 malen ganfc Bid auff bie erbe toor bem fintg niber unb crebenfcet
im bad bud) mit bem feibin tud) unb IjSB bad Bftcty in Beiben [ljenben] $od& »
toor feinem Ijaupt auff, unb luffet ber finig bad Bucty. baroa# ift bad
6. fluff fant Uriicfy* tag if* bet to: f. mit alien ftirften, finigli^en botf^afften, graffen, prelaten.
ftenben unb abel in fant Urlidjl fir$en tomen gfl bem ampt. bafelben fat bei finig* marfaald
ain jcbli$en in bet orbnung geftelt Inad) bem ro. f., wie im gepfirt bat, be*glei$en if) man aud?
ju opfer gangen ; aUel geftieU if) mit bel (. teppi* foftli# umbbendt geweffen. 13. ba bal
ev. ifl gelefen wotben. 13. ift — ju bem pulbrett gangen unb fat bal evangelibfidj genomen,
bataul ber biacon ba ba* eo. gelefen fat. 16. ber ^at e< b. 0r. *. %., ber bil fflr f. Uil.
altar toal gangen, in feine banb gegeben unb baibor mit feinem feibin, weiffen tft$ Abet bie
gef^rifft btl eo. gefaren unb crebenfet ; bamadj fat b. 9. bal eoangelibftcfe offen in beiben $enben
(bor feinem an(it) in bie bo$e ©or feinem angefi^t auffgeb.ept unb ift mit bem bft$ unb wtifftn
«eben^tfi4> ftiert bil ju bem ort gangen, ba ber t. geftanben ift. 22. ba ift eon ftunbenan
b. er^b. o. 9W. au* feinem ft. gangen; ba ^at ber b. bal ev. creben^t unb barna^ bal tucb, ge«
fuffet u. mit gepurlic^tr reberenfe bal bfi^ bem er^b. o. SW. in feine benb geben.
L. c. @. 618, 25. @. fiber bie in Slugs- 'bie t^urntetn n^ber )u »«ffen'. L. c.
burg geffi^rten SBettyanblunacn , fo»ie ©. 621 Ktim. 1 ; 'am tftnfctag (6.fcua.),
bte fibrigen fid? baran attft^ttegenben ba ed nod^ ein ^atbe ftunb ju etm in bie
Xaaungcn 1. o. ©. 618 Knm. 4. $nt na^t ^cf, murbe ber <£ntf$tug audge*
5^ng. entf^Iofi jic^ ber SRiimberger 9Jat^ Wrt. L. c. 621, 5.
Digitized by
Google
1500. 87
hutf) ttriber in fotictyer orbnung enpfangen unb tragen toorben auff ba$
putyret. in fotictyer orbnung ift au<$ ein paten &on ainem hty fur ba$
osculum pacis getragcn unb iiberanbttourt toorben unb bent finig bar*
gereictyt ju luffen tone ba$ e&angetium. fotictyer geftatt Ijett man e$ au<$
5mit ber lingin; toann fie bet bent ampt tft, fo gibt ntan ir bie pateneu
ju luffen, aber ba$ e&angett nit.
[i68a] Sin fant Urti$$ anient l?at maifter ©urd^art ntit ainer fctynur n. 3uu.
unb pfeitteu ben neuen ctyor ju fant Urticty ausjirdflet unb bejeictyuet, tote
ntan ben grunb graben fol, unb tft fiir ben atten $or gen ber gaffen toarfe
10 gegen orient 22 fc§u$ toeitter l)inau$gefaren* unb au$ gefctyefft be$ ro*
finig* Ijat ntan tag unb nad^t mieffen graben, bi$ man ain redden gutten,
beftenbigen grunb tyat funben *. an fant 3ttargretl?en abent Ijat man burc§ 12. sun.
ben atten ctyor ain btyir geprocfyen, bag ber finig unb fflrften barburcty unb
ju bem neuen d&or migen gan, unb l)at 2 ftieg in ben grunb be$ neuen
isd&orS gemactyt, bamit ber finig unb furften ben erften ftain ju tegen tyinab
migen gan. unb tft ber grunb auff beibe feitten mit prettero gefyriffen
toorben, barmit er nit emfatt unb nemanfc befctyebige, unb mit tepptd&en
bid in grunb nab um^endt getoeffen.
Die 2 erften ftain ift ainer 7 f<$u$ fong getoeffen unb 3 preit. in
20 ainem ftain n>a$ ain runb$ tyotl ausgetyauen, barein ift gefefct toorben ain
aiftafliner fopf &ot mit rottem toetfetytoein. auff bem [i68b] anbern ftain
ftonb gefd^riben :
Jesu Christo sacrum. D. Maximilianus Ro. Cesar Augustus ad
3 Idus Julias a fundamentis lapidem hunc primum posuit Anno MD 2.
25 3Mfe ftain Ijat man gelegt in grunb gegen auffgang ber funnen, gegen
ber gaffen nmrfc fiberjtt>erc§ Ijinber bem ctyorattar.
Sin fant 9KargretJjen tag urn bie 9. ftunb ift finig 9tta$imitian gen 13. sun.
fant Urticty lomen mit atten furften, gaiftlictyen unb toetttid&en, graven unb
Ijerrn, fo auff bem reid^ftag l?ie finb getoeffen3. ba [ber] erfcbifctyoff
2. bet ift mit bem e». bfi$ gangen u. [&at tt) tragen jur ben ro. t. unb I? at flcr) ju trci malen bid
auff bie fnie geneigt u. bad budj, wit oben gecrebenfct, bem f. jit tuffen ge&en. barnacfc mit
alien cerimonien u. orbnung ift bad e». &ft$, Bon ainer perfonn »on ber anbern enpfangen
auff bad pulbtet tragen worben. 4. 'unb u&eranbtnmrt — ebangelium' fe< in 6. 6. aUein
audgenomen, ba§ man ir bad et>. &ftd) nit $at jft fuften tragen. 24. S)ie lefcten brei 2lbfafce
feblen in 6. 29. 3n b fte&t nod) : bafelben $at man bie firemen roeden w<\6)tn unb bie erften
ftain ju bem $orr roeUen tegen.
1. ©on bent aanj fcefwberen 3nter» fflr ben ©an aufforbert. ©rann, Ulridfc
effe, ba« ber itatfer fflr ben %an ber Itojler @. 23 ff.
neuen ^ird^e fagte, geugt ba« @d^reiben 2. ©. ©rann, Utri^ftofler @. 389 ;
beffetben toom 20.S(ua. 1500, in toefl&em ©runner 1. c. @. 25 Slnm. **.
er atte gftrpen, @tSnfce nnb Untert^anen 3. 2>te $an^tntomente biefer @run^
to 9fct<$$ ju „©itf unb $anbrei$ung" flcinXegUng^f cicr flnb in t>ier, t^ctl« gtetd^^
Digitized by
Google
88 VII. 2)ie Gtyronif aon (Siemens ©enter.
Serctytljotb toon SDlinfe, am graff ju $eunenberg, feme pontificalia $at
angetegt, tyat man fotid&er orbuung ain procefc gemad&t: ju bem erften flnb
gangen bie fanen unb fd^iiler ; bamac$ epiftter unb etoangelier; baroa<$
bcr erfebifctyoff toon 9Kenfc, bcr toor after an ainem ftcclcn gieng ; barna<$
fein capstan, graff ffiitljatm toon $onftain, [in ainem ctyorrodf, bcr $er*s
nacty bifctyoff ift toorben ju ©trafburg, bcr trug be$ toon SWinfc btfc$off«
ftab ; [i69a] barnacty ift bcr to>eid&bif($off toon SUd&ftet * gangen, bcr ijieig
toeid&bif ctyoff tt>a$ ju greijburg,fo lag bifctyoff gribertcty ju ©tttngen an fleffen
hand, neben bem toeid^bifd&off finb gangen in iren inflen ber abbt toon
f ant Urlicty 2 unb ber abbt toom Ijaitigen Ereufc jfi ©erb 3. barnadfc ift gangen 10
ber £runtoifc, bed Ijerfeog toon ©ad&fen marfctyatd4, mit ainem trimet in
ber Jjanb; bawacty ain grofe anjafl ber gratoen, atoeg 2 mit ainanber;
tarnad) bed finigS Ijerotb; barnad^ tyer ffiifljatm marfctyald toon $apen*
Ijaim mit bem ptoffen fctyoert; barauff ber ro, linig in ainem fctytoarfeen
bamaft unb neben im gribericty, bcr carbinat; bamadfc bie anbem fftrfteu, i*
at in irer orbnung, atoeg 2 mttainanber ; nad&tootgenb* bie pretaten unb
abet, ba man nun im prebigfym* fiir bie bljir fam, ba ftonb ber Knig
unb atte fiirften ftitf, bafetben fegnet ber erfcbifd&off toon 9Kenfc bad fatfe,
toeid^toaffer unb ef$en, barmit bie firemen jft u>ei$en. ba foti<$$ getoeic^t
toad, ba gieng ber toeictybifd&off mit bem contoent, [i69b] fctyiitern uub attar* *>
biener in ainer procefc in bie lirctyeu mit ben fanen unb tt>ei#et bie fird^en
in fant Urticty* unb fant Slfra eer. ic$ unb Ijerr 3acob toon 2lnbetatt> $aben
bem toon SKinfe gebient. ber ift in ber anbern procefc gangen in garten
ju bem grunbt, ba bie erften ftain jfi meid&en, metctyem ber linig unb atte
fiirften unb Ijerrn Ijaben nactygetoolgt. ba ift ber bifd)off toon SKinfc niber* »
gefeffen unb [ljat] bie ftain getoeictyt. barnacty ljat man fie in grunb gelauffen
1. in btfeb>fflic$e Claibcr angelegt unb ain infel auffgefefct. 3. bie f$. unb (ber)
convent. 5. 'in ainem c&orrocT febjt in 6. 8. 4an fleffen' fe&tt in 6. 9. *in tren inflen'
fe< in 6. 11. Xrumwifc. 17. u. ba man in l>a# prebig&au* tarn. 18. ban ba*
felben fag ber erfcb. t>. 3R. unb tteicfyt bal [., waffer u. ef$en. 22. ba nu foli$* geweify
ill worben, ljat man ti in bie Krcfcen tragen; barauff fraben gefolgt bie fanen, fouler u. etlicb. bei
concent* u. ber wt\i)h. to. %icb,(iet mit feinen bienern bel altar! ; ber fyat angefangen u. bie
fir$en gewei^t in bie eer fant U. u. f. VL. 25. all ber erfeb. t>. 3W. mit bem f., ro. u.
efc^cn wutyn ift freest geweffen, ba ift er auffgeflanben unb gangen in garten, ba bie ftain finb
gelegen, bie man bat fotten rcei$en unb in grunb legen, bem ift. ber f. unb bie anbern fuifttn
roie oben nad>ge»elgt.
jeitigen, t^eKfi fotten nac^gebitbeten, in 1. (£a«^ar XoBretf^.
neuercr 3cit refiauririen unb im (S^ore 2. tfonrab WlMixt.
ber ^irc^e angebra^ten ©itbern barge* 3. Sbaxty. $Bu$«&ortt. •
flettt. ©runner 1. c. @. 26 Slnm. *. 4. Sreroifc.
Digitized by
Google
1500.
89
unb an bife$ crt gefegt, ba fie foflen ligen. [barnacty] ift bcr ro. fttrig unb
carbinal $inab gangen unb tyaben fie mit atner feflen unb mertel ju ain<
anber gemaurt1; unb in bifer jeit Ijat ber bifd^of &on Sttinfc toil oration
unb benebeiung geforoctyen, unb ift ber ciftaflin fopf mit bent rotten toein
5 in bad lo<$ bed ftainS gefefct toorben. barnacty finb fte aus bem grunb in
bie firemen gangen unb [l)aben] ba bad ampt getySrt; barnacty ift Jeber*
mann an'fetn ^erberg gangen.
Die SJenebiger Ijaben ain botfd&afft mit 15 pferben gen SlugSpurg
auff ben reictyftag gefd&idtt. bie tyaben toiber bie SSrgien toon bem retcfy
to^iff begert unb ftcty er< [no*] botten, bem ro. ret<$ unbertoorfen ju fein.
fte ift aber mit ungnaben abgef$afft toorben, bafb au& Slugdpurg jfi jied^en.
bad Ijat bie botfetyafft nit geren tljan.
ftinig 3Kaj?imtfian Ijat mit tyerfcog gribericty &on ©actyfen unb Ijerr
fcbam SEeringer, rttter, tyerfcog 3etgen toon ©atyren rat unb biener, mit
isptoffen armen, attein ain fctyilt Dor im, fcfyarpf gerinbt2.
SWargraff 3oa<$im &on SBranbenburg, d&urfitrft, ift an fant 9Jiagba<
1. $a nu bit jwen erften ^ain finb gewei^t wotben, ber ir jebli^er 7 f$u$ ifl lang getoeffen
unb 3 f$u$ bteit, $aben bie weTdmaijter bie ftain in ben grunb binabgelauffen an bifel ort, ba
man fie bat foOen bjntegen, am anfang bed $ot# gegen auffgang ber funnen, unb waffen jwo ftieg
gemadjt in ben grunbt unb allentalben mit teppi<$en umbbtneft. ba ift ber ro. finig binabgangen
unb ber carbinal unb baben bie (eden unb mertel in bie benbt genomen unb fcanb bie {tain jftfamen
gemaurt ; batnad) baben fie ain criftaflin fopf »ol rot# wein* genomen u. babtn in in ain \c6) ge*
fefrt, ba# in bifem ftain barju gemac&t ift geweffen ; bama$ b,at man ain ftain barauff gelegt,
baran geftfctiben ifl geweffen, wer bife ftain (jelegt bat; na<$ foli$em ift ber ro. t. u. afle furflen
in f. U. d)orr gangen u. baben bad ampt ge&ort. b- 8riberi<$ Don 6a$fen, ber cfcurffirft, n>ai
auff biefelben (jeit] all arm an gelt, bag er felb# fagt jft ainem ebelman: M$ \)ab nit 1 baUer,
idj bit bid), lei$ mir 1 gib. ; all frum idj ain furft bin, iif toil in bit wiber geben'. ben gib. legt
er im grunb in ain beeftn, bet ba ftonb. 14. Xerringer,
1. @.bte3nf($riftber#elIeBet©run«
tier 1. c. 25 Hum. **. @ic folltc gum
Bteibenben Bnbtnfen bee €>($afcfammer
be* tftofterfi ge&iJren, ifl aber tangfi bar*
aus cntfc&munben.
2. ^em8t.247b:<2)err8tnif^eftnt9
fyrtte an montag nati) [ant Utri($8tag
(6. 3uti) faarfcf gerenbt mit ^crjoa'gri*
btxid) )oon ©arcn, gf^a^ auf bem zStin*
marf^t mit anfae^enben f^tlben, unb fiet
feiner, unb bie rBnigin »a« in be« @tun»
)en ban« unb fadje juc. er ranbt auc^
mit graf SBotffen bon gilrftenberg, unb
ber graf flelf aber man^ncb ben Wnig,
bag er nit fief, er rant an$ mit einem
jtSringcr, etnem rittcr, ber mad an $ergog
3eraen toon ©a^ren ^of, im ganjen far-
nif($ toon fued auf, ate n>ann fie in ein
fetbtfheit molten ; fie ^etten au$ ctfig f^itt
toor, unb bie tferbt maren nit Bebeft, unb
ba fie trafen, fieten toil fificfy toon inen.
bama^ ranten anbere na^ bem (5ntgr
mot ir 14. ber Biftoff toon (Sifiatt ^atte
einen ^iepgen Biirger«fon Bei fic^ an ^of,
ber tyieg ber Utftatt, ein gar partner mann
juen ftec^en ; ba molt ein ^en au« Ofler-
xtiti), Stnbreae toon Ste^tenfietn, nun mit
im fieten, unb gatt 100 gulben mert. atfo
!ia$en$, unb fe^tten Befb au« groffer ge«
e^itlifeit. fie famen jum anbern mat ju-
fammen, unb jum brttenmat fieten fie
Beib, jue bem toierten mat fta^ bcr VLU
flatt ben fcrren cA unb jum 5. mat flad)
er in aBer ab. ba mott ber Utfiatt nimmer,
ba Bat bcr ^crr, aBer er mott nit me^r,
ba murb ber (err gomig, unb man forest
unraH' ©gl. tt«tfc, «fcit. jur 2). ©ef^.r
©b. I ©. 349 ; bemnacB mar ber 5Rame
bed etegcrg ©it^etm Utfiat.
Digitized by
Google
90 VH. 2>te <£$rontl toon Siemens ©cnber.
22. 3uu. tena tag mit 1 100 pferben gen SlugSpurg lomen. bem ift engegen geritten
bcr ro. tinig, carbtnal, ^erfcog griberi<$ toon ©a<$fen unb bic bifctyoff
[toon] SBirfcburg, 8li<$ftet unb Slugtyurg.
it. 5tu9. 2ftargraff gribericty toon ©ranbenburg ift am afftermontag na<$ fant
Sorenfcen tag toon feined bruber* fun toegen, margraff 3oa$im, toiberumbs
mit 300 ^fcrbcn gen SlugSpurg lomen \ unb Ijat am jeblid^cr bom abet
unb ber margraff fetbs aucty atn toeiffen feibin fanen gefiert, unb baran
atn fctytoarfcer Ijan gemalt, mit bifer gefd&rifft : 'n>er btc$ unfer l?ane, toer
bi<$ unfer fyme!' ber margraff filrt an feinem toeiffen fanen atn gutbtn
Ijanen gemalt mit ber obgemette gefctyrifft. to
i2. «ufl. [i7ob] 8n fant §tjlaria tag Ijat margraff 3oa<$im fott<$er orbnung fetn
leljen enpfangen. auff bem SBeinmatdft toor bem £)an$au« ift ain binin,
ber bljtr gletcty am $)anfcljau$, auffgemactyt getoeft unb ba ain ftnigflictyer
ftuf, mit gufoin tie<$ern foftlicty umljendft, unb bie erbe mit rottem famat
bebedt, be$gteic$en ber furften fife, unb ift toon bem pflafter Ijinauff ain i*
bine gemad&t getoeft, bafc man barauff tyinauff bi$ ju bem lingtttd^en
ftut $at funben reitten unb gan.
Der ro. Itntg Ijat ficty in bem $)an#jau$ finigf (i<$ beMatbt unb laifer
Sarete Haiber angetegt unb fein Iron auffgefefet, bie man im toon Sfteren*
berg Ijat pra<$t, unb tft atfo gelrSnt aw bem 1)anfeljau$ gangen unb auff 20
fetnen fingl(t<$en ftfit gefeffen, unb $u fetner gKngen Ijanbt ber erfebtfd&off
toon Sttinfc unb jit ber gered^ten fymbt Ijerfcog gribertd^ toon ©a<$fen, bie
Ijaben ire rotte, d&urfiirfttid&e purpurftaib toon bamaft angeljept. Ijerfcog
grtbertcty $at toor bem ro. finig bad ptofc fcfyoert tragen, Ijerfcog 3erg toon
©atyren ben apfet, margraff gribericty bas jepter. [17 ia] barnacty ber erfc*25
bifd^off toon 9JHnfc, Ijerfcog SHbred^t toon ©atyren, Ijerfcog toon 9ttec$el*
burg , erfcbifd&off toon SWaijbenburg , bifd&off toon ffiurntf, btfd^off toon
2)rt<$f en , erfcbtfctyoff toon Irier botfctyafft, botfctyafft toon $tyfpania unb
9?aptafj, Ijerfcog 2lntIjoni ©aftaft }u SKaijIanb.
1. 1100 pf. au« 6; in a: m. 11 pf. 7. 'feibin' fer/lt in 6. 10. 3n b folgt no# bic 9lotij : am freirag
ooi unfer liebe frautn faibung tag (14. Vug.) iji margraff ftribcricfr $ie roiberumb fcinrocgf gerittcn, unb
fcat bcnfelben gan^n tag Abet regntt, alfo man mit f$apftn bcttt goffen. 12. binin : ain ^odn
brugf. 13. bi'x bet b^ir, bet obetoften ftapfitn bcr flieg %it\6). 13. unb bat b. t. 3 fUpflen
}ft fcincm fiul micffen auffgan, unb ift ba aflc ort mit gulbin ticker umb^ndt geroeffen unb bic
crb, ba bcr f. u. furften ftnb gefeffen, mit aincm rotten famet beberft; 'betgl.Hty' fe^lt in b.
17. £cr 6a(>: 'unb ift von bem pflafter — unb gan' fe<in&. 18. *!. bcflaibt' ff bit in 6.
20. 'gefront* fc^lt in 6. 23. bic b. '« r. ^urfflrftcn fl. ange^cpt. 25. 'm.— jeptet' febU
in 6. 26. %. o. 3Rind>cn.
1. Sai.obcn®. 85, 7. ©onber «n- toom 17. Hug. M 3anf[en II @. 662
htnft grtcbti($« am 11. Hug. 'mit 300 9h.813; gricbtt^^cffcwarSoa^imlv
j>r)erbbett, »ol gcrofl unb mit aroffcm Jhtrfiltjt fcit bem 9. 3att. 1499.
Watte' berl^tctba« @^reibcn3o^.wct?ffe«
Digitized by
Google
1500. 91
3n bifer mitler jeit $at ft<$ ber raifig jeug toor fant UrlictyS firemen
toerfamtet. margraff 3oa<$imS raiftger jeug $at f<$toarfce Haiber ge^ept
unb margraff &riberi<$$ rotte, beS gratoen toon 3<rfm »eif unb fcfyoarfc.
e* ftnb funft auc$ anber graven unb bom abet ba getoeffen mit 300 pfer*
» ben. unb afle bife, bie bent margraffen Ijaben juge$8rt, $at tr iebtid&er
atn toetffen fanen ge$ept mit bem branbenburgifd^en toappen. bifer
ganger raiftger jeug bat ft$ in jtoei tail getaift, unb bet atn tail ift an
bet fre$ten Ijanbt neben bem SBeinftabel tyerab gerinbt bis ju bed bon
©tetten fytus, ba fetben Ijaben fie ftitt geljatten, unb in bemfetben fytuS ift
tontargraff 3oac$im ju Ijerberg gefegen, unb Ijaben 10 grog auffge$ept
fanen gefiert; bet anber raiffig jeug ift an ber g(ingen feitten neben bem
©einftabetljerab gerinbt bis ju beS goffers $auS unb [l)at] 2 grofc fanen ge*
pert, ber ain ganfc rot, ber anber toeifc unb f<$»arfc. [nib] ba nun fotictys
atteS georbnet ift getoeffen, ba ift graff Styttelfrifc toon 3olrn mit 4, mar*
15 graff 3oa$imS rfit mit 12 pferben fflr ben ro. finig geritten unb $at ba
ain furfee reb toor im getyan unb ift bamatty toiber ju bem raifigen jeug
geribten. barnacty ift beriefft toorben, bafc jebermann aus bem toeg ftanb,
bamit nemants toon bem rennen befd^ebiget murbe. ba folios bef<$e$en
ift ba ift ber ratflg jeug mit ben 2 fanen auff ber gtingen Ijanbt barge*
20 rtnbt, toaS fie aus ben roffen Ijaben migen treiben, bis jS bem fingilictyen
ftut unb Ijaben umBrt unb ftnb toiber gerinbt an ir toorigS ort. folios
Ijaben fie jfi 3 ma(en tljan; barna<$ $aben fie urn baS ©an$auS gerinbt
unb bama<$ abcr an ir alts ort, atfo $at and) gerinbt ber ratflg jeug
auff ber fre^ten Ijanb.
25 3lad) fotictyem ift margraff 3oac$im auff ainem toeiffen pferb in
feinem ctyurfurfttictyen, rotten Haib unb lapptn gma<$ geritten, unb megen
ba| er baS fteber $et unb am aitften finger barju frand toaS. jur red^ten
Ijanbt rit neben im margraff gribericty unb jfi ber gtingen graff (Styttetfrifc,
unb na<$ im fftrt man bie 10 grog fanen. [ma] ba fie nun fflr bie prugf
3o!amen beS lingltid^en ftul, ftonben fie toon iren pferben ab unb gingen
1. jcit: twil. ber margraffifdj t. J. 3. Qr. btener. graff (Sittelfrifcen bon 3out.
5. ain jcblUfcr* Ux jc. 8. an b. frefyen feitten. bjnabgeritten ('neben b. ffleinjt.' feblt in 6).
9. bi# }fi SltyeU b. €t. ('$aur feb.lt). 11. fanen: paner. 12. 'neben b. SB.' fe< in b.
12. €impre$tt $off«* b«, &a baben fie ftitt gebalten, bie babtn jtoei auffgebepte panet gef. ; ber
atn— to. u. f^wat^' fcblt in o. 16. bor bent tingli<ben ft&U getban: t^an. 17. barauff
bat n. betitfft afletn ©old, ba« ba an bet gaffen ift geflanben, ba§ $6) jeberman fflrfe^ bamit
neroan^ bur<^ bai cennen bed raifigen |eug# bef$ebiget werbe. 19. jeug: ^auff. fanen:
panncr, bat atn ift gctoeft flan^ rott unb ba# anber toei§ u. f^toar^. auff bem gl. ort
bargerenbt. 24. 'atfo bat au$— b. ft. ^anb* feblt in 6. 25. ^engft. 26. fappen unb
piwt, mit laffhn unberffettert. 26. gma*, ffl§ fflr ffig. 29. kgro|' fe&Jt in 6. 30. ba m.
3. mit m. fr. u. gr. ft. ift fomen bii jfl bcr ftieg.
Digitized by
Google
92 VII. S)ie ©&ronif toon ©(emeus ©enber.
ain toenig ^inauff unb fnicten mit beiben hue miff tie crb niber unb ftonben
barnacty auff unb giengen aber 3 fctyribt fxir fictyunb fttietenaber ntber . bar*
nac$ ftonben fie toiber auff unb gtcngcn bid gar fur ben faifer, ba er fa§, unb
fnteten toiber ntber unb ptiben alfo htiet, bid man tm afle tetyen litf). unb
aid [oft] im ber Itntg ain letyen ltd), lag tm ber erfcbifttyoff Don 3Kinfe fein &
pftify unb atb &or, unb [ed erfofgte]bed margraffen[anttourt]barauff. bar*
uacty toarfen [fie] benfelben fanen unber ben raiffigen jeug. baroacty nam ber
margraff ain anbern fanen in bie fyanbt. ba toarbt im aber ber atb unb
pflicfyt fcorgetefen unb ber fan an bem anbern ort unber ben raifigen jeug
getoorfen. foli<$d ift befd&ed&en, bid [man] 9 fanen nacfy ber tetynfetyafft Ijat io
fjinab getoorfen. ber 10* fan ift boben betiben, nit toetfc ic$, aud toad
urfacfy ed befd^e^cn ift. nacfy f otid&em ift ber linig unb [bie] fiirften auff bad
3Dan$aud gangen unb tyaben ba ire ttaiber abjocfyen, unb ift Jebermann
an fein Ijerberg geritten. [i72b] margraff Soad&im Ijat fein c$urffirftfi<J) Itaib
nit abjocfyen, funber ift barin tyerabgangen unb ift Ijinber margraff gri* is
bertd&en auff bad ro& gefeffen, unb ftnb alfo beib auff ainem ro& in ber
4. ftunbt nad& mittag in margraff Soad&imd tyerberg geritten. bamacty Ijat
man angefangen ju rennen unb fted&en. bie lingin mit irem frauenjimer
Ijat in bed ©tunfeen tyaud jugefed&en,
22. Aug. 3fat fampftag fcor fant SBarttyofated tag ift ber ro. linig, alle fiirften 20
unb ftenb ju ainanber auff bad SRatljaud lomen unb [Ijat] ben reid&ftag
befefytoffen 1 ; unb toietoot &U fiirften ba finb getoeffen, ift bocfy ni<$fe and*
gerid&t toorben noc$ befctytoffen, benn attetn georbnet, bag 7 Jarfang etfictye
fiirften unb ftenbe gu 9iiewberg reftbieren fotten unb atte quottember tf>*
1. ain wenig jfi bem tinglic&en flfit bjnauff. 2. unb [jinb] aber ain wenig bafj bjnauff gangen.
4. unb [jinb] nod) 3 flapflen bjnauff gangen u. fur ben finig, ftyent in fctnem flfil, roi&erumb
niebettniet unb nit me auffgeflanben , bid im aHe feine 1. geli^en f. worben. 6. aid im ain
lebjn gelidjen tfl worben, bed lanbd fanen b,at m. 3. in bet b,anb getyept, unb aid oft ber ro. f.
folidjd beflett bat, b,at ber er&b. ». 9Jc. efcwad »or bem m. gelefen u. na# ber oerlefung $at ber
m. baTauff antwurbt geben jc. 8. u. [&at] in fo lang barin be^atten, bid ber erjjb. ». Wl. bad jura*
ment, pflicfyt unb aib bifed legend oerlefen b,at. 10. foli^er geflalt ifl mit ben anbern fanen ober pancr
aud) befd^ed^en, bid man 9 fanen $at b,erab geworfen unber b. r. j. 22. nit tt). ic^, toad bie
urf. ifl geweffen, ober »a ed ifl bjnfomen. 134 b,aben — bie tinigtU^e unb c^urfurfllid^e f(. ah*
joi^en u. iter $erb. jfigeritten. 15. u. ifl bie flieg b,erab gangen u. ifl alfo in ben tlaibem jc.
16. auff bem ainigen pferbt. 19. in 2Hel$ior 6tun^cn &. 20. ifl ber to. f., aUe f. u. fl.
bad le&flmaU in bifem reicb^flag in ratten gefeffen. unb wiewol ed ifl, ba§ ain grofe menge von
alien flenben ifl b. ie geweffen , ifl bod? ni$fe anberd bef^loffen worben, ban ba§ 7 jar lang bad
famergericfyt fol jft K. gejjalten werben u. bed reicb,d b,enbei ba audgerkbj toerben, unb foUen atlc
quottember etlidb, cb.urf. u. f. , wie ed fie an ber jail u. orbnung trifft , mit etli^en prelaten,
graffen unb anbem flenben ba ain quottember lang reflbieren, u. wan ain quottember oerget,
foUen aber anber anflan, bid bie orbnung gar fccrumb fompt, bamad^ fol man ed roiber »ornen
anfa^en.
1. @. ben 8tet^«tag8abfc^tcb dd. tag$a&f<$tebc II @. 63 ff.
1 0. ©e£t. in ber fteu en @ammt. ber 9tci^««
Digitized by
Google
1500. 93
ge&qclot fotten toerben. bie foflen auSrid&ten afle $enbel bad to. reicty
antreffcnt l. bie crftc quottem&er foflen reflbieren fctfctyoff oon 2Wtnfe,
pfaffcgraff $$tttw«, margraff 3oa$tm, $erfcog gribertcty oon ©actyfen,
<$uxfurften, (SrneftuS, erfc&ifttyoff jft SWatybenburg, be« d^urfflrftcn oon
5 ©a<$fen bruber, Ijerfcog 8lt6re($t &on STOtnctyen, abbt [173*] oon@<$uffenrteb,
graff SBolffgang &on iSttngen, ftat SlugSpurg: burgerotatfter Subtoig
goffer, ftat (£5ten: am boctor. unb tft atfo getaift getoeffen, bag bie
erft quoitember mtt ben fflrften unb ftenben gen SRierenberg fcerorbnet in
bet 4. quottember atoeg totber Ijat fcornen angefangen. fmb atfo !. int.,
io alle fflrften nnb ftenb jfi SlugSpurg abgefctytben fton bem ret<$ftag mtt
fltofem toften, unb [Ijaben] gar nttyfc au$gert$t.
Unt fant Urltdj* tag tyat [man] 40 negta^Kmten um 1 bucaten 4. 3u«.
geben unb 1 negettn um 7 be.
[Der] btfetyoff oon ffitrfcburg unb ber btfefyoff oon Slt<$ftet finb am
15 fumptag Dor fant Slfra tag Ijtntoegf jo<$en. i. *uq.
£>erfcog gribertcty Don ©actyfen ift mtt fetnent brfiber, bem bif<$off
Don SDiatybenburg, Ijtntoegf &o$en am freitag Dor fant ®artljotonte$ tag. 21. %h.
Die ro. Kngin tft an fant ®ttgen tag mtt toatnetten augen jft 8lug$< 1. e«pt.
purg Ijimoeg! jottyen gen ffierb unb ^erfcog 3erg mtt tr.
20 Der ro. Kntg $at ju SlugSpurg auff bem ret$«tag 12000 ft fd&utb
gentad^t2. folictye fctyutb Ijaben bie $errn Rugger angenomen unb bejalt.
barauff ift ber ro. fintg an fant SKangen tag $ie [mit] bem ©attafc, Ijerfcog e. eept.
Don SWatfanb, ^intoegf jogen gen Onfprug!3.
2. 3n bifem ret^flag ifl man tagH$ in bie rat unb a,emeintlic& biejfurflen all gangen. bit erflen
qucttember bat jft *R. mieffen tefibieren ©., eifrb. jft 3W. jc. 5. 'be* cfcuif.— brftbeT' fefrlt in 6.
6. fflolff to. 6. 9. loan bie 3. auottember ift aulgangen, fo $at bie otbnung wiber vornen
angefangen. 11. *ftnb alfo— u. gar ni$fc au#a,erid>t* fefclt in 6. 15. Dteftr unb bet nS^fte
Vbfafe (fefclcnb in a) murben aui b aufgenommen. 18. JBlanca SWaria, b. ro. f. mit
Qtefcm toainen unb leib, all ungeren ift fle Don V. }o$en. 21. f. m. ift bie bin $anbtttert*
leuten f^ulbig geteeffen 12000 gib., biefelben faulb fpben bie 9uggeT bejalt.
l.@. bit fficgtauntfrOrbmmg, Anno 25. «ua. , btc tfBtttght ant 2. €>ej>t.
1500 auf b«tn «d^«tagc ju «ttgfpurg bit ©tabt tocrticfc Id 3<mffett II @. 662
aufgettytet, in Ux „9ltutn u. tooflft. 9h.814. »gt. au^ @tfittn, «ufcnt^attfi»
@ammtung ber 9iei$9abf$iebe" II ortc icl. c. ©. 360. 3Kaj?imiIian ift bort
©. 56 ff. unb togt. SKttEer, WeiA««Xaafi« juerfl toicber na$a,enriefen am 24. Ott.
etaat (Stafigabe t>om 3. 1709) @. 14 ft. ; ju ^flmbcrg, atfo na$ fo tanacr 3»iWen-
guggcr @. 1131. jeit, bag cr untcrbeffen toofyf in 3nn««
2. Hu^ bie ©tabt Ue^ bem *8nig hxnd aewefen fcin fCnnte. — 2>ie Chro-
1000 p, toet^e tym bnr* ben ©iitger- graphia @cnber«, ©b.vn©(.71b beri^-
meiper @iamnnb ©offenbrot na^gefanbt tet audfii^rli^er: Regina Ro. Blanca
tourben. ©runner 1. c. @. 29 9nm. *. Maria in die sancti Egidii de Augusta
3. @. ba« @^reiben 3o^. 9leiffe« an recessit et Werdeam adiit, cm rex
ben 9fat$ ber ®tabt grantfurt d. d. Maximilianussalvumconductum extra
9.@e^)t.f ttona^ £8nig IWajctmilian am urbem dedit, similiter Antonius Maria
Digitized by
Google
94
VII. 2>le Cfcrontt toon (Siemens €>enber.
23. Dee.
42. Bee.
D 312».
7. ©ept. 2tot montag nac$ fant SWangen tag ift bcr erfebtfctyoff son SKenfc unb
bic anbern furften jft 8ug«purg Ijintoegf geritten.
u. Ho». Urn fant 9Harttn$ tag ift ba$ ftaine pflafter $te bet fant SWorifcen
gcmad^t toorben1.
e. Ho*. [n3b] 2ln fant Seonljarb* tag Ijat ju SfagSpurg am feline grofe letttn an* 5
gefangen, ate in menfctyen gebectytnus ntc geljSrt ift toorben, unb fttt ge<
toert bid an bie mit&u$en na$ fant 23joma$ tag2; barna$ am bonftag
Ijat e« angcfangen unb Dif tag nun faft gcrcgnct 3.
Sim 19. tag maicii in bcr tartou$en Ijat man ain »eber gefangen
unb fein toetb, ber Ijiefc ber STOatter, ^etten etltc$ ju inen gelaben amio
2. sw«tj.fumptag letare, bie Ijetten ain fafbsfopf unb ettt<$ flaifcty geeffen. unb
am 3 tag aprilis ftatt man ben Scatter fftr bie ratftieg unb f<$rie oben
$erab in aus, bag er tyttt ftotfcty geeffen, unb qu« gnaben>erbutt man im
bie flat, abet fein toeib tiefc man auS, ban fie Ijet ain grofen baucty4.
Sflad) bem retd&ftag fieng bie tyeuren an, unb gait 1 f<$aff loren 24 j$ *
unb 1 pfunb f$ma($ 11 b., unb maffen afle bing tyeur.
Anno domini 1501 an fant ©tepfymS tag ift am morgen ain gtofer
regenbog getoeffen.
26. Dec
1500.
2. Diefcr «fa> (fefctenb in a) ift auf b aufoenommen. 3. vot f. 9R. t. 6. ain fcltdjcr
rauer, taltbet winter angefatlen. 14. fciefer flbfafc ml bet nac&fte (fe^lent in a) ift aui b
aufgenommen.
et Galeatius, fratres ejus(!) duces Me-
diolanenses, etduxdeMechelburg.Ge-
orgius autem, dux Bavarie, [non]solum
movit extra urbem Augustanam sed e-
tiam usque Werdeam reginam prosecu-
tus est. Is dux Georgius,dum ae Augu-
sta abiret, indutus fuit grisea tunica,
circa collumhabens cornuvenatoris et
super manumferensaccipitrem. regina
invita madidis oculis de Augusta re-
cessit in curru aureo et cum ea sedebat
magister sue curie Nicolaus deFirmian
baro etpulcherrima iuvencula 8 anno-
rum ex Ulma oriunda. post illam in-
cesserunt in equis 14 virgines pedis-
seque, deinde 8 currus cumyirgmibus
et mulieribus. Regina mansit in Wer-
dea perunum mensem, in tempore
illo mandavit Ro. rex. Max. per ma-
gistrum curie regiae Nicolaum Fer-
mian,ut sine omni remedio omnesltali
a viro usque ad mulieres, qui erant
in curia regine, sub pena capitis de
curia illius abirent neque ulterius ser-
vitio regine uterentur. et hoc man-
datum factum fuit in die sancti Mau-
ritii. [22.<Se£t.J Deinde facta fuit stuba
in navi pro regina, in qua maneret, dum
per Danubium in Austriam deducere-
tur. in die itaque sancte Ursule [21. Oft.]
regina navem in Werdea preparatam
conscendit stubamque intravit et in
Austriam deducta est tunc etiam tem-
pore, cum regina ex Werdea in Austri-
am vellet, Maxi. Ro. rex affuit et ex
Werdea Norimbergam urbem adiit
1. ffttm ©t. 248b: '1500 ttmrb bie
fit($ jue fant SRaurijien mit [Breiten flci»
nen gepflaftert, unb bad $att getyan ber
3m$off unb ain finger , ber bei bem
fontg ift ma^^tnmaifter aetoefen/ 8gl
ifyamm, Hier. Aug. II @. 12.
2. 8gt. $etnrte$ &ei$9(er L c.
€5. 626, 3.
3. (Sbenba €5. 625, 27.
4. 2)tefe ©egebenfcit fanb erfl im
3afre 1505 ftatt. ©«. 1505 f. post
quasimodogeniti (5. ttyril) ©1. 55»>:
It 17 g 3 bit. bem robler toom SRoltcr
Scruff jefurn.'
Digiti
zed by G00gle
1500—1501.
95
3to ber crftc faftrouctyen tyat ^falfegraff $$ttiw>* fein gema<$el, frau
attargaretljen, Ijerfeog 3crgen toon ©atyren fctytoefter, ju ftatybetberg gar
$erft$ befungen. auff btfe befindnuS tyaben bie toon 8lu8$purg gefctyidt
9fatljont ©ad), ainen bed rat$, ainen toon fyerm, unb boctor Sonrabt
s^eutttngcr mit 6 pferben !.
6$ tft jfi SfagSpurg am grofe ttyeure bed traibS getoeffen. im an*
fang bed tard tyat man 1 fctyaff mit roglen geben nm 3 p. ba gepott auiD 299*.
rat, n>er f oren Ijat mer, bann er in ainem jar toerprauctyte [unb] toerfauffte,
bad faufft ain rat um fotidf gelt, unb ntaffen fie ed aud um 17 1 unb gaben
to ainem nit fiber jtoen mefcen2.
[174*] 2lm fumptag letare ift Ijie ain bunbdtag geljatten toorben. barauff tft2i.gw&rj.
perfonticty fomen ber ro. finig, Ijerfcog SlE&rectyt toon SWinctyen unb Ijerfcog
Urfic$ toon ffiirtenberg3. ju bem ro. finig ift pfalfegraff Subtoig mit
30pferben genSlugdpurg fomen, pfalfegraff $$Utw*,bt* ctyurffirften, erft
isgeporner fun4.
Um fant ^J^ili^d unb fant 3acobd tag ift bad traib in foticfyem 1. aaai.
1. frinen g. 2. 4jft. $.' fefclt in 6. 4, 'ainen be* t. — »on term' fefjlt in 6. 5. 'mit
6 pf.' fe^lt in 6. 6. *e* ifl — flctoeffrn* fe< in 6. 7. *&at man' cigftttyt au# ft. rogfen :
foren. 8. mc ban er in ainem j. in feinem b.au# mige Betptaufyn. 9. bet fol e* ainem
cat ja fauffen geben , unb ift folic&i offenli^ beriefft woiben. foli<fc* foten fcat ain rat aflti
faufft unb bat e< tyznati) foli<fr* felbl ben burgern Ian aulmeffen 1 febaff umb 2 gib., bat aber
ntmanfe uber 2 mefcen nit geben. 13. $f. fiubw. bet ifl ba# erfi mal gen %. fomen.
1. 3Hc ©emafrlin be* JJfaljgrafen
Wltyp be* 3(ufri$tig«t, 9Jcargaret$a,
cine ^meftet be* $erjog* ©eorg be*
ttei<$en,ftorb ju $eibelberg am 24./25.3a»
nuar 1501. — ©9*. 1501, fampftag na$
letate (27. 2RSrj), 81. 28*: <3tem 41 fl
2 6 1 b batt tocrjert boctor ©etottinger mtt
fantyt Sfotyont ©a$en in 15 tagen geen
$a^belberg jfi ber pfalfcgrSfin be|tngfnu«
tonb ifl be* $a$en re^tgellt babc^.'
2. ©gl. 2)emer nntcr ben gortfefc-
nngen; ipfaff, ©cf<$. b. ©t. ©tuttgart
©b. I e. 240 ; $einri<$ ©ethers (Efrron.
iti @t..(£$ron. XI ©. 634, 24; 3orn*
Cfcon. toon ©orm* (©ibl. be* ©tuttg.
litt. Set. ©b. 43) €>. 205; btc ©ctffen.
Corner $iftorie 1. c. ©. 39. 2)emer
©U98»(SBaltber ©t. 135*, Went ©(.210b):
'2>« ratt &te (leg Befc^en ol* foren ^ie
auf ben tejien nnb ma^t bte orbnung :
mel^er pnrger foren $ett, mer bann er
auf 1 jot Bebetjt, gab bie flatt bemfetben
^urget 17 6 gKinc^er fiir ain Waff unb
gab au* ber gematn al»eg ain fdjaff umb
2 ft ; bo^ gab man tainem menf^en mer
ban 2 metoen, barum brang man fcr'.
3. ©9i.l501@.t>or8ctarc(20.5Wfir})
©I. 20b: 'It. 19 U 6 fi 2 b t>mb ain
atomer toSlf^toein, b«t°S ^(bre^ten toon
©a^rn ic. ; it 1 9 U 6 6 2 b bmb [ain] aim er
n>a'lf$feetn fcerfeog ©Iri^en toon 935irt-
temberg; ; it. 19 U 2 6 2 b
umb ain a&mer ma'tfe^mcin tonb jetragen
tunigfli^er maieftat mit fampt 2 9tainfat
l&geln.' ©gL@tarinr $ufent$aft*orte I.e.
@.*361; hWtt 1. c. ©. 433. aWaxi.
milian ift bann fiir biefe* 3a^r noc^ in
ber 3dt toom 26. SfyriC bi* 1. 3Rai at*
in flugebnrg antoefenb na^gemiefen
©tfilin 1. c. ©. 361 ; ©mnner 1. c.
@. 29.
4. ©ffi. 1501 am baitigen ofterabent
(10. tyrtt) ©(. 20b: % 18 to 1 6 1 b
tomb 32 t. (fannten) tfaflfcgtaf 8ubtoig
toon ^a^belberg.1
Digitized by
Google
96
VII. 2>ie tyxouit oon fclemend ©enter.
gelt gctocffcn: lorcn 1 f$aff 4 fl 30 be., rogfeu 3 fC 7 be., anberljatb lit.
&rot$ urn 1 creufcer. ift audf gtofcr mangel an fleifcty gemeft *.
». «u8. ?ln fant Sorinfcen abent Ijat e$ faft angefangen jfi regnen, a{$ toer
e$ ain to>afferpru<$ 3 tag unb nad?t anainanber unb 3 touttyen on unberfaufc.
barunt ftnb atte flieff enbe toaffer au$pro<$en unb fiber ir gftat gangen unb s
[ljaben]ba$ erbrei<$ bebedt. juStogtyurg ift toaffer in benprunnen auffgan*
gen in bit Ijfiufern, unb finb bil letter ntit toaffer &of toorben. ber 8ec$ ift
in fant ©ebaftian !ir<$en gangen unb in bad borf 8ec$$aufen, bie ©er*
t$a$ gen fant 9iat$ unb Dberljaufen, bie ©incfet gen fant SBotffgang
unb in bie bfiber; bie ©indet unb ffiertyacty ift ain ffafc unb ©offer io
getoeft2.
[n4b] ©abft SUejanber ber 6. Ijat ben carbinaf unb (egaten SRatymunbum
bed titefe Marie nove3 ntit ber rBmifctye gnab ame« Jubilieriar in teutf<$e
24. xcc (ant> gefd^idt 4 unb am criftabent ift er jfi Slugfyurg eingcritten. bent ift
1. (Si i(* aflentalb in bem €$wabenlanbt groft t&eute genxffen an Um ttaibi t* bat bje gotten
ain fcfraff foten umb fant $&. u. 3. tag 25 f 15 b., ain faaff rogfen 17 § 22 b. jc. 2. m. am
Haifa unbtr bet mtfca, a,en>eff«n, von n>egcn ba§ totnigi ft$ ifk genxffen. 4. 1ft $te ain toaffci*
pru<$ gcnxffrn b<# $imeli unb oon tiefft b« «b auffgangen. 7. b« in ttliften fcaufein unb
loUxn ijt bai wafftt auffa,ana,«n wie in ahum bninnen ; ti ift alt ain gro§ waffe i atlcntalb
gftteffen, all tain menf<& oot gebaty obet a,<$ert $at. 9. Dberbaufen, bafc man forest, folity
wafftr nmtbe fant ®olffa,ana« tit$cn unb ba# bab bafclben umbrcifien. 14. am »ei$en«
na#t abtnt.
1. ©. untet ben gortfefcungen ad a.
1501.
2. Center ©t. 300b (SBatt&et ©I. 135b
ofyte 2>atum unb gang furj): '2)ed jard
an bent 13.auguft, an einent frettag, ant
ntorgen $uBted an jfi rengnen unb fteret
Bid auf famftaa mittag. ba toarb ber
2e<$ unb SBertaaj fo grog, bag f ofliA grog
f <$aben belt, bie man me gebauc$t, tn ber
flatt graBen, Bei £len<fert&or, au$ an
ber ntanr auf bentfetBen graBen; au<$
Ilagt man fout$ voaffcrfc^ettcu toeitt unb
ferr, bag fern nie fain man geba$t, unb
fiunb ilbet in ber tt>elt\ SJgt. Anon,
farraffo hist rer. Ratisp. Bet Ofete II
@. 520»>; bie ffieigen^orncr ^Iftoxte
1. c. @. 39.
3. Carbinat 3laimunb, ©ifc^of Don
©urf, bet toorjugfitoctfe mit ber ©erffln»
bigung bee 3uBUa'unt« (auc^) in &eutf$*
(anb Beauftraat tear. Cat. untcn ©enters
gortfe&ung »(. 300* (ffiattyer »(. 135b
ganj fnrgj.
4. Center ©1. 293» (©att^er 135*):
'Stent be« jar« an bent 24. becemBer, ift auf •
ben toetyenne<$ten aBent, ^at angefangen
ba« anabenjar, unb bett man auf bie gut8
bin Bort ju 9tomr ift barna^ einganaen
1500 jar. unb »erct ain aanfe far.
unb jo* fin foW« gen »om beim Batfi
Utejanber unb remifc^en ling 2Ra|t-
mittan; fagt man , bie gulbin port ton
for im 500 Jar nie offen getoefen'. 2He
fficBtrc^roni! ©I. 124» Berieftet bietgu:
'9ln iuBetjar Bat ber Bapft bi« iar« in
Xcutfd^lanb aelegt. ba (am ain carbtnat
Wapmunbu« be wofc^eta, (^e^raubi (. ^ie»
*u et.'(£^ron. XI @. 500 Hunt. 2) mit
wtyftttcfan Bulla $er. ber Betrog furften,
$errn, Burgermaifter , rat unb gmainb
mit feiner pra^ttic^en n>ei«r bag $u ber'
tt>unbem toad, id) mag gteid^ ntd^t t>on
bem faufeentoercf f^reiBen : toer ^atB fo*
bit in ftod leget aid ainer bermainte, bag
er gen ftont tocrjern mueft, ber $et fo»il
berbient aid ainer, ber felBft perfonti^
gen 9lom jogen toad, o bu ^ette, dare
n>ar$ait, tote Btft bu fo toenig berftanben
ttorben! (ainem Betctytoater borft nie»
manbt ni^td geBen, tourben toon bem
carbtnat unbeaten, attain barumB,
bag man befter mer in ben ftocf teget. ed
Digitized by
Google
1501.
97
engegen gangen mit ainer proceg bifctyoff gribericty unb atte prtefterfctyafft
fampt ainem rat unb grofe menge bed gemeinen fcoldd. am criftag in ber». a>ec
12. ftunb ift jfi bent anbern atte priefterfctyafft unb bad gentein bold mtt
bem tyaUtgtum in unfer fiebe grauen firctyen fomen unb Ijaben ba bie gnab
& bed iubifierjard mit ainer folemnitet auffgerictyt, unb tyaben ba ber tegat,
auc$ bifctyoff gribericty unb ain tat ainljettigfli<$ mit ainanber befctytoffen,
bafc bifed gelt, bed in ber gnab gefeft, fot toeber ber bapft no<$ linig
SKafimilian berieren noc$ unberfa<$en, funber ed fol ju gemeiner $Uf ber
criften^ait toiber bie Ifirden beljalten toerben. ju ben ftSden unb trfid&en,
*° baretn man bad gelt l>at getegt, Ijat ber toeictybifttyoff anftabt bifd&offd
griberittyd fctyliffet geljejrt unb anber mer Ijerrn unb ain rat Ijie jft 3lugd«
purg. [n5a] bifed gelt ift nit prauctyt toorben, tone ed befdjtoffen unb ux*
orbnet ift getoeffen K funber graff Styttelfrifc &on 3<>frn unb $and 3acob
Don Canben ftnb lomen unb Ijabeu in namen bed ro. finigd 3Kajtimtfian
15 bie fcfytiffet ju ben ftflden unb trudgen begert, barin bad gelt gelegen ift. bad
l)at man nit toctten tljon. ba finb fie in unfer tiebe grauen lird^en gangen,
unb tyaben bie ftBcf unb trudgen an^ ber erb geriffen unb auff ain farren
gefaben unb auff ain gefeflig ort axi^ ber ftat gefiert2.
2. am mi$cnna$t tag na<$ tifa in ber 12. ftunbt. 3. 'ju bem anbern* fefclt in b. (Sbenfo
'unb bad gemain ttolcf. 5. m. afler f. unb fyanb ba mit gemeinen Tat jc. 6. 'ainfcetligtlUr)
mit ainanber' fefrlt in b. 8. no$ ro. finig ober Iain anberer furft. 'gemeiner' fefctt in b.
11. 'anftabt b. St.' fe< in b. 12. fclidjl gefamlot* gelb con ber gnab. 15. bat gelb, von
ber gnab gefallen, eel. iff. 16. ba ftnb fie jftgefaren unb fcaben au8 aigem gewalt bie trft$cn
unb fled au* ber firemen genomen jc.
warb ain fot$ un[egli(b gut toon alien
menf<$en,buraerunbbauren,in bifen fiocf
gelcgt bag atnem bartoor graufen folt ju
jfyretben, unb tourben julctjt batauf un»
aing. jeber toolt jutoil baben, alfo bag
ain rat be[orget, eg gieng autetft nber ine
binaug, nnb toil toea barin ffimenten
mfift, bamit gmaine fiat bet friben be*
leiben mSt^te 3c.1
1. ?Cuf bemXage, ber im December
beg Sabreg 1503 ju Ufm ftattfanb, toer*
langte Sttajimilian toon alien €5ta'nben
bad am %bla§ gefattene ©elb, urn fid) ba-
mit nadj Huftrag bee tytyfted tllejanber
gegen bte Ungldubigen ju riiften; an^
an bie ©tSbte in«befonbere crgieng biefe
ttufforbernug, unb uoarfo na^briidli^,
bag biefe naa) anfangti^er SSeigerung
(vie bie fibrigen ©ta'nbe) enbli^ naty
gaben, gegen bag faijerli^e (grbieten, ge
f$abto« ju fatten, »enn fie toom ^a^fle
ober anberen be«t)afb gebannt toflrben.
€tabte^r)roni(cn XXIII.
@. bag ©Areiben Ungelter« toom 12.3)ec.
1504 bd <ii4>fel I @. 490.
2. $terauf begiet)t fi^ folgenber <Sin«
trag in ben 8tatb«becreten : '^tuff afftcr-
montag JC.ben 24.tag januarii[1503]^att
berr 3acob toon Sanbato auff bte crebenfe
toon tn. mt. auff t;ne unb barren @^mon
toon Unger^at^ (autenbt bad jubetlgelt
teiber begert unb barauff bie quittung
unb toertroftung, n>ie t?m ^>unb ange*
fb*ben iPo, nberantnjflrt ; ba« ^m auc^
fttedr)t jugeben toerben bie trflben gen
Siebentann jufueren. barauff ain rat 9m
ji antteurtt gcben, ain rat laff acfd)eben,
tt)a bie fn. mt. bie tril!)en beben laffe, aber
bie fnet^t tourb ain rat gu ben truben ju
bela^ten nit leiben, fonber toott !n. mt.
fnec^t baben, bad laff ain rat au$ ge<
f^eben. unb ob tjcmanbt anbern anber
brieff geben tourben toon fn. mt. bag ban
ain rat mit anbern brief en aucb fiirfeben
toerb ; bad b«t b*rr 3acob toon fn. mt.
Digitized by
Google
98
VII. 5>ie (S^roni! toon (Slemend €>enber.
©ie pfarrfircfy $ie jS fant 3ergen ift gar au$gemac$t toorben K
21. 3>ec. Urn fant 23joma« tag Ijat l?ie ain fatfcfctyeib 1 P unb 26 be. gotten,
c 3an. Anno domini 1502 an ber brei tyailtgen linig tag am morgen in
ber 7, ftunb Ijat e$ gurnet unb ptiftget tote tnt fumer.
Die jimerteut tyaben STOatjcen ^emmttter $ie toiberumb jfi ainem &
junftmaifter ertpeft. bem toarb toor bon bed ©ctymarfcen megen rat unb
rcd^t toerbotten. man rebt bit barju, ba$ jft auffrur [n5b] btenet in bem
boffet. ba rebt man fo bit mit im, bag er felbs bartoon ftonb2.
2lm 31 . tag mai Ijat ain rat Ijie angefangen, rug!if<$ prot jfi ba$en.
ba$ tyaben fte ;2 jar tang ausgeben, ainem menf<$en 2 ober 3 taib, bar* ">
na$ er Rub $et. unb man Ijat jeicfyen au$geben, funft Ijat man nemants
fain brot geben. man gab 1 fcfyaff roglen urn 3 fl3.
D 249b.
D303»
4. mprgenS ju>if$en 6 unb 7 uren. *n>ic im fumer* fcfylt in 6. 5. Dicfct Slbfajj jlctt in 6
weiter unttn, (fnbe 6. 304*>, 6. 305*. 8. ba t?ie§ in ain rat babaimat pleibcn, barmit roarb
bie fatty nriber gtflill. 9. fciefct Wbfafe flefct in 6 an anberct 6teUc (91. 304»). 12. man
gab 1 Itib urn 6 b.
au# angeuomen\ 1. c. @. 34 ff. ©et
2)emer ©l. 301b (Stoltbcr ©(. 138b) Xautet
ber entft>rc($enbe &bfafc : '8bj. 24. fenner
1504 nam ber Sacob ton Canbato ben ftocf
mit bem gelt aud unfer §ratoenftr(ben,
barin bad gelt toa9 toon ber genab, bie in
1501 toad, unb toolfe bem ting [bringen]'.
— (Stn ber @tabt audgebanbigter !al[er»
liefer ©cbablodbaltungdbrief toeaen bed
Subelgelbed dd. gragenftein, 18.3anuar
1504 citiert bei ©tettenl ©.258.— fiber
ben in bem mitgetfcetltenSRatbdbucbtoermerf
ertoSbnten ©tmon toon Ungerdbacb f. Ul«
mann I ©. 817, fiber Safofc toon Sanbau
unter ben gortfejjungen :c, 1492.
1. 9*a<b ^^amm, Hier. Aug. II
©. 405 begann ber SReubau im 3. 1496.
©gl. ©affer-2Bcrlt($ ©. 244.
2. ©ereitd am 2Betbna<btdabenb bed
3a$rcd 1498 nntrbe im Dfatbe anf bad
©erii($t bin, bag Sflarr. fteumiller in ben
SRaty getoa'blt toerben foKe, bef<$loffen,
'bem junfftmaifter unb anbern raten je«
fagen badjq fein jeroelen mueffig fken
unb in jfi ainem jtoelffer nit angeen
taffen juuen.' ftatbdbecr. @. 66. ©gl.
3Jliittd$ @. 261 , 3. - S)emcr 249^
beri^tet unter 1502: Stuff beSmat unb
jar, bed bad neu jar ^ug# ba toaxb
getoettt SWarjc ftetomttter ju ainem
gunftmatper (unb) ber jimmerlettt; bem
toarb ratt unb re$t toer^otten im 1478
jar, ttjann er ainer »a«, ber gefan»
gen tuad mit bem ©(tytoarfeett, ben man
bandt; barnm »arb im ratt unb re$t
toer^otten ewigti^. bo* auff batum be«
jarfi »ar ber totber getoettt, »ann ain ratt
fagt, man me^t in mot in alien eren roiber
nemmen. barju rebet bie gemainrauc^ ett<
li^ aud ben retten pi befer reb, bag ed
ain ratt anfam. ba toarb mit im gerett,
bag er abftenb, ttann ed n>er [ju] bejorgen,
man tourb in toiber ^aim f^icfen. ba batt
er erfl, bag man imd entUeg. barum flenb
er alfo bartoon, »ann ed toarb ainem ratt
furge^altcn, ed tuer im nun 10 jar tocr-
gotten, abcr ed toad auff ain jeitt toer-
botten.
3. 83gt. S)ei(^dlerd fibton. in @t.-<S&ron.
XI e. 634, 24 ff. S)emer bert^tet ©l. 303»:
Sluff bad jar gait bad f$aff foren 4 fl jc,
ber t eren 5fl retnifdj umb fant Urbanudtag,
ift 25. mai, (Slfeff er 8 be., ftccfertoein 7be.f
baber 35 grop, unb xoa$ groffer mangel
in effenben bingen aid flefa> ; bennen gft
9 fr., bnter ju 9 be., audb 1 1 be.; b«b au^,
3erg 2)ienner, felb faufft. roai ber ting
Sftarinulian bie, unb voaS ain aroffer
ftreit bie, jena jtoifeben margraff gribe»
ricb toon ©ranbenburg unb ber toon 9He»
renberg. — ©I. 305» : fluff bed jar toad
fer beur; ed gait ain fctyaff roggen 3 ft
a$t tag toor fant 3acobd tag. ©at. au<b
©emeiner, <£(>ron. to. ^cgendb. IV ©. 61.
2>te S3Jeber«bronif ©I. 124»> berityet: ©ig
jard ift cin groge tfceurung albie unb im
gangen lanb getoefen. ber leren gait ain
(cbaf 4 fl 30 3Er, ber roggen 3 ft 40 Jr,
Digit!
zed by GoOgle
1502.
99
$te in bet flat $(atterl)au3 finb 100 armer menfctyen gemeffen. Ijat
in ain befunber Ijaud gepauen l.
8m montag in ^fingftfetrtagen fid jfi Slugdpurg unb gefd^ei&d urn ie. m\.
bic ftat ben tag unb nac$t ain faft bidet fctynee, bag er an bit orten bad
sfoten auff bem fetb nibertrudt bid auff bie erben.
Diefetben touctyen Ijat man 1 fctyaff rogfen geben urn 4 ft unb bie
ne$ften nmctyen barna$ urn 3 fl2.
<Sd finb 5 mann gen 2lugdpurg lomen, barunber toad ain prtefter, d 259-.
Ijetten leinine Haiber an, funben nit teutfc$, Ijetten ain fttid urn ben feib,
10 [giengen] barfufc unb bartyaupt, auffent nictyfc, bad (ebenbig toad gemeffen,
[i76*] Ijtetten ain ffrengd teben, Ijetten ain regeL man Ijiefc fte bom @a<f 3,
Der ro. Knig SWajtimUtan toad Ijie4. ba ^iett man im ain burgerd d 2^.
banfc 5. ba gieng jebermann barju. unb ain jimetmann bet (einet fein
1. X>ufa ttfefafc flefct in ft vox bem lefrten in a. 2. bit &at ain tat terft$cn, bii fie toiber
finb gfunb werben. 4. fo ain grcfei, bidet fanee. 8. Dicfcr %b\a$ jlebt in b na$ bem
na$ften. 9. leinnete. 10. 'gienam' erganjt au# 6. affen. 13. man bielt bem ro. tinig
bie ain banfr auff bem $an|)baul.
bet fcaber 1 fl 43 Jr. ba gab ain e. rat in
bie erbern junftcn feren aus, atttoegen
ain mefcen umb 15 3Er , unb toer fcabfcafft
»a«, bem gab man m$t*. bie junft*
maifter mfifien ben fornmaiflern }>oliten
barnmb auSgeben. aber fcrnajb pet ain
c tat in bet berrn ^of bei f. SDiaurifcen
angefangen ju>ac$en unb ben atmen
^anbmercfetn jebem ain n>o$en uoen laib,
bet iebet 4 pfunb getoegen , amen umb
8 pfenning, geben. fcerna<$ toutben* nie*
manbe geben, et bet bann finber. unb
ttmrbeu fur ben betrfig jaifyn andgeben.
fonft buoo^ro bie bafen anberbalb pfunb
nmh 4 b. ba molten bie beden, fo bem
tat buo<$en, aucr) nur anbetbalb pfunb
*>a<$en, beffen toatb ain e. tat ubel jfi»
friben unb leget all bie becfen, fo batan
f($ulbia toarenb, in bie eifen k.
1. SDemet 81. 305*: 2lu<$ toa* bet
grog toetag no$ bet fcfatteren, toaf [en] bei
100 roenf^en in bem $laterbau«, warm
fitt guter leit, gaben in bad $(attetbau6
grog almfiffen, unb ftenb iibel in po($«
beifo} lanben an fill erten bet bente fcalb
unb plateren fytlb.
2. ©gt. oben @. 98 2fam. 3.
3. Husfityrlifyr ®enbet« Chronogr.
©b. VII ©1. 76*. 2)emct ©1.259* (2Bal-
tbet ©1. 138* uutet 1502) unter 1503:
2)e* jar* im ajprill toaren 5 man tyt,
barunber ain }>riefter, funben nid)« beifdj,
brugen tocigleinen tlaib an, ain frrtd umb
ben leib, par^abt, parfug, fretfe in ^an«
ben ; agen nio>« bann brott, erbtg, mug
unb l&aben] in ber n>u^en 3 tag gar
ntcb^geffen, lagen auff fainer feberen.
ettlic^ faaten, c* meren ier fltt in ?am«
parten, bruuefen fain toein unb fagten,
fte tctten« umb ben namen 3efu. fie pet»
tent tnieling unb tuften offt bie erben in
ber fiir^en. e9 toaren (eitt barunber, reid)
gewefen, fie namen fain gelt. ©gl. ©tumpt
©(^toeijer^ronif ©. 251a unter 1501 ;
©afferuntcr fcemfclben 3abrc; bie 2an*
genmantelfd^e (Sfrron. ©I. 360i>.
4. aKajimiltantoobntecinemumbiefe
3eit in Sugdbura abge^altenen ©unbc«*
tagebeiunb praftoierte perfBnlicb bem auf
ber bif$ftftt$en ?falj abge^altenen ^am<
mergeric^t. ©91. 1502 f. &or (g^aubi
(7. $Zai) ©I. 22«: 'it. 4 fl 3 U 1 g 1 b
umb 32 fannten gef$encft fo. mtv trager*
Ion unb t>on 2 lageln mtt S^ainfaf . $gl.
audi ©runner I.e. @.309(nm.*. ©talin,
^lufent^altdorte toeifi SWajimiHan in bie*
fern Sa^re toom 1.— 14. Wlai unb oom
15—20. 3uli— (5nbe Qkpt. al* in «ug««
burg antoefenb na^. ?lufent^alt«orte 1. c.
@. 361. ©gl. ^artopretbt, ©taat« fttdft*
bed eammer«©erio>t« II ©. 167.
5. ©«. 1502 f. am ^ailigen pfingft-
abent (14. 3Kai) ©I. 40b :Ht. i fy u g
2 b tomb 13 U ferfeen gum tannfe ttnb
Digitized by
Google
100
VII. £>ie Qtyrontf toon (Siemens ©tuber.
D260»
ajct unber ben banf !, bic flcl Ijinab; ba tyiett graff $$ittypen Don SRaffato*
bicner ba nut ainem mauleffel, bcr toarb an atnem fft§ Dertc^t. ba muft
bie ftat bem graffen ain rofc fc$en<fen, be$ loft 60 fl, tootten fie anberft
mit frtb fein3.
6$ finb Ijte unb anberfttoa frauen unb utannen, iungen unb alien, 5
auff bie tyemetter unb frauenfetytair fd^n>at^e unb rotte crenfc unb anbete
jaid^en bed tetben* Srifti gef alien4, unb nacty 4 ober 6 ober 8 tagen finb
fie on alien nactytait Don in feffc* toiber Ijintoeg! gangen ongetoefctyeu, toie
ic$S felbs offt gefecfyen Ijab.
<£$ finb Don SBenebig gen Stugfyurg brieff fomen, toie 23 fctyiff10
toerent aM Salacut gen Sifabona lomen, bie fyefceret fftrten. bie merfart
tljet ber tinig Don Portugal, bann er tange jar Ijet gefuctyt mtt [n6b] grofer
5. Dicfa Hbfafc fitftt in b an anbem Stent (am Cnbe »on 91.305*, ttnfang 91. 30M>); tr fce#
ginnt mit ben ffiorten: 'in bifem unb na$»oIa,enben jar finb $ie unb anberjhoa u.' 8. ongt*
n>ef$en unb on alien faaben. 10. 5Diefcr H&fafc |te&t in 6 wetter oben (81. 305*).
auf bae ban*; It. 1 U. 19 g 2 b tomb
confect jum tannfe; it. 88 frei&er bem
trumeter unb pfeiffcrn toom tannfc toub
bem fnaben\ ©al. ©affer.
1. 2)cmer ©I. 258* (SBaft^er 137»)
uttter 1500: <Ss gab ji<$ auff bad jar im
fummer, bag man bem ting ain banfe
toollt baben auff bem $anfef?au9 bet tag.
ba »a« ain jimmerman geotbnet auff
basbanfcen mitanber jimmerleitten, toad
nit toon tyinnen, fottten cttoas mactyen.
ba ffit tm fein tyatben $tnab unb flcl bed
graff $bi(fyt>* toon ftaffau feincm maul-
bier in ain fug, bag mans abnemen muft.
tuolten bie toon 2fog«purg mit lieb fein,
fdjancften fie im ain tog, geftanb 60 fl.
abi 9. ma ret tm 1503 jar toarb bad rog
fafft toon (Snbrig ©ranter.
2. ©ffi.l502f.toor©eorgtt(16.Styrtl)
©I. 21b: 'it. 3 U 17 g 1 b tomb 8 famt-
ten geftfcencft graff ^tyltyfen toon ftajfato1.
3. ©ffi. 1503, fam^ftaa nac$ mvo-
cavit (ll.iWarj) ©I. 49b: 'it. 60 gulbin
(gnnbrcfj ©rannbern fftr ain pferb, bamit
graf WlipS toon SRaffato in fflnigltcber
matyt. famererampt toereert tuorben ift.
4. SMefe 9fca$ri($t ge&Brt unter 1503.
Center 81. 259* (2Balt|er 531. 138b unter
1502): 3u ber jcit be« jar« \)0& ic$ ge*
fec$en freifc, bie fteten toom tyimel in lelrnn
geh>ani,ettoan 7 ober lOfrcife, nnb factyen
geleid) als mit atner falbenbinten gemadfrt,
mer alfo unben ftatt. unb ^fiben tyt an
umb ben auffertag (25.2Wai) bet regierung
fing SJia^imtlian unb bc« oapft 3nnocen*
dug bc« fiert[ten] (foil fcetgen UlejcanberVI.
f 18. Hug. 1503) bes namens, unb ae-
fdjacb nement nic^s bartoon, unb fteicn
burc9 bie letoatt ^tnein, inen gelei$ als
auffen auff toeib unb mansbilb- ©l.259b:
Stem t$ ^ab auf 19. tag pracfynonat
(19. 3uni) im lo503 tar [gefec$en], bag
ainem buben ju aim toammag^emmet
grog als jtoeu jtoerebfinger brait unb atner
&mer$$anb meitt freib gefallen, tnaren
araufarb unb etlic^ flatn. auf 5. tag be$
brac^monats fenb gefaQen rotte (reiser
auf ain fcjlair atner frauen, ^aijt Hnna
@temtfferin , ain ^udcrin, bei 17, unb
bas ^ab ic^, 3erg2)iemer,geft^moren un«
berfeffel, gefec^en in $fagtyttrg,unb$anb
abgenommen in ae^t taaen; bas gelciA
facb ettltc^ famm bl6(jtro^fcn, er^rditen fiq
unb tt>aren ctlicb alfo baran -f, etlic^ jemen*
gefloffen, ^lutfarb; namen toon tag ju tag
ab unb tourben bundel, [260s] toaren
febon am erften rott; fie fenb getoefen, als
id) gefec^en $<&, ganfe ^lutfarb unb fc^en
rott. S5gl. bie ^eutingerlc^e (B^ron.
©I. 103b; Farrago hist. var. Ratisp.
bet fcfele II <&. 520; §oroart de epi-
scopis Ratisp. bei JDfelc I @. 226; bie
2anb$$uter Watbscbron. in @t.*5lrron.
XV ©. 348, 11 ; £emr.2)ctysler« Sbron.
in ©t..(5^ron. XI @. 662, 8. 9 ; bic
$ieraufbe&. Hufjeic^nung Hlbrec^t 2)flter«
in ffieliquten toon «lbr. 2)ttrer (Wbg.,
<&t) @. 149; ©emeiner, (Efrion. toon
9legensburg IV @. 71.
Digitized by
Google
1502—1503.
101
orfait unb loften, bis er ben toeg gen ffiafacut, fca bet pfeffer toegft, er*
tenet Ijat. e* ti>a« ben ©enebiger faft totber *.
$te bed Ijaittgen SreufeS fircty ift >urc$ profcft SBctt gatfler am nec$>
ften tag nac$ misericoidia angefangen toorben ju bauen unb in bifent jar n.«*ru.
5au$ auSgtyauen toorben. bife$ baud baiter unb bit taglener ftnb baran ju
tob gefaflen, &on »egen ba§ bed frift unber inen proven ift2*
Anno domini 1503 ift ju 8lugSpurg unb anberfttoa ain fdft latter, J> ™*.
fcfyntyfer, langer winter getoeft8, unb ift tyemacty gebolgt ain faft warmer,
Ijifciger, birer fumer, bann toon bed tyaUigen creufc tag bid nac$ fant 9Seitd \i™{~
10 tag Ijat ed Iain tropfen nit geregnet, unb ift bad erbrei$ fo bljir, IjiJrt
unb trutfen getoeffen4, bag bed grafc unb afle frfl^te ber erbe finb abbor*
net unb gar toemg ^aberd toorben.
S5er toein ift ganfc tt>oIfaCI getoeffen, ain mafc urn 3 be. ; ain fcfytff
3, %uQ bicftr *tfa|> fteftt in b mxttx o&en (91. 303*). 4. na$ ofletn 14 tag. 'in bifem
jar* fTg&n}t au« b, 5. unb til tagtoxifer bit fallen au$, ba| fie bi# auff ben tob front lagen.
9. ain Wig", truefner, toarmer fritling unb fumer. aeufr tag erfinbung. 10. •nit' fe<
in b. 11. baramb iji fafl aUel abbornet, wa# au# bem erbteUfc fcat foUen »a$f<n; bo* ata§,
ec e# re$t getoa^fen if*, ifl tt aUe# abbornet geweffen, belglei^en au$ ber t>aber. 13. umb
3 ober 4 b.
1. ©al. bett audfflbrlt<$eren Strict
in ben gortfefcunaen bet Werner ©1.
260* (ffialtber ©l 138b) untCt 1503.
@. bieju tm aflgemeinen: Dai Diarii
di Giorgolamo Priuli im Archivio
Vencto, Venezia 1881 ©. 155 ff. :
I Portoghesi nell India, looraud ju
erfe&en, mit *oet<$ gefpannter &ufmerf»
famfeit man in ©enebig bie jjafaten ber
^ortugtefeu na<$3nbien unb i$re (Srfolac
beobadjtete. ©gl. and 3ntn. 51 unb 52
ju Sucad ttemd £agcbu$ L c. <&. 84.
2. ©enter ©1. 301b : 'fluff mentag in
bet farttou^en (21. SWarj) loarb ber erft
pain gelegt an bem !ot ju bem baitigen
ifceifc, unb mad for getoefen ain atte ge*
toelbte fflr<$. bie tte| ber hxopft ju ber
ffit abfcred&en in ber fafnaAt (an $ faben
abjebTeifrett). bei ber jeit piefi ber bro^fl
ter geitt gadter. ber baut au$ fid im
tlofter ; er bett groffen tuft jfi bauen. ^teg
feiu toerdmaifter ©nrdart, »a« au$ ber,
[bet] fantUtri$* fflrc^en bauet.' — ftem
©L 249»: '3n bifem jarerlaubt ein rbat
prob^ ©eiten gum Jheij, bag er mBcj^t
anf bie 36 jar ben je^enben famlen ; er
brad^ in bifem jar umb oftcrn bad gottt'
bau« unb bie ftn$en bie auf ben grunb
ab unb Iie« bad auf Jein gotobaud un*
coften toon neuen aufbauen, tote ed Jefet
ifi.' ©ei ^amm, Hier. Aug. m 6.392
flttbet fi* unter 1504 bie Ueotij: Tunis
templo adjuncta usque ad locum sus-
Sensarum campanamm dejicitur et
enuo ad altitudinem 60 pedum evecta
ad modum jam antea contecti templi
cupro tegitur infixa summo fastigio
deaurata cruce. — ©aftber (©(. 240»,
w ©(. 218b) beri^tet unter 1507:
<$ed jard toarb audgepauen [bie] baitg
(Ereu^er firc^ t»n ainem brobfi, ^iep ber
©eit gacHer, unb ^auet bie toon bed go^
baud gelt nnb famlet nit baran. er (ieg
an$ ntemanb fain loa^en barein ma$en,
»eber in gleffer, nocb in bie getoelb, unb
»arb angefangen, ati man tjalt 1502.1—
3)er JJfter aenannte ^ropfi ©ett gacfler
fianb an ber @^e bed JHofterd toon
1488—1517.
3. Sfcmer ©(. 258b : '?luff bad jar
1503 t»*s (alt 8 tag im merben, bag ain
$5rter tointer tarn, loaf [en] aue bing beur.'
©1. 294*: 'ed b<tt auff bad jar ain naty
tutnter, toad auff 5 tag marci ; ber macbt
berten bann unb fap (alt; ttaren bie
leri^en jfi frie (ommen unb erfrueren [er,
unb toad faft ain fraud e jeitt auf bad jar.'
©gt. $elnr. ©ei^dlerd (Sbron. in ©t«
Gbron. XI, 660, 6. 10.
4. ©gl. ^einr. 2)eHdlerd S^ron. in
Digitized by
Google
102
VII. 2)ie (tyrontt t>on fclcmend ©enber.
foren urn 3 fl 30 be, rogfen urn 3 fl, gcrftcn 2 fl 60 be, Ijaber 1 ft; am
fib. fttymalfe 8 be. ; [i77a] ffiu obcr fcfytoein unb bie Ijennen finb faft ge*
ftorben. man Ijat am frametboget urn 14 be. geben, ain Ijafen urn 60 ober
70 be., ain foppanen urn 1 fl1.
d 2ssb JRumet, ber toeber junftmaifter, ift in bet ©ctymutter ertruncfen 2. 5
Die »on SlugSpurg l)aben bei bent flafeenftabel ain f)au$ gebauen bon
neuem3, ba§ man barin bidden giefc, unb tyaben besfetbig jar fiber 100
bidden (auffen gieffen, 40 f<$u$ fong4. Ijaben and) Ijinber {ant ©tepftm
ain ^ufoertljuren lauffen mac^en5.
d 307b. am 12. tag novembris Ijat (man) Ijie mit ausgeredftem fanen lauffen io
ain tat betieffen ain emigen frib jttrifttyen bem Itnig STOajcimilian unb fintg
bon Sngettanb unb atter iter beiber nactylomen, Ijaben fie ainanber mit
bem aib beftett6.
30. «e». Urn fant Snbri* tag gait ber foren 2 fl, rogfen 10 unb 11 ji, Ijaber
16 grofcty, framettoogel 14 be., ennbte 28 be., Ijaffen 17 creufeer7. is
w2i3b. 3n bifem jar finb 3 babft in 6 toud^en getoeffen: SUejanber ber 6.,
@nea« $iu« bon ©eni$, ber febt nun 18 tag, bamac$ n>arb 3utiu$ er*
1. forcn urn 3 fl. rotten umb 2 fl. unb 60 b. 2. 3n b folgt frier nod): 4umb fant (infer i#
tag gait ber forcn 2 fl, ber rogfen 10 unb 11 §, ber fraber 16 grofdfr. bit fd)nuin ober fauen k.
3. tramattoogef. 4. ain t. umb >/« fl- 3n b folgt nod) 'bie frennen fafl tfreur' unb gebt ooran
'ain enbten umb 8 creufcer*. 5. Diefer flbfafe ftebj in b toeiter unten (991. 306b). b. ». j..
ain frutner maun. 6. Xiefer flbfafc flebj in b nad) bem oorlefcten fcbfajj. 15. Ditfct fcbfafc
fcb,lt in 6; ogl. oben Storiante ju 3. 2.
et.«<tyron. XI ©.662, 18; ^Jfaff, ©ef$.
ber ©tabt ©tuttaart I @. 241.
1. 2)emcr 8t. 305»: '3n 1503 jar
gait bad forcn umb ft. (Snbrcg tag
(30. Wot>.) 10 6 9Rto($er, au<$ 11 g, toen
2 fl, tyaber 16 grog, toarcn fcennen bcur,
ain fromattfogct ju 4 ftcifecr, entcn )u
8 fr., $afen iu 15 fr., au<$ 17 fr., toad
add gcfiigelbeur. ed fhtrbenfUI fcennen,
lappon unb anber geflaet.'
2. 2>cmcr 81. 258b (Sattter 81. 138»):
4 Sluff bad jar auf 1 2. tag bed monafc marci,
a^ad auf ben anbern funtag in ber faflen,
erbrand ©imau Pummel, toa* auf bad
jar alter juuftmaifler in ber mebcrjunft,
in ber ©((mutter bei 8ibet, bem gott
aenab! ber toar funben auf 16. tag marci
tm 1503 jar. »a« bie ©((mutter alfo
grog, bag fte fiber tooften faren auf ain
fc$ifffe, fic( mit ieren 4 perfonen, unb bie
3 !amen au«.' — 9fca<$ ber 2Bebex((ronif
n>ar ©hnon Pummel Bn>b*lfer in ber
SBeberjunft feit 1493, In ben 3a&ten
1496, 1498, 1500, 1502 itcucr 3unft-
meifler, in ben ba)toifcr)en lieaenben 3a^
ren, fo»ie im 3*9rt fcined 5;obe« alter
3Mtftmeiflet.
3. 8gl. ©afferuntet 1501.
4. 8gt. (Staffer unter 1502.
5. ^gi. ®ajfer untet 1503.
6. «l>n(i* 2>emer 81.307b; bie 8er»
(finbigung bed griebens gef^a^ le^terem
na«( „auff bem 8etla^". — 2)er ffiaty toon
Sugdburg »irb ein glei$e6 ©o^reiben
betommen fyobtn to\t ber toon grauffurt,
bem ^3nig 9Rajimi(ian dd. 3nndbru(f,
25. ©e))t. mitt^citt, er $aU mit ^outg
$einri<$ toon Snglanb grieben, greunb*
f$ajt unb 8linbnig gemac^t, tote ber ein-
gef^loffene 3ette(, beffen Sortlaut ber
%at( Sffentlicr) foffe toerfttnbtgen laffen,
bed mtfom ent^alte. Sanffen, «cic*«.
cortefp. H, 2 ©. 676 ftr. 851. 2)ic fu.
blication biefed 3^ttett fanb in grant*
furt am 26. 9?oto. 1503 part. (Sbenba
©. 677 9h. 854.
7. 8g(. oben ©. 101, 13 unb bie
8ariante ju ©. 102, 2.
Digitized by
Google
1503—1504.
103
toctt *. [i7?b] ate bapft 3utiu$ ju SRom gehtfnt ift toorben, ftnb ba in ber
^ern guggern band ob bed bapfts »a^cn bifc ber$ auffgefc^lagen ge*
toeffen :
Ecce renascentis supplebit Cesaris annos
5 Julius, hunc precibus Roma benigna colit2.
$etfeog 3erg bon Satyren -ift an fant finbrte tag anbec$tig!(ic$ &er* 30. «ro*.
fctyeiben ju 3ngotftat, an ben arfeet gelegen geftorben, unb [e$ tourbe] fein
ingetoeib ba begraben in unfer tiebe grauen fird^en unb fein teib ju
Sanb^fit bei fetnen borfarn 3.
to Anno domini 1504 $at bev to. linig SWofimitian auff bet tyailigen
tret finig tag gen 8lug«purg ain guttictyen tag angefefet jttnf<$en pfatfcgraff 6. 3«n.
9topre$ten bom 9tyein, Ijerfeog 3ergen toc^termann4, unb Ijerfeog 3l(*
bred&ten unb SBolffgangen &ou STOind^en , bie ntit ainanber jangten urn
baS tanbt unb l)erfeog 3ergen fctyafc unb atte aertaufne %ab unb gut.
15 auff bifer tagfafcung ift bet to. finig fetbs gefeffen unb bei fan bet erfe*
5. t>tx ganjt fcbfafc feljlt in b.
12. •vein 9tyein, — to^termann' fe^It in b.
9. Cftcnfo Nefti «bfa|>.
11. 'tag' tTganjt au# 6.
1. 2tynli<$ ftem ©1. 213*>. 3Heran«
berVLftarbam 18.3lua. 1503,<piudIIL,
ge»fi(>lt am 22.©ej>t. biefed 3a$rcd, ftarb
am 18. Dtt. 1503, 3utiud II. tourbe er-
totylt am l.SRoto. 1503; bie ArSming
fanb ftatt am 27. SRoto. 1503.
2. Hubert m biefer geier toerfafjte
<$ebt$te f. in ©enberd Chronographia
Vn ©I. 98»ff.; bad in unfern £e*t anf*
aenommene 2>ifHd)on finbet fic$ bort
©I. 99*.
3. $erjog @eorg ftarb am 1. 3>ec.
moraend na$ 7 U&r im neuen ©c^loffe
ju 3ngo(fiabt, toa'fcrcnb er, in etnem
©tu&le fte&cnb, ber SWeffe beittofcnte.
©ein Xob nmrbe bid jum 5. 2)ec. bet*
[c^tDteacn, am 6. nmrbe bie Seicbe na6)
8anb$utaebra($t, am 9. bort beigefefct.
Stealer III 6. 581, »o Hnm. 4 bad tolty
tiafie Dnettenmaterial angegeben ift. —
fiber fcine „©ejingnud" berfd)tet ©enter
©I. 303b (Salter gan* furg ©I. 138*>):
$bj 16. jenuer ibefang 1504 ber bifdjoff
$tc nnb bad fajHtett fcerfcog 3ergen toon
2anfe$utt, ber mad bob. barnadj 17. jenuer
befana in ber abt ju (ant Urlt($ $ie $er»
lic$ ju fant Urli$. barna<$ 18. jenuer
befangen in bie toon Hugdburg, ain er«
famer rati gu ^arfieffer, aae tag mit ge*
letter gloggcn in alien barren, unb fttn>
b[en] aEmeg an ber Hag bie 12 rett, bie i?ie
toaren gfi ber jeitt bon ber ferricbtnufe
totQtn, auti) toat &ie ber fc^mebiH bunt
bon ftetten unb toon abet.' ©on ber ©e*
fingung in ©t. Ulria) unb bei ben ©ar«
fiifjern bert^tet au$ Sa^ntx, de bello
Bav. in fcfele II @. 392. — ©e^r in-
tereffante (Sinjel^eiten fiber ©erjoa ©eorg
unb feine tefeten 5£age pnben ficb tn ©en«
berd Chronographia ©b. VII <S. 104 ff.
4. @. fiber biefen Xag SRiejlcr III
@. 587 ff . ; ©immet, SDer Sanbd^uter (grb-
folgefirett in ben Sa^ren 1503—1505
(3a$redber. ber iheid^eaifc^ule in3lugd*
burg 1881) ©. 15 ff., »o nac^ etnem
<Sopiatbu$e bed Stugdburger ©tabtar^i*
toed fiber bie iu Hebe fiefcenben ©er^anb*
lungen bcric^tet toirb. Bntoefenb tearen
bamald auger ben fheitenben giirfien ber
(Sqbifc^of toon attains , bie ©ifctyJfe toon
Hugdburg, (Sicfcfiett nnb (S^ur, ©ertreter
bed ftbwa'bifc^en ©unbed unb eine 3ttenge
toon ©rafen, bittern unb $enen. —
2Ka;imittan lam am 30. 3anuar uad)
Hugdburg, 3abnerl. c. ©.393; ©c^rci*
ben Ungeltcrd bei £lfi>fet I ©. 497. ©.
and; nod? bie $iefyer ge^brigen ©tucfe in
ben gortfefeungen unter 1504.
Digitized by
Google
104
VII. 2>ic Gtyronif toon Clemens ©cnber.
bifd&off Don attinfe1, margraff griberi<$ Don ©ranbenburg 2, fcrfeog Ur*
ti<$ Don ffitrtenbetg3, [ber] bifd^off Don 3li<$ftet4, bifd&off Don 2tugfoutg5
unb anbere ffirften, graDcn unb Ijerrn. [m*] tfatfegraff SRityred&t ift gen
atagSpurg lomen mit feinem brfiber, bif^off ^Utypen Don gretyfingen6.
D308*>. $erfcog 3ttbre#t Don SKtmtyen ift lomcn gen Hugtyurg mit toctbs
unb linben, 2 fflncn unb 3 t5c$tern, unb fetnem bruber Ijerfcog ffiofff*
gangen7, bamtt ber Itntg, fo er feiner f<$tt>efter !inb Dor im fe<$, au$
Uebe unb frainbfctyafft geraifet unb geurfa^t tourb, in ber jufored&ung be$
lanb$ inen beijuftan. tyerfeog Sttbred^t (ag bei Urli$ Hrfeat ju ^erberg
7. •(jeurfa4)t wimV fd^eint na$ 'finis' bur<b tin $ftfe$en in a ju flefctn unb wuibe auf^claffen .
7. »ot im fed) : anfea)en wen. 9. ba§ et me Uebe unb naigung Jjette, auff irem tail jfi fein
nriber pfalfegiaff 91.
1. 8ert$olbtoon$cmteberg, + 21.2>cc.
1504.
2. 2Rarfgraf griebri$ Don 3ln«ba<b«
8at>reutb.
3. 2>emer 81. 309*>: Hm 4. feberer
ritt $ie em ^erfeog Ulrub toon Sherten*
Berg bei 150 tferbteu, $ett be* ^oa«
Sllbrecbt boater; bo$ toas bie ^oc$jeit
nit auf bag maal getoefen. — ©abina,
$. Sllbrecbt* £o<bter, tear erfi feit bent
3abre 1511 mit §. Ulri<b toerma'blt.
4. ©abriel toon (St>b, 1496—1535.
5. griebri<$ toon 3ottern, f 8. 9W5rg
1505.
6. 8tt. 1504 f. na<$ scolastica
(I7.gebr.)8l.30*: 'it. 13 U tomb ntein*
bern toongretyfingen f<benndn>eitt';8l.29b;
'it. 13 U umb meind an. ^ern berfeog
fflu>re$t* toon 8a*>rn f$enndn?ein unb
tragerlon.' 2>emer 81.309b; <2lm 4.fe*
berer, Ift auf fant Hgeten abent, h>a« fun-
tag, rfitt b" ain tyerfeog fflu>re<bt, be«
berfcog Sergen botbterman, bed pfalfc*
graffen fun, bei 100 pferbten mit im/
7. 89i 1 504 f . conuereionie Pauli (?)
(27. 3an.) 8L 29b : <it 21 ft 13 g 1 b
umb mein« berrn tyerfeog WBret^td ge«
mabel f^endiu tonb fflr tragerlon; it.
13 U 4 6 2 b. umb berfcog ©olffgannge
faendln tonb tragerlon'. 2)ie gtoel ©Bbne
tllbre<bts toaren ffittyelm unb Subtoig,
bie brci Softer (Sibonie, <Sibtytte uttb
©abine. Wa$ bent <§<$reiben Unaelter*
toom 2. gebr. 1504 bei Slityfel I @. 497
fam fclbred&t am 30. 3anuar, beffen ©e-
mabltn mit brei grSuleht am na*(bften
£aae na<b 8ua«bura. — 2)emer 81. 308b
bertajtet: '«bj. 31.}enuer# was auf mit.
tou$ for tie^tmeg tag, ber toa* an einem
freitag, ritt b»< ain umb 4 ur b^og
Wolfgang toon 3Rin$en unb fur bcS ^et«
feogen filbrecbfe ^ausjrau, ^ieg ^une«
gunbt, teas bes remtfeben fing 9Rar>
milian f(b»efter, unb prac^t mit ier
3 jung ^erren, ier fin, au$ brei frelin,
ier baberin, unb toad for nie bit ge*
toejen. au$ fam $tt$oa Sllbre^t toon
SWtn^en felb, unb fajj ber ling ju
feiner f(b»efler in f^Utten, unb toareu
binaus gerttten engeofen ber bif<$off toon
^ugs^urg unb gar flu anber barren, bet
1500 tferben. alfo go^ fie ain In be«
^tblersbaus aimSBeinmardt, unb ba ag
fte ju nacbt, unb b«tt man ain banfe, unb
rannten 2 unb flaxen 2, ber ain ^ett
ftedfaeug, ber anber fd^artof. atfo f$and*
ten bie toom fapitel 8 fdjaff ^aber, urn 2 fl
geftattel unb 20 fanten mtt tocin, f^and«
ten bie toon 9ugS)>urg toein unb ftfd^
unb 1 toergulten febeiren bei 100 fl toert.
bandt bernatb ^erfeog Sllbre^t felb fflt
fein ^ausfrauen unb bandt au6) auff ain
neus ber f$and, bie man im ban bett
auf fein ^o^eitt. unb goc$ bie ber^ogin
auff gen bem alten (fant) ^kter Smboff
unb I?erfeog Hlbre^t jfi bem Urli<b ?lr(jett,
ber toa« auf ba« iar ermcHt gu burger*
maifier jum erflen mal. bie f$endgef($acb
attain ber frauen unb ben finbeit, toann
berfeog Hlbred&t u?a« barfor Wr^U^ tie
getoefen. rett au^ b«^og ^Ibrecbt felb
unb gebac&t ber f^and auf feiner bo^jettt;
toolt ber bie f^and, tear ein fdbetr bei
100 fl, nit annemen, man mufi bei
900 fl barein [81. 310b] Don ba nam
er* an.' (8gl. biqu 2Riilicb @. 376, 7).
Digitized by
Google
1504. 105
unb fein frau unb ftnb barneben, bet $eter 3mI)off . pfatfegraff 9?u^)>rec^t
tag nit roeit bon $erfeog SKbred^t ju tyerberg. ba marten Ijerftog 9tttyre<$t$
t>om 9t^ein ebefleut an feinem ^off ain bag bol Ifoiner bidden, toof ber*
ma#t, bor fafnad^t unb triben e$ mit ben fteffen bor inen bi$ jfi bem
*$au«, bo Ijerfeog 3lC6rec$t$ frau unb finb ju Ijerberg tagen. ba jinbten
fi($ bie bid&fen felb* an, bann fie toaffen jflgeri^t burtty ain toerdflid^S
feur, unb marten tiberaus ain grog tneflen unb bumten, barbon bie
ijerfcogin unb ire finb faft erfc$ra<fen, «nb jo^en gtei<$ be$ anbern tags
barnac$ Ijie $tntt>eg! gen 3)iin<$en.
io[i78b] $erfcog SRupred&t begert bie ftat 3ngotftat unb ade ft5t, merdft,
fttyUfer unb bbrfer, n>a$ barob tat ©atyrtanb Ijerauff ligt ntit afler ober*
fait, au$ in ©d&toaben unb ba$ ganfe 9iorg!en unb ben fd^afe ju SBurcf*
Ijaufen. Ijerfcog 2Ubrec$t n>o(t tyerfeog {Rityrectyten afleS geben unb tauffen,
toad er begert, on aflein bie ftat Sngotftat nit, bie toott er lurftab nit
15 geben. ba (egt fi$ ber bunbt bon ®$tt>aben entjtoifd&en unb tooft ber
bunbt fe(b$ Ijerfeog 2l(bre<$ten geben Ijunberttaufent gutben *, bag er pfaffc*
graff SRityre<$ten bie ftat 3ngolftat Keg, bantit fie be8 loften bertragen,
ten fie mieften auff bad friegS&ottf tegett, tea e« nit gerid^t tmtrbe, im
tyitf ntitjutaiflen ate aim bunb«gnoffen. l?erfcog SHbred^t ftonb auff
20 feint fiirnenten unb toolt foli<$« nit tljon.
$)a& aber nit gericfyt ift foorben, ift bad bie red^t aigentt<$, grunb*
li# urfacty getoeffen jttrifctyen beiben fitrften: ber ro. linig 3Jla$iinilian
tpolt fur fetn intereffe Ijaben unb bem Safyrtanbt unb beiben fitrften en*
jied^en2 Sopffenftain, SRottenberg, ftirctyberg, ffietyfljoren3 unb anbere
2s^crfd^afften. au$ Ijet ber ro. lintg, [n9a] ba er mit bem finig bon Unger
tyat friegt unb ©tufoefyffenburg betegert l)at, l)erfcog 3ergen bad lanb
2. b- 9R. lag jfl fceiberg bei tytUx 3m ^ off unb am ne^flen barbei jum llrlidfo Brjjat lag ju betberg
b. %.. mit »eib u. tinben. 4. 9ln bet fa*na$t gotten bie ebelleut ton »f. JR. fcoff oil flainer
H^flen in ain ^ii^inS vaf funbfllid> eingematy u. 5. u. tyaben et — getoalglet fur ber f).
betberg. 6. barin ifl gennfftn ain !unbfili<^ gtmatyt fcur, ^at (i^ barnadj felfe* anjinbf,
unb finb bie bi^fen im vai angangen unb fcaben ain gro§ bombern unb fnetlen gtmadjt, batab
bie b* mit wen td$tern vafl etf^roden ift. 11. fiat unb merit, feat berauff ligt Ml in ba£
€$wabenlanbt u. bad gan^ flotgen unb ben f<^a^. 14, •turjab' fe^lt in 6. 17. bamit
fie vertragen feien, im jfi friegen tMt^oIfen )U fein aud bunb« pflid^tung. 21. 3)a# ifl abet ain
aigentlic^e utfadb geweffen, ba§ pf. 9t. u. t?. 91. nit babtn funben oemint tverben, ba§ bet ro. f.
audi atn intereffe ^at tveflcn ^aben unb von i). 3. feligen fuTjkntfcum b,at tocUen tnjudjtn unb
tm felbl }ueignen, wie et bann bema^ l?at gdban : 5f«»ffenflain, 9)., A., 98. u. a. b,., aud? Dberen^
Hi ex b. 3. vetfefct ^tt, ba er »ot 6tu!roeiffenbiitg lag le.
1. »gl. ®affcr utttet 1504. f>d ^iejjet in ©. 590.
2. @. btc toon SW«imttian filr fetn a. 4fttf|Uin a/3., ^attenbera a/3.,
^Jntcrcfff toertangten ©cbictc anfgefu^rt _ ^tr^berg unb ©eiffen^ow in ©^toaben.
Digitized by
Google
1 06 VII. 3Me (S^rottit toon (Siemens @enber.
Oberenns aerfefet; ba$ toott cr am$ umfunft einnemen unb Iain loffung
geben. pfaffegraff $Rupre<$t to>a$ au$ fein nit gar med&tig, funbcr er
ntuft i>erfoffl tljon ben ebetteutten, bie im Don feinent sater toaffen $*
geben; bie tootten be$ linigS furf<$tag nit annemen. ber pfatfegraff
7. «pHi. SRityredjt afc ant oftertag ju fant Urlicty mit bem linig ju morgen. unb s
be$ anbern tag* barnadj rit er ju StugSjmrg tyintoegl gen Sanb^ut 1.
SBenig tag barnacty Jjat ber ro. finig pfalfegraff SRityredjten unb
fyerfeog 2l(bted)ten am beftimpten enbtfid&en rec^tag gen SlugSpurg gefefct.
barauff ift Ijerfeog SKbrectyt fomen, aber Don pfalfcgraff 9?uprec$t$ toegen
ift nemants erf<$inen. ba ift ber ro. finig ju fri<$t gefeffen unb Ijat fyerfcog io
3tfbrec$ten jugeft>ro<$en unb geurtaift [ate] ain erben be$ ganfeen tanbs,
afler fcerlaufne tyab unb gut, toaS Ijerfeog 3erg Dertauffen tyat [i79b] barnacty
ijat ber ro. linig ju 2lug«purg pfalfegraff SRuprectyten unb afle feme tyetfer in
bie aucfyt ttyan2. er tyat aber nid^fe baruntb geben unb tyat aflentalb bie
[tat, fctyfiJffer, merdt unb bflrfer eingenomen unb [ben] fctyafe ju ©uresis
fyaufen mitfampt alien ffoineter in fein gtoalt pradjt unb anjeigt, ba§ er
ber re<$t natiirticty erb fei , ber im teftament feineS f$tt>ec$er$ fyerfeog
3ergen fcerorbnet fei ju ainem erben feineS lanbs unb afler toertaufne fyab
unb gut.
©obalb ber linig pfatfcgraff SRfyrecfyten Ijat in bie anift ttyan, an 20
1. awai. fant Wltyp unb 3acob$ tag, ift er ju Slug^urg ijintoegf jogen gen SBerb3.
bafelben ift be$ f<fyu>abif<$en bunbs friegS&oldf serfamtet gen>effen, 1500
pferb unb 5000 ju fu§. mit benen ift ber linig jogen in ba$ ©<$u>aben*
1. u in fun ft einnemen: fiei lebig tyabcn on atlc lofung unb bejatlung, unb [foatjaudj alfo alicS nad;
fcinem n>iUen, au8 aigem furnemen aingenomen u. gefymblet. 5. u. fein br&ber, b. ju $r.
5. tyat — ju mittag in f. U. fl. ba$ morgenmat geeffen. 8. gefefct ; ba »el [er] erfennen mit urtail
unb redjt, wen renter erb fei. 10. auff folidje citacion $at &. 91. ainen fcinet rat gen 91. ge)d)ic!t,
aber pf. JR. tyat nemantS gefct/icft. gerid?t. 12. u. nad?bem man pf. JR. ju 3 malen geriefft
bat u. nemanW »on feinetwegen erfdjinen ift, \)at er burd) ain enblid? urtail erfunbt, ba§ t?. %.
ain erb fol fcin atlc«, ba8 b- 3. oerlauffen ^at. 14. act)t. ba8 fyat pf. JR. nit gead)tet u.
(;at atlcntalb »o!cf auffgeiicmen unb tyat it.
1. Watf) einem @^reiben $an« 2an* f^to&btfc^eu 55unbe« an ftdj. SBiirbinger
genmantels an (Sfi^ngen d. d. 12. 2fyttt II ®. 203. ®. bie befefeten Orte bci
toerltefi ©erjog 9lupre^t bie @tabt am 8ticjlcr III @. 600. — @ine 3(ng«bur0cr
1 1 . Styrll. ^l^fcl I ©. 503. Ouette f flr bie SBegefcen&eiten Wefc* ^riege«
2. 2)er (Sntfd^eib pel auf bem Xani* bilben bie Sttefe (Sonrab ^enttngers an
^anfe ju Augsburg am 23. Sfyrit; am ben (gr^btf^of Sertt^olb to. 9Jlaing bom
4. <mai 1504 erfolgte bie 2t($tung 9tu^ 19. 2Kat, 25. SKai, 2. 3uni n. 11. 3unt
re^t« nebft fetnens2ln(>angem unb©au^t» 1504, bie bem 3«g« be« $ai[er8 toon ben
lenten al« 2anbfrieben$bre<$er. ©uibignngen an ber 2)onan bt« jn ben
3. 9fio^ am 1. 2ftat traf SWajcimUtan droberungen im ©ebirge folgen. @.
mit Jperjog Sltbre^t jn Su^enbofen bet #erbergei-, Sonr. 5?euttnger k. tm 15.
yHfyatf) jnfammennnb jogbiebeiS^onau*' u. 16. 3a^re«ber. ©. 35.
n>Brty f!(^ fammelnben Sru^en bed
Digitized by
Google
1504.
107
tanbt unb fyat fyerfeog 2lflbre<$ten eingenomen bie ftfit $i)$fteten unb
©unbetftngen unb, ffir fcin mt., im fetbs ju flatten, bie ftfit 8augingen,
SBetyffentyoren unb ®ir<$6erg. bawa<$ Ijat bcr ling ba$ !rieg$bol<f in
ba$ Satyrtanbt gefcfyidt on etticty fenladfr mit Inec$ten, barntit er in bad
sgffaj* ift jod^cn, ^falfegraff $$Uify>en ju befriegen1.
[i8oa] 3Me toon 2lug$purg tyaben Ijerfeog 2lt6rec$ten ju IjUf gcfd^idt 400
fuglne^t unb 30 pf erbt. fyerr $an« 8angenmantet ift [ate] oberofter Ijaupt*
mann Don aincm rat fiber bad iriegS&otd gefctyidt toorben. ber tyat fi$
atfc bet Ijerfcog Sltbred^t geljatten, bag er im na<$ bent frieg l)at gefdjendft
io bad borf (Sgftngen2, unb $at int ain totter auSgefteurt unb [iljr] ju
SBafferburg ain reid^en mann geben.
8lin rat ju 2fag$i>urg Ijat Ijerfeog 8Kbre<$t toon SWind^en auff bie
grafffd&aft @c$tt>abeg! 8400 fl getid&en, unb ber ©aungarter auff ain
anber borf in berfetbe ^erfd^afft and) ain grofe fumma getfe3.
2lm 4. tag feptem&ris Ijat ber ro. finig bei SRegenSjmrg bie ©etyem
gestagen 4 mit ber son SlugSpurg irieg$&ol<f Ijttf unb ben fanen, ben fein
15
1. *tn ba* <&<$». 1.' fe^lt in 6. 2. *fclb«* fe&U in 6. bie ft. 8. unb bie fltafffc&aft flir#.
beta, unb bie fiat u. fyctf$afft ®. 9. gegen $. 21. 10. u. $at im barjfi ain t. audgefleuct.
13. 'bie fit.' fe&U in 6. ain iBaungartner. 15. Diefet Wbfafr fe< in 6.
1. SWajctmtlian jog, unterfiiigt toon
Xxupptn bed #erjog« fctejanber toon
33ett>enj unb bed ©rafen (gmi<$o toon
2einingen,tn bieSanbtooatei toon#agenau
unb Drtenau im (Slfajj, urn p$ o^ne
@$n>ertftrei<$ biefer toon ber $fo!j ertoor-
benen $fanbf#aften ju bema'tyigen.
S&ttrbinger II @. 235; 3orn, SB&ormfer
(E&ron. 1. c. ©. 209.
2. #an« Sangenmantel tomrbe toon
bent #erjog toon ©a^ero bie Jperrf($aft
2Bo(f«berg unb 3gtina toerfyro^en. $pl
bie Ephemerides belli Pal.-Boici
bei Ofele II @. 490; @tetten, ©ef<$l.
@. 73; bie Urf. dd. 2B8rt$, 6.5Dec.
1504 bet Sort, 8e$rain @. 244 9lx. 246.
2)ie ftemfae (S&rou. 931. 317» a'ugert
P<$: Site man ©eorg Sangenmantel, ben
©ruber £ans Sangenmantefc jum ©ilr-
germeiper ertoa'blt: 'ba »a« er ju 9tttn«
$en bei fyerfcog fclbred&t toon Satren unb
bra$t toon bent tyerfeogen jutoegen, bag
ber fyerfeog ^er ©anfen 8angcnmantel«
»eib unb feinen finben ba« borf 3gUn«
gen erblt^ gab ober f<$ancft, ban ber
berfecg ^ett ba« borf ^er ©anfen, n>eil er
nod? lebt, toer^eiffen. ba« borf roarb ge«
]6ft^t umb 3500 p roert, aber biefiangen-
mantel faaen, e« fet 5000 p »ert; e8 ip
tool ben Jfangenmanteln ain flaine eer,
bag man in fottt$ btng fc&encfte, ban ^er
§an« n>a« ^aubtman tm f^toabtf^en
bunb, er ttmrb toit fetfeam unb beg bing
gejtgen, er n>a«rttter.'
3. 2)te ©raff^aft @<^t»abe(f wurbe
bereits im 3. 1494 toon ©erjog SBotfgang
an 9lug«&urg toer^fa'nbet (f. ben „$auf*
brief dd. 3. 3Wa'rj 1494 bet 2ori, Sec^-
ratn @. 224 S«r. 227) ; am 3. Oft. 1500
rourbe bie $fanbf^aft aufgeliinbigt (Urf.
bei Sori @. 232 9h. 235), toorauf bie
©raff c^aft toon ©erjog 2(tbre$t am 20.3utt
1504 neuerbing« an bie @tabt 2Cug«burg
toerpfaubet touvbe (Urf. bei Sort ©. 241
Wt. 245). fiber bie SBiebcreinlBfung f.
untenunter 1531.
4. @^lg^t bei SBengenba^ ; pe fanb
patt am 12. @e^t. 1504. SRtejler III
@. 612 ; ber fliJnig, ber in btefer <&$la$t
bur<5 einen (Streitlolben W»er getropen
rourbe, roibmete bem toon tym ^o^toere^r*
ten $3if$of @int^>ert eine auf bem <5$(a$t«
felbe erbeutete Xro^b^e, bie iiber beffen
©rabe mit einer entft>re<$enben 3nf^rip
auf geba'ngt rourbe. @.@tengel, Comment.
rer. Aug, @. 253.
Digitized by
Google
108
VII. 2He (S^rottil toon (Efemcnd <Senber.
mt. erobert fyrt, ju StugSpnrg ob fant ©imprest* grab auffjifyenden
betootctyen.
i7. 3io», [isob] 3lm fumptag na$ fant Dfljntar* tag in-ber nad^t urn bie 9. ftimbt
iftSerg 2Re<$fetrainer, ain ebelmann1 au$ bemSBatyrtanbt, Ijte fefl&afft, Don
feinen 2 aigen mfigten unb ainem iungen fnaben getfbt toorben. bic Sftoft &
magt n>a$ 19 jar alt, Ijiefc SWargretlj bon §ittenftngen2, bic anber magt
15 iar aft unb bet bub 12 jar aft. bife feme eetyaften tyult ber 3Re$fe(*
ratner fttyneb unb fibet, unb toarben bie 2 ntfigt mit ainanber ain$, fie
tp&ften fi$ an im redden unb [in] ettorirgen. ate fic$ nun begat, bag er
tpoft an fein betlj fteigen unb !am bi$ auff bie ftbeltrfictyen, ba toarfen fie to
im ain Ijanbjtoectyel mit ainem tafe Ijinberoertingen an $al« unb jucften in
Ijerab ; ba fd^lug in fein leflerin mit ainem trimel an fein fopf . unb f$rie
ber iuntfer bem buben ju, bag er im §etf ; ba fd^rieen aud^ bie magt ju
• 4. 3. feu 3Rt$fettain, ain batirifaer e. 5. bie in feinem bau* umbpra^t raorfccn. er wait
ain fltofer fdm>e$er ba jundfrauen unb bjelt [tin magt uiwli$ ; bic waren mil ainanber ainl
fit wolten in erwirgen. bie 5ltojr : alter m. 6. 3R. t». $., 19 j. alt, bie ifi foltefc* ain urfad>
u. anfang getteffen. 7. bie anber m. &ie§ fcnna, 14 j. alt, unb ber fnafr 12 jar. 9. liefer
€afc fe< fcicr; f. bie Sariante ju 3. 5. 10. an (ein bett aufffteigen. 11. ba giengen fte
binberwertlingen bjnja, u. warf im bie alter magt ain fcanbjwe^el mit ainem lafe an b>lt ic
12. an tcpf, bag er inen unter bie fiefc fiel, unb tyet bei im 200 fl.
1 . ®eorg toon SRagelratn. ®gl. $unb,
n ©. 156. Gr toobnte felt 1491 in ber
@tabt. (@. ben ^aftbrief toegen ber <Sx»
taubnig in ber @tabt fld^ nteberjutaffen
in ber $ert»artf<ben Urf.-@ammt. I 676.)
($tn (Sintrog bejiigticb einer bautijben
Hnberung 'an ben ^Snfem bed Sorigen
2Rfirrfrain' (bei fant 2Jkrtin getegen)
toom 'afftermantag na& 9Ricbaetid 1492'
finbet ft<b in ben ftatbdbecr. @. 35. 2>ie
im Zqtt enabtte 2Korbgcf<bi(btc feirb faft
in alien gtetib&citiaen (Eprontlen em>fi$nt.
8gt. (Slemend Sfiaerd (Sbron. ©I. 74*.
2)emer 81. 311» (SBattber ©I. 236*, ffiem
©1. 215t>) : 'Huff ben erften tag bed raanafe
becember, tea* auf ain funtag jfi nadjt,
toarb b« ermert 3erg ffieibff elrauncr, atn
ebetman, road ain inrooner unb ^ert tain
totih, in feinem baud bei ber na$t, unb
bett bad fein maat unb ain flain« meb*
Hit, 13 jar alt, uno fein bub, bei 12 jarcn
alt. unb b&ben bie brei in ermert unb
baben im genommen 36 6 unb ettii$
filbergefaiet unb bie ftaiber. ber ebel-
mann road itt ainem egbaud, fo man
aenn unfer graucn roitt gaun inberbatb
(aitig ftreifebor bed britt paud t>on bem
3etyaud. t?ctt 130 ft tclbblng, unb bttten
in ertoirgt mit ainer banbjtoebel unb
etwan fiu jti* geben. atfo feng man bie
3 perfonen aid auf ben mentag barna$.
[»!. 311b unter 1505.] auf 16. fenner,
ifl auf fant ttntycniud abent, ^att man
bie 3 perfoneu audgeflert unb getettet,
bem bftben bad ^abt abgef$tagen, bie
grog magt, bi«6 ®rctt> tot* toon $i(ten-
fingen, tebentig toergraben' unb ain pfatt
bur$ fie gefd^tagen, bad meblin au$
lebenbig in ainem grab bei ber Oretten
toergraben. atfo umb bag ber tnab nun
12 Jar att toai unb bad mebtin 13 jar,
ritt bic and fon ratdtoegen boctor ©ei«
tinger, rattWreiber, unb §erj getter, ain
ra^oer, ju bem ting SWajimilian. berjeit
remifeben ting, ber febflff, fie jfi tetten,
n>ann ed belt bad ftatbfic^ in, bag ain jet.
Vityx menf$, ber bad teben toerfebutt
fyatt, 15 iar att fein foil, toann fie ain
grog morb getbann bett.' — 3)er <Sen»
erfeben &nfyluna a*bnli<b, totan audb
in einjelbetten abtoei^enb, ift bie bet
$ormavr, 2^f(benbu<b f. toaterl. ®efcb.
Sabrg. 1834 mitgetbeilte.
2. ©Wtefittgctt, fflbto. toon ^dftoah*
mfin$en.
Digiti
zed by G00gle
1504. 109
bem buben, bafc er tnen lj>etf . ba fagt ber bfib ju ben mfigten : 'toBtt ir
mix and) ain tail geben, fo toil \$ eu<$ ^etfen/ ba fagten fte im ed ju.
ba gab im bet bub 5 ftic$ mit ainem beimeffer, bid er alfo ftarb.
Km morgeu riefft bie feflerin ben na<$pauren unb fagt it iunder
& f$lieff $eut tang toeber [isia] anber tag. ba giengen bte nad^auren tyin*
ein unb trangen bie lamer auff. ba (ag er ouff ber erbe tobt. ba fragt
man bte leflerin, ob fte ntd^fe urn bifen IjanbeLtoifte, ober auff toen fie
arftoan Ijette. fagt fte, geftert toeren 2 frauen fomen, bie Ijetten mit im
gen na$t geffen unb toeren mit im f$(auffen gangen, nit toieft fie, toer
tope toeren ober toaljin fte lomen toeren.
8Ufo oor na#td fieng man bie leflerin, bad ti)$ter(in unb ben fnaben.
nun torft man bad t3$tertin unb ben fnaben nit tftbten Don tr jugent
toegen !, bag man forgt, ber linig tourb ber ftat efttoad barumb jfifiegen,
unb fctyicften ju im um ertaubtnud.2 ; ber erlaubtd, unb practyt bad ben
» fnaben um fein leben: fo er ate gefd&eib toere getoeffen, bag er ain tail
$ette begert, f o $ette er fein oernufft geljept unb toere ju f einen tagen f omen,
barumb foft er au$ fterben.
%n fant Slntljonid abent furt man fte afle 3 auff ainem toagen bid 171{^n-
ju ber $auptftat3; unb anfendticty fttt man ben fnaben gerictyt. ba ber
»> Render bad fctytoert fytt [mb] audjod&en, unb ed ber fnab gefed^en $at, ift
er atfo bunben auff ber §auptftatt tyin unb Ijer gefouffen unb Ijat ju bem
Render gefagt : 'mein maun, i$ bit bi<$, t^u mir ni$fe.' tyat ganfe tljan
1. be#gteia>en begerten audj bet bftben tyitf bie magt. 15. 'wan ir mit au$ geben ivolt ain
tail von bem gelt/ :c. 3. brotmeffer. flarb. unb barnadj taitten pc [bat] gelt mit ainanber.
5. anbere mal. 6. *bie' ergSnjt au$ 6. 7. ba fragten bie nadjbaurtn :c. 9. getffen.
9. fdjlafftn. 10. ober wa fie toeren btnfomen. 11. alfo v. nadpti fieng man fie all 3, bie
verjad)en be* moib. 12. mit uitail nit listen eon reegen iter beiber jugent. 14. u. f$i<ft
ain r. jft bem f., tote fte fl$ fatten fotten. 17. ba entbott er ainem rat, ba§ fte baib folten
lebenbtg vergraben unb bur$ bie feOerin ain vfat f$tagen, aber bur<$ baft to^terlin nit , unb baft
man ben fnaben entauvtote, fo er ale" gef$cib reer geweffen, bag er audj ain tail von bem gelt
bette begert. 22. u. jft bem erfien bat er ben bitten fienblingen geria^t. ber fnab, alfo bunben,
ba er bat vlof ft&wert bat gefe^en, lieff er auff ber £auvtfiat $in u. ber u. fagt ju bem Rentier :
•o mrin maifter, i$ bit bi$, tVn mir nid>^ !' unb bieroeil er alfo umlieff , f$Iftg~cr im bai
^aupt ab.
1. 3n $)inMt(f auf ben Brttfef XL ©t. 40»: (it. 40 autbin $em 3orgcn
bc«@tabtr3u^c«: '<Sn>aj^int tun, biu jtr better t>nb boctor ©eiutingei: t>ff ben rttt
tagen nlr)t ^omeu jlnt , baj f ol ir toater gen Snufprugf.
rtpten unbe ntenten anber«, unje^inje 3. ©91.1505 f.na^Stntt)onv (18. 3a«
funfeae^en iaren. i% aber fin toater tot, nuar) %1.52*: 'it. 20 U 6 6 3 Jtr. ben
fot c8 ber naejefte ^laeger rir)ten ; unbe toicr tne^ten, bem Sorber, bem@r9betn
jat toeber ber aogt noj niemeu bamite bnb aunbern toon n>egen be« fnaben tonb
iti^t je f^affenne, roanbe bag tint banno^ ber ftfearjer to^tern, fo geridr>t worben finb.
jc ftnett tagen nl^t $omen ift.' 2Jleper, — it. 14 g bem SWangolt toon bem berttff
2)a« ©tabtbn^ toon 2fag«bura @. 109. bed fnaben tonb ber Atoatoer to^tern, fo ben
trg ©. 1
ofal (7.
2. WK. 1504 f. na% 9Ucofal (7.2)ec.) SWa'^fe(rainer umbbra^t Jaben.'
Digitized by
Google
110
VII. 3>ie CtyronlF toon (Jtemen* @enber.
24. Hufl
W 214b
n>te am finb. atfo Ijat er bent fnaben ftenbtgen ben fopf abgefymen. barnac^
tyat[er bie] 2 mfigt tebenbtge bergraben auff ber £auptftatt unb Ijat ber fitto*
[ten am pf all burc$ tren teib gefctytagen, unb finb fie batb fed unb manttc$
getoeffen unb Ijaben mtt reu ain anbed&ttgs, criftenltcfys enb genomen.
Um fant SBartljotomeS tag tieff bet ©eftenborffer, ain faufftnann, 5
3ergen bon Slrgen i an unb f<$lug in tmtnb. atfo totft 3erg bon Slrgen auff
unb iu<ft unb bertounbt benSBeftenborffer in fein gtingen arm. alfo fc^rie
bet SEBcftcnborffcr : (nun mte§ got erbarmen, bag er mi<$ arnten gefetten
tarn f$(e$t unb Ijelft mir mein fceib barju!' er ri| bie banb ab unb
toarb gar untid^tig unb ftarb am 10. tag. ba tag 3erg bon Urgen in ber io
23jomprobftet in ber freiung, unb ee ber SBeftenborffer ftarb, erfur ft$ ain
rat, bag er 3ergen bon Slrgen angetauffen Ijet unb in getounbt Ijet, eemals er
jo<$en [i82a] tyet. ba ttefc in ain rat au$ forgen ber peinttd^en red&ten, unb
ift be* IjanbetS nit me gebad&t toorben, unb Ijet bentyot ber ffieftenborffer
ain bruber unb fctytoetger $ie fifeen. «
i%%m. 8w fumptag bor fant Jlntljom* tag in ber 7. ftunb in ber nad^t %at
SBotff Sangenntantet, Sonrabt ©d^mudter unb 3erg JRibter ain toeber ju
tob gfd&tagen2; bie ftnb gen fant Urttc$ in bie freiung gefloctyen, barnad^
4. baniad) warben bie 2, bie feUerin, u. tofyerlin auff ber $aupftat lebenbig Wflraben , u. fie beib
wafjen fiber bie ma§ fed u. trofHid? u. bet fnab wie ain finb. 5. $iefei flbfafc fltbt in b
tvtittr untrn (auf 91. 314»). 6. 3. »• 21. an mil befem furnemen. 9 ab bee wunben
10. am 10. tag; u. toad ain jimti$e rounb. It. erffit fid). 13. tedjt. 10. liefer
Qtbfafr ftcbt in h an anberer Stelle (al* erjUt auf 391. 314*). 18. gestagen.
1. SBaltfyer: 'Anno domini 1505 um
^artolomct ticf $ie ain Faufman, $te6 ber
SSeftenborfer, ben 3orgen toon Strgaro an,
roas ain burger toon &men, unb groan
fein tegen fiber in unb f$tug in rounb
tn fein &anb. alfo roifityet 3org toon Sir*
gatt) auf unb groan fein tegen and) unb
rouubet ben faufman in fein glingen arm
ain fcimli($en rounben. alfo ftarb ae<
fcfytiben, forufy ber Faufman: 'nun miefj
e« got erbarmen, bag er mi$ armen jceten
lam j$le$t unb tyelft mtrs roeib barfeft.'
atfo (erbanb man In, er ri« bie banb ab
unb roarb gar unrifyig unb ftarb am
fee($enben tog. ba tag 3org toon Strgaro
in berfcombroftei in ber freiung, unb e ber
Faufman ftarb, ba erfur fu$ ain raut, bag
ber Fafman ben Sorgcn toon Strgaro an*
glafen $ct unb in gewunbet, ce er Fain
mefer tjo^, unb lief} in and forgen bed
bcinlic^en rec$tcn$. alfo ^at Fain menf$
ben banbel ntmer gebad)t. nun bet ber
Faufman ain bruber fyie mit taufl ft^en
unb ain roeib unb f<$roiger.' — ©eorg
toon Krgon roar etn ©o^n be« Slnton
to. St., ein (SnFet bed berfibmten $eter
to. «.; er ftarb im 3. 1532 (f. uuten
81. 359*).
2. 2)emer (Salter 531.236b, «em©l.
215a): '3(uf 12 tag fenner, roa« auf fnntag
toor fant Snt^oniuS tag [1505] gu abcut
umb 7 ur, ^ett ©ailtmann Cangenman*
telt fun, V«6 ®J^ff, tt»fe 3crg ^ibter
funn bet fant 3obann#, ^ieg 3erg, unb
ber ©^mudterin funn, ^teg ^on^# tie
baben ain roeber gu tob gestagen, (teg
fetter ©^iitten^elm. bei bem prunnen
for bem ©tammler in fant urlic^S ^fan,
roa« ain armer gefeU , fie Famen in bie
freiung. [81. 312*] unb bie brei burger
briben fill mfitroillcn auf ber gaffen bci
ber nadjt. roarb gebebinget, gaben 180 ft
ber fraroen nub bnften in.4
Digitized by
Google
1505.
Ill
fitifc fie $aimti<$ au$ ber ftat fomen unb Ijaben 3 far micffcn bauffen fein
unb ben fratnben geben 180 fit unb in entljeben unb bieffen.
Annodomini 1505 na<$ bem criftag ift ain priefter, Ijerr SBenfceG*
faud, Ijie in bem <5$(a$tl)au$ gefunben toorben. bem toaffen a tie mere
5 jufamen bunben unb ain fted bai*bur$ gefted t unb im @$(a$tl?au$ ju
ainem to<$ #nabgeljen<ft H$ auf baS toaffer. er ift ba gefunben tporben
unb tebenbig ^erauff gejoc^en, Ijat aber nit toeUen fagen, met e« getljan
Ijab. aber bie gemein fag n>a«, eS $et in [i82b] ainer bei feinem toeib ge*
fuuben, bet Ijet in baljer geljemft; ift au$ tool gt5ubtt$, bann [er] ain
to i^eter, fauber pfaff n>a$, mir tool belanbt, Ijat ain pfrenbt ju fant Stnna
im ctoftcr faufft1.
2)er ftorenlaft Ijinber fant SKorifeen ift gepauen toorben unb im nac$*
bolgenben \ax ber gemeine ftat foren barauff gef<$ibt2.
am 8. tag martii ift bifctyof gribertcty geftorben unb in fant ©er* W236*.
15 trubten carpet begraben toorben 3, ba er bann afle freitag 30 fouler ju
etoigen jeiten bad tenebre ju ftngen geftifft Ijat4. ba fol man ainem jeb*
3. 2xi fcbfafr ilc^t in b an anbetet 6teUe (auf 91. 313*). nad) wei<frnned)tcn. ain !ci«
ptieftet unb pftenbnet feic ju €t. fcnna. bet bet nad)t im 6d)lad)$au# fcangen gefunben irorben,
lebenbig. 4. »ieten. 6. Med)' cotrigiert au* b jlatt 'frod)' in a. 7. ba &at man in
gfunben u. erlebiget. 8. n>. e* getyan b«b, unb id) fetbl, bet bife* gefd)tiben bat,*&ab in aud)
barumb gefragt, bat abet nid)fr twflen betennen; abet e* wa# bie gemein fag, el $et in ainet bei
feinem toeib funben, bet b<t in baber gr^encft. £a£ llbtige fefclt in b.
1 . Styntt* bei Saltier «(. 237* unb
in ber bet $ormator, 5£afc$enb. 1834
©. 154 mitgetyeUten (S^rottttflette. 2)iefer
93&enfce*lau« fc^etnt jener $riefier „©in-
$e«tau« etetnpcpg, $farrer )U Safer*
bingen unb tt)o$n$aft ju Augsburg" au
fein, bet im 3a\)tt 1505 cine $riefter»
pfrflnbe im bem ftlofter unb ©ottesfaufe
ber (Sarmeliter erfcalt geaen bie 93er«
pfli<$tung,bie3unger bed SlojterS tSgticfc
eine ©tunbe tana au„refumieren" unb ju
le^ren. 3eitf$r. b. bift. #er. f. @$». «•
9t., 3a$rgang 1880 ©.192, Urf. 91r.200.
2. $gl.Jtyamm,Hier.Aug.H@.12;
©after au*f(tyrli$er.
3. 2Bal%r©l.236b(2)emer©L312):
'2)c« jars (2>emer : auf 8. tag be« monatj
marci, ttag famjiag na^ mitfaflen )u aBet,
ba e« 5 ur f^tua) urn mttfajtat [2.aWa'rj]
flarb unfer biftyof gribert^, ain graf toon
3oflem unb (eit begraben \u bem $$om
^inber bem tor. ber bif$of pat Ian mac^en
ain ganfee aulbine montfiran^en mit
berla$ unb Fofitt^ ebeljiain, gepat 5000
gt., unb ain plaucn, gnlbin tormantel,
mefigetranb unb ovnat, if* batytu gcben
toorben i$u bem X\)om in bem 1 504 jar,
unb &at gefiift tyinber [bem] nuten for al
freitag ain ampt unb ctlicb [almufen] ba
au geben arm en teuten, unb fingt man ba
ba* tenebrae.' — ©on ber „©efingung"
fc^retbt ©alt^er ©I. 236»>: '2)e3 jar« am
nafien funtag post Martinus befang
man Vit ben bif$of gribericb, ain graf
t>on 3<>tter, wie man ben pflegt ain bifc^of
^u befingen a!« ben bafor gefebriben bon
bem carbinal ftatt/ (©. aWiilicb $. 224,
20ff.) — Mad) SBraun, ©if*. III®. 151
fiarb ber ©ifdjof am 8. a^ar^ in ber
9. ©tunbe 9lbenb« ju 2)iUingen; fein
Seic^nam tourbe am 9.2Ra'r j toon S)it(ingen
na* 3n«man^aufen, am 10. 9?a*mit*
tags na$ Augsburg gebrac^t, am 11.
tourben toom 2Bei^bifc|of 3o^ann iferer bie
(Sgcquten ge^alten, toorauf bie ©eife^ung
in ber #atbebratftc$e Winter bem ^or in
ber ^apette ber bt. ©crtrub fiattfanb.
4. uber bie ©tiftung bed tenebrae
f. ©raun 1. c. @. 133, ilber bie <Stif*
tung ber $rabi!atur ebenba @. 129 ff.
9$gl. au* bie gortfefeungen jc. unter
1496.
Digitized by
Google
112 VII. 2>ie <£$ronif toon Siemens ©ettber.
(id^en 1 be. geben unb fot 4 meften rogfen bad&en, afoeg ain prot 4 be.
toert, bad fot man all freitag armen teutten geben, unb folten ed fingen,
toann man im d&or freest ift. er Ijat aud& im tyomjttfft bie prebicatar
geftifft.
$ernac$&otgenbd tft am 10. tag aprilis Ijerr $ainric$ toon 2ie<$tuau, *
boctor, jfi ainem bif<$off ertoctt toorben unb mad 60 \ax alt *;
Urticty, SWatljeud, SBotffgang, Seonfytrb unb 3ereminud ©tamter,
gebrftber unb burger, frum, erber leut unb faft naml)afftig lauffteut finb
in lurfeer jeit garr toerborben unb in ber freiung unb audtoenbig geftorben,
urfatty bag ir etti<$ Ijaben gefp ittct unb ganfe batten mit gut tyaben em* ,0
gef<$tagen.
w 216b. [is3a] Anno domini 1506. SWarjren ffiattljer fraue (ben man funft ben
(Saifmair Ijat genent, ain bed Ijte hi fant 3ergen pfarr,) [ift] in ber finb<
pett getegen. ber Ijat biefetbe jeit um fein magt in bem Ijaud gebittlet,
bag fie feined tirittend toer unb ft$ Ijetfen tieg2. bie u>ott feinen ujitten^
nit tyon unb fagt ed feiner frauen. atfo tegt bie frau mit ber magt an,
bag fie im fott }i(en auff bie na$t an tr betlj unb bag er nit ain toort
rebte unb ftitt mere; bad t^et bie magt. atfo tegt fi<$ bie frau an ber
magt ftabt an ber magt betlj. ba fam ber bed unb mad^t fein frauen ain
matt unb bermeint, ed »er fein magt unb fyratty ju ir : 'toann mein n>etb»>
atfo frambti<$ toer aid bu, bad n>olt i<$ geren* unb fd^teb atfo toon ir ab,
bag fte ftitt (eg, er totftte balb miter fomen. auff foiled gieng ber bed jit
feinem fned&t unb forid&t: 'o tteber, gang tyn unb reib bie magt toot auff,
toot tieg fte ft<$ fo geren auffreibett, i$ fyax fie nit auffreiben, id& forg,
fte fag ed meinem toeib.' fotid^d tljet [er] barumb, er forest, bie magt25
4. Dec lefrte €afr biefe* »bfafce« unb bet nAc^flc ganje Bbfafr fefclen in 6. 11. SJiefet Bbfafr
ift au« bet $anbf$t. 6, »t. 315*, gejegen. 12. JDiefet Hbfafc ftebj in b auf 91. 315*.
14. A. d. 1506 ift ain wclfcabenbet beef bje in fant 3etgen pfatt gefeffen, mit namm W. ©airier,
ben man funfl $at genent ben ©aifelmait, bet ^at ain roeib, bal lag in ber finbpett, alfo bfiUet
bet beef biefelben jeit umb fein magt, bie wolt fein wiflen nit tfron jc. 19. *an bet magt
ftabt* feb.lt in b. 20. u. went, e« »ert ic. 24. lie§ : lauft. icb, fetg : icb, fitdjt.
1.9toA©raunl.c.@.153tt>mbe$em* 93b. VII ©1. 123*
rtytoon2te($tenauaml.2Ratbe«3<i$re« 2. 2)iefe (Srjfibfung tft, on toteten
1505 mm ©ifaof geroa^lt. 2)emer ©f. ©tellen foaar toon SBort ju XBort, au« ber
312*>: *t(uff ben ttftn tag be« monafe majt (S(?ronif Stfcarj SBaftyerS genommen (^em
[Wla\] 1505 jar ba roarb crtvett ©atnrt^ ©t. 216b). «Rur ber ?lnfang tautet an*
toon 2ie$tenau \u ainem bif^off ^te, ber ber« : '2)efl jar« tta« am bed ^te ^u
ttoa«filtarietaufba«mal.' ((5r»arbtf^8f« 3(ug«pnrg gefefen in fant Sorgentyfar,
ticket SSicar unb befletbete im 2)omfatoitet l)tt ain toeib, bie lag in ber Knbbett, atfo
ba« «mt etne8 ©d(>otafter«.) (Sine bio- bullet ber bed biefelben toett um fein
gra^ifac ©fi^e feiner ^erfUntt^fett fin- magt jc.'
bet ftfj^ in ©cnbcr« Chronographia
Digitized by
Google
1506. 113
tourbe fdjtoanger, fo geB fie ba$ Knb mit gtintpfen bem fned^t. atfo
gieng ber Incest l?in unb rib bie fraucn auff auc$ ganfe toot unb meint
and), e« toere btc magt. [i83b] jir morgen fag bcr Bed, fein fttedjt unb
ntagt bet ainanber in ber ftuben unb affen ain fujtyen. fo gabt bie frau
5 in bie ftuben unb fprid^t: 'mein mann, bu effeft bittid^er ain air im
f<$matfc, m bift.ljeintbutten gangen; ic$ fyet mic$ ba$ ju bir nit Der*
fedjen, bag bu aU frutig bift, bag bu ain nadjt gtoet Dermagft. toarumb
tyan ic$ mic$ bentyot nit lengoft an ber ntagt betty getegt? bu bift je tenger,
ie bBffer, ba8 fi$ i<$ tootl, bann bie terpen ferbtta<$ toaffen bbffer bann
io bie erfien.' ba toarb ber bed Derftan, bag bie frau toa$ getoeffen, bie ber
Ined^t tyet auffgeriben, unb gab bem htectyt unb ntagt urtub unb toott inen
iren ton nit geben. ba Derctagten fie ben beden Dor bem burgermaifter,
ba toarb ber bed befd^idt ; bamit toarb bifer Ijanbet offenbar, tone e$ er*
gangen toa$. bo<$ toarb ber fttettyt fur ben maifter getopt Don ber frauen,
is bie Dermaint, bie jtoei tefeften ferbttacty toeren bBffer gen>effen bann bie
erften.
Sim afftermontag Dor $Pfl>t unb 3acobi $at Ijie ain rat 100 jfiw Iwi
fug unb 40 ju rog gen ©abfingen gefttyidt ju Urlid^en unb SBotffen Don
tneringen1. bie Ijetten ber Don 3lug$purg pauren &u ®ab tingen [i84a]
20 ire rog genomen, barumb ba$ fie fic$ nit fteuren gotten tan. atfo namen fie
ber Don SlugSpurg pauren ire rog Briber au$ be$ DogtS ftatt unb Ijaus 2 unb
fagten bem Dogt, er fott feinen jundern fagen, bag fie e$ nimer nemen,
ober fie soften anberft tyanbten. unb Jjet be$ cartel au<$ teut bei ben
. Don 9tug$purg, ben toaffen auc$ ire rog genomen.
25 2lm fumptag Dor pfingften tyat fic$ in fant ©tepljanS pfarr in aineS2^
u>eber$ fyauQ fetbs ain Inab ertyendt, nun 14 jar alt.
1. f$u>angcr: traget. 4. 'bet ainanber' fetylt in 6. affent. 5. bitlict)er: bitlict). 7. bafj
bu att ftfitig weref!, bafj bu ain na#t jwei »ermed}tef*. 13. befa^icft, alfo tt>arb bet b«nbel
offenbar, urie e« gangen waS. — 2>a8 Ubrige fe^U in 6. 17. on ber mitwudjen »or fant W\.
u. Sacobi tag. 18. SEBotffcn: ffiolffgangen. 24. 'waife^ au3 6 ftatt 'wad' in a. 25. 33ot
biefcm Slbfafc fiefct in & (931. 316*>) bet Bbfafc: 'am 29. tag ijt ber erft fiain— gel. worben.'
6. unten 6. 119, 24. am fumptag exaudi (24. Wlai) f)at ftcfy b" Atned webet* fun, 14 jar
alt, in feinc8 »ater3 &au8 felb et^enclt, in fant ©tep^anS pfarr gefeffen.
1. ©anj ffl&nlldfr Saltier 531.237* am anbrcrfetts dd. 9Jlontag na% &.
(Mtm M. 217a). @g ^anbclte ft* urn granctfici (5. Oft.), ©ernjartfe^c Utf.-
unBcfugtc gorbcrungen bejilgU* bcr ©ammlung. SSgt. autf) ba« ©utac^tcn
9tetS|ieuer unb ©tenjlBarlcit, tt>eld^c btc Dr.$cuttngcr8,obmanfl*mitbcncnDou
^uiJmnger ale Su^aBcr bcr #crrf($aft toBrrtngcn in ben toegen ©abltngcn cnt*
©aBltngcn an btc borttgeu Uutcrt^ancn ftanbenen ©tmtigfettcn giltlt* Dcrtragcn
bcr @tabt unb be« 2)omca^ttct8 ftctttcn. ober flc re^tU* fcelangen foUc. @Bcnba.
2)tc @a*e ttmrbe betgelegt bur* ctnen 2. SB9t. 1506 f. na* misericordia
SBcrtrag jtt)tf*cn bem 2)omfa^ttcI unb domini (2. 9Jlat) 531. 47*>: 'it. 2 U 12 fi
bcr ©tabt ctncifctts, benen Don #ni$rriu* 3 ^lr. bre^n fufifne^ten Don ©aMtngen
etabte^renifen XXm. 8
Oflai.
237b.
Digitized by
Google
114
VII. £>ie Styronif toon (£femett« @enber.
10. Slug.
D 313b.
4. sum. 2lm bonftag na<$ pfingften l?at man Urlicty ®tt>erti<$ in bie eiffen
W237b. gefangen getegt, toon toegen ba§ er etlictye toort toiber ain rat l)at gerebt1.
Urn fant Sorinfeen tag ift l)ie unjb anberfttoa atn comet gefectyen toor*
ben jnrifttyen mitternad^t unb auffgang ber funen unber bem grofen beren,
fafi fctyeinet in ben jaidjen be$ leo unb ber jwuffrauen, Ijat bebeut fyerfeog *
3tyifiW* Don ©urgunbi unb £)fierreic$ tob, laijer 3tta$imUian$ fun2.
Anno domini 1507 laufft 9ttatl?eu$ 8ang ba$ jerbroctyen f$to$
SOMenburg toon Slnt^om 8auginger urn 5200 fl unb fieng e« an ju bauen 3.
w '& ^n fant ®aIctltein* ta8' ^a^ fyerrnfafnad&t, ftarb 3erg @($em; ba
' flagten in fein frainb mit [i84b] btnben , umgefd^Iagen urn ain fyut, ba$ 10
toa$ tor ju StugSpurg nit gefed^en toorben4.
w wob ^m faw*Pafi nac$ fant UrfuIa tafl ^en bie ^on Slug^urg bem ro.
' finig auff ben jug gen 9?om jit jied^en, bie !aiferli<$ Iron ba ju ertangen,
gen Softenfe gefctyidt 33 fujtfnecfyt unb 26 pferbt5; barunber finb getoeffen
1. am bonjtag »ot pi (28. SWai). 3. 2>ief« flbfafc ijt auS b genommen, too et Winter bem
»orange$enben unfcreS Zqtti fle^t. 8. Diefcr Wbfafc jte$t in & an anberer Gtefle, auf ©I. 323*.
12. SMefet Hbfafc fle&t in 6 in anberer Solge, auf 331. 318b. 14. gen — &.: tt>ie jfi <£.
befaloffen ij* roorben. gcfc^icCt 26 pfetbe, fcetr 2B. marfaald, Sergen Cangenmantcl burger*
maimer, boctet Ulr. Sung unb 33 ju fufj u. 8 famrofj, bic trugen, roa8 }fi irem prau<$ bient.
toegen ; it. 5 gulbin ben raipgen, fo bic
toom cartel unb ain rat gen ©acting en
gef$i<ft baben, mit ainanber $um &ern.'
1. SBaltfyer : am bomjtag for ppng-
ften (28. 2Kai).
2. $WU>b ber @o$n 2flaxjmiUan8,
flarb am 28. &tpt. 1506.
3. 3. liber 9K. Sang oben @. 75
3tnm. 3. — 2>emer 1. c. (SBalt&er SB1. 241b
nntev 1508) : 'Huff ba8 1507 jar feng man
[an] SSeUenberg $u bauen, toa8 for pi
jaren crpcrt toon ben toon HugStourg. alfo
fafft ba« etyrodjen Jdjlofj mit fetner jfige*
^erung ^er 3Hat^et« Sang, toas btfd(>off
$ @al^bnrg unb bann probft jS Hug^
pnrg (551. 314^] unb teas in ber remi*
fd&eti f anfeelet bei 9ftarjmittan, toon einem
burger, tyteft Hnt^oni Sauginger toon
2lug«^urg, umb 52 tymtbert fl; biefer
Sang toas ain armer gefett, geboren toon
Slugtyurg, unb iiberfam fo fit gelfe am
lingli^em tyoff mit fcinen benfien.' 2)ie
SBurg Settenburg tear im Sabre 1396
aerftfot worben (f. @t.^ron. IV @.105,
10 ff.) unb foflte fiir tmmer nur bur^ etn
einfa^eS ©au« erfefet toorben. 2)iefe3
$au« mit 3ugeb8r befanb fu$ im Hnfang
be« 16. 3$bt«. im Sefifee ber gamilien
Sang nnb Sauginger ; ber lefeteren foUte
i^r Stnt^eit burd^ 2ftattya'u« Sang abge«
f auft ttoerben, urn fiir ben tfitatg ein in ber
Sftalje ber ©tabt giinpig gelegeneS 3agb»
fd^tog ju gettrinnen. @. iiber bie bie«»
bejiigUdjeu SSer^anblungen unb bie Se*
miifyungeu bed 9lat^e«, bie @a^e ju toer*
^inbern SBrunner 1. c. <§. 36 ff., n>o audj
fonP no^ intereffante auf SBettenburg
bejiigli^e ^otijen ju Pnbeu pub.
4. @r paib am 12. gebruar 1507.
@. bie genaue Hufjei^nung in Snca«
9^em8 £agebu<$ in ber 3eitfdjr be« &tf*.
SScr. f. ©dpttoaben unb Sflfeu&urg, Sa^rg.
I860®. 2; togl. ©affer a. h. a.
5. Huggeben, toa« iiber ben Sftom*ug
gangen ip: ©9t. 1507 SBI. 138a ff.; ©gi.
1508 SBI. 134 ff.; togt. ©affer unter 1507.
2)ie im Sejcte angegebene 3«W ber bem
#tfnig pgefanbten better unb gugfneefcte
entf^ri^t ber gorberung im Jcei$t*2(n*
fc^Iag ju bem 8ll5mer*3ng" in ber neuen
@amm(ung ber SRei^Sabf <|iebe II @. 1 1 0.
Hugerbem max Augsburg nod^ juv S3c=
jafylung einer @umme toon 1010 ©utben
toeranWagt. ©benba. — S39?. 1507 f.
nac$ Simonis et Jude (30. Oft.) SBI. 53b:
it. 1010 guibin Hntboni 2JlangoIt an*
ftat Sacoben gugferd ^qatt, fo im fo.
matyt. bei aim rat toerfaafft ^et, »a« ba$
Digitized by
Google
1507.
115
3erg Sangenmtmtef, Ijerr SBttyalm tttarf<$at<f Don ^appen^um unb^|f$;
8 famrofp. im nad^otgettben tar ift fyxx SBityatat marf^aW ju Sticnt
flcftorben2; ben %at man Ijie an fantSfotfcrofiuStag3 tobt burd^gcflcrt getM.vpu.
^awettfjaim in fcin gr56mt$. Bifc^off Sriftoff jfl Slid^ftet ift fcin fun4.
5 bet Sangenmantet imb marfd^alcf finb fyt in aincm Kirifc auSgeritten.
©apft 3uttu$ f#i<ft ain legatcn SBerntyarbumm, catbinatunb patri* ^2$*;
ar#en scte. crucis in 3erufatem5, baf er linig 3tta$tmifian gen SRom
belaittet. bee tyat am criftag ba$ ampt ju bent J^um gefungen6 unb ljer< 25. *>«.
nac^t>o(genbd an fant ©tepljans tag bad atrtyt ju [ant Utft($ ge^Brt unb 2c $«.
i°ljat ieberotann, tt>er bei ben amptern ift getoeffen, ablag geben fflr f^utb
unb pein, bie ba reuen unb pei<$ten. [i85a] ^ert 3acob gugger tub bifen
catbinal mil feinem Ijoffgftnb ju tif<$ in fcin fyutS ju bent mtttagmaf, unb
2. m. ». IBappenfcaim ju Xt. geftotben, ba ban bie 8ug«putget auff ben to. t. gewartot fraben, u.
am 4. tag aptili* ift $ie bet matfd&ald tob bunfcgeflett woiben auff SJappenfcaim ju, ba er bet
fcinen ooteltetn b>t wetlen begtaben wctben ; dtiftoff , bee in bifem jar 1536 ju ainem liftoff
}& flidjflct ectvelt ift wotben, bet ift fcin fun. 5. $iefet 6afr fefclt in b. 6. $ct flnfang biefe* c
tlbfafcei lautet in & : *$et to. f. fetyclt fcin botf$aft ju bapfl 3ulio unb jeigt im an fein jflfunft,
ftd> jfi Worn jfl ainem to. taifer jft ftSnen lauffen , batab bapf* 3uliu« fafi etfraib ttatbt unb
fdjidt bemto. finig engegen legatam a later ben catbinal u. pattiatfyn Bernhardinum Tusculanum
bed tited sancte crucis in Setufafem, bet ift an fant Xboma* be* fcalligen jtoelfpottcn tag (21. Dec.)
gen H. fomen, bem ift f. SWajimilian engegen getitten bd aufetfritb bet flat unb [bat] in mit gtofen
eeten enpfangen. barna$ oot bem nwi^ennidjt tag ift bet to. t. &ie bjnwegf gejoefcen ; bet catbinal
\)<xt am toei$enna$ttag ba* ampt jft u. I. $r. gefungen, unb jebetman, bet batbei ift getoeffen, bat
ct geben oetgebung allet finb, bie teu fttben u. gepeic^t. 9. ge&ott j& f. UiHcfy mit gtofem
appatat, ad wet et felbft bapft. 11. Dtr 6afe •unb bat — bie ba r. u. pei$ten' fe^lt biet
in 6; bagegen $ci§t e* fctet nod> wetter : *et &at oil $c$gclettet, bapferet man unb frettn be*
im ge^ept an feinem b,off.' 12. mit alien feinen fcetrn u. bienet.
actt fo aim tat latot bed abf^ifc ju (So*
ftenfc mthtn gebflret. bo^ W man ba*
ran afijogen 2 aulbltt 1 U 4 g 3 fji. tou
tcnlcnd toon renigctifyr mat?t. toegen
bargclt^cn.'
1. Salter (»eem »1. 219»)f bcr jc-
bec^ cttca« auSfii^rlic^cT ift - 'unb rait
^ic 3org Sattgenmantel, berfeeit burger*
maijler, unb $cr ffitl^atm marf^alcf bon
Va^en^ain, ber flat biener, unb betten
fcaib (iri« an unb ferbedte rog unb petten
26 ^ferb, unb rait ain boctor ber ar^nct,
auti) BcjteUt, mit inen unb 8 famrofc unb
33 fu&fne$t, unb »a« bie mainung, bag
[fie] ba feu (goflenfe mit bem ling aftar>
miltano folten gen Worn reitten, ber toolt
faifer toerben, aber niemant toolb glau*
ben, bag ber romfefig fir fi$ geng/
2. ©». 1508 f. nac$ letare (8.^ri()
81. 47»: *lt 8 gntbin 2 U 8 6 3 tfr.
tober ^. SBi^alm iWarf^at(f« befing!nu0
ganngen laut 9Bittic^3 bu^.'
3. ffialtyer 1. c: am freitag t>or %xa*
brofiu«tag (31. 2Mi).
4. (5^rifio^bon$a^en^elmregterte
aid ©tfc^of toon (Si^fiett toom 14. S)ec.
beS 3. 1535—39. @enber fann atfo biefe
©telle ni$t bor bem (Snbe bed 3a^red
1535 gef<$rieben ^aben.
5. ©ernarbino (£art)ajal, (Sarbtnal
bon @anta (Eroce. WR. 1507 am failt.
aen crifiabent* (24. 2>ec.) ©1. 28»>: 'it.
92 U 6 6 bmb 170 fannten gefebenndft
bem carbinal sancte crucis bon 9tom unb
annbera bie bergangnen njo^en laut
SBitttcb* bu^'.—3)er Carbinal war bon
bem $apftc ^eraudgefanbt toorben, urn
jwifeben 9Rarjmilian unb 2ub»ig XII.
bon §ranfrei<$ grieben gu ftiften unb eine
Coalition gegen ©enebig ju flanbe ju
bringen.
6. ©id ju bem mit ©. 185* begin*
nenben^affud ift SSatt^er 1. c. bie Ouelle;
na(^ 5®alt^er ritt er cin 'an fant Stomas
8*
Digitized by
Google
116 VII. 2)ie (E&roni! ton (Siemens ©enber.
bent legaten ju eercn tub er bit burger fampt iren frauen. na$ bem
mittagmat tyaben fie ba am bang in bem tyau$ geljept; ba §at ber legal
alien bifen, bie bei bem mall unb bang finb getoeffen, gnab unb ablag
geben fur fctyufb unb pein, bie reuen unb peid&ten; $ab au$ fetbs etltd^
perfon ju bei#t ge^Brt. . *
<g$ ift ain gteifnerin unb bod&fteifelerin Ijie ju SlugSpurg getseffen,
Slnna Sameniten, bie %at ftnig, furften unb Ijerrn unb getert leut betrogen
unb gefagt, fie efc Iain teibtictye fpeijs, funber fie leb aflein ant ber frafft
be$ I)o<fytt>irbigen facramentS; unb ljat« Ijie ber merer tail fur IjaUig ge*
fatten1, fie Ijat bei ir ir mfitter unb ain magt, unb gaben ir Ijie bieio
reictyen leut bit gett$ unb foftlid^ effen unb trinden, ba§ fie armen unb
tranden menfcfyen auStaitte; barbon be^ielt fie ir Ijaimti<$ ain gutten tail,
fie toaS root unb fauber bettaibt unb gieng atte tag in be$ ^aitigen Sreufc
firctyen, bann ir IjauS nit toeit barbon toa$, unb fur gu jeiten auff aim
ntfgelin au«, ate fie fagt, au« anbactyt, bamit fie anber [i85b] leut ternete 15
2. 'in bent ^aul' feblt in b. 4. ben bat bet legat au$ volfomne gnab gegeben von vein
u. fault, bie teu baben u. beity. Der folgcnbe Safc feblt in b, bagegen f olgt no$ : 'Hfer legat.
al* ei bie ifl binroegf jocben, ift er in bat JWibetlanb jodjen, bin u. toibet aflentalben*. 10. Die*
fer fcbfafr beginnt in b: 'e* ifl Ain jundftau bie jfi 91. gcroefftn in bailiget gteufeet vfatt mi
namen 91nna 6ameniten , bet ift bit bie flat vetbotten rootben, von roegen bag man fagt, fte bft
bad teicb ©offenbrotlin bem jungen Ulricb, {Recblingct oetfuplet. biefe *. 8. nam ficb barnacb an
[bet] boyfteifrlerei u. gtofe gleifetei u. nam aUe roudjen ba* b^bwirbig factament u. fagt, ba§ fie on
atte Itiblidjt fpel§ u. ttand lebte unb aUein au* bet frafft be* ^toitbigen factament* be* jarten
fronleicbnam* Griftt, ben fie aUe wu$en envfieng, auffentbalten routb u. fain Itiblidjc fpcifc obet
ttancf nieffen notb btaufyn tiinb, batmit fie mit item betrogen licben, fallen, vetlogenen leben oil
menfeb. en bettogen bat, unb etli<b furften u. berrn u. men roebet bie balb flat bie u. vit au*rocnbig
(fte] fut ^ailig gebaltcn baben j fie bat baimlicb nu ba* aUetbofi geffen u. trunden, ban it ift oil
gutter effen u. foftlicbifte roein , fpecetel u. gefect tSglid? jugefaidt roorben, ba§ fie e* unbet ben
ftanden menfeben all ain bailigc perfon nac^ aine* jeblidjen nottutft au*tail; be*gleii^«n bat fie
an6) oil gelt* von ben rei$en bje envfangen, unber bie franden unb aucr) armen aul|utailcn ; von
bifer fveifj, ttand, confect, fvefeerei u. gelt b.at fte taglid) genomen u. geftolien nad> item gefallen
u. ifl faft faubet u. rooltlaibt gangen ; bat it muttct' u. ain magt bei it gebevt, ba bat f\d? fte
aud> tool migen bebetfen, ban fie bat bie mutter u. magt au*ge$alten , u. fo fie ift jeiten ubetailt
ift rootben, u. effen u. ttinden bei it gefunben ift rootben , bat fte gefagt, e* gebStt irer mftttet u.
magt jft. 14. JDiefer ^affu*, in 6 roeiter unten, lautet bort : 'unb jfi jeiten ift fie auff ainem
toagelin auferbalb ber flat gefaren, bamit, all fie anjeigt, [fte] anbet leut roet leeten, troften unb
unbenoeifen. ba fftrt fie alweg baimlicb foftlicb* confect mit ir; barmit tntbielt fie fid}, al* lang
fie au* roa*.
tag be« fetoclfbottcnfi1 (21. 2)cc.) ; 9lem ©telle Bel SBatt^er SL 240^ (^fttm
f^Iiegt bie SRotij t>on bee Slbla6ft)enbuna ©L 220&). 3)ie ©oc^e erreate attentr)alben
mit beu SSorten 'e« u>ar nur urn gett ju ba« grBgte Stuff e^cn ; Sutler ertoSfcut
t^un.' t^rer in Jeinen £if(!f)rebeti, unb ber ©!•
1. ©. bie au«fflr;rU^e StjS^luna in fd&of ton Sluasburg nimmt no<!r) im 3.
ber (Srontca newer ©ej4i$ten ©I. 6» 1537 (Selegen^cit, ben 9fag«&urgcrn il^re
— SBI. 12»>; (Siemens Saaer 81. 72b . bem „2amemt!ein" gegenttber bewiefenc
bte bet #ormavr , XaWenb. 1834 mit- 2ei($tgt8ubtgreit t>orjun)etfen.
get^eilte (5l;ron. ©. 151 ff.; bie !urj«
Digitized by
Google
1507. 117
unb unbertoig. ber tegat Sernljarbinus fobert ba$ 8amentttin ju im unb
fragt e«, tote offt fie ba« Ijoctyurirbig facrament enpfieng; fagt fie: 'atle
fumptag'. ba tyra<$ ber tegat : 'e« ift ju bif.
©e« laifer 2Wa$imitian fd&toefter Shmigunb, Ijerfeogin ju SDttnctyen *,
5jjtett nit Dit Don bem Samemttin unb fobert e$ jft ir gen 3ttin<$en. bie
fur [mm ju ber l)erfeogin unb ma<$t ir Dor ju StugSpurg na<$ ir getoon*
ijait in am trid&tin foftticty confect ein, be$ ftartft fitr fyeig unb trandf,
be$ fie prau<$t, roann fie nit antyaim toa$. nun l)et aber bie Ijerfeogin
ju 3ftin<$en bem Samenittin ain gmacty jugerid^t unb tyaimli<$ Itedf unb
iot8$er, aus ainem anbern gmadj jfi fe<$en, toa$ ba$ 8amenittin tljet,
gemattyt. ba facty bie fyerfcogin mit iren ettid&en f<$toeftern.tn ber fam*
fang bem Samenittin in irem gma<$ ju, toaS fie tljet. alfo tfyt ba$ 8a*
menittin ir trident unb toabfedftin auff unb fieng an jft effen. na<$ bem*
fetben tourb e$ fd^ier urn mattjeit, ba fobert bie Ijerfeogin bad Samenittin
is ju tifefy. ba tooft e$ nit effen unb fagt, fie eg Iain teibtictye fpeig. ba fagt bie
fyerfcogin: 'ganbfyin unb pringen ir ir tricfytin unb toabfedftin, e$ fd^medt
te<$t ir unfer fpeig nit/ ba muft fie effen. ba fagt bie [isea] l)erfeogin
ju ir, bag fie bie gteifnerei Don ir ttyet unb attentatb eg unb trind offen*
ticty, toie fie bisljer Ijatmticty l)ette ttyan, ober fie toott fie ju offenltd^en
2ofd^anben pringen. ba nun ain rat foti<fy$ ju 2lug$purg ift getoar toorben,
tyat er ir etoigfticty bie ftat Derbotten. ba §at ir Stnttyoni SBetfer ba$ gtait
avi& ber ftat geben, §at foti<$$ Don ir nit toeflen gtauben, tyat fie noc$ fur
Ijaitig unb Iredjt geljept. ba$ 8amenittin Ijat mit ir au$ StugSpurg gefiert
1400 barer ft., bie fie geftotten unb abtragen I)at, bie fie armen teutten
25 f oft fyaben bur<$ gotten toitten geben, unb ift gen grefyburg jogen. ba*
fetben $at fie ain arenproftmad&er jft ber ee genomen; unb Don ir fiber*
trettung toegen ift fie ju lefcften ju gretyburg mit urtait unb re<$t ertrindft
toorben 2,
2. enpfad). 3. afle n>u$e. 4. £>iefet ganje 2lbfafc MS ju bet ©telle 4unb ift gen ftteiburg
jogen' tautet in b »iel futjet : jfim le^flen ^at fie faifet aWQ|imilian« fc^wejlet jhtnigunba,
^tt^ogin ju 3Kin$en , bafelben in bet tfaine famtung, batan ergtiffen gan^ offenti$. bie bat ed
von ir gefagt unb aUentalb foli^e it gteifnerei au$gef$riben ; ba $at ^ie ain rat it bie ftat t>er«
botten, ba§ fie fo »il leut ^at bettogen unb urn ba8 it befaiffen. bet ^at 3lnt!>oni ffielfet mit alien
eeten bad glait au$ bet fiat geben, l?at fie noc^ fur ain ^ailige jundftauen u. fur ain propljctttn
ge^ept j fie ifi gen ftteibutg fomen u. ^at mit it batyin pxadft 1400 barer gulbin, bie fie folt
^aben geben armen tranden leutten, bie fie &at be^alten. 25. ju Freiburg im Sreidgei.
27. 3n b au$fu$tli$et : unb nit lang barnadj ^at man fie ba mit uttail u. ttc^t (ba) ertrincft ,
I>at mir ain boctor gefagt, bet batbei ifi gejianben: *D fie ^>at mir »il arbait gema^t mit, irem
fallen leben im bei^t Ijorenj ban i# fain augenplid nie fain glauben an fie gefcept fyab\ man
Ijat toeUen f^ie bettogen fein : aid fie fjat auSgeben, fie e§ u. trtncf nit, wan e« wart wtrr getoeffen,
^et fie auc^ ni$fc in it ge^ept »on uberfliffigfait ber natur, weber fpei^el, $arm obet ftiel.
1 . flumguube, bie SBttttoc be« ©crjogg lu 9Jliln^eu eingetreten tt>ar.
5llbrc^trv., blc na<$ bc« (cfetcrcn Xobe 2. @. ^em, bie (Sronico nctocr gc*
in ba« $iltridff«ojler, @t fflaraorben*, f^ic^ten »t 45b
Digitized by
Google
118 VIL 2)ie (S&ronif toon <£temen« ©cttbet.
$)er bon SBenebtg botfctyafft ift ju Softenfe au<$ auff bcm retd&ftag1
gctt>cffcn , toelctyer !. mt. Ijat anjetgt ben romjug, unb ob flc in bur$ it
(anb toeflen (auff en jied^en. Ijat bie botfttyafft ju anbtmurt geben, fie Ijab
folios Iain bebel<$, fie toel abet ber tyerfd&afft barunt f<$reiben. barauff
f)at ber fenat bur<$ ir botfd^afft ju anbtourbt [iseb] geben, fte metten feiner 5
mt. geren bertyotfen fein, bajj fie gen {Rom jted&, bie faiferticty Iron ju
erfangen, bocfy er mtefc \itif bor berfd&reiben unb men brieff unb figel
geben, bag et inen ttette Iain fd&aben juftegen unb, tt>a$ fie bid tyieljer auff
bem tanbe unb mere befeffen fyaben, beftette unb attein mit 3000 fug*
fnectyten unb mit ainer Maine anjafl ber bidden bur<$ ir lanb jie<$. bad 10
Ijat I. mt. nit toetten annemen. unb in gemetner2 feffion atter ftenbt im
reid^ftag ift ber btfd^of bon SDWnfc unb Ijerfcog gribericfy bon ©adften auff*
geftanben unb Ijat ir jebttcfyer bie SSenebigifd^ botfd&afft bei ainem arm
genomen, fiir bie ratftuben gefiert unb auSgeftoffen bor iebermen<fli<$.
]. fcieftt fcbfafc pe^t in 6 an anbetet ©telle (91. 317b), et lautet: f. SWajitmlian Ijat ju dojlenfr
ain tei^ftag gefalten, wit u. toad geflalt et bie faifetli# fton ju {Rom meU ^cU;n. ba$in ift
audj fomen bie oenebtgifd) botfaaffr, bie fcat bem to. finig eqeigt, ba§ ain fenat bafelben burd)
it $etf$aft nit me petfonen well lauffen jie^en ban mit 3000 ju to§ u. ffifj u. mit ainet flaine
bejlimpte anjall bidjfcn. bat bat bet to. f. nit ttnUen annemen, u. in offenlidjet feffion cot
alien filtfieii u. ftenben, ootan audj be* to. finig*, ftnb bie jtoen d>utfiitften SRenfc u. 6a$fen Don
irem fife aufgeftanben u. ftnb ju bet oenebigifae botfcfrafft fcinjfigangen, bie au$ ba if} gefeffen, u.
[tjat) ain jtblidja an feinem ott bie botffytfft angtiffen u. ju bet bbjt tytau* gefiett. barauff bat
bet to. f. oafdjafft u. gepotten, baf bie wnebigifa botfaafft in bttfelbe fhinbe au* doflenfe u.
teutfaen lanben jit#; ba ifl bie oenebigifcfr botftyifft gen %. jo$en, bet mainung fi$ ba auff*
|ju) entbalten, bi* fie but# ain fenat »on9enebig betiefft mutbt, ban ain jebli^e botfcfrafft, bie bet
fenat von Senebig auftf$idt, tban eon it felb* nit toibet b,aim (omen, bei oetlientng bed tjaupti
on alle gnab, ma man fie b, infefyeft , fte metbe ban wibetumb betiefft u. gefobett ju fomen. ba
nu bet to. (. ctfftt, ba| bie »enebigif<^ botf^afft not^ ju 91. lag, fdjidt et jufcanbt frin botf^afft
bab,in u. fdjftff bie oenebigift^ botf^afft ba aut,
1 . ©cr 9tei$*tag »urbe am 27. 3l>rit tti$t ©itte# bie ©efanbtm anberer $errett
1507 erBffnet. (S« ^anbeltc fi$ fiir ben ju ma^cn,noc^ toon bem Drtc, tco^in fie
^8»ig batum, t>om Siei^e bie SDHttel jur gef^idt Rnb, o^ue bte (Srlaufcttig unb ben
(Srlangung ber tfaiferfrone ju er^alten. au«brfiali^en ©efefyt ber ©ignorte abju-
©gt. oben ©. 114, 12. reifen". Duerint tour&e nun toon 2Rajimi-
2. liber ba6 S3erbalten be« ©enetia* Uonangett)iefen,fi^no^ eternal f$riftlU$
ntf^en ©ejanbten Ouerini auf bem onfeine^errenju »enben; bUjumCin*
9^ct^«tag ju (Sonftanj ftnb roir genau treffen ber Sntttort f otte erju$ noc^ «ug«-
unterricVtet burc^ bte 2)e£cf$cu Ouerintd burg beaeben unb btefe ©tabt o^ne n>ei>
an bte ©tgnoric, toerBffentlt^t in ben teren ©efetyl ni<$t tocrlaffen. 3n3)epef4en
Sertdten iiber bie JBerbanbiungen ber toom 12.— 24. Slugufi lagt ftd^ Ouennt
t. fac!pftfc^en ©efett|(^. ber SBiffenf^. gu aid in Augsburg anttoefenb na$u>eljeu,
^ii)jta, 3a^rgang 1857 <&. 60 ff. 33on bann %og er fi^ (na^ 9u«bru^ ber fteinb*
etnertevartigen^cenctoiefieunfcrXejt feligtetten in 3tatten) na'ber an bte ita»
erjS^t, iftbortfeine 9lebe; al« toon t()m lienifc^e Orenge gurlitf bi« na^ @ena-
toerlangt nmrbe, im Stamen be«^8ntg« toaHe, too er am 21. ^otoember bie ge<
9RarjmiUan jur@ianorie abgureifen, urn toiinf^te 3utii(fbcrufung er^ielt. — 8gt.
fte in einer l^m giinfiigen erfla'rung ju no^ bie nnter ben wgortfe^ungen" toor-
beflimmen, n>eigerte er fi$ bled ju tfun. fommenben, auf ben d?ei$0tag an Son*
ba „c« bei ben Senetianif^en ©efanbtcn jlang bejiigli^en Stotijen.
Digitized by
Google
1507. 119
ba tyat tm bcr lintg gefctyafft, bag cr in berfetbe ftunb an* Softenfe jiecty
unb tcutfc^cn tanben. ba Ijat bie botfctyafft begert, bag man in nun fo
tang in teutfctyen tanben la\x%, J6i$ er feinem fcnat fctyretb, bag man in
berieff, man fd^tag im funft iren ftatuten nacfy fein tyaityt ab, toann cr
5 ungefobert lorn, unb ift Don Softenfe gen 2tug$purg jogen. ba ber finig
fot$$ Ijat erfaren, l)at cr gen 9lug$purg gefctyrtben unb [in] ba antf) a\x$*
botten, unb ift bie botfetyafft beriefft toorben unb tjaimjogen.
[i87a] Stuff foti<$$ §at ber ro. finig mit Ijttf be$ ret$$ unb anberer bunb$*
genoffen ben SSenebiger abgefagt, unb ift ain grofer, fcfytoerer Irieg baraus
io emtgt, ber 9 jar anainanber Ijat geroert, unb [tyaben] Beibe tail ainanber
grofen fcfyaben jugefiegt.
211$ ber ro. linig fein botfetyafft gen SRom jum bapft fyat gefctytcft
unb im anjeigt, bag er toel lomen unb bie faiferlicty Iron ba ertangen,
ift er grog erfreibt unb fyat im ben obgemetten tegaten entgegen gefd^icft1.
is bifer tegat ift ju 2tug$purg fytntoegf in ba$ SKiberlanb jogen, ba ift ber
ro. Itnig ju im lomen* unb na<$malen, ba ber bapft Ijat gefectyen in bifem
jar, bag ber ro, linig mcfyt Ijat fiinben fomen be$ friegS tyatb gen SRom,
Ijat er in gu ainem laifer beftett, [im ben] titet geben unb bie but fo ticket
confirmation gugefctyicft2,
20 9ln fant ^Jeter unb ^Jaufetag in ber nacfyt ift gu 2lug$purg unb 29.3™.
anberfttoa ain faft grofer toinb getoeffen; ber Ijat bie bfium mit bfcr tourfe
au$ ber erbe geriffen unb trit tyfiufer unb ftebet umgetoorfen unb in IjBtfeen
unb gfirten grofen fctyaben tljan.
[i87b] 3u bem t^uren an fant Utticfys cfyor Ijat man ben erften ftato^£b-
25 getegt 3.
8. ©iefet unb ber folgenbe Slbfafc fe^ten ljiet in 6. 6. oben 93ariante 6. 115 ju 3. 6. 21. mit
wurfc u. ftamen au« ber erb &at geriffen in garten u. auf bem fetbt u. in ben ljol^ern u. roeit im (11ft
bat l>inn>egf gefiett, auer) oil tae^er u. ljaufer l?at binroegf gefiert u. bie flabel umbgereotfen.
25. am 29. tag (1506) ift bet erfl {lain jft bem tyuren fant Ulri#« <$or gelegt worben (an anberet
6teDe in 6, 81. 316b).
1. 3n SirfU<$feit tear bet f<q>\t be* €J. 1246 unb bie 3fo$fii$rungeu ffianles,
flrcBt , einen ffibmerjug attajcimtUanS, 2). ©eW.I @.346ff. — 2BaIt^er«r.241a
namenttt<$ an ber @£ifee eine« $eere«, (9£em ©I. 220*): '2)eS jars Ite« im fing
gu toer^tnbetn. @. tyieju $3rof<$, $apfl 9Jto$imitianuS feu £rienb ain ampt fin-
3utiu$ II. @. 138 ff. gen unb fcat baroa<$ bie fttrffcn unb all,
2. 2KarimUian natym na<$ einem man felt in tyinfiiro fdjretfcen faifer unb
2(mt, bad 2ttattI)Su$ Sang in bent 2)ome ntmer ting, er f^retb fid) fefts mit bem
gu Orient fang, am 4. ge&ruar be« 3afc tttulus alfo er»elter faifer.'
re« 1508 ben Xitel „@rto^Iter ffiifotif<$er 3. 2)emer ©I. 310^: '$uff ba«iar im
faifer" an. ©. bie ©eri^te ^ieriiber, mit» apritttoarb ber buren gS fant Ulri^ an»
aet^eift toon 3anffen 1. c. @. 742 unb gefangen gft Bauen , ber tyertoarfe gegen
©talin in ben gorf$ungen j. b. ©ef^. ber ftatt flat, unb ber anber gegen bem
SBb. I 8. 67 ff.; togl. gugger»SBtrren ctojler warb jebauen angefangen im
Digitized by
Google
120
VII. 2)ie (£$ronif Don (Siemens ©enber.
Die (ad^cn Dor fant Urfictys prebigtjaus an offner ftrajs1 tyat man
abtljan unb ben ncucn ftainen rSrlaften gemacfyt.
W24ib. 8faff bcm ©einmarcft ift bic ftatnc faut in bcm riJrfaften gemactyt
toorben2.
w 24ib. Dcr neu tljuren in ber $fa(fe ift ju tootgefatten !ai. ro. mt. gemac$t5
tnorben 3.
2. 3>cr *bfafr ffc$t in 6 an anbtm 6tcDc (91. 318*>). 3. £tr fcbfafr fle$t in 6 an anttitr
6teOe (»!. 323*). 5. 3)et »bfafe ffc*t in 6 an anbcm Stent (SI. 323*). b. tb. in b«t $f.
ijt but# bifd&off $ainri$<n jc.
aprttt iml506 jar, 2gaben $o<$ iiber erb,
unb Ueg in Pan, bid mann ben au<$ auf«
fftrt bei ainem abt, $ieg ber fconrat
2Rerttm, geiten ben burcn, rote oben Part,
tyertoarfc geaen ber part, ip ber erp pein
getegt auf 31. mat 1507 gn>if<$en 8 ur
unb 9 ur, road auff ainem mcntag, mit
jjroceg beganaen.' (®ang Furs *c* ®a**
tbcr 1. c.) $a<$ ©rami, Utrt<$floper
©. 26 trugen bic ©runbPetne ber beiben
X^ilnne folgenbe 3nf($riften: Anno hu-
manae salutis M. D. VI. II. Kal. Ju-
nias Diuo Julio II. P. M. et Imp.
Caesare Maximiliano Augusto invicto
Christianae Reipublicae et Henrico
Episcopp Ecclesiae Augustanae prae-
siaentitms. Conradus Morlin ADbas
cum suo conventu turns hujus lapi-
dem primum gravissimis licet impen-
sis a fundamentis posuit. — Sub anno
Incarnationis Christi M. D. VI. VIII.
Kal. Jul. ac regimine D. Maximiliani
Horn. Regis nee non Conradi Abba-
tis hujus nominis II hie lapis huius
turris primarius in praeaentia Cleri
ac populi gumma cum devotion e et
solemnitate locatus est sub eodem
Abbate. — uber ben Hudbau f. ©raun
1. c. <§>. 27 ff.
1. ©fit. ©tetten <§>. 290, 2>emer ©1.
312b: 42Cuff bad jar (1507) tmafcriflroarb
ber rerfaP for fant U(ri$ ba Don neuen
gefefet unb gebauen, Panb Dor ha% im jar*
roeg, pxati) man ab bad mat.' — 2Bebet«
($ronit ©1. 127» : '(Sd ip in bifem jar ber
rflrfaP, [bamit] f o Dor bem ©ebertyaud gu
bem tyanbel unb mardt ptafe anug roerbe,
berab fflr bed Saugingerd pau« gefefet
roorben , rote er bann nodj ^euttigd tags
gefen roirt, barauff ain tyanbroerd Don
toebern fein fit? gema<$t, unb mit gten*
bem umbfangen, aid nod) im geprau$
IP'. — 2>emer ©I. 315»: '2>ed jar roarb
audj berrertaPgema^t beiunfergraroen*
brieber unb gefefet im tetoge 1508.'
2. ©ft. 1507 copuna bed neron Pat*
ntjn rflrbrunen, ©I. 109b : 'it. 8 autbin
Dergett maijta ©urdbart felbannoer In
Palnbtu<$ Dtrnberfcatb Utoxad) mitjam^t
ettltcbem boten Ion ; it. 50 gulbin maifkr
©urdbarten, (et er ju Ulm Dggeben Pain
gnm capen jebredjen; it. 3 gulbin $ann»
fen Ropptn Don ©tettbad} Don 2 lap
Pain Don Ulm ^criiber gefurn. NB. im
Pnb bie Pain gum lapen bepeflt all ana,c
btngt ^criiber gefiirn, unb gibt man tm
Don aim jetroebem lap Pain, toit ber
atog bem painbruc^ gen ©Im fompt, 2
gulbin Don ©Im gen ftuatyurg geffirn
unb Don aim balben lap 1 gulben.' —
3m nS^Pen 3a(re f$eint biefer 8l8(r!aPen
ber ^au^tfa^e na$ 'Dottenbet getoefen gu
fein. ©enter ©1. 314b (ffialtyer ©1. 241b,
ffient ©I. 220b) beric^tet trrt$ilmU($ unter
1509 Part 1508: 'bed mannag (etoge
toarb gefegt ber Painin rertap am Sein*
mautt, mit 12 egen, bur$ matter ©ur>
fartt, ber Patt toerdman ; ber faat, er ge«
ftertb bei 300 p. road auf bad jar Soranud
©elffer burgermaiper fon benen unb Ul*
ri^ ^Urtfectt burgermaiper ber gematn. '
((Sd toaren bied bie ©iirgermeiper bed
3abred 1508.)
3. Center ©1.315b u„ter 1508 (©al«
tber ©1. 241b, ftm 220b) : ^uff bad jar
ba marb ain buren gebaut an ber ^falfe,
groif^en fant $ampre$t unb ber f\aii}
bem remifaen fing ober faifer, gu ber
geit genant 2Kajrimilian , toad btjeboff
§atnnc^ Don Ste^tenau. iti) toaif? nit,
roem gu lieb ober gu laib.' ©affer (unter
1508) metnt, ber X^urm (Don bem au9
man bie gange @tabt iiberfd^auen tonnte)
fei na$ audfage bed ©ifc^ofd gu (Sbren
bed flaiferd, in feirtli*feit aber ber@tabt
gum $obne gebaut roorben.
Digitized by
Google
1508. 121
Anno domini 1508 fctyuff bcr fiang, bifctyoff ju ®urc$, unb tieg in»3i4».
aDeu pfarcen, cftftern unb lirctyen Dertfinben an bcr prebtg, bag nemants
toeber fogtcn noc$ Beiffen folt in ber Ijerrfctyafft ober txxtfft ©cltcnburg1.
Ijet man bar&or foltcty fac$ me gc^&rt.
5 Sim freitag Dor fant Hfra tag ertranl Sanjc $ertoart ju ©urgau in ^ *"?;.
bcr SWinbel unb fief mit fcincm pfcrb fiber bic fang! Ijinab unb toott gen
Utot rcittcn.
[i88a] Sim afftcrmontag nac$ fant SWid^cW tag ift mit bidden unb arcn*^|4f{;
proften ainf<$ieffen tyie getoeffen, unb 20 fl »a$ ba$ b8ft. mit bem aren*
io proft getoann e$ ©artijotome 9tcm unb mit bcr bic$$ graff $>aug Don
9Konfort. bic ftat gab 40 fl entfor2.
Suff bem alten fjorc^crmarcft an ber recite ftrafc ftonb ain Joit«,wwi«.
n>a$ ain apotecf barin, bad toarb atyroctyen unb ain gag bcr gemcin
ftrag barau$ gema^t; baran gab bcr (gglenberger unb anber burger
15 auc$ etli<$ gelt, bamit [fie] ire Ijfiufer frei Ijetten3.
g$ ift tyte unb anberfttoa ganfe ain faft naffer fumer getoeffen unb
[fiat] feinbtlid^ gcregnct, barbon bic lie unb fctytoein raibig unb fcfyefotig
fmb »orbcn unb geftorben.
8n fant 2^oma«tag toarb Ijie ba$ grog fctyteffen au«geriefft4: mit 21. see
6. *ift — ab bcr ptufl! mit bem ro§ in bic SWinbel gefallen u. ertrunfen/ $a* IRa^folgenbe fefclt
in b. 8. fciefer 9lbfafr fle^t in b an anberer €tcu*e. 9. ain au*gef$ribcn* fd). umb
20 fl, bic bat ain tat enpforr geben. 10. be*glei<$cn aud? mit bcr bi$* umb 20 fl, bad bofl
gewan gr. £. ». 3W. 2>er €<&lu§ fcblt in 6. 16. Xiefcr €afc fturbc au* bcr fcbfar. 6 auf.
genommen. 19. an fant lb- be* ^aili^en §»elfpottcn tag ift bie ba* grofj febieffen auff fant
Urlicfc* tag au*gericfft worben mit bem armproft umb 110 fl. u. auff fant 3acob« [tag] mit bet
btt&* au$ umb 110 fl unb be* fcaffen au*gang, barin [ba*] erft u. ba* bof) flainet fcl (tin 50 gib.
(gelgcn nun bic ubrigen ©cwinnftc, bie in unfercm Jejte auf 91. 189* angegeben ftnb unb bic
ftamen bcr £afenmaifter, in unfercm Xcjtc ebenba.)
1. $gl. @a(fcr a. h. a. 1 to 14 fj 1 $lr. tomb 35 $ilfcin be<$er
2. ©emer8l.316*(3Balt&er«l.241*): fur bie faiifcn; it. 5 to 5g tomb 12
'Huff be* jar anfang be3 October* toa« Ijte fa*« ben fAilfen 2 tag: it. 6 to tomb
atn f <$ieffen mit armbroft, auti) barna$ mit brot ben fd&ufcen 2 tag ; it. 20 gulbin ben
bt<$fen ; gab bie part 20 fl ben armbroft* bu<$fenf($fifcn ju inn toortail.'
febfifcen befor; teat ieber f$iife ain fl bar- 3. S)emer ©l.314»(SBal%r©l.241a,
gu, »a« ba8 beflt 20 fl, gab au<$ 20 fl 9tem$3l.229*>): ^uff 23. tag fenner 1509
ben bi$fenf$igen befor, gab bte ftatt jar ttarb ain baud ba fornen am gar^er«
20 fl befor mit rofi laffen, toaren 17 rog marl abgej>ro<$en unb jfi ainer gaff en
jelaffen, ge»an ainer toon ^eiberg ba« gema^t, »a« bnrgermat^er 3org ?an-
beft. »ae an* ftU furfetoetl in ber 8!o- genmantett, fop 900 p.* JBgt jur iJrtlt^en
fenato unb tool jugert^t, au$ foilen in Orientierung ©tetten I @. 267.
ber ^renten Fegltn. unb $ett man filH 4. 3ur Srganmng ber @enberf^en
gelt uub fu$ln baug aufgefc^lagen. ge- «ngaben pnb tn ben folgenben «nmer*
u>an ainer toon ?lng«^nra bad bep mit tunaen bie SBalt^erf^e ®ef$reibung bed
bem armbrop, ^ie§ ©artflame 8!em.' — ©^tegend (®cnber« OueUe) unb bie
3>ic »se. be« 3a^rc« ent^a'lt toerftbiebene 9lemf^c 3)arpeHung be«fefben (in w) ^er-
auf btefe* ©c^iegen bejflgUAe (Sintra'ge,
[o: @. toor Oatti (14. Oft.), fcl. 52b; U
angejogen.
Digitized by
Google
122
VII. 2>ie (Sfconif toon (Siemens ©ettber.
wiJib. fccm ««e^roft auff fant Urti($$ tag 316 ti>erdff($iic$ ju fc$ieffen unb 40
25. 3uu. fcfyifc ju t^on unb mtt ber bid^d auff fant 3acob$ tag 700 toerdff$uc$ unb
fott 24 f<$ig tljon, unb fott ba$ b5ft flainet fein 110 fl, unb [man $ett]
auc$ ainen Ijafen, barin to>a$ 50 fl ba$ bdft.
W244i. Anno domini 1509 am ne<$ften tag na<$ fant Urltc$$tag in ber»
8. ftunb &or mittag gtengen bie arenproftfctyfifeen auff ba$ {Ratyaus. ba en*
pfieng fie boctor Sonrabt ^Jefyttinger ftat* [issb] fc^rctbcr mtt etlictyen rat*
geben in ber recfytftuben, unb toarb ^erauffen auff bem pflefe 4 ttfd& mit
fitbergfcfyir bargefefet unb SKafoofefyer etngefctyendft unb confect botten,
bo$ fc$led&t(i($. unb toarben ba 3 mann ertoelt toon fremben unb Ijieigen, to
urn all irig tyanbet ju erlennen l.
W2344«: ®m 3- ta8 m$ fant Urtic$$ tag fd^o§ man an ben erften fd&ufcj
unb toaffen 549 fd^fifcen2, barunber toa$ tyerfcog ffiifljatm Don ©atyren
mit totlen femes abets.
w 244*. 50ian fcfyancft alien fctyfifcen toelfttytoein an ir tyerberg. ain rat Ijat is
in ber SRofenato toil jettcn auffgericfyt, bafc e$ in bie ferbe tyat gefed^en tirie
ain ftat unb ba fetter graben. barin Ijat ain rat geljept rotten unb toetffen
loelftyoein unb ©ctytoabacfyer bier, fefc unb brot ; ba tyaben bie fd^ufeen
migen eingan burcty ben ganfeen tag unb migen trinden unb effen, t»a$
fie getuft Ijat, fo lang bad f^iffen tyat getoert. aucty nad^mittag ju bem 20
unber alien in gemein tyat [man] aufftragen unb auff bie ttfcty fiirge*
6. *»ot mittag' f«tyt in b. bie f$ufeen.
1. fflem 81.222* : 'unb man toait toon
ben frembben neun WfifceU/ unb ain ratt
gab auc$ 4 f$ufeen toon Bugdpurg bar&S,
$a% ir 13 toaren ; bie betten ma<$t unb
gemattt, toa& bad faieffen autraf, umb
aU irrtyumb audjurt<$ten. unb boctor
(Sonrat *peuttinger, aid er bie f&ufeen
empfleng, ber ttyet bie reb; ba jatgt er
ben frembben fqufcen an, mie fie toelen
fottten toon filrfien unb $errn unb ftettcn
ober ftenbeu. unb er jatgt fain an aud
ben batrif^en fletten, ban ed toaren gar
toil axis bem $atyrlanb &ie; bad fott er
nidjt gettyan Ijaben : er folt bie frembben
fetb fcaben laffen toeten, toie man auf an*
beren grogen f^iefien tut unb getton$eit
ift, unb $et in ni^t burfen anjaigen,
roic fte toelen fottten. bad toerbrofj bie
$air gar HM, e« gefc^a^ au^ toil! reb
barumB, »ieti)oI ^erftog SBirfialm felB
aut$ getoett t»a«; aber boctor ^euttinger
toecftuenb [i$ n\$§ auf bad f$ieffen unb
ttoout bo<^ toitt audri^ten. ed toarbt niber*
geftiQt; ed toottten bie $ah am erften
nun tyalmjietyen.' — ^eutinger tourbe
au^ toom 9tat^e toerantagt, eine ©ef^rei«
bung biefed ©cbiegend ffir ben 9^at^ an*
jufertigen: '?(tn erfamer rat ber flat
&ugftmrg ^at mit ffeid in ben alten ratd»
bued^ern fue^en laffen ber toergangen ge»
^alten f$ueffeu falben unb mc^^ cinge<
fc^riben gefunben, bemna^ angefS^en
bifer filrgenomen Wueffen Balben ain
toerjai^nud jfi geba^tnud jS ma^en;
alfo ktoitt boctor ^eutinger ain fonber
regtfier batoon aufri^ten taffen'. &atfcd*
becrete @. 99.
2. fficm ja'^lt 81. 222* 536 arm*
brofif$ufeen 'unb toaren banned toil
ttiber njegfgejogen, bag fie beforgten, ed
gieng jfl fang sue.'
Digitized by
Google
1509.
123
fefet, atte$ gefc^entft unb umfunft geben, on anjatt, gnug, ain ftunbtang
ftefc aingefctyentft, unb gut fefc unb brot fiirgetegt K
0»a] 3Wan Jjat em tyaffeu geljept, ba ift 50 fl ba$ b5ft getoeffen, ba$ 2. w24n>.
too* 45 fl, ba« 3. toa$ 40 fl [unb fo abtofirts], 35 fl, 30 fl, 25 ft,
5 20 fl, 18 fl, 16 fl, 14 fl, 12 fl, 10 fl, 9 fl, 8, 7, 6, 5, 4, 3, ba* 20.
toa$ 2 fl, ba* lefeft 1 fl , unb bent erften au$ bent tjaff en au$ 1 fl unb
bent lefeften na$ bent (efeften getoiunet a\xdf 1 fl, toaffen atfo 23 getoinnet.
8t($iflt$ Slfungunb Sonrabt $ertoart unb ber SRetjtmair, junftmaifter
unber ben bierfc$euden, unb Snbri* STOanofc, junftmaifter unber ben
i°f($fiftern, toaffen bon ainent rat fiber ben Ijaffen gefefct, unb legt ain
menf$ l creufcer. ba* B&ft getoann am ctyorljerr bon SDtinfc.
[i89b] 8(n ber mittou<$en tieffen 22 pferbt urn ain f<$eiren, bie toa$ 40 flww""'
toert, bie getoann $an$ ©aungarter. ba* anber unb brit Kainet getoann
©aif($ebet bon gretjberg. junt rennen t)at [man] 1 fl aingetegt2.
2fat fumptag divisio apostolorum fjat man tyerfeog SBifljafat bon $££'
©atyren geprifcot unb 4 Mr im unb tool 10 nac$ im ; fie tyetten aQ \tffi%
gefett3.
Damacty ranbt ©imprest Sieber mit bem ©umer bon Sttierenberg
fc^ar^f^ unb ranbt ber Sieber bem Dfimer fein pferbt burcty ba* pfinb tu<$.
15
2. 3n b: ben fdntyen alien if! »elf#»ein an ii farberg gefdjencft wotben u. ade tag, bieroeil fit
gef<koft>n tymb, wein* genfig, (ain anjafl, funber ftefc aingef$en<ft, unb nu rotten u. tveiffen
tte!fd)»ein, unb, wtii begert &at, 6d)wabad)«r bice in ber fiat (tier, belgleiajen gut fe| u. brer,
lender ban 1 ftunb; u. molten bie fdjufcen im tag in bet flat felet gan, wan fie roolten u. ba
trinetcn, u. burft nemantl ni$fe barumb geben. 14. Xiefer ttbfafe fefclt in b. 16. prifeot.
18. 6. 8., ain burger v. 91.
1. fficm 81. 222»> : <2Ratt ^t toil
tyutten unb aeUt aufgcfalagen. man Ijet
«u groffen rorfaften unb fonjt 6 rorfajfcn
unb ain tanty&and unb ain aroffen roetten
fetter barunber. ba tyt bie jtatt in toelfcfc
toein, rott unb toeid, unb teeter unb
fcfctt>aba<$er pier, unb toer in fetter
ateng toon erberen leutten ober frembben
leutten, bem fgab man jfi trlncfen tuein
ober pier, toad er toottt, unb man f$an(fyt
ben f^ufcen atte tag in bie fatten toelfty*
roetn, fed unb prot genfig. after fain pier
f$ancfyt mail ; ttelqer faufe pier ^aben
roolt, ber gieng in ber flat fetter, fo gab
man im, road er aolt i$ (ab berglei^en
f^ieffen fo berli^ nie gefeben ober faren
fagen, bag faht foiet) f^teffen nie ge*
toefen fei*.
2. Wem $(. 225»: 2)a« Rennen toar
'unber ben fnaben ... mit lauffroffen\
3. Hem 81.223*: '3tem »el«er fAfife
in ben erjten ^alben f^uffen fain ftpu^
troffen fyat, bie rourben gepritfd^et ; unb
al« bad f$iegen ain ennb pet, ba gab man
ben, bie gepritf$t nmrben, ain befunbern
fanen fflr 2 fl; c« road tool ni^t audge*
fdjriben. ed fam ainer $er toon f^toa'-
bif^en ^att, tyied ^annd ffiorbtman, ber
pritf^et bie fefcufcen unb anber leut, ber
funb tool barjfi ftngen ; toarumb bann
ainer gepritf^et toarb, toann man im bie
mainung ain toenig fagt, fo funb er ed
toon flunb an bitten, berglei^en nie at*
feljen ober geb8rt toad, bie jtatt $ie
Wannest im ain flaib unb 14 fl unb gab
im ainen fanen, unb ftuenb 14 guloen
baran gemalet, unb ain yritf<$cn\
Digitized by
Google
124 VII. 2)te (Styronit toon <5lemcn« @enber.
i£ suit: ^m montafl lieffen bie f^flfe^1 um tin *tog fur 4 fl. ben getoann
ain freil?err bon ©d&miectyen K
w lu": ** afftermontag Ijet man ben fd&iifeen ain burgerdbanfc auff bent
©anfeljaud.
wiSS: 2fa ber mitouctyen &or SWaria SWagbetenatag ba fprang man urns
ain Ifoinet, auff ainem fufc 3 faring ; bad Itatnet getoann ber freiljerr bon
©djmiectyen2.
w 244*. 3)edfetben tagd fd&audft Ijerfcog ©ttljatm ben fttyfifcen 4 Ijirfc, ieb*
tictyem btertait feinen be* [wo] funbern Ijirfc. atfo fd&ancften bie fc$%n
bie 4 Ijirfc ben bfirgermaiftern ; bie luben bie fctyufcen bed anbem tags afle io
unb ire n>eiber unb gaben inen ain unber ntit pfeffer unb bratten unb
locin, fe& unb brotd genug*
W244-. atfo toarf man ben [tain urn ain Iteinet fflr 4 ft., ben getoann Ijerr
gQBotff t>on 2Bet$d, ritter3.
w 244». £)arnac$ fprang man atn forung urn ain Itainet, bad getoann ain 15
graff bonDrtenberg4.
w 225*. £)ie frauen tyaben 200 fctyribt um ain barest tuc$ getauffen, gefetten
unb fnecfyt tyaben aucty um ain barctyattucty gelauffen5. man $at Wgtet6,
fcfyotber getyapt unb um ain tyannen getogen.
W244*: ^cn necfyften tag bamatty fd^og man aud unb fd&ibet; atfo gen>ann2o
ain mitler mit fcfyiben bon gretyfingeu bad b8ft, 110 ft; bie bon Stugd*
purg genmnnen 11 Kainet in ber abentljeir. ir 3 fcfyiifeen Ijaben um bad
b&ft gefd^ibet, ainer bon Stugdpurg unb ainer bon gre^fingen unb ainer
bon ©d^ongatt).
w223*.[i9ob] Stud toad ftaten bie fttyftfeen finb getoeffen, toetctye bie ftatnet ge* 25
tounen Ijaben : 1 . grefyftngen 1 1 0 ft ; $at auc$ ju 1 1 mat ben jircf et troff en,
2. ber tyxx ». 8$m. 3. gegen bet na#t $at man— -gefcept. 5. 4wi (9R. Tl.y etganit
au« b. 12. *u. totm* fefclt t« &• !<*• 9to$ 'Dttenberg* fte$t in b: 'ben ne$fien tag batnadj
\6}c% man au«\ 17. jung gefeUen. IS. pnb gel. 19. in 6: 3t. man $at umb ainen
banen gelogen, u. bet bie giofien lfigin bat tljan, ber I>at ben tymen gewunen. 20. 6. oben
bie SJariante ju 3eile 16. 24. Xiefet <Hbfafr fefclt in 6. 26. 1 fctetjflngen 110 fl u. ba#
henlin 11.
1. fflem SBt. 224b. 2Kan lief in ber 4. Hem »t.225». 2)a« JMeinob gait
fflofenau, bie ®a$n tear 350 ©<$ritt tang, toiebcr 4 fl, 'barumb bie fafifcen fpruttgen
ber getiJtnnenbe $err toon ©i^mie^ott) mit ainem juetauf.
'toae ain 53e^em'. 5. 8lem 81. 225». 2)te 53a^n \Hx baS
2. 3«em 531. 224^. 3)a« fltemob ^atte ^ennen 'ber gematn aefeUen ober fne^t*
teiebet einen Serty toon 4 fl; ber @e» betrua 500 ©^ritte: bie 'gemainen tt>et»
toinner '[^rang in aflen tytn mer bann ber* uefen 200 <5c$rltt.
umb 2 f(^ue^\ 6. 9tem ©I. 228*. 3)ie 'flatnetter'
3. SRem©t.224b 2)te @^flfeen fliegm bdm flegefa gatten 6, 5, 4, 3 unb 2
ben @tetn mit 'ainem antritt' ; ber@tetn ®utben.
ttoog 45 U .
Digitized by
Google
1509. 125
barumB Ijat etau$ ba$ freufetin, 11 ff, getouneu. 2. ©ctyongato 100 fl,
3. aug^urg 90 fr 4. Sinbato 80 jl, 5. 3tug$j>utg 70 fl, 6. $affe(
60 fi, 7. @<$orenbotff 50 fl, 8. ©ttapurg 45 fl, 9. 9fag$l>urg 40 fl,
10. ®ei}«Ungen 35 fl, 11. Hugtyutg 30 p, 12. (Sunbelfingen 28 fl,
1 5 13. SWiufe 26 p, 14. SWiubefljaim 24 fl, 15. 3ngolftat 22 fl, 16. gat*
$a$ 20 fl, 17. ganbtyerg 19 fl, 18. SRcm^ad^ 18 p, 19. Slugfyutg
17 p, 20. 3tT# 16 fl, 21. ftetoburg 15 p. 22. $a(l 14 p, 23. 2We*
mingen 13 p, 24. Hugtyurg 12 fl, 25. 2tug^urg 11 fl, 26. fiaugingen
10 fl, 27. ©ur^borff 9 fl, 28. SDWnbel^atm 8 p, 29. ©ttafburg 7 p,
io 30. $affato 6 fl, [i9ia] 31. ©afet 5 p, 32. gaugingen 4 fl, 33. 8anb$*
$ut 3 fl, 34. grc^burg 2 fl, 35 SugSputg 1 fl*.
3)en nficfyfteu tag na$ bent fc^tcffcn gaben Ijerfcog ffiityalm &on wiuk.
©atyren unb Ijie ain rat, ieblid&et tail, ben fctyfiften eupfor 20 fl2. barum
fefcoffen pe 2 tag, unb tijit 2 faifc, unb toaS 10 p [bad] 65ft, unb barnacty
15 ain jebli<$ aine$ gulbcn ntinbet; bad 65ft getoann ain miller Don 8aub$*
perg. bie ftat f$endet ben fctyufcen tote t>or.
©en ne^ften tag nac$ fant 3acob$tag ba fatnen bte butyfenfttyftfcen; w^!'
bte enpfieng man unb f$antt men tote ben armproftfetyfifeen, it toaffen
918 3. unb in ber 12. ftunb giengen pe in bie Siofenato, unb toaffen
20 atte bing toot berorbuet, bafc man bed anbern tag* anpeng.
8m bonftag bot fant Ddtoatbdtag ba tieffen bie ro& unber bem taflwlSb.
urn ain f$euren, 40 p toert. bie muft man gefattot rennen, unb muft
bet tenner 100 pf unb f^toer feiu, unb rfinten 10 pferbt. ©aifcfyebef
oon gretyberg getoann bad 65ft4.
2. fkifcl. 8. 23. ttietenbetg 13 fi. 15. *u. b. — minber' fe< in b. 16. $iei felgt in 6
ber $affu*: »e* finb fo »i! jelten in bei Wofenau auffgeiit&t geweffen, ba§ fie vox grofei menge
glci$ gefe$en faben wie ain flat » ba fcat man gefunben jfi fauffen, nai man geroelt u. begat
bat. bie bUfrfenfaiifeen baben 700 werdfafttfr weit gefaoffen u. fcaben 24 fdju§ getban. item
900 u. IS fatytn legten bat gelt. 19. 4it ». 918' fe^lt in b fcier, f. oben Sattante ju
Beilc 16. 20. anfleng §ft ftiefftn. 22. 40 ft wett, u. (egt ain ieglifyt 1 fl. 23. 110 pf.
23. 'n. r. 10 pf.» fe*lt in 6.
1. 8ei Hem ©I 223b— 224» finb 4. ^cm «f. 227*: '3)U rog mucfim
uttter ber ubcrf^rift: '§cruac^ toer gefattet fcin, unb borft fainer fatn gaifet
unb totctotct cin ibtti$er [(^ufe ge« prauc^en, nun aflein bte fporen. unb bie
loonnen unb toietotel fc^tfe er ae» rannten, mueft jetliner ntc^t unber
fce&ttyaf bie iRamen ber ©eioiunet, i^rc 110^ fc^roer fetn. e« xoax gar gu ring
©eimat^orte unb bie 3<W ber ©c^ilffe ffir ain lajl, ban in bem atten f^iefien
aufgegS^tt. rannt man unber bem lafl toon 125 pfun*
2. 9ta$ Saltier gab ber ftaty ffir ben. e« toarb jefe bem ©ann« ©aum»
biefed ©^tefien 20 ft, $erjpg ©il^etm gartner aelicb gemac^t alfo ring, ber
10 ft. maint bie fd^euren ju gctoinnen, aber
3.9eem©t.226»:<916pfic^fenWiitjen; rannt ntyt. e« lieffen ni*t mer ban
man tyet 24 \$u%, unb tegt jebltc^er 4 rofi, unb legt ain jebli($« rog ain
f^fift ain gutbtn reinif^*. gutbin.'
Digitized by
Google
126 VII. 2)tc (S&romt toon (Siemens ©enber.
io.^a! C19lb] ** fant Sorinfeentag tieffen bic fctyiifeen mitatnanber; alfo ticff
ftc ain hamer toon 2lug$£urg aCc tyin, bcr getoann ain becfyer ffir 4 fl1.
«. «JJ: am fum^a8 ™# Saurentii forangen fie, 3 faring auff atnem ffi&,
urn atn bed^er fflr 4 fl, ben getoann $an$ 3acoB toon XBintljerbaur 2.
barnacty ain fyrung wit gfeictyen fieffen urn ain better fflr 4 fl, ben ge* *
toann ain Iramer toon SlugSpurg3.
w mk ^^ montag bawacty toarf man ben ftain urn ain bed&er, 4 fl toert,
ben getoann ainer toon 3^4-
©ie Ijafcen 24 fttytfc tl?an, unb ir 2 Ijaben jS 10 mat ben jirdel
troffen. *°
S$ finb au<$ tyfiren nnb buben unb Inectyt getoffen, unb aCe bing
geljatten toorben tine oben.
w 244b.' ^m afftermontag nac$ unfer tiebe frauen l?tmetfart f$ibt man urn
atfe Kainet. ber ain ti>a$ toon Sinbam, ber anber toon SlugSpurg, 3acob
SMljut, jtoeu jecfyner. ber Delljut getoann am fctyiben ba$ b8fl, 110 fl, 15
unb barneben me bann 120 fl. unb ain fiftterfnecfyt aucty toon 9(ug$purg
getoann ba$ frenfelin. [i92a] in bem fd^ieffen getounen bie toon SlugSpurg
8 fanen.
W244S. %m fumptag nacfy ©artljotomet gab ain rat 20 fl enpfor, unb legt
ainer 1 fl barju. unb ti>a$ ba$ biift 12 fl, ba$ getoamt fyie ain balbierer<2o
Incest.
W244b. 2Betc$e bie Kainet tyaben getinmen: 1. 2lug$purg 110 fl, 2. gin*
bam 100 ft 3. 3»emingen 90 fl, 4. Sluracty 80 fl, 5. StugSpurg 70 fl
unb ba$ frenfettn, 6. U(m 60 fl, 7. $erenberg 50 fl, 8. ^forfeen 45 fl,
9. 2lurad& 40 p, 10. Utm 35 fl, 11. 2lud& 30 fl, 12. §att 28 fl, 13. 8in* *
bato 26)fl, 14. £)in<fet$pitt 24 ft, 15. StugSjmrg 22 fl, 16. 3Kinc$en 20 p,
17.©c$ti>afel9fl, 18.£)iffingenl8fl, 19. Weittingen 17 p, 20. SBerb
16 fl, 21. Utm 15 fl, 22. £att 14 p, 23. Utm 13 p, 24. ©c&toafe
12 fl, 25. 2Rin$eu 11 fl, 26. ©e^ingen 10 fl, 27. Utm 9 fl, [i92bJ
28. Saugingen 8 fl, 29. SRegentyurg 7 p, 30. 2tug$purg 6 fl, 31. fcafl30
4. $an8 3acob t>on Sal toon 2Bint&etbaur. 10. 3)iefer u. bcr na^jte Hbfafc fefelt in 6.
13. &at man gefd>ibet. 18. Dcr $afiu« 'unb ain f iftlerfne $t — 8 fanen' fe< in 6. 19. Die.
fer 9lbfafe fUfyt in 6 nad) bet in a nun folgenben Wufjaljlung bet gewinnenben Stabte. 19. vor
f. 58art(>olome8 tag (19. 9lug.). 20. 1 fl. 21. b. fncd^t unb bad anbet Urfidj ©wcrlid) p. 91.
22. •». bie fl. b. g«n>.' fefylt in 6. 24. unb au$ ba« frenfclin 11 fl. 25. 9ld).
1. fflem »t. 227* 2)te 8a$n (in ber 3: Wa$ ffient »t. 227b tuicber ber
ftofenau) tear 380 @^ritt tang ; ber ©e* f<^on genannte @te^an 3»ittgenpein.
dinner ^ieg @te^^an 3tringenfletn. 4. 8!a^ 9lem 531.227b »ar ber @tein
2. 8^em ©I. 227b : <§an$ 3acob toom 45 U fctytoer; ber ©etoinner mar #ein*
@att toom SBinttert^aur.' x\§ ©urdtyart toon 3ilrt^.
Digitized by
Google
1509—1510.
127
im Sutafl 5 fl, 32. ©d&toafe 4 fl, 33. ©ant ©alien 3 fl, 34. ©tut*
gart 2 fl, 35. SRierenberg 1 fl1.
Dcr gatgen tyie ift t>on tin fetb* umgefallen2. ben Ijat man ge*w242*.
raumpt unb 75 Ijaupter barin gefunben.
5 21m freitag fcor bem palmtag Ijat ba$ famatfe gotten an ber toag wSi?;
14 be; ift grofer manget an milcty unb fctymatfe getoeffen3. • w220b'
2fa unfer liebe frauen tag iter gepurt ift bem Urticty ©ctytoarfcen feiussept.
ftaflung aerprunuen unb 4 anbere Ijfiufer barbei. d 317b.
Anno domini 1510 Ijaben bie Don 9fag$i>urg in bem l?trfcgraben
10 kt bem Ijailig (Sreufeertljor bid jfi bem emtaufc bad SoreuljauS bauen unb
unben, ate tang e$ ift, bur$gen>e(bt fetter gemacfyt, barein ju befyatten
ber gemeinen ftat toetn, famalft unb anbere notturftige bing ju ber tiffc*
rung unb traib auff ben Ififten.
£)er ro. laifer l?at gen SfogSpurg ain reic^Stag au$gef($rtben4, in
15 februario ba ju erfd^einen.
[t93a] Stat, 21 tag februarii ift ber ro. laifer tyie jum (Seginger tljor ein*
geritten5, unb finb im entgegen geritten bie bifd^off [oon] 9Hinfe6, £rier7,
1. 30. $aU tin 3ntal 6 fl, 31. €$»a| 5 fl, 32. 6t. ©alien 4 fl, 33. ©tfttgait 3 fl, 34. Bugipurg
2 fl, 35. flicrenbetg 1 fl. 3. bat *olfr»erct b> am g. 5. 1 pfunb fd}malfr. 8. 5Diefei Qlbfa^
ifl aut $anbf&)r. b 91. 330* aufgenommen. 10. lbaucn' etg&n|t au« 6. 15. faiftr 9R. &at
ain widjflag gtn 21. jft tomen im febiuar au«gefd)tibcn, barauff flnb feimn p«fonli$ ift bem
w. faifer bit 6 ^urffiTflen u. funfl 37 ffirftcn unb vil prclattn, grafftn unb anbtt ffrnb. 17. bie
bifaoff 3W<nfr, (Soltn, Itiet jc.
1. S)le ftamen ber einjelnen @e»
mimter finb mieber aufgefflbrt bei Hem
81. 226b ff.
2. S&attyer L c. : 'fced jard in ber mu«
djett toot mitfaflen [18. 9WSrj] ramet man
ben gatgen nnb fanb barin 75 baubter, unb
mad bafor geramet toorben, ba [ant $ctcr«
minb jant urli#d tir^ ummarf, ba marf
berfelbig tomb beuogatgen au<$ urn, bag
man in ramen tnfift nnb mtber bauen.
alfo erfanlet cr bed lard 1509, bag er mit
ben bieben umftel, bie $et man erft tret
tag barfor erbangen ; alfo molt ber pfarer
toon Dberfcaufen bie cortoer nit legen (an
in ben ftrdjof, alfo f^tcfet ain rant feu
bem bif$of, ber erfabefe, bag [fie] babin
bearaben murben/ 2>ie ©eber^ronif fiiat
81. 128» no<$ Bel: 'ben J>far$er mufi ant
e. ratt mit 15 fltemirben, bad er* ge«
fo>e^en lleg'. — flber bie Hfiumung be«
@algen« ju ber 3eit 'ba fant $eter« minb
fant Urli^d tir^ umtoarf' — am ^3eter
nnb ^auUtaa 1474 — (. 2Rflli<$ 1. c.
@. 244, 22 ; Saffer unter 1474.
3. ®gt. bie SBclffenljomer ©iftorte
1. c. @. 49.
4. 2)er 9lei(^tag mar au*gef$rieben
auf ben 13. Sanuar.
5. ©. fiber bad (Sinreiten be«£aifer«
gngger ©. 1269. - ffiatt^er ©t. 245b:
'Anno domini 1510 marb ain retc^ftag
audgefebriben gen ftngfpurg auf ber f;ail-
gen tret fing tag toon bem ermelten faifer
SWarhnUiano. ber rait ein $ie bornftag in
ber faftmu<$ [2 1 . fabr.] ; e« maffenb ^ie et-
li^ fflrften unb btfe^of, e« famenb at fur-
fflrften, on ber margraf 3ob.ain nit, aber
feine rSt bie maffenb fcie, unb maffenb
17 biftbof b.ie unb 10 metttio^ fnrften on
ben faiffer, nnb lie« im ber faifer bad
anttot flngen am ^aitgen oftertag (3 1 .9fla'rj)
tju bem baitgen fcreufe, ba maffenb afl
filrften bet, unb mad am rei^ftag noc$ nit
fit andgeri^t'. — 3>ad 3)arum bed @in«
ritted bed ftaiferd ift beftSttgt bur^ ein
©$reiben Sacob ©etterd an ben ftatb
ber @tabt granffnrt dd. 28. gebr. bet
Sanffen II @. 786 9h. 995.
6. Uriel toon ©emmingen.
7. Safobll. 3Jiarfgraf toon»aben.
Digitized by
Google
128
VIL 2)ie <£$ronif toon (Siemens ©enber.
ffiirfeburg1, ©amberg2, »i($ftet3 unb funfi me 12 btfd^off , me 3 tfatfe*
graffen4 unb tyerfcog ffiifljafat toon ©atyreu5. bifer reid&stag Ijat geioert
3 monat6, unb ftab in atgner perfon tyte getoeffeu 37 filrftcn unb bie
6 (j^urfurften7. bet faifer Ijat in bifem retc$$tag bon bem reicty tyitf loiber
bte SSenebtgev begert; ba$ l?anb bte ftenbt nit toofleu tljon unb gefagt, er*
per ben Irieg nit Don bed rei$$ toegen, funber toon be$ l?au$ bon £fter*
retc^d toegen, bamit er fein geptett unb lanbt toeittereu unb meren [»olt] 8.
faifer SKajimitian tyat Ijie fein tefcft remten tljan mit Jjerfcog grtbc*
ric$ bon ©actyfen, unb ift fainer gefallen, abet bie failbt bon inen, unb
Ijat ber laifer bon eblem geftain unb ber(a$ unb Ifohtet an im unb an to
feim pferb gel?ept unb geftert, bag man e$ ob 8 tyuuberttaufentmat gulben
gefctyeftt Ijat, unb fytben ainanber baib tool troffen 9.
[i93b] 3n biefem reictystag ift bem ro. laifer ain langer gtober, f$eufe*
4. Xer <paf[u« 4unb ftnb in aianer p.— 6 $urfur|len* fe&tt frier in b; f. bte ©ariante ©. 127
3tile 16. 5. 3n bifem t. fat ber faifer ben flenben fflrgefralten -ber ©enebiger »iberfpenia.fau
unb »iber fie ber ftenb fcitf begert j bat ift im wrjid)en worben, von wegen bafc er ain frieg wolt
fieren nriber fie nit von be« re. rei$l ttegen, funber bafc er fein lanbt unb gepiett erweittertt
8. fa>arpf rennen. 10. 'an im' erganjt au* b. 13. *gr„ fa/ fefrlt in b.
1. Sorenj toon ©ibra.
2. ©eorg toon Slmburg.
3. ©abriel toon <&?*>.
4. <Pfafjaraf (flurfiirfi) Subtoig V.,
^fatjgraf grtebricfc, ?fal$graf 3o$ann.
5. #etJog SBifyelm mat in Bug««
burg taut bet 338!. S. post invocavit
(23. gebr.): 'it. 22 & 4 § 2 bn. tomb 46
fanntten meiu gn. fcerrn fcerfcog SSBilbalm
toon ©atjern tonb annbetn bie toergaun-
gen tto$en'. SBel ben Unterf<$riften ber
perfbnli^ auf bem SRei<$«tage erfc$tenenen
gilrflen (Weue @amml. ber ffiete)S*8b-
faiebe n @. 135) fe$tt fdn Name.
6. 2>er SReicfcStag tourbe erflffnet am
2. 2Rarj unb bauerte bid 22. 3Rai. ©.
ba* ©cbrciben 3afob fetters an ben fflatb
ber ©tabt grantfurt bd 3anffen 1. c. II
©. 787 9ir. 999 unb ben ttet<$$tag«ab-
faieb in ber Hfteuen ©ammlung ber
fcei*«abf<$iebe II @. 132 ff.
7. (gin #ergei<$nt6 ber auf biefem
9tei$*tage antoefenben giirften :c. finbet
ft$ in ber @<^rift: Anno giinftebnbun*
bert tonb je^en iar / ©at bie faiferli<$
iD^atoefta't genn / Slugfpurg ain fatofcr*
(i$en Wetd^a/tag ©ef$rieben tonb gebal*
ten, mit irer 2Rai?cfiat ^abtcn, (guf
fftrpen, gfirften, gatoflti^en unnb toett»
Uc^cn, ^relaten / @rauenf fregen, ^ern,
toon ftetten, bittern, (Sbeln unb alien/
ftennBen be« ©eligen ffiBmifaen 9tei^
au& annber tref / fltcfcen ©otf ^aff ten, f o \ u
fot / t)tm rei$«tag (grf^incn / fein, dthdf
erforbert, bie anbern bur^ ir norurfft
n>ie bie / in bifem trud (ema^toolgenb,
att tonb ain peber na^ bem / f iirfeften be*
griffen, tonb annge^egt feinb ic. %m
(Snbe: ©cttuctt gu ttugftmrg. (Sr^art £)g*
tin «. 2R. ©u^trnder. Ouart s. a. Bug*
burger &rei$» unb ©tabtbibl.
8. @.^u Mantel®. 127 ff.
9. 9eem©t.230b(t>on fea'terer ©anb):
'2)e* jar* auff bem rei$8tag bo rannt ber
faifer 2Rarumlianu« f^arpf mit ^er^og
grtberi^ toon @a^fen, ^urfilrft, ^inber
bem bunb. ber faifer fam ceftlid? auf bie
pan, er ^et ain tocrli bedi unb ain berftn
rocxtf unb cefiU^e clainot uff bem ennel
unb auff bem tmet unb punbt. fie t^eten
ain guet rennen, e«gefd)adj uff mittvu^
toor pfingften (15. SOfai). e« ftel fainer
bama$ ; ba rannt margraff fcaflmirus ;
unb ain ^er^og toon ©raunf^toeig mit
aiuanber, bie tfyetten ain guet rennen
unb flelen baib.' — (Sbenba : 'Anno bcS
jar« am afftermontag in tfingftfeiren
[21. SWai) ba fret ber fyatfer ain »eif^
fte#en, er fta^ fetbgebennbt. [»t. 231*]
ber faifer bet ain grtene, gulben betfiu ;
man jta<$ fiber ain till, e« ttarb ntc^t n>ol
gepot^en'.
Digitized by
Google
1510—1512. 129
tictyer, paurifctyer mann an* Dcnmardt gepracfyt toorben, ber auff am
moQ am ganfe roc$$ lalb ober fd^aff (auff am malt) geeffen t)at unb ben*
fyot gcfagt, e$ tyunger in nocfy feinbticty K
Anno domini 1511 in bcm februario ift tyerfeog JBifljatm Don
sSBatyren mit 300, in rott 6el(aibt, tyie mit feinen fctytoeftew ©Untta unb
©abina, bie auff ainem »ergulbten toagen finb gefaren, mit anbern bit
to&gen mit eblen frauen unb iundfrauen burcfygefaren unb fiber nattyt l?te
gctt>cff en 2, auff bie tyodfoeit, bann ©ibiCa Ijat am fumptag exurge nac$23.sebr.
bem 70 tag mit pfatfegraff Subtoigen , ctyurfiirften ju £>afybeU>erg, l?ocfyjett
logeljept, unb bawacty an ber Ijerrn fafna<$t l)at ©abina mit fyerfeog Ur*2. anar3.
Itd^en Don ffiirtenberg ju ©tutgartten tyodfoeit geljept3.
Anno domini 1512 ju mitterfaften urn ain$ nacty mittag ift ^ie2i.anat5.
unb anberfttoa ain grofer erbbibum getoeffen, foft($ergeftatt, baft unfer
ftr<$ Ijin unb Ijer Ijat getoaggot line ain fd^iff auff [m*] bem toaffer, unb
isfttyiften unb lanbten, an ber loanbt tangent, finb Ijerabgefaflen4.
5Die fd^neiber Ijafcen SKartin gutter ju ainem junftmatfter getoelt,
ber Don jebermann fur ain frumen, erbern mann getyaften ift toorben.
er Ijat Ijaimlicty f<$tiffet tauffen madden gu feiner gunft trudgen unb ffiften,
barin ir ftget, brieff unb gett unb aCe$, ba$ ber gunft guge^Brig ift ge*
20 »>cff en , getegen ift unb im nactybotgenbeu jar nacfy ber trei Ijatftgen
fing tag ift er tyaimlicfy in ber fcfyneiber $unftl)au$ lomen unb Ijat mit 61531n3n-
benen fcfytiflen auffgefctytoffen bie trudgen unb ba 470 fl, ber gunft figel
unb etticty befigtet brieff geftoflen unb ift bamit au$ bem Ijaus gangen.
nun l)at aber er ficfy in ainer tyanbt gefrefet unb bertounbt an ben fctytoffen,
25 baft bie fd^toft barton finb ptuttig toorben. ba nun bie leut in ber fcfynei*
3. u. $at ficb, b«n$ot barnacfy btdagt, e8 tyunget in nodb, fajl fibel. 7. mit »il wagen beS
ftaucitiimet*. 8. aw fumptag »or $etrn fa$na$t (23. ftebr.). 10. 4ju £.' febjt in 6.
11. (Sbenfo: 'ju 6t.\ 12. Det flbfafe (left in 6 an anberet ©telle (auf 81. 334*). 17. fur
aincn frumen, fted&ten man wa* gea$t. 19. afleS: anberS. 21. b,au«. 22. bifen fc&l.
1. ©gl.£1)amm,Hier.Aug. I@.309 6. Sum 1510, toermaljlt gu ©etbefterg
untcr 1511. 23. gebr. 1511 mit flurfiirfi Subtoig V.
2. ©$.1511 @c$an(fnngett: S.post toon ber $(atg. — ©abtna, btejihtaere
Valentini (15. gebruar) ©1. 26*>: 'tt. @$tt)ejier ©tbtytteS, toetma^lt am 2. 2Jftirj
51 U 13 ft 1 bti. ttmb 104 fanttttcn mem 151 1 gu @tuttgart mit $ergog Ufri$ toon
gn. ^errn ^erfeog SCBttyatmen toon ©a^rn SBilrttemberg. ©a'utle @. 36. »gl. ilber
»nb ben gtoa^en frozen, pfaltjgra'fin bie betben ©o^jeiteti and) @enber«
tonb ber toon SBirtembera. , ati man fte Chronogr. ©b. VII ©I. 152a.
^aimfaret, tnb annbent geffymtcft bie 4. SSaW^etnlt^ fott bie 3a^refiga^I
toerganngen ttjo^en mtb 1511 patt 1512 pe^eti. ©. bie 9^ottj
filr tragerlon.' 2)emer« ©I. 320*> unter ben gortfefcutt*
3. @ib^tte, toerlobt in 9Mnc$ett am gen w. sub a. 1511 mit Sfomerfung.
©tabte^ronifen XXIII. 9
Digitized by
Google
i 30 VII. 2)tc (S^rcntt toon (Stenten* ©cnber.
bcr junftljaud bafelben fmb Ijin unb Ijergangen, ba $aben fie gefec^en^
bag bie fd^tog unb trudgen finb pluttig gctt>cffcn. ba ift folittyd ettictyen
bcr junft anjeigt tuorben. ba fte nun bte trudgen tyaben aufftljan, ba
Ijanb ftc ber obgemette ftud gemanglet, unb ttnetoot ftc SKartin gutter
ffir atn frumen mann getyalten tyaben unb gefectyen [i94b] Ijaben, bag fcin &
Ijanb crhrcfet unb bertounbt, ba Ijaben fte auff in ain ardftoan enpfangen.
ba ift er gefangen unb peinttcfy bon ainctn tat gefragt toorben; ba l?at er
ntcfyk tuetten beried&en. ba Ijat ain tat fotidfyd gett unb anberd in bed
SJWartin £>utterd l?aud tauffen futtyen. ba Ijat ntan ed afle$ beiainanber in
ainem fad unb bad gett in ainer aifnebictyd unber ber bebftat gefunben, [bte 10
bittyd] audgelert unb in bad l)aimtic$ gma<$ getoorfen, aber Iain fatter bar*
bon lomen. barnacty erft nacfy bil grofer angetfyaner matter Ijat er ben
biebftafl berjectyen unb barju aucfy, to>ie er notty nter etticty ber junft ber*
figtet brieff anjeigt, bie er in ber fcfyneiber junftfyaud unber bent pflefc
Ijab berborgen. bie Ijat man auc$ gefunben. ba ift er am 10. tag martiiu
ju bem galgen berurtailt tuorben. ba tyat er auff ber (eutter folicfyd ailed
nnberriefft: er fei unfd^ulbig unb Ijab nicfyfe geftotten; unb ift barauff
geftorben1.
Die ^Prebigerfird^ ift burdj ben prior, boctor £>and gabri, bid in
grunb abprodfyen toorben unb Ijat baran ain rSmifcfye gnab iutoegen^
practyt unb fie ganfe ausbauen unb getoelbt bid in bad 1515 |are2.
£)er toein ift feinblicty tljeur getoeffen ; man fyat urn 1 mag Reefer*
toein Ijte geben 12 be*
4. ba nil bie (cut im fct)neiberfau* fad? en bie fdjlofc plflttig fcin an ber trudjen, barin ber fdjnetber
junft gelt, brieff u. figel lag, ifl ba ain grofc gefdjrei worben, u. wierool e* ifl, ba§ SW. gutter eon
jeberman fur ain ftumen, crfcant, reblicben man roarb gefalten, ba bie fdjneiber bie trucfan Ipettcn
auffgefdjlofTcn unb ba* gett , flgel u. bie brieff nit fanben u. facfan, baf bie fdjlof an ber rrucfan
pluttig waffen u. ire* junftmaijter* fanbt 2H. %. erfrefet fcin, faben fte ain arcftean enpfangen
roiber in, ba§ er folic!)* geftoflen fab. 7. u. pelnlid) an ber roag gefr. 12. u. ba er bie
eifm bid;* r>at au*ge(ert u. ba* gett in ain fact tban, fat er bie ciftn bier)* in ba* faimlid) gmaer)
geworfen. 12. jum lefeten, nadj oil marter u. petn it. 14. im fdmeiberbau* auff bem foler
unber bem boben. 16. barum man in am 10. tag march an galgen fat gebendt. 18. u.
ftdj alfo barauff lauffen fanefen. 21. 6: boctor $an* fcabri, t>. %. burtig, prior r)i« im *Pre*
bigerclofrcr, fat fein tircr)en lauffen abprecr)en bi* in grunb unb fat ain romifdje gnab }uwegen
pracr)t u. fat ain fcr)one, neuen fircfan wiberumb auffgepauen, roelc^e am 24. tag decembris im
1515 jar garr au*gemad?t ift roorben.
1. ©. bit 'cronica ttcl»er gcfcr)t(^ten' Dtbcn«^rototnj ber 3)ontintfancr; ba*
81. 3» mtt 5lmn. 2)cmna^ fattb bie ^in« neben betleibete er ba« 3lmt etne« $of«
rttywtg in ber gajien bed 3a1jre« 1513 ^rebiger« Bei ^atfer SRarimiUan, ba« er
flatt, na^ ©affcr am 10. 3Warj. au* unter flart V. beiBe^ieit. S)te SBoI«
2. ©g(. ^^atnrn, Hier. Aug. I ©. 306 fenbilttfer §anbf<$rift f flflt bcr «Rotig t»on
unter 1515. @. aud^ bie 'cronica nett>er ber Srbauung ber Sixty nc6) bet : omnis-
aef$i<$ten' SBt. 16» mit 21nm. — 3o$. que structura perfecto decore 24. die
gnber war OeneraMfar ber beutfe^en decembris completa est.
Digitized by
Google
1512-1513.
131
[i95a] an fant Sortnfeentag ftnb bei bem {Rotten tljer 2 tyaufer Der* io. »ufl.
pruneu *.
81m fampftag box fant SWatljeud tag ftnb am morgen um biere in is. eept.
bcr ®($mibgaffen 2 Ijfiufer fcerprunen2.
5 Sfot funqrtag am morgen fcor ©tymouid unb 3ube finb in fant 3er* 24. oft.
gen pfarr 3 tyfiufer fcerprunen 3.
©a man bad f<$Ioj$ $oc$enfretyeu gerftert $at, Ijaben bie toon augd*
purg an fant Sflarctffen tag 200 mann ju rofc unb fu& gefefyteft unb 120 29. en.
centner jmfoerd4. unb an fant ffilijabetlj tag finb fie att toiberfomen. 19. «r*».
10 Anno domini 1513 ift bad ljungertucty }fi fant Urttcty gemad^t
toorben.
am freitag box bem patmtag ift ber ro. laifer gen augdpurg lomen5i8.«warj.
unb ift Ijte pliben bid xta6f pfingften6. bawadfr ift er gu lintg $ainrid& 15. m\.
»on ffingettanb jogen; bie Ijaben mitainanber am frieg gefiert toiber
tsKnig Subtoigen oon grandreid^7.
1. b: in 11 nmt&en bat ei ljic ju 3 mall prurun ; $ bem <tftcn an fant Sotinfcen tag ic. 5. an
fant €imon u. 3uba* tag. 8. 20 jentner p. 11. gemalet w. 13. ijl f. m. gen (A.
fomen u. ba bcliben bid pfingflen. 14. barnadj ift er in bat 9libetlanbt ju t. $ainrid}tn ge»
jodjen jc.
1. ©ft. 1512: Remain au«geben:
«n fannbt $ilarien (12. Slug.) ©I. 53»:
'it. 81 # 12g2 bn. jimerletoteu, man>
tern, tagroerdern tonb annbern, fo gerettet
tyaben, al« aim fcfflcr unb aim forenmeff er
ire tyetofer bet? roten tfyor toerbrunen finb;
it. 14 gulbin 3 & 5 6 fafifftern tonb
babern tomb bad gef<$irr, fo fie bargeben
^abcn.$
2. ©&. 1512: ©emain au«geben:
<8ountag8 nac$ natiuitatis Marie
(12. ©etot.) ©(. 54»: 'it. 63 gulb. 2 ^
18fil Wr. tfl mit alien fa*en tober bie
brnnfl ganngen, al« 3crban« tonb #atu*
HnS fcetofer an ber ©<$mibgaffen toers
brunen finb'. 2>aS toon ©enter ange*
gebene SDatum tann bemna$ nidjt rtc^=
tig fein.
3. ©91.1512: ©emain au«geben : an
fanbt Warciffeu tag (29. Oft.) 81. 56»:
'it. 52 gulb. 9 6 1 bn. jimerletoten, man*
rent, tagtr-ercfern *n$ toom toaffer jeflern
tomb f<$af tonb anberd to6geben toon toegen
ber brunft be« toatorS toon Hnntyufeu
$ato* 2c.'
4. ©. $icju 'Chronica netoer ge«
fc^ic^ten' ©1. 2*» mit ben Hnmerfungen.
2>ie «ug*burg but(^ bie $£$eilnatyme an
biefem 3uge ertoa^fenen Soften f. in ber
©9i. bed Scares 1512 ©1. 135».
5. ©81. 1513, 6*anntfungen, €J.
nad^ 3ubica (19. 2Wa'rg) ©1. 28b : «it
92 U 1 6 2bn. umb 146 fanntcn f^end*
tcdn faiferlic^er matoeftat tonb annbern
toereert bie toerganngen tvo^en. no: toff bad
mat fyit man fau. 3Kt. attain toereert 6
guberlin mit toif^en, jroo lapetn ^ainfalg
tonb 30 fan n ten SSatf^etn; in jebem
gubertin (agen 4 toortyinen in guter grSg;
mer 11 gulb in fur ben toorgef$rtben
ftatnfaf Utteranber @»artjcn'.
6. 3WartmiIian ifl in Hug«burg
(@ta'lin,tlufent^alteorte2C. @.375) na^«
gewiefen bid jum 25. 2Rat ; iebod^ tceilte
er nid^t tt)d' ^renb btefcr ganjen 3eit in ber
€»abt. @talin 1. c. ©. 375.
7. «m 5. Storil 1513 fam jtmfd&en
3Jiajcimilian unb ^Sntg $einrti VIII.
toon (Snglanb ein ©ftnbni6 )u ©tanbe,
ba^ bie SBiebereroberung atter fran^Sft*
fc^en ©ebiete, bie frfl^er etnem ber toer«
biinbeten gflrften ge^8rt fatten, bejtoedte.
$uber III ©. 399. @. bie S»eiferoute
toon Slugdburg Bid auf ben #rieg$f$au<
tola<j bet ©ta'ltn 1. c. e. 375, 376.
9*
Digitized by
Google
132
VII. 2)ie (Styrontf toon (Siemens ©enber.
23.«prii. 5ln fant Sergentag tft am grofer, bicfer fttynee gefaflen bi$ $u bent
fnie. [i95b] am 28. tag aprilis ift aber am grofer, bicfer fctynee gefaflen,
unb ftonben bic baum in hotter ptie. bie Ijaben fie att berberbt unb er*
23. 9to». frflrbt, bag biefelben frii<$t att berborben ftnb *. an fant Siemens tag ift ain
faft lattlje jeit angefatten, bie $at 9 nm^en anainanber getoert, unb ftnb 5
$u 2tug$purg unb anberfttoa bit tcut erfroren 2.
Anno domini 1514 [ift] 2ftatljeu$ Sang, ain burger &on Slugs*
purg, erfcbifctyoff ju ©atfeburg, ate er toon bapft 8eo ju ainent carbinat
gemacfyt ift toorben, Ijie ju SlugSpurg am 16. tag augusti in feinem car*
btnalftaib ba$ erftmat eingeritten unb ift bon feinen mitburgem gar tyer* io
ticty enpfangen toorben3.
Anno domini 1515 Ijat Ijte ain rat bie ljUfcin faben bor unfer (iebe
grauen lircfytljir anfencf ftcty bon neuem tauffen mactyen , bann barbor ift
fain tab ba getoeffen , funber an ber firctytoeicfyen unb bergetetcfyen jeiten
tyaben bie fvamer ir ham ba auffgefctytagen, ir tyitte mit platen berbedt. is
foticfys f)at ain capitet I)oc$ berbroffen , bann e$ bor nte ge^Brt toorben
unb bife ort in irer poffefc ift gemeffen 4,
5. ain fafi grofe feltyin. 'anainanber' fefylt in 6. 9. burdj b. fieo u. ainem carbmal sancti
angeli gema#t. 10. carbinatyabit. r>on fcincn WugSpurgcrn u. mitburgem garr eerlid)
enpf. n>. 12. liefer Slbfafe fe^lt in 6.
1. SBgt. Seonljarb 3Bibmann« (Styron.
toon SRegenSburg 1. c. @. 20, 26; bic
<)$eutingcrfc$c ©jron. SBt. 12K
2. 25gt. bie 'Chronica netoer gef$i$ten'
«l.'5b
3. @. oben e. 75 %. 3. SB9?. 1514,
©ctyannfungen , @. na$ 5Xffre (12.2tug.)
©I. 29b: it. 31 $ 6 6 2 bn. tomb gioen
aimer tt>etn« tonb tragerton, bem carbinat
de sancti angeli, btfer flat finb, filr gttJO
fiirftenfd)enna mttfambt toter fctyaff mit
totfetyen toereert; no. baneben toarb imtoer*
eert ain toergutte fctyetor toon jtoaty gteicfc
fiJrmigen ftucfen, bety 112 ft toerbt'.
4. (gtnen anbern bflfen (Sonfttft be3
ftattyeS mit bem ©ifctyof unb bem 2>om«
cartel bertctytet ebenfatts unter 1515 bte
SSeberctyronif ©I. 131»: '3n bifcm jar
&at ain e. ratty bem fitaig jit eern ain
gang erneuern unb pauen toBtten, bann
ber toorig, fo ain e. rat faifer gribrictyen
toon ber ^fatfc in ben Styumb jftgeen ge*
^>aut tyet, tt)a« erfantet; al« abcr ain e.
rat bie ^fetter auf bem gronbof gepant
tyat, ba tyat ber bi(ctyof, ainer toon 2ie<$-
tenato, fern unb beg capitals toappen
baran gematet, tcelctys ain e. rat, nrie
ni^tunbitti^, toerbroffen tyat; unb »ie«
toil ain rat barumb antyelt, fagt ber bt*
fdjof, e« jtee auf feinem gmnb jc. in bem
tyetten bie jedjpfieger (Sonrat $ert»artt
unb (Sgloff Sifflnger ainen neuen ge^*
fafien in bte firdfoen gemac^t, barein man
bte fetdj unb anber altarge^ierb betyielt,
unb bte fiatpir unb teamen barein ge*
mad^t, aucty bte fetben umbtyeng auf haU
ben attarn .mit ber flat farb, rot, arien
unb toeis, gemac^et, beffen bte ttyumb*
tyerrn unb toicarien tott toerben tooften
unb toermainten, bte toon Sfagfpurg tt>oI=
ten jfttott geve^tigtait in ir firttyen ffi^en
unb mactyen, unb ttoarb toil in irem capi*
tut gan^ grob bartoon gerebt, unb barob
atfo bifcia toorben feinb, bag fie bet na'ctyt*
tidier toeit mit ajcten unb anberm jeug
in bie firemen getauffen unb ben taften
tyaben jertyauen tooflen, tt>o nidjt ber toon
@tabton bartoor getoefen toere, ber fie
mit guete bartoon gcttrifen, ergetenbe, toaS
fttyaben inen bavob entfteen miJ^t; atfo
tyabenb fie fetches unbertaffen, tyabenb
aber in bem capitut tog getoorfen , toer
bie jiatyir auff bem grontyof umbfioffen
fott, bie inen aucty toee in augen gettyon
Digitized by
Google
1515.
133
[iMm]2fat 11. tag febiuariitft bcr carbiuaiaftatyeu* Sang mit 150 pferben
jfi SfagSpurg auSjogen in Botfctyafft laifer SDtajrimifianS ju ben fingen bon
Unger unb $otan gen $re$Burg * unb fiat] mtt im geljept $err SHarquarbt
»om ©tain, ttyomprobft gu 8ug«purg unb ©a&enberg, tyerr SBifljalm bon
5 SRoggenborff, ben btfctljum iu£)fterreic$, tyerr Sorenfeen, $anfen SWarefcam,
boctor (Sufointanum unb ©abriet SSogt2 unb funft btl anber. bifer car*
binal fat fo bit getyaubtet mtt ben 3 Itngen [oon] Unger, ©eljem unb
*Potan, bafc fie perfonlicty ju latfcr SKajimiUan gen SBien ftnb lomen, ba
mttatnanber frtb unb Bunbuus IjaBeu gemactyt3 unb barauff bife fratnb*
io fd^afft, bag latfcr SWajimilian feinem enefftn, ba finig gerbtnanbo, ju ber
ee genomen unb bermectytot l?at Stauam, linig 8abt$lau$ bon Unger totter,
unb barju fein encMtn SWariam, Knigin bon Saftifta, Kntg 8abi$tau$ fun
Subtotgen, Knig ju ©etyem, ju ber ee geBen unb bermectyot Ijat4.
1. ift bet c. 3R. 8. am 11. tag jana&rii au* gtfaefft f. m. — autsotyn in botfaafftttti* JU finig
fiabttlao ». Una«n u. f. Subwigtn, fcinen fun, unb t. ©iamunben o. tyolan unb [$atj bajftmal b«i im
gttjtpt btn SWarauarb ». 6t., I^omprobft ju SRcnfr, 91. u. »., 2B. ». 9*. ftci&ern, l?m Soiinfren,
mfrt&um in Dfi«rrei$, Sotyanftn SWarejtom k. 3. 'gen ^rt^burg' fe$U in 6. 'ge&cpf au«
6 trganit.
$at. alio tft bad tog auff boctor Wcityart,
boctor SWcttcr unnb boctor 2ttenbet ge*
fallen, t»cf<$e ifinafy mlt tren fnetyen
bte flatyir auf bem gronfcof mit etfen
ftangen gar umbjitejjen, bami fie alter**
fcatben fonft toot umbju|:ojfen toad, am
e. rat taftd fAtcr jtoat Jar Itgcn unb
mac&td barnacp toiber, aid fie bed jard
no<$ *>or augeu fleet, ain rat &at auf ben
grunb ni#t tomcu mflgen; ob fie f$on
barumb angercbt toorben feinb, fo fcabenb
fie ber faAcn uit ctar beftccn roBUen. alfo
geet ed mtt unfern jundtyerrn &u k.
1. 2)lefe ftcife tft befaricben In bcr
2)ructf<$rift Odoeporicon id est Itine-
rarium etc. D. Mathei Sancti Angeli
Cardinalifl etc., abgebrutft Bel grepcr,
Script, rer. Germ. II @. 321 ff., bie
€>enber toorgetcgen fytben bflrfte.
2. MarquarduB de Stain, praeposi-
tus Bambergensis, WilhelmuB de Ro-
gendorff. baro, Laurentius Saurer,
consiliariuB caesaris et yicedominus
per Austriam, Gabriel Vogt, secreta-
rius et consilariuB caea., Jo. Morascki,
baro, Cuspinianue, doctor medicinae:
oratores caeaariB ad reges. L. c. €>. 357.
3. 2>er in »ebe fie^enbe SSertrag
SRaxhnttiand mit ben StMatn Slabld*
laud fcon Ungam unb ©igtdmunb »on
$oten tourbe toon bem (Sarbinat ?ang
bid auf bie Ratification borbereltet, »a^
renb ftc^ ber ftaifer ton Sugdburg aud
bemiibte, im Rei^e btc WliM ju etner
mBgli^ft ^om^aften 3tud(tattung feiner
^Begeanung mtt ben genannten ftftnigen
ju erfangen. 3Jm lO.Sunt traf iWajimi*
(tan in SBien ein, am 15. roar er in Xraut*
manndborf, SBlabidtaud in ©rud a,t,
@igidmunb in ©atmburg; am 16. fanb
tyier bie feterli$e ©egegnung bee giirfieit,
am 17. ber(Sinjug in SOSicn (tart. SSal.
bad biefen ©njug beflngenbe Sieb bei
Sttiencron III m. 291 unb Johannie
Cuspiniani praefecti urbis Viennensis
dianum de congressu caesaris Maii-
miliani Aug. et trium regam Vladis-
lai Hunganae, Ludovici Bohemiae et
Sigismundi Poloniae apud Viennam
AuBtriae 1515 bei greyer II @. 304 ff.
@. au$ bie 'Cronica newer geWt^tcn'
©t. 20a; @cnberd Chronographia ©b.
VII m. 115b ff.
4. 3n ben am 22. Suit abgcfc$loffe«
nen ©ertrfigen mnrbe ber unaarlfcje if ron-
prin^ Subtota mtt bed ftatferd (Sntetin
3Waria unb ber flaifer fetbft mlt bcr un«
garif$en ^prinjefjtn Unna tocrma^lt, ie*
bo$ unter bem ©orbc^alte, bag btefe (S^e
iWajlmtnand unalltlg fein fofite, toenn
eincr feiner (Snttl, gerbinanb ober Statl,
btnnen cined 3«faed jtatt feiner eintrtte.
Digiti
zed by G00gle
134 VII. $te (S^ronif toon (Sfernen* £enber.
2i.3uni. Urn fant 3oljanne$ be* taufferS tag ift Ijerr 3acoB gugger, ber filr-
treffenlicty, reicty unb furftltc^ mann, aM bitt unb beger bed ro. faifers
jn Slugfyurg au« jogen unb [ijat] mit im fat. ntt fctyafe an ttainetten, eblem
geftain, feinberla<$en unb anbern ftuden, geljept ju Stogtyurg unb in
©ctytoaben, (mit tm) gen SBicn [i96b] gefiett unb fat. mt. ftberaubtourt1, *
bamit fai. mt. bor ben 3 fingen, aucty ben 2 jungen tingin [unb] anbern
grofen fflrften unb Ijerrn fein reictytum unb bermigen mit folic^em, tt>a«
er in feinen fctySfeen Ijette, erjeigen roer.
Anno domini 1516 am 17. tag septembris ift faifer SKajimUian
i8. €«»>r. gen 8lug«purg fomen2 unb ben anbern tag bamatty feiner mt. fd^mefter to
Ihmigunba, Ijerfcogin ju SWinctyen, mit fampt irem fun Ijerfeog SBUIjafot.
bie Ijaben ba bor feiner mt. tyerfcog VLxlid) toon SBirtenberg berctagt, urie
bag er feinen gemad&et ©abinam, ir totter unb fctytoefter, ganfc unerli$
unb unffirfrticty $alt, bie, fo toon ebtem ptut geporen fei, fctyfog unb raiff,
aucfy fie auff bie erbe toerf, mit fieffen trebt unb fie mit ben fporen ftecty is
unb trebt toie ain ro&, unberfctyulbt, unb barauff ba« recfyt angeriefft
nriber in.
2luff folios ift Ijerr Subtoig toon £utten , ain reiser ritter au$
ftrantfen, aucty ffir fai. mt. gangen unb $at im clagt, tme bag tyerfeog Ur»
(ic$ toon ffiirtenberg feinen fun ermirt Ijab, unb ijat bad re<$t audj n>iber*>
in angeriefft toon feiner mt.
[i9?a] Da ber faifer fofic$« geljiJrt $at, ba Ijat er etlicty teutf$ fflrften ju
im beriefft, ber nun bit ftnb fomen. ba l)at er Ijerfeog Ur(ic$ citiert gen
SlugSpurg jefomen , ba bor bem rectyten auff anctag anbtamrt ju geben,
S. raiftt 2R. Ijat Ijttt 3. ft. gebetten , ba§ er jft (etna mt. auff f. 3ob. b. t. tag gen 2B. (cm
unb mit im pring alle feiner mt. fofllic&e lleinet oon eblem geftain u. berlacfcen, ba# er ju %. u.
anberjtwa im €c$«abenlanbt ju befcalten &at geben, bamit a fein reityung u. faofc bie finig u.
anbei furjUn u. b^rrn lieffe fedjen. 17. be! t. f$n>. fl. — ift aucb, fomen u. &at ba torn faifer
tlaget, toie i>. U. t>. ©. fein gemactyel, it tocfter 6., fo uneeilicfc frab gefralten mit ^ off en u.
fcfyagen u. fte gefiifflet u. gefoott mit leflerwotten mit ben fteffen bab gefloffen u. nibeitrebten,
bie, fo t>on eblem, faifetlieb,em flam con iren »ota!tem bottom ; bie baben fie b^imlidj au< bem lanbt
3B. gen SWinefcen lauffen wegffleren u. b^iben ba ba* tedjt angeriefft. 20. feinen tciblicfcn fun
fo unTeblidj ermorbt bab.
1. 2)urc^ <§c$reiben an ben ^at^ »(. 31»>: 'it. 19 U 2 g 2 bn. tomb 32
dd. @>tam«, 24. 2Ra'rj, aBcigcttbotn, fonntcn »ctn« ju fa$. 9Ra»?t toctccruna
22. <%$x\\, SanbSberg, 28. «pril Itcg bratec^t tonb tragcrton ; it. 4^ 8 & umb
3)iajtmtltan fdne (^a^truben nad? 8 tanntcn toeing ju 16 bn. ^ergog SBil»
9iug«burg bti^jen, urn fte bann toon b«tm« unb feiner froto muter bofmar«
gugger nac$ ©ien Waffen ju taffen. f^atcf.'— 2)er faifer tarn toon tfaufbeuren
©runner 1. c. @. 51. ber, too er noc$ ffir ben 17. ©e^t. na(b-
2. 8ft. 1516, @$amt?ungen , S. aetoiefen ifl. ©talin, Hnfentbatttorte tc
post crucis exaltationis (20. <5tyt) ©. 380.
Digitized by
Google
1516-1518. 135
bann ba tocrb man nac$ orbnung be$ redden* fur ftc$ faren unb proce*
bieren. ' auff bife tagfafcung Ijat Ijerfeog Urlicty etfid&e Don feiner tanb*
fd^afft gefd&idt. auff folios , natty anclag, aubtourt, rcb unb toiberreb
tyat !ai. mt. in aigner perfon mit befifcung bit furften unb iter rfitlj auff
:5bem SRattyauS tyie am 11. tag octobris tyerfcog Urfid&en in bic auctyt mit
urtaU unb rectyt bectariert unb erfiinbt unb urn befyerjeit burcty feiner mt.
Ijerolb in bem erderlin auff bem 9tot$au« in beifteeung fat. mt. an be$
tyerolb* feitten auSgeriefft, bag tyerfeog Urticty toon SBirtenberg bon feiner
freffenlid&ait toegen , and) anberet bbfer tyanbet unb unforfame toegen mit
io urtail unb rectyt in bie auctyt erfiinbt fei, aucty in Ijiemit jebermann ber*
ffinbt, in ber offenfid&e auctyt je fein1.
Anno domini 1517 ift ju fant $atljerina im clofter bie tircty ge-
pauen n>orben,2.
[i97b] 9Ban Ijat tyie ain fctyaff roglen urn 3 fl geben, ain mag SRedertoein
is um 12 be, 935elfc$n>ein urn 14 be3.
Anno domini 1518 ^at faifer SBajimilian gen Stugfyurg ju fomen
auff Sotyannis baptifte alien ftenben be* ro. reictys jugefd&riben4. auff24.3uni.
bifen tefeften reictystag, ben fein mt. bor feinem abfterben tyie geljaften l)at
unb felb« refibiert Ijat, finb 3 carbinal fomen 5 unb bon »U lingen unb
2© furften botfetyafft, atte ctyurfurften unb fctyier afle fiirften, graben, freien,
ritter unb toectyt teutfetyer nation, bag barbor in 40 iaren auff lainem
reictystag fobil furften unb Ijerro erfd&inen unb beiainanber finb ge*
n>effen6.
2lm 6. tag julii ift ber carbinal Stomas Saitanus be« titete sancti
2. bo f. TO. felidfe* gtt)6rt fat, ba fat ct bit teutfefyn furften ju im gen %. gefobert u. bat b. Ulr.
t>. ffi. citictt gen %. jfl fomen u. ba bat recbj |§fi) etftan auff bic clag, nacb; otbnung bel redjten.
3. $. U. v. ffi. &at ain treffenliefce botfdjafft »on ben ftenben feiner lanbfdjafft gen H. gefebjeft.
bafeiben nacf) bit unbetfmnblungen ift t. Wl. am 11. tag oct., am fampftag nacb. Drjonift) (11. Dtt.)
felb* petfonlicfc mit ben fiirften auff bem JRat&au* ju friefct gefeffen, u. nacfc gefeltem urtail, umb
vefpet jeit, ift ber !. felb* in bal etdcilin gangen gegenwarfr bem <Per!acr> auff bem *Rat&au«. ba<
felben bat ber faiferlid) r^erolb ^. tt. bon feiner wiberfpenigfait u. ungeljorfame u. anber befen
banblung roegen in bie faiferlic^e aa)t vertunbt, roelc^er ^erolb bem faifer an ber feiten ift ge*
ftanben. 15. umb 1 ma§ ©elfctjwein 14 b.
1. @. fiber bic ber S^tung bc« #er* beganncu bit @t5nbc in BugSburg ctn-
iog« borangcl)cnbcn S3crf)anblunQcn unb jutreffen ; ber faifer tarn nac^ KuaSburg
bie 3Htunfl felbft @att(er 1. c. I am 27. 3unt. Sanffen II, 2 & 963
e. 205 ff. ; $aib, U. t>. SB. I ®. 462 ff. ««r. 1192.
2. @. bic 'Cronica newer gefctyebten' 5. 3)er iJarbinat %\o be ©aeta, ber
331. 29b mit fcmn. Carbinal ?ang , ber neu ernannte #ar*
3. S5gl. bic 'Cronica neroer gefc^icr)- binal tllbre^t toon ©ranbenburg.
ten'©t41b. 6. (gin 8erjetc$ttt6 ber auf bem
4. 3)a«au«f<$reibenbe«£alfer«, dd. 9letrJ^dtage anroefenben @ta'nbe 2c. f. in
«ug«burg 9. ©efct. 1518, fetjte ben «e« ber @4rift: '©ie'@tenbe be« t)aUigen
ginn be« Wei4«tage« auf ben 18. Styrit »b*mif*en Weit^« k.* bet ©3<fing, Hut-
bed 3a^te« fefl; er|t anfang« 3uli jebodr) teni Op. V ©. 284 ff.
Digitized by
Google
136 VII. 3)ie (Sfcronif toon (Siemens @enber.
Sixti, j>tebigetotben«, ain tegat [be$] bapft 8eo, am Main petfon, Ijie um
jroei nadfattttag eingetttten *. bem ift bet faifet unb attc futften engegen
getttten, auc$ attc ptteftetfd&afft mit bem Ijatttgtfim entgegen gangen.
[i98a] bifet catbinat ift unber ainem fctytectyten unb foottictyen Ijimet toon ben
tljomljettn in unfet fiebe gtauen firemen eingefiett tootben , mit atnem 5 -
f<$te$ten, alten t&ti) unb Ijiffcinftangen, gcet angefttictyen, au$ bifet utfacty :
be$ catbinat* biener bic fagten, toa man ben catbinat enpfieng, fo fettle
fetnen bienem ju bet ljunet, barunber man ben catbinat einftett, ba« taucty*
fafc, [bic] bifctyoff unb abbtftab unb atte$, toa« ite cappffiu, eDangetiet unb
epifttet ttiegen unb anljetten, tt>ie fte bann batDot an anbetn otten tyetten io
getyan. unb toaffen ba in iten otnaten bet bifd&off Don Slugtyutg unb
fein toet$bifc$off unb bet abbt Don fant Utltcty, bie tegten [\$ aucty auff
ba« fctytectytoft an. ba be« catbinat* bienet fo ain fd^fecfyte, ft>otti($e tiftung
attentatb fatten, bie ni$fc toett i»a$, unbettieffen fie e$ unb fasten unb
begetten nidft}. n
2lm etften tag augusti ift bet (egat am motgen in bet 6. ftunbt mit
feinen bienetn ju fuf gangen, unb bet catbinat Don ©atfcbutg mit im in
bie £ljombe<$anei, ba bet etfebtfd&off Don 3ftinfc, matgtaff JUbted^t toon
S3tanbenbutg,ju tyetbetg ift getegen. ba fotictys bet Don SBinfc Ijat toetnomen,
ift et inen entgegen* [i98b] gangen bi$ ju bet bljit be$ IjoffS. batnacty ftnb»
bie 2 catbinat mit bem Don SKintj tn bet ©ed^anei in bie cappet gangen,
ate fte gat ftainblicty unb $offtic$ Don im ftnb enpfangen [tootben] unb ge*
gtieft tootben2. ba Ijat im bet tegat, aucty [bet] catbinat Don@att}butg ffit-
1. bapfM 8eo leaat J&oma*, Pre spite r cardinalis be! litell sancti Sixti, ptebigetotbtnl.
2. umb mittafl jett. 3. in bet ptp«§ engegen ift gangen. 4. unbet ainem fd>le<$ten fcimel,
faict $alb fpctwei*. 6. mit ainen f#l., a. t. u. \). ft. geel angeftt.: 'bet nit 1 fl wetbt wag'.
7. utfa$, ba§ bt$ catb. bienet wolten fcaben ben bjrael, batunbet man b. catb. ainf., u. ba* ta$»
»a§ u. bei b. v. W. u. bed tt>ei<&bif$off# u. bel abbt* 0. f. UtU$l flab. 9. 'capplan' feblt
in b. 10. ttfigen u. fasten, el fotet inen $6, barumb nam nemanfc nidjfe gut* |fi im. ba nu
be* catb. bienet fadjen, bag nu alti plefrn>ett ba »a*, u. [man] it barmit fpettet, namenfie nic^fe
iibetaU. 20. *be« b.off«' febU in 6.
1. S3gt. bie 'Cronica ne»er gei^tc^- brucft bei greyer II ©. 397 ff. ©te
ten' 81. 47b tourbc in« 2)eutfc$e iiberfefet toon 3o>
2. @. gu ber im golQenben befdjrie* bannefi <&pti)%tx, ber QeiftU^en #ec$te
benen Ceremonte bie 3)rucff^rift (@en» 3)octor k. , ge»ibmct 3afob gugget :
ber« Ouefle) : De inclito ataue apud Son ber | (Setjlic^cit unb in teutj^en |
Oermanos rarissimo actu ecciesiastico lanben fe^ameften gapfttic^en aefdjidjt,
kalen. Aupusti Auguste celebrato in | bem erften tag be* monat $(ugufti
Anno Domini 1518, fete JakobusMan- ju ttng'd^nrg begangen in bem jar bed
lius, Friburgen8is Brisgaudii doctor, -^errett 1518. S. 1. eta., 8ug8b. ^rei«*
domini Maximiliani Cesaris Augusti unb @tabtbibtiot^ef. 33pt. audi) 3Jiap,
hystoriographus et conciliarius, toer» ®er^urf.,(5arb.unb(Stjbtfc^.3(tbrecttII.
fagte. 2)a« toon mit benttfete ©remptar toon 2Rainj unb SWagbeburg I 1 79 ff. ;
geiJBrt bet Kug«b. ^rei«* unb @tabt« $enne«, Sllbr. toon ©tanbenbutg (5.66 ff.
bibliotycf. 2)ic @^tift ifl and? abge* (Sine turje ©efc^reibung'finbet ft$ au4
Digitized by
Google
1518. 137
getyalten, nactybent im burd) laifet 3Wa$imifian$ anljalten bapft Sec ba«
catbinatyfitttin [t>erfi$en], ben getoonlictyen aib [beffen] ju tljon, bcr ju
ainem catbinal mhrt auffgenomen. ba nun cr ben atb Ijat Dotytactyt,
ba Ijat bed nenen catbinate cancer btfe« fctetoe , tm jugef(^t(ft,/ offenficty
5 berlefen 1: [greyer n @. 398].
[i99b] Sfladf Dettefung be$ btetois Ijaben bie legaten unb catbinfit mit
fampt bent ettoitbigen tyettn geltce 5Efltpljino, bet cetemonienmaiftet, bent
nenen catbinal bie neuen, rotten catbinatfawen angefegt unb ftnb ju bet
©ectyenei au«gangen in unfer Hebe gtauen fitctyen, unb ift bet neu carbinaf
io in ber tnitte gangen unb ju bet Itectyten l?anb bet legat Stomas unb ju
ber gfingen bet catbinal Don ©atfeButg.
[2oo*] 3m c$ot ift fftt ben latfcr bie ttectyt feibt ntit gulbin tiectyetn foftltd^
jfigetu^t getoeffen. ba finb bie catbinal auff bie glingen feitten geftanben,
bie ift an$ Bft(i($ ntit teppu$en jflgetictyt getoeffen ; unb jfi bent etften
13 ift gftanben bet neu catbinal, batnacty bet legat unb batnacty bet cat*
btnal Don ©alfcbntg. ba bie oBgemelten carbtnal bed faifet« jflhmft
Ijaben Detnomen, ba ift bet legat Stomas tyingangen ju bent attat unb
$at ftc$ angefegt, ba« antpt ju fingen. ba nun bet laifet mitfampt ben
futften in bie firemen n>a« tomen unb bent dfox jugieng, ba gieng bet neu
2o catbinal unb bet catbinal son ©alfefcutg bent laifet gat l?offttc$ engegen,
unb nad&bem ate bet laifet ntit laifetlictyen, tyoffenlid&en fitten unb gebet*
bten bent neuen catbinal Ijet glid getoinft, nam in bet laifet an fein gtin*
gen feitten unb ffltt in mit im in ctyot, unb ftnb in folictyet otbnung ge*
ftanben :
5. €tatt be# ganjen ^affui •batnafc ftnb bie 2 catbinal — offenttcf) oetlefen' bcifjt e* in 6 : 'unb
ftnb bafelben bit 3 catbinal in bie cappel gangen ; ba $at bet neu catbinal ba bem legaten in
namen bei bapfti ben gcwonlicben aib tfcan, fo ainet ju ainetn catbinal mitt gema$t ; ba foliefc*
bef$e$en ift, ba $at bed neuen catbinal* canfrlet mit lauttet ftim gelcfen bal bteoe, be* im bet
bapft bat geftietf . X>tr in unfetem lejte folgcnbe Snfcalt beffelben fefclt in b. 6. bei bteoi. 8. ba#
totcatbinalftaib. lO.getcdjtcn. 12. 3m Dtiginal : auff ben f. 16. in 6 : Olid fie in bet fitd^en in d>ott
finb fomen, ftnb fie auff bie glingen feitten geftanben ; bafelben ift bet neu c. ju bem ctften geftanben,
bet legat batna$ im anbetn ftftl, im 3. ftftl bet catb. ». €>. ; bie freest feit im djon ift bem
feifet gfibetett getoeffen. 18. ba nu bie 3 catb., ba in ftictttn geflanben, oernomen faben, bag
bet f. tomen ift, ift bet leg. $ingangen jfi ben $ottaltat, ba ba# ampt jfi fingen. 24. bieweil
ftdj ber c. $at angelegt, ift bet f. mit etlicben cutffltften u. ffltftcn mit gtofcm fcoffgcfunb in
cbett eingangen, tvetefcn bet neu c. u. bet v. 6. ftnb engegen gangen u. [baben] ^cfflidj geprcng gegen
ainanbet ttiben u. etjeigt, u. nac^bem bet t. bem neuen c. wie ainem pteiget bat glict gewinft,
bat et in genomen u. ncben in im ebon an bie glingen banb geftett, ba ba< geftiel aUentalb mit
gulbin tiedyet umb^endt ift geweffen. bafelben jft bet fteefcten (?anb ftnb fte in folid^et otbnung
geftanben ic.
in bet 2>tucff($rift : 2)ic ©tenb beS ^ai| t^c! tin (Sjcm^Iar.
liacn ^omifc^cn ftt\$S *c.t aBgcbrudt 1. ®ie$e bie im ^ac^fotgenben toor*
bei»5(ftng, Hutteni Op. V @. ?81 ff. fommenben Wcbcn bet 3Kanltu« 1. c.
auf @. 298. Huc$ toon biefct ©c^rift [greyer].
befifct btc«ug«b.*rci«. unb ©tabtbibtio-
Digitized by
Google
138 VII. 2>ie (Stytomf toon (Siemens ©enber.
Stuff ber freeze fymbt: laifer STOarimitian, carbinal DonSWinfe,
tf<%™ff Subtotg, ctyurffirft, Ijerfeog griberi^ Don ©actyfen, ctyurfurft,
^fatfegraff gtibcri^^falfeflroff Ot^ainric^— [2oob] Safimiru*, ifciebrtcfy,
3o$ann$ Sllbred&t, gefcritber, margraffen ju Sranben&urg *, 3o$ann«,
lanbtgraff ju 8euc$tenberg2, Ijerfcog Slntljon bon Sotljertngen 3 botfd&afft. &
Sn bcr glingen feitten: carbinal son ©alfcburg, 3Rariauu$ Sarac*
tiolus, bed feapft* protljonotartu*, [bcr] erfcbifctyoff &on Sremen4, Mfc^off
3erg son ©aben&erg5, btfd^off ©abrict Don 2U$ftet6, btfd^off Sriftoff Don
Sugfyurg 7, pfatfegraff §an$, abminiftrator ju SRegenSpurg8, bifd&off
§ainric$ Don SRafeenburg 9, Ijerftog Srenft Don ©aijren, abminifttator ju 10
^affato10, Aetata S3ononiu«, bif<$off ju Srieft, fai. mt. rat11.
Stuff folicfys $at ber (egat bad ampt angefangen. ba Ijat bed legaten
cerimonimaifter gu bem altar geftett an bad ort, ba man bad e&angeli
lift, bad creufe nnb barljinber ain ebler Urfiner, ber $at bad f^toert unb
[ben] faiferlictyen ^ut geljept, melted ber bapft bem laifer gefctyidt tyat 12, unb is
auff ber anbere fettten, ba man bie epiftel lift, tft geftanben bed legaten
Ijoffmaifter, feined bruberd fun; ber l)at in [201*] feiner Ijanbt in bie $8c$e
auffgeljept ben carbinafl)ut fur ben neuen carbinal. unb na$ Derpringung
bed amptd $at fi$ ber carbinallegatud Stomas ob bem altar umfert
unb ben neuen carbinal ju im fur ben altar beriefft unb bife fermon, so
ejtyortacion, oration unb prebig ju bem laifer unb anbern ffirften, ba
gegentoirtig, gettyan: [greyer n ©. 399].
7. protbonotari, gefanbte botfc&aft jfl bem foifet. (S^riftop^otu*, c. ju 99rem, r;erfcog o. JSraun-
faweig. 12. naefcbem jcberman gefteflt ifl roorben, ^at bcr 1. bad ampt angefangen. ba bat Dome
flicud, obcrofter capstan bed legaten an bat freest ort bet altar*, ba man bad eoangeli if* gewont
ju Iefcn, ainen geftelt, bei bad crcufc l?at get/ept u. t)inbcr feinem rugfen ift geftanbtn bet tjoefc*
gcboren r>err, ain Urftner, ber f?at in feiner fcanbt gcr/cpt bad faiferlicb, (ofrlicb, fdjmert u. [benj (aifei*
lichen, foftlict)en bjlt, mit jipflcn babjnben wte ain infel, »eld>ed b. fi. bem f. ju ainec oereerung
bat jftgef<r)ieft. 22. 3n b lautet bie ©telle : 'IRaeb, ber wrpringung bed amptd bat ber legat
{i$ auff bem altar umbtert unb ain furfec oration ju bem faifer unb ffirflen getfcan unb ben neuen
carbinal fur ben altar beriefft. ba ifl er fomen unb ©or bem altar niberfniet; ba bat ber legat
bem neuen carbinal ben rotten carbinalbfit auffgefefet unb im anjeigt, wad folicfee roirbigfait er«
fuck «nb im fein lob beraud gefltic^en feiner gepurt b^alb, unb au$ ba§ er were ptimad in teutfeb^n
' lanben unb ain $urfurft unb i^ ain carbinal , bafj er gewalt b.et, bie |»ei b.5a>ften fcauptet ber
criftcnr>ait, bapft unb faifer, bdftu ju erweflen'. t)\t in a nacb,folgenben 9teben feb.len f&mmtlicb, in 6.
1. Caflmir u. beffeu jiingete ©tiiber 5. ©eora toon Jtmfcurg.
griebrt^, ^Jrobft ju fettijburg (+ 1536), 6. Gabriel toon <5$b.
3or)ann Sllbre^t, ber fpatere (SrjBif^of 7. (S^ripop^ toon ©tabion.
toon SWagbeburj (f 1551) — @ityne be« 8. 3or)ann(in.),etn iiingerer ©ruber
SWarfarafen grtebrtc^ be« Sllten toon ?ln«- bed tfurfiirften ?nb»ia V.
r3ac^»©ar;reutr>. 9. $etnri<$ III. ©ergmaier.
2. 3o^ann, Janbgraf ju geuc^tenberg 10. (Sin iiingerer ©ruber be« ©crgog*
u. $err ju ^freimbt ©il^elnt IV.
3. Sfoton ber ©ute. 11. $eter ©onomo, faiferttc^er Siati)
4. (Sfcrtftopr) to. 8rauufc^tt)eig«2Boi» n. ^anjier.
fenbiittel. 12. @. bie^u ben Kbbrucf be« aiten
Digitized by
Google
1518. 139
[2oib] Da ift bcr neu carbinat f omen unb [ift] bor bcm attar unb [bent] tegaten
niberfniet, unb [ift] int t>orgcfagt unb audgetegt [toorben], toad bie tirirbig*
fait bed carbinafatf<$ auff im trag, erforbere unb eraifcty, [bag er] fotid&d
aud^ ntit ben toerdfen fcerpring. foticfyd §at er berf proven jtt ttyon tine
5ain lorfamer fun. auff fotictyd l)at er im ben carbinatljut auffgefefet unb
ift ftitct betiben fo tang, bid bag bed faiferd canterei bad te deum lauda-
mus Ijaben audgefungen ntit orgfen unb truntetljen. bama<$ l)at ber legal
etticty collect unb orationed fiber ben neuen carbinat gefproctyen. barnad^
ift ber neu carbinat auffgeftanben unb neben ben faifer an fein ort ge*
10 ftanben. barnacty l)at boctor Sorenfe Scoctyen, te$ iwmii carbinatd canfeter,
ntit tautter ftim ba bife bandtfagung tl)an : [greyer n @. 399],
[203a] 5Kac$ bifer bandtfagung l)at ber btfcfyoff Don £rieft in nanten bed
fatferd geanbtnmrt: [greyer n ©♦ 400].
[203b] SDarnacty l)at ber (egat anber bSj>ftti$ brieff bent faifer ntit alter
wteberentj fetbd flberanbttourt, bie l)at boctor 3acob Spiegel, fai. ntt. rat
unb fecretari, ntit tautter ftim ba offenticty bertefen, ti)ie l)ernac$ bolgt :
[greyer II @. 400] ♦
[205*] 5Ka<$ fotictyem §at ber fegat fai. ntt. ju bent attar beriefft unb ju
feiner ntt. bife oration getljan : [greyer n @. 401].
20 [206a] SDarauff, an^ bed laiferd be&etcty, l)at ber bifcfyoff bon SErieft bife
bandtfagung tl)an : [gic^er n @. 402] .
[2oeb] 5Ka$ folictyem attent §at ber (egat fteenb ob bent attar bent &otdf
ben fegen geben unb fi$ audjoctyen ntit ben priefterlictyen !(aibern unb
bad carbinafftaib angetegt. bawacty l)at ber laifer, beibe carbinat unb
25 tegaten, atte d&urffirften unb furften bent neuen carbinat bad gtaib geben
5. 6. ju bem ganjen 9lbfafo: 4ba ift ber neu catbinal fomen — catbinal&ftt auffgefefcf bie $a*
riante j. ©. 138 3. 22. 6. canterei mit fingen, pfeiffen, trumetben, jingen unb otglen.
8. *unb otatione*' feblt in 6. 11. unb r;at bafelben incn burcr) feinen canfelcr boctor Corinfcen
3cod>en mit tautter ftim lauffen band fag.cn umb bie grofc eer, bie im auff bifen tag bewiflen ift
roorbcn. 2>ie 9tebe felbfl feblt in 6. 13. nad) folictyer bancffagung bed neuen carbinal* bat
ber faifer in feinem namen barauff lauffen anbtrourten ben bifcr)off oon Irieft aud) ganfc ^offlict),
ba§ er folicfycr eer roirbig were, barju im fai mt. toer oerbolfen geroeffen. 14. barnadj \)at ber
legat ctlid) bapftlicr; brieff felb* offenlid; anjeigt unb bem faifer uberanbtrourt mit atler rcwcnfc,
n>eld)e t»on be* faifer* fecretari, boctor 3afob Spiegel, offenlid; mit lautter flim oerlefen finb
»orben. 19. 6: barauff ber legat ben faifer fur ben altar beriefft r;at unb im ba ben but
auffgefefet u. ba* fct/toert gegeben u. ba ain oration getb.au, roa* foiled* bebeut unb auff im trag,
bafj er ain befd)irmer fei ber ganfeen criftenlidje fird)en. 21. b : barauff ber faifer buret; ben
bifeboff t»on Zrieft bapft 8eo u. bem legaten f>at lauffen banctfagen u. fid) erpotten, lanbt u. leut
u. alle*, wa* er \)ab, au$ fein aigen leib u. leben, barjfiftrecfen fur ben romifefjen flul u. (bie]
ganjje ctiftenfait.
2)rudc« bet SBiJdmc] V ©. 298 u. ben toom 5. 2Rai 1518 ebenba @. 299.
©rtef be« $a^(le« ?eo an 9Ra$imtUan
Digitized by
Google
140 VII. 3)te (S&ronif toon (Siemens ©enber.
fei« in fein Ijerberg in bie £>e<$enei unb barnac$ batben legaten; barnacty
ift Jebermann an fein Ijerberg gangen.
li. 3uu. [207*] Sm fumptag bawac$ Ijat ber carbinal Don SWinfc in gegemohrttg*
fait be* faifer* unb adet fflrften Ijerfcog Sriftoff son ©raunfctytoeijg in
unfer liebe fSrauen firemen ju aincm erfcbif<$off ju ©remen getoeittyt1. 5
21m 5. tag augusti finb bie 3 carbinal fflr ben faifer unb anbere
furften unb ftenb, auff bent tetd^tag berf outlet, ntit ainet butt, [Don] bapft
8eo jugefctyicft, fonten unb [Ijaben] tyilf ttriber bie Surden begert2.
Snt 20. augusti ift finig ©igmunb* Don $olan botfd&afft, $err
grafmu« SJitettiuS, bifc^off ju $Iocen, l)err 9tapl)ael, pfleger ju Senben, 10
unb Ijerr ©oguflauS, marfctyatd in Sittuama fflt ben faifer, 3 carbinal,
att ctyurffirften, ffirften unb afle anbere ftenb, auff bifent reic$«tag ju3lug$*
purg Derfamlet, aucty ber anbem finigen unb ffirften botfetyaften lomen unb
ttriber bie 5Eflr<fen unb anber ungtfiubigen $ilf begert3, bie ba« linigreid^
$o(an befctyebigen unb fiberf alien, ber faifer Ijat fetb« ben 3 carbinalenis
unb bed fing« Don $olan botfetyafft geanbtourt, bag er ganfc toiflig fei,
toiber bie 5Eur<fen ju ftreitten, Ijat barauff ben ftenben bed ro. reutyt et*
ti$e mittet furgefctylagen, ttrie man folt mit foltctyem frieg fflr ficty faren,
unb ju u>ad jeit folid&S befc$ec$en folt. ba aber ber faifer in bifer mitler
jeit geftorben ift ba ift fofi$* fumemen aucty atted ertofefyen. 20
@tlic$ tag barnacty Ijat margraff SafimiruS bon ©ranbenburg mit
jundffrau ©ufanna, Ijerfeogin toon STOind^en, Ijie ju Slugfyurg tyodjjeit ge*
Ijept am 25. tag augusti4. ber ro. faifer $at gefd&idt, bie braut ju en*
^fad^en, bid gen grtbberg ju bem berg mit atnem grofen raifigen jeug
5. fcm f. batna$ ifl \}tx$o$ (liifloff, bif4>Dff ». 58r., ain fabntx, jungfT, langei, fmitiMitftti ffaft i& bem
II? om I? it, in gtgtnwirtigfait be* faifer*, btr cat bi rial u. oil furfltn »on ban coib. o. 3W. $u
aintm priefici u. ctfrb. jfi 8t. gaockbt wotben. 8. differ unb bet nac&fle *bfafr, fe&Iwb in a,
finb au# b, 91. 343» ff. aufeenommen. 22. 6., b. »cn URinc^en, — b;. ©ilbalmtf e. 9.
ftb.n>eflcT.
1. 2>tefet 3(!t fanb fiatt am 11. 3u(i. habita coram omnibus sacri imperii
©. ben audfilbrlt^en ©cri^t in ber cit. electoribus plurimisque Germaniae
2)ni<ff4tift bet ©ifefing 1. c. ©. 298. principibus. Die Veneris. XX. Au-
2. Proposita per reverendissimos gusti. Anno domini MDXVIII. As-
legatos apostolice sedis coram con- sistebant eidem magnifici duo alii ora-
ventu imperiali Auguste. Quinta die tores d. Raphael castellanusLendensis
augusti a. 1518. i)it 9?ebc bed pfyfi* et Boguslaus Littuaniae marschalcus.
lichen ?egaten Xftamaft be «ior gulefet 8ei ©BdHng V @. 237 ff.
abgcbrudt bet ©Ming V®. 162 ff. 4. Sine fe^t au«fil^rU^e ©ef^rei-
3. Oratio per r. patrem dominum bung bieftt ©o^jeiWfeterli^feiten be*
ErasmumVitelliumepiscopumPlocen. flnbet fi($ unter ber uberf^rift: 'gfirfx*
in celeberrimo August, conventu ad tidjer unb (Srentreic^er ^o^tjeit, fo be*
caesarem Maximilianum nomine vie- f($e$en t>nb ergaugert feinb gu ttuatyitrg
toriosissimi regis PoloniaeSigismundi in ber Jfa^feru^en pat, 3m gfinffeeteu*
Digitized by
Google
1518. 141
ben erfebifctyoff Don SJremen unb margraff 3oac$im Don ©ranbenburg,
ben cfyurffirften, unb feineu erftgeboren fun Soactyim1.
2Un ffaine toeit barnacty ift bet fatfer mit bent preiger unb alien
fflrftennttt ainem grofen raiflgen jeug ber braut entgegen geritten bis p
5 bet Sedfarug!. ba tft men bie hxaut begegnet, ftfcent auff ainem Dergutb*
ten toagen, mit toeiffem, fliegeubem Ijar oneingeftod&ten, bartyaupt, unb
fyet ain franfe auff Don feinberlacfy unb ebfent geftain2, [207b] unb fag bet ir
[ir] tyoffmaifterin3, unb Dotgteu it na<$4toagen mit bent frauenjimer, unb
toaffen ber braut bruber ba, Ijerfcog SBitljalm, Subtoig unb Srenft mit
io 600 pferben. bie braut ift ju bem erften Don bem fatfer gar fitrftticty unb
. Ijofflicty enpfangen toorben, barnacty Don bem preiger, ber Ijet ain gutbin
toappeurod an, bamacty Don alien fftrften. bie Don 2lug$j>urg Ijaben ber
braut 200 mann , au$ ben junften auSertoett, faft toot erbufet, entgegen
gefctyidft. bie Ijaben Dor bem raiflgen jeug ben Dorjug getyept mit baugen
is unb trumen. fte alt ftnb mit Dit trumefljer ju bem SRottent^or einjoctyen,
unb ift ber preiger jtoifctyen bem laifer unb pfatfegraff Suburigen, bem
$urfurften, geritteu, unb neben ber braut toagen ift ju ber Irectyten
Ijanbt gerttten margraff 3oac$im, ber d&urfurft, unb ju ber glingen
^anbt ber erfebifctyoff Don Bremen, barnad^ bie anbern fitrften in irer
20 orbnwtg.
35a fie ftnb lomen ju fant Urtic$« lirctyen, ba ift ber laifer, preiger unb
aCe fiirften Don iren [2osa] pferben unb bie braut Don irem toagen abgeftan*
ben, urn ain$ nad^mittag, unb finb in fant Urtictys lircfyen gangen. ba*
f etben Dor bem altar l)at ber carbtnaf Don SKinfe, ber feine pontificalia Ijat
.25 angeljept unb bie infet auff feinem Ijaupt, ir getoartot, ftat] fie Dor inen
alien eingefegnet, Dermectytot unb einanber ju ber ee geben. [ba fagt
ber faifer gu bem preiger, bag er bie braut barauff toot frainbli<$ urn*
2. ,3oa$im'' fe$lt in 6. 5. ityenb in ainem gulbin rod jc. 6. u. fcet ir weifj, fliegentS
fcarr onaingeflot&ten tyerabgetyanctt. 8. u. nad) ir ffiren 4 wagen mit irem frauenjimer, u.
warbt gar fyerlicf} enpfangen, jfi bem erften oon bem faifer, barnatfc Ben bem preiger, ber ainen
ttapenrocE an tyet Bon ainem ganfr gulbin fhtct, barna$ ton alien furften. 12. ain rat Ijie tyat
ir au$ 200 }& fu§ in $arnif<$, ain aulflaupt, luftig, toot erbufet oolcf oon b. jflnften eng. gefefy.,
bie oor bem raifigen jeug oorfcen jogen ftnb u. mit grofem Bfeiffen, trumet^en u. »augeu fcic
einjo$en, umb bie erjten un na$ mittag.
tyuubert tonb atfctjetyenbcn' in bent an* am SWorgen bed 25. Slug., etnem 2Httt*
gqogenen 2)nt(f Bet ©iJdina V ©.,290 ff. tcoc^, toon &ter na$ 3tug«burg auf.
1. 293ie au« bicfer ©(^nft j^u etfetyen, 2. @. bie ©efc^reibung be« 3«Be8
DerUeg bie ^rinjeffln mit pra'tyigem ber Srautl.c. @. 290 ff. $gt. an^Wat)
Stufjug bie @tabt 3Wfin^en am SWontag, 1. c. ©. 187 ff.
23. 2lug., ilbemac^tete in griebberg, 3. (Sine toon 2lc$am.
ra^ete am 24. 3hig. bafelbfl nub Bra$
Digitized by
Google
142 VII. 2)ie (£&ronit tocn (Siemens ©enber.
fteng; ba« tljet er gaufc abetic^. unb ftnb barnad) au$ ber firemen gangen
unb nriberum aufgefeffen unb [Ijaben] bie braut unb preiger an ir tyerberg
beteibt. ba fie auff ben ©einmarft finb lomcn am fitrjiectyen, ba finb 12
titter unb burger serorbnet getoeffen, bie Ijaben tnit ainanber geftoc^en
unb gerinbt1. ju abent fat man ain banfc geljept2 unb biefefbe nat$U
auff bie fc$to>abif$en art Ijodfoeit geljept unb ju ainanber gelegt. ben
anbem tag barna<$ ju morgen* 3 ift ju bem pretger unb braut an ir Ijer*
berg lomen ber faifer unb afle ffirften, bie finb mit inen ju firemen gan*
gen gen unfer fiebe Srauen, unb [2osb] ber preiger unb [bie] braut unb afle
n>eltti$ ffirften tyaben mit bem laifer ju mittag unb ju nad&t geeffen unb w
mit bem carbinat bie gaiftlictyen ffirften, bie Ijaben bife Ijodfeeit auSge* .
fatten.
'Die braut ift na$ ber tyodfoeit 2 tag ju 2lug«purg pliben, barna$
ift fie mit bem preiger unb feinen brfibern unb pfaffcgraff griberictyen gen
9ln$pac$ jogen, ba fie gar ljerr(i<$ enpfangen ift toorben. i*
Stuff bifem rei<$$tag ift boctor SWartin gutter in ainem gtaibt auc$
l)ie gemeffen, to>e($en Ijerfeog gribericty son ©acfyfen bei im auff unb au«*
geljatteu $at4.
1. lganj abeliefc' fefclt in b. au* ber f. Url. firdjen g. u. auff ire pferbt u. roagen gefejfen ,
ber preiger ifl inmitten be« faifer* u. pfatfegraff Subtt>ig3 geribten, bamacfc bie anbern furften, aU
in irer orbnung. 4. u. etlicfc burgee ba auff bet ban gewtffen. 5. *u. gerinbt' feljlt in b.
5. na$ bem nad&tmal. G. u.batnad) biefelbige >ad)t bat man ben preiger u. btaut §&famenge«
legt u. fyabtn bei ainanbet gefcfclauffen u. ben fdjwabifctyen prauefc gebalten. 12. am 26. tag
augufli ifi bee t. mit 32 f. auff bei feotyeit mit bem preiger u. braut in unfer Utbt 9rauen firemen
ift fitefcen gangen; barbei auc$ finb geweffen bie cburf. u. carbinal. f. 3W. bat bie braut ju bem
cpfer gefiert. afle weltlieb fuificn, preiger u. braut bafren $u mittag u. gen nadjt bei bem faifer
geeffen, afle gaifllicb f. ,u. prelaten baben bei bem carb. to. 3R. geeffen. na$ bem mittagmal bat
man ain banfr gefcept, ben erflen raien bat ber f. mit ber braut banjt. 15. furfllicb u. b<clidb
enpfangen ifl worben. ber t. u. afle f. fcaben inen ba« glait au« W. gegeben bi* gen Dberbaufen.
18. 3n 6 lautet biefe Wotij au*fubrliefrer : [81. 347^] %uff bifen reic&flag ifl aucb betiefft worben
SWartinu* Cutbec, won Giiltben purtig, wel^e* fldtlin ben graffen »cn SWan«felben jfigeborf, fant
Wugufleinl orben heremitarum, ber ju ffiittenburg in ba« clofler ifl aingangen unb ben orben
ba angelegt in fail grofem, manlike m alter, bie jugent iibertreffent. bifer fiutber bat ba geprebiget
unb teutf<^e biee^lacb gefebriben roiber be# bapfl« gewalt ; ba bat in fein bifeboff oon foli$e« teegen
fur fcin conftflori citiert, er ifl aber nit erfebinen. barna* bat in ber bapfl gen 9tom citiert, ba#
1. Sgl. m&\rt& 1. c. ©. 292. (gmMatta«feiertt(^fftten bafelbfl 1. c.
2. (gbenba. ©. 295 ff.
3. @. ilber bie S3org5nae am S)on» 4. €5. ilber ben «ufcitt^alt Sutler*
ner«tag 1. c. @. 292 ff. Hm gtettag mor* in HugGbura 5T6fllm I ©. 218ff. ?ut^er,
0ch3 kxati) ba« ©raittpaar, ba« ber Jtotfer ber am 7. Oft. In fcugsburg anlangtc,
bt« an bte 2Berta<$ aefcitetc, nac^ 9fo8b«($ flteg im ^armeltterf (ojler ab. — S)ie au««
auf 'bie fadfoeit bafelbfi toon newem ffl^rlk^ere ^a^rid^t ber ©anbf^rift b,
amufa^en imb ju toolenben', fam am bie metyrere ganj unric^rige SWomentc
felben iage ncc^ bl« 2)onautu8rt^ am enttyatt, pnbet ft^ a'^nUc^ in ber Relatio
na'c^flen Xage, ©amftag, bi« SBembing, ©. 1 unb in ber gBolfettbttttler ajanb*
am ©onntag US ©unjen^aufen, am Wrift. @. im lUrigen bie (Sinteitung
SWotitag nai) «n«bac^. @. tiber bie ©. VII.
Digitized by
Google
1518. 143
ftatfer SWajinttftan f}at bifen lefeften reid^^tag ntit foU$em btet& unb
ercnft getyalten, al« ob er Dor l)ette getoift ba$ cnb feme* Ie6en$ gegen«
tmrttg ju fein, [l)at] ba geljanbtet, ain neuen ro.- tintg ju toefen, frib unb
atntglatt unber ben fflrftcn ju madden unb ain frteg fftrjunemen toiber bie
siEfirglen. auf bifem reutystag flnb fester aCe teutf$ fflrftcn, pretaten,
graven, freten, ebet unb ftfit gemeffen. aucty Dom bapft, ftnig Don [200*]
gTandreicty, $ift>am, (Sngetfanb, Unger, ©eljent unb ^ofan. bifcr
retdjStag Ijat geroert Bt$ nacty fant 3Jitcfyel«tag *. 29. Sept.
<5e ber laifet Ijte tytmoeg! ift jogen, Ijat cr bife toort ju fcincn capptanen
logefagt: 'geet !)tn gen fant Urttcty ju nteincm geftyten fratnb unb patro*
nen unb ju bem consent bafelben2, nteinen fcrfibern, unb fagt men, ba§
bat ei aud) verad)t unb [ift] nit erfdjinen. barnadj ift er auff ben retet)flag gen Hugdpurg citiert unb
gefobert worben, [91. 348*] ba bat er nit roeflen (omen, er r^b ban ain glait unb fle&etr)ait bur<r)
brleff unb figel bed faiferd, afler dfrurftitften unb futfltn von feiner getvart am audjiedjen bid
wibet an fein geroarr am fcaimjiedjen, an roelcbem ort im gefettig if) $injujiecr)en, on atte tynbernud.
auff folicW ift ber Cutljtr mit oil pferben t)erfeog fctiberietjd von 6a$fen gen »ugdpurg beleit
unb gefkrt toorben unb [bie flnb] frit an feinem ^off auffentbalten [toorben] u. [bat] gemeinflkfc)
alroeg mit bifem djurfurflen ob feinem tif<r) geeffen unb barju aud} befcr)irmt toorben.
Doctor 3ot)anne« (Jgf von Sngolftat ift gen fcugdpurg fomen unb t)at mit bem Sutfja roibet
fein inige leer [91. 348*] offenlig toeflen bidputieren ; bad bat ber gutter nit toeflen tfcon unb
gefagt, er toed ed ju ainer anbere jeit tjjon, bod) an tainem anbern ort ban in 6a$fen. auff folkbd
ift im naetjvolgenben jar boetor ttgl gen Sipflg fomen unb offenlicr) mit bem Sutler biiputiert unb
[t;at] barnael) folid)e gefarift ©on ber univeifttet bafelben jfi [ben boct)en] fdjulcn $ari&, ddien unb
aQentalben in teutfd)en unb toelfd)en lanben on ffiittenburg nit jfigefdjicft , bie $aben ben fig
unb urtail boetor Ggten |ttgefd>tiben unb geben.
D<r legat urt carbinal Zbontal bed titel fant Sijten t)at begert ain enbtlidjen rea^tag
[91. 349*] toiber ben fiutber all toiber ain fefret unb abtringingen von bet criftenlid>e titcrjen, ber
^a von bem r5mifd)en ftftl verbampt unb verurtailt ifl unb mit boetor G<fen nit ^at roeflen bid*
putieren. folidjd fcat ber (aifer unb atlc fflrflen bem legaten verfagt unb nit roeflen jugeben,
von tvegen ba§ fie im all ain frei, fldjer glait baben jflgefagt.
1. Ditfet »bfa^ flebt in b an anberer €ttde [91. 347*]. 2. fat— foiifyr geflalt erenfllicr) ju 91.
gebalten mit aDen ratf(t)legen unb furfe$ung bed ro. retct)d u. gegen bem Zutelen, aid ob im fein
tob u. afrfdjeiben von bifer roelt roete geoffenbart; er t)at begert, ba§ man ain neuen to. (inig
ivel, baB man frib mad? unber ben furften u. barauff tviebet bie lurcftn jiedj. Dad Ubtige fe^lt
in b. 8. getoett von bem 24. tag junii bid auf b. 18. tag sept. 10. 3n b auf 91. 349*:
aid b. (aifer ©or f. 2Ri$eldtag J. 9. bat roeflen binwegl reitten, t)at er ju feinen c. gefagt bife
wort jc. 11. u. fagt tminen brfibern bed eonvented bafelben, toirroellen vor unferm abfdjib
[91. 349*>] l?ie bad ampt bei inen in fant Ufra djorr boren, u. fol unfer canterei nit nod? ncmantd
anberd ban fie felbd ftngen. bad ifl befd)e$en, u. bat nu bad ampt mit afler anbad?t ger)6tt. abcr
rviber feiner mt. gett>ont)ait lie§ er feine augen umbfd)tteifen auff und u. fa<$ on unberlau§ ainen
nadr) bem anbern an, aid roer [und] fein mt. binfiito nit me feet;en u. neme barmit urlub von
und, u. fd)ancft und barauff im d)ort ju lectin ain ungerifd)en o<l)fen, barumb er verfe^uff 12 fl
}U geben. unb ifl von 91. gen Sndprugt jocr)en.
1. ©. ben ^citJ^taggaBWicb (unba* cngPc 0ct(lIldt)c ©finbnifj aufgenommen
ticrt) in ber iReuen ©amrnl. bet ^ctc^g. toorben. ©raun, ©cfcJr). be« @t. \l\v\<f)^
abfe^iebe II ©. 169 ff. 2)er ^aifer fcer- fto(ier« ©. 302. ©. bie fcufna^mSurr.
lieg bie @tabt in ben Icfcten Xagen be« Dei SBitttuer (datum Reciensi Augusta
@e$tem&er. ©. @t5lin, ^ujent^alt^ civitate 1492 mense junii), @tetcr)e!e,
otte :c. 1. c. ©. 382. Hr$to ffir bie ©efc^. b. 2)i3c. «Ufl8b. Ill
2. 3m 3at)re 1492 wax iWajimilian @. 355.
toon Hbt unb (5ont>entbe« £(ofler« in ba«
Digitized by
Google
144 VII. 3)ic (£$ronit toon (Siemens ©enbcr.
fte un$ fefos am ampt fingen unb Iain fd&fifler no$ canterei.' bad ift be*
f$e($en in feiner mt. gegentorirtiglait, n>ie e« fein mt. fcerorbnet $at geljept.
in mitler jeit, toetf man bad ampt im ctyor Ijat gefungen unb fein mt. ba
ift ftitct, fyat fte miber it getobnljait bie augen imerju lauffen umfd^toeiffen
unb unS angefectyen, ate toerbe un$ fein mt. nit me in bifer jeit fed&en *
unb Don un$ barmit urlub nemen. unb fcfyidtt un$ nac$ bem ampt ain
ungerifd&en octyfen, ben fd&andt ex bem consent ben foften roir in feiner
mt. namen unb gebec$tnu« effen. ju berfclben jeit foeift man fain flaifc$
bei un$, funber fein mt, Ijet foftctys prtoHegi Dom bapft erlangt, bag er
mo$t e$ mittaiflen an alien orten, tt>a ba$ fleifd&effen fcerpotten n>a$!. i«
[2oob] Anno domini 1519 fobafb tyerfcog Utlid^ Don SBirtenberg bed
frumen, loblid^en Iaifer« 9fta$imttian$ tob bemomen l)at2, ba Ijat er bie
reid&ftat SReitlingen mit IjBrStrafft belegert unb getounen unb im genfcti$
untertoorfen. folictys tyat ben fcfytofibifctyen bunb fcerbroffen, bag er fo(
ain reictyftat bem rei$ abbringen uriber feinen aib unb pflicfyt, unb bie 15
mit inen in bunbnu* ift. ba Ijaben bie fywptleut bed bunbs atten bunbs*
gnoffen auffbotten, ficfy mit alter mad&t in bem borf SKato ju berfamlen s.
bafelben finb jufamenlomen 4000 pferb, 20000 ju fufc, 130 ftrabioten4.
fiber bife$ frieg$bote atteS ift fyerfeog SBUljalm bon SJaijren oberofter
Ijauptmann gemeffen. 20
12. 'lob(i$tn' Wt In b, 20. ba bei fatoab. b. foli$e freffenli^c fcinblung oetnomen tjat,
bafj f). U. bem to. reidj wibet aib u. pflid?t bte rei^ftot, bie bei inen in bem bunb ift gemfftn,
$at abbrungen, gefaebiget u. eingenomen, ftat et bal] jft gtofein wiberroitlen auffgenomen, u.
baben bie fcauptleut bei bunb* aflen bunblgenoffen auffbotten jfl io§ u. ju fu§ mit aUet frieg*-
tiflung in bem langen borf 92au ju ainanbet jcfomen. ba* ifl bef<$e$en. im autgang bed monat*
janatrii ifl ba* fcunbloolc! ju ainanbet fomcn, 4000 pferbt, 20000 ju fuf u. 130 fltabioten;
fiber bife* void alle* ifl oberofler fcauptman geweffen betfcog SBit&alm ». 58.
1. 3)ie ©cncbiftiner bet Kugdburger bac^t ain grofer gete$ter t>on bem tatfer
S)i8ce[e crtytelten et(i im 3a^tc 1524 bie tootben, unb ^at inen ain gulbin in \>a»
pSpfilt^e' (Srlaubnig, bretmal in bet beef in aelegt. barab ftnb bie mtnc^la^
SSod&e gletfeb ju effen. — S3on einem auc^ emeibt toorben.'
ffeinen ©e|4enff ba« im Sa^re 1474 2. fcgt. bie 'Cronica netoer geW.'
3Jca^imiUan« ©atet, ^aifer griebtt<$, ben ©t. 52»; f. ju bem ©anjeu ©attler H
33arfii6enn8n($en jufommen lieg, erja'^lt @. 2 ff.
@enber ©I. 116»: '9hc$ mtttag (be« 3. ©. fteju ^au^tfac^ltd^ ben alten
^arfreitag«) $at ber faifct mit bifc^off 2)rucf '2)e« ^loblicben fc^»ebtf^en
^anfen bon Kua«^urg nnb 20 bienern jmnb«©8rjuaimknbt$uSirten&ergK.',
tic ju fug atte ttrefcen fyiimgef 8<$t , unb abgebrutftbet©8cfinarUlr.HutteniOp.f
ba er in ©arfiijfer firemen ifl tomen, ba 93b. Ill ©. 567 ff . Sbic «rieg«crH5rung
^at ber faifer ju ben jungen min^en ge« be« ©uube«t«u^tmanne« erfolgtc am
fproctyen, bie bei bem grab gefungen 24. SWarj 1519.
ijaben: 'meine minctta^ toa8 t^onb \xV 4. 2)a« JfriegSbolf be« WwSbif^ett
ba taben fie ju bem taifet gefagt : 'gne« ©unbc« »erfammelte ft^ am 27. 2R5rj
bipiflcr terr, wit tyirtcn e« nit t^on, bi« ju «Rau bei Ulm. L. c. @. 568; cben
tmr priefter merben.' aifc ifi au« ber an« biefe OueUe faafet bie 3a^l ber jufam«
Digitized by
Google
1519.
145
$erfeog Urticty Jjat &u fcinem tanbSbotdt 16000 ©ctytoetyfeer ntit grofem
loftcn bet im in bem fotb getyept, unb ba e$ im an bie not gieng, fyaBen
fie in lauffen fteden, unb [er] Ijat in bentyot nictyfe baSbermiuber ben fotb
mieffen ge6eu K
5 SDie bon 3tug$}>urg IjaBen in bifen frieg gefctyidft 1000 unb 20 mann
ju fug, 60 pferb, 9 grog Bidden unb 8 u>5gen ntit pufoer. SWattjeuS
8angenmantet Ijat atte tontctye bet toon 2tug$putg frieg$fcof<f Bejatt2.
[2ioa] 2fat 28. tag martii ift ber Bunb in b*a$ tmrteuBergifcty tanbt einjod^en
unb \ffot] e$ a8e$ eroBert unb am 25, tag maii ju (e^ften Sld^crg getounen
io unb ben Ijerfeog au$ bem tanbt fcertriBen3. ba ift be$ BunbS triegsoold
atte« uriber tyaim jogen.
Sin unfer lieBe frauen auffart aBent ift Ijerfeog Urticty &on SBirtenBerg u. «u9.
uriberumB in bad tanbt unb gen ©tutgarten fomen bur$ Ijaimticty fur*
fd^uB feiner unbertljanen. ba l)at ber Bunbt toiberumB auffBotten4.
Die Don 2tug${>urg IjaBen tiriber bie oBgemette jafl frieg$fcot<f$ ge*
fatten ju rofj unb fug5; unb nacty 6 towtyen, als fie benljerfcog aBer*
mate a\x$ bem tanbt aertriBen IjaBen, finb bie Don 9tug${>urg toriber Ijaim*
fomen.
15
4. 3>iefct Wbfafe fc^tt in &. 7. 3n 6 wetter unten: QW. C. $at— ben fotb ben fnecfyten gefcen.
12. JBci ©enber falfd)li# 'geputt obent'. 16. na# »erf$einung ton 6 wuc&en.
mengejogenen ©unbeStruWen aftf 2000
gufjfnefyc, 4000 ffieifige unb ettoas ilbcr
tyunbert „©trabiotten".
1. 2>er ©erjog fcatte in fcinem #eere,
ba8 fi<$ anfangs SWa'rj in SfauBeuren
fammefte, ca. 12000 fdfaeijerifd&e ffieifc
laufer, bicr bur$ bie £agfafeung aBge*
rufen, am 17.2Rarj tyn berftefjen. ©Win
©. 163 ff.
2. m. 1519. Stuff 25 tag geBruart?,
»(. 165b: 'it. 6000 gulbin in minfe, 2Ka«
ttyeuffen Sanngeninantet, al« ains erBew
rats toerorbenten fetfetmaifter u&erant*
tomt, bie geraifigen unb fu&htectyt fog
folbs unb annber nottburfft babon ju
Bejaln, bie nam er in feim toegffd&aiben.'
— 93alb mugten Betra\$tU<$e ©ummen
nac$gefanbt toerben, fo SJlontagS na<$
invocavit (14.2Kar&) »i. 167b : 'it. 4000
gulbin SWatt^euffen Sanngenmantel in
aim bulfcrfag gen Ulme jugefctyieft, in
aim butfetfag an minfe/ — @. post in-
vocavit (19. 2Ra*r&) §81. 168b : U 4000
gulbin in minfc abermals in aim Buffer*
fag 9Jlat$euffen 2anngenmantel gen
Ulme jugef<$t(ft in 14 fecfen.' (2>a« 2(u8»
gaBenberjeictynig fflr biefen 3ug ilbct*
$au*>t Beginnt m. 164a.)
3. 3lm28.2WSrjkgannettbte^rieg«»
o^erationen bes Sunbes mit bem 3"g
auf ©etbenfyeim, ba8 [i$ am na'^jten
Xage ergaB. ©talin @. 170. 2)te @r*
oBerungen be« 93unbe8 Bi« jur @in*
na^me bes @$Iof[e« 3l8Berg am 24.9Jlai
f. eBenba ©. 171 ff.
4. 3Km 15. 3^ug. tt)ar $enog Utri(^
\>or ©tuttgart erf^ienen (@taUn@.189),
am 16. @e^)t. erHa'rten btc $8unbe$tyau£t»
(cute an bie toerorbneten SBilrttemB.
W&tfyt ju (Sgtingen, mit tyrer ^riegg*
mat^t gegen Ulri($ jie^cn ju gotten.
(@attlerlll@. 70.)
5. @. ben 3tuf»anb ber SfogSBurger
fiir biefen jt»etten 3ug gegen $er$og
UIri* in ber «9«. bee 3a$res SBt. 173b ;
ber gelbjug n>ar Beenbet, a(« ber $erjog,
an bem (Srfolge feineS Unterne^men«
berj»eifelnb, in ber Sflactyt bom 14. auf
ben 15. Oft fcin Sager berUcg unb am
bem Sanbe p^tcte.
6tabte$tomfen XXni.
10
Digitized by
Google
146 VII. 2>ie ®&ronit toon (Siemens @enber.
Jtoifer Sard $at nac$ abfterben latfer SWajfimitian berorbnet unb
g& ainem ftot^altcr gefefct in teutfd&en tanben fi&er attc fctnc erblanb fcincn
rat nnb btener, Ijerrn 3Ba$tmtfian bon ©ergen, Ijerm ju ©ifeenfcerg unb
Orabenberg1. ber tyt fyt fflrftenftanbt mit feinem gemactyet gdjatten2.
ber $at bon bcm bunbt laifcr Sarel ba$ ffirftentljnmb ©trtenbetg lauffts
unb oi tritljatb tyunbert taufent fl bar bejalt3.
Anno domini 1520 ift tyie ju fant Ur«Ien bic fircty pauen toorben.
[2iob] 3erg Utmer ift 20 [ax ljie ber $u<fer junftmaifter getoeffen unb ift
67 Jar alt getoeffen* ber ift bon grog btebftaU toegen am 21. tag aprilis
cm galgen ge^endt n>orben. er ift ain lj&rter, ftrenger mann getoeffen io
gegen armen (eutten an ber toag, bie man gemartetot unb peiniget $at;
$at au$ barju ain fraib unb begir geljept unb befunbere inftrument barju
geljept, bie lent an ber toag ju ntatteren, bag fie beriectyen. unb metier
be« rats nit geren ift gangen fiber bie armen leut, fo man fie gepeiniget
$at, fo Ijat er bon aim 6 be genomen unb Ijat in bertoeffen. barum, ba is
man in geljend t I)at, ffat menigllid^ ain fraib barab ge^e^t, unb jtert ben
gatgen ate loot, loie ain frume jundfrauen ain trenfctin.
Anno domini 1520. ©artljolome 9?em, burger ju 8tag$purg4, $at
1. $at Jtarel, [fingl ju $iipant, erfebttfrog ju Dflerrti($, oDct bifer 6fteuei$if<fren erblanben ju ainem
Diceregterer u. oberfcerrn gefefct &. SW. ». 9., berrn jfi 6. u. ©r. jc, ain bapfern man, ber bat ju
K- faff gefcalten wie ain fflrfl unb l?at bie [tin eefrauen aucfc bei im get)ept. biftr fcerr v. 9. bat
f. (J. ba*9B. lanbt »on mc frib« roegen abfaufft fd^i«r umb 600 000 fl ©on bem bunb. 7. Xiefer
in a fefclenbe flbfafr ifl au« 6 91. 351b aufgenommen. 8. Diefer %b(aj> fletjt [91. 3M»>]
an anberer ©telle. 10. ain ftrenger, $efttger, unbarmberjiger tn. g. fiber bie armen gefan*
gen leut in ben eifnen , bie man gewegen b,at, fie ju fragen u. ju marteren, barju er ain fraib
t)at gefapt u. fur fi$ felb* etlt<r)e inftrument I? at gebept, barmit er fie gemartetet b,at ; bat root
ainem felbi ain langen, aiffln trabt, ber faft rau<r) ifl geroeffen, in bal tor ber f$am geflecft unb
in barmit unauipre$H$e gemarterot., u. roel<r)er ratten baimberfcig ifl geroeffen u. nit geren bei
bem roegen ift a., bat er ©on aim 6 b. genomen u. fyit in oerroeffen ; bat alweg gefagt, roie ain
juntffrauen ain frenjjltn jier, alfo jier au^ ain bieb ben galgen. [91. 352*>] barumb, fo er ainem
rat bat oil abrragen u. gefloflen, ift febier jeberman erfrett morben, ba man in an galgen bat ge<
b,endt; er ifl au$ autgangen n>ie ain bieb, borft neman^ anfecr)en.
1. 9m 27. 3uU mar ffir bie oBer* struxit atque ibidem habitavit.
Bjtetreic^tWen unb uieberSflmei^ifc^en 3. «m 6. gefcruat *»utbe ju «ug«»
giirjlent^ilmer em obetjle« Regiment Burg ein 93crtrag abgefc^loffen, bemg^
elngefetjt »otben, toelcfcem ber (SarMnal mfig ba« ©erjogt^um urn ben ©ctrag
Sang, ber ©if#of ©ern^arb toon Xrieut ^on 210000 ©ulbeu toou bem Wtoa'bi^
bet ©if<$of $eter »on %tit\t u. 3flarlmi* Wen8unbe au*arl V. abgetrcteu tourbe.
Uan toon 3etoenbergeu ange^flrten. @. @. ben ©ertrag bei ©artier II ©. 123
bie Urf. (Sbctfcfet) in »ranbi«, Oef*. iRr. 55. ©gl. au$ ©ifle. 2)ie ilbergabe
ber 8aube«^au^tleute toon Eirot. © . 51 8 ff . be« ©enogt^um«©iirttembcrg an Sari V.
2. 2>ie«Bolfenbiittler fcanbfarift fiijt in ben gorfc^. j. b. ©ef*. XXI ©. 521 ff.
noc^ bei: Is (M. t. Zevenbergen) in — ©on einer ©arja^tuna be« aanjen
Augusta domum N. Oasners prope ©etragc« tear natfirliA ntdjt bie webe.
sanctam Elisabeth coemit et multa 4. ©art^olom&ua Stem (ber IV. bie*
inibi ad beneplacitum suum con- fc« 9?amen« in ber gamilie), geb. am
Digitized by
Google
1519—1520.
147
ju bem am&Toft$5$ftetter1 unb fcincn gefelf^afftern 900 fl gefegt*. bie
ija&en im in bifer gefelfctyafft in 6 iaren genmnen 33000 fl, toie cr e*
fi&erfd&tagen nnb gered&net Ijat, bann er ift in bifcr gefelfaafft bfid^alter
getoejfen nnb e« tool etfaren, bag er I)at getoift au«toenbig, toa ain ieb*
* lu$$ geftanben ift unb at} toetctyem plat. [211*] bcr $at bic gefelfctyafft auff*
gefagt unb fein gelt toeUen Ijaben. ba tyat im ber Slmbrofi $&$fteter )fi
aubtourt geben, er fytbe in bifen 6 iaren nit me mit feinen 900 fl ge*
tounen bann 26000 fl; fo $a& er im in bifcr jctt ju* feiner ljau«ljabttng
geben 2000 fl. feline fumma gelfe Ijat SJartyolome 8tem nit metten an*
lonemen unb I)at in &or bem fatfer unb ben fflrften bed rei($$ berclagt unb
Ijat Don bem abel ain grofen betftaubt geljept3, ben er an ficty Ijat gejogen,
bon toegen bag er inen $at anjeigt folid&en fiberf$toen<flic$en getoinn
ber fauffteut in fo lurfeer jett, barab fie ain fraib Ijetteu unb fagteu, ber
!auffleut getoinn flbertreff ber iuben tourer fibenbeltig. Sartyotome 9tem
16 lub unb ciriert Stm&rofi $e$fteter I)ie fur bad ftatbogtgerutyt unb getoann
bem $e$ftetter 3 urtail ab. ©art^olome fflem Ijet gar ain gef$i<ften,
1. 2&. Rem — fcat in ber $d$ftetter gefelfoafft a,e!ea,t 900 fl, u. ift er in bifer gefelfd>afft lange
jeit bu$balter geweffen. ber bat in bifer gefelfd)afft na$ feiner redjnuna, in 6 jaren gewunen
33000 fl, ban er genfeli$ u. vo!fomenlid> 3 en? ift, wit ain jeblk&e war faufft u. wfaufft ift worben,
u. jeigt ain jeblig* plait u. cotlum be# bfi$* an, ba e# gefariben flenb, u. begert au* ber gefet*
faafft [91. 353»J unb fein gelt.
29. Stoto. 1480, ©o$n be* ©aftfafotnauS
Hem (DL) unb ber Urfula 2Reuttngin,
©ruber be* Subtoig. ©erufytrb unb #an«
Hem. ffiemfctye* @tammbuc$ €5. 52
u. 77.
1. 2)te ftfttyjUtter toaren in ^nlt^er
SQ&eife nrie bte gugger auger burc$ @rog»
$anbel bur* fcusbeutung toon ©erg-
toerfen ju tyrem ftet<$t$ume getangt.
©. audj unten ad a. 1529.
2. G. fiber biefen $rocefj ble fe$r
au*ffl$rli<$e S)arpellung in ber bem
biftcrifc^en ©erein ffir ©c&toaben unb
S&eu&urg geb3renben§anbf4tift«©amm«
lung (jerfatebeuerUrfunben | bie | Bbe*
lid?e fcugtyurgifd&e $atriciat«| .famittte
beren | Semen | betreffenb. | Bus Ori-
ginafot unb anbem g!anb|tt>flrbig*n
2>ocumenten eiaen^Snbig | jufammenge*
traaen | toon | 4art ©inceuj 3flbor toon
fflefrn ju ©od«|berg unb ©ros-Sity,
ber ttei$*»©tabt | Hugtyurg Dberrity
teren. ©I. 85»— 142*>: (Sjtract fa'mmt*
liefer Urfunbten unb©erfymbetten Scten
in ber Jamojen Eroce8«@a<$e jwtffj&en
$errn ©artotme we^men unb wn&rofl
^S^ftettern, eine @umine toon ^unbert
unb neun unb toierjig taufenb fleben (un«
bcrt unb fiebenjig Wlaxdf) ein 2ot^ bre^
OuintI ©il&ers betr. nebjl einer furjen
gef<$i<$t«cne$tung. 2)emna^ toar bie
fea^Iagc folgenbe: am 1. 3lprit 1511
UeJ> ©art. «em bem Kmbrofiu* &d$fttt>
ter gegen eine Urfunbe 500 fi gu ©erotrnt
unb ©ertufi in bie ©anblung. 9lem toer*
(angte ben i^m nac^ biefer Urfunbe )u*
pe^enben ©eroinnflant^eil an 149770
3Kart ©Uber«, fAroarger ©ranb, unb an
52915 Centner Jtutfer, ben tym jebo^
bie $8#ftetter laut etner im 3a^r 1514
gefertigten Hbre^nung niAt toerabfolgen
rootlten. 9?em tranbte fid) nun am
7. Oft 1517 auuS^ft an ben ©tabrtoogt,
inbem er fein ©auptgut toon 500 fl
unb feinen Kntyett an ber oben angege«
bentn ©umme @i(ber unb flutfer auf
bem ^(ageroeg begefcrte. ©gl. au^ 2uca«
9iem« Xagebu^, «ug«burg 1861, ©. 92
«nm. 158.
3. %n$ bad aemeine ©olf na^m fflr
tttm gegen Wftetter ^axtd. ©. bie
'Cronica netoer gef^ic^ten' ©I. 99b.
10*
Digitized by
Google
148 VII. 2>ie (Jtyronlf bon <Etemen« @enber.
mot berebten boctor bon Setyfg * Ijerpractyt unb beftelt, bet flcrct im ba$
rectyt gar orbenficty. in bcr jeit, toeit man ba$ rectyt fteret, berorbnet am
rat mit beiber paxtfyl bertoilgung 3 maun, bie f often fie gfltttg!* [21 ib]
ficty mit ainanber berttagen unb berrictyten; unb berfyractyen, »a$ [bie]
marten unb foremen, barbei »8fte ain {ebftc^ey tail unbertoegeret betei* 5
Ben unb ftett on atte einreb fatten, ba foramen unb erlanbten bie 3 erbar
mann innamen atne$ rat^ba^Stmbrop^e^fteterfottffiart^otomeJRemen
geben an barem geft 28000 fl, unb fotten im barju au$ nad&gefouffen
fein bie 2000 ft, bie er ju bem foften feiue$ IjauStyatten tyet eingenomen
unb berjert, bad toer in ainer fumma 30000 fl. bad bertoitget fi<$ 10
ambtofi $e$ftettet ju tljon. ba gteng ©artyolome 9tem gen fdnt Urii$
in bie freiung unb »a« ba fytimtuty 12 tag, bamit er bon ainem rat nit
gefangen tourbe, bon toegen bag er ben farud) nit fatten nocty annemen
tooft. ba Ijab ic$ offt bon im geljSrt, nrie e$ ift jugangen, ba§ fo in lurfcer
jeit bie $e$fteter jo grog gut genmnen tyaben. barnacty ift ®art$0' is
lome 9tem in $ifpania ju bem ertoeften ro. tinig Sarel jogen unb %at ba
ain rat bon Slugtyurg unrec$tti($ berctagt unb befctyutbtget. [212*] unb
na$ ber fr&nung ju Wnti), ate linig Sarel ju ©urms ain rei$*tag $at
geljaften, ba Ijaben bafetben 2 tofigen mit !auffmann«gut, Slmbroft $tdf*
fteter jugetyBrig, toetten Ijimoeglfaren. ba ift ©artyotome SRem au« aig-20
nem getoaft jfigefaren in ber laiferfictyen ftat unb in bem glaib unb %at
ben roffen an ben tofigen bie ftrangen abgetyauen. barumb I)at bed faifer*
fiscal ©artyolome SRemen gefangen unb ju SBurmbS lenger benu ain iar
in ber gefendtou* beljatten. barna^ $at ber fiscal ©art^olome SRemen gen
Slugtyurg tauffen peren unb auff IjaUig Sreufcertyortljuren gefangen 25
getegt2, barin ift er fein feben fong gefangen gelegen. unb ^at 2 man beftelt,
2. bieweil bie fa$ alfo im te$ten fcanget, legt fi$ ain Tat unb anber erbar feut barein ic.
9. fcau^ben. 15. Differ 6ajj ftb.lt in ft. 17. unbiUig. 18. 91$. 19. taufftnanf$afc.
21. au« aigen furmimn. 26. $arna$ i(l er »on SBurmi gefangen gen *. geflert worben, ba
ift er ob 2 jaren in eifen gefangen gelegen, u. barnag ift ft oben in fcilig Greufcertftot ge>
fangen gelegt worben jc. unb ain oiertaii jar! dot, ee ei geftotben ift, ift et unbefflnbt tvorbtn.
unb afle Axil er in bem tauten [91. 355*>] ift gelegen, fcben 2 man fein ©or bet bbjrr gebjet,
bamit et nit au« bee gefentfnul torn, bie ftnb von be# SBartyotome 9temen g&t befelbt. bet 9tem
ift im 1525 jar geftotben. et ift ain ftainblid?*, gutl menblin getoeft, abet gan ju ftreittigi i*
b^ab ib.n felb* offt barumb geflrafft.
1. 3)er iuri(HWeS5crtrctct9lcm«ttaT tlum anfgerWt uttb au«gema^t ben
ber Sicentlat (S^rtflo^^ ^ot^an. 21. iWetfe ju Ufm, fobann bc« 21. Sulii
2. 3m 3afae 1522 tonrbe 3«fo& anno 1522 In «ug«Burg gejertigef \xt
guggct at« faifctlt^ct ComtntffSr jur Bcrfc^. Urf. @. 122 ff. ©cjhmmt toltb
Oeiteguttg bed @treite« aufgefiettt. @. $ter: a) bem 33art^otomSu« 9lem aUein
tyt)u ben „Extractus au« bem faifer- finb 19000 ft in ©elb nebft 730 fl W>.
M6f(x (Sommifjionfttoertrag, bur^ ^errn in @olb 'fflr (au^tantunb nu^ung umb
3a!obguggcr at« favferlicr)en (Sommiffa- ba^enig, fo er bet Umbrofl ^^fletteT
Digitized by
Google
1520 (1525).
149
bic $ctben tag nnb na<$t t>or bet b$ir be« tyuren* fern mteffeu tytetten,
bamit er nit batfconlomm, unb ift 1525 geftorben K unb man $et in atte
tag ber gefemfnu* febtg jeft, toann er ba* ge(t $et genomen, ba« im bic
3 mann geftrod&en $aben, unb fl<$ feine frainb filr in t>erf<$riben $etten,
» bag cr fott<$« ftctt nrttte fatten, bad toott er nit t$on, funber tooft
33000 fl $aben.
[2i2b] ©raff 3oa<$tm toon Sttngen ift ju 8ug$pnrg auff ainem bunbttag
gctpeffen unb fat an fant 3ofann« be* tfiuffer* tag toeflen faint reitten24.3uni.
gen ©aflerftatn, tote er bann tljan fat2, ba ift er $ie getoarnot toorben,
lobafc er $te ptetb, toann $an* 2$oma toon 2tb*berg toatbt auff in mit
lOOpferben; fat er nit toetten fotgen. ba er fflr Serb $tnan«fottten, fat
er auff in bargerinbt unb bt* auff ben tobt geftocfan unb toertounbt unb
auff gttytnn* gefangen genomen unb brieff unb Hatnet, load er geljept
Ijat, barju genomen. ba fat man ben graffen gen ©erb geflert, $ bet*
isbinben; bafelben ift er in 8 tagen geftorben.
7. Differ *bfa} fh$t in b an anbetet ©telle untet 1523 (auf ©1. 360*). 9. note ec b. tban
W Wt in b. \f\t }& %. u. botnadj |fi ffictb, ei folt el nit tyon. 10. 'ftblbetg* aui b
ftott '^aWbetg' in a. 15. u. ba et ettoa mit fflr ffletbt, bie fiat, binaul ift tomen, ba fptangt
et in an u. tanbt in untet ben gaul, baf et toblidj *emunbt »aib, u. nam im fein baumenring
unb ain wefcgat, barin feine flainet lagcn u. be« bunb* brieff; batnad) nam et in in glipt, wan
et in fobetotin, ba| et fld) ftelte. unb auff folidj* furt man gtaff [91. 360bJ 3oad)im alfo tiand
gen Serb , u. [et] lic§ jid) ba wtbinben, fdjidt audj nad? wunbatfceten gen %. u. IRotlingen, H
wai aber umbfunfl, bet fiitfj »a# toblid;, nadj etlidjen tagen ftatb et ju 9B.
anger^alb bet obaemelten fnntnta jftge-
toartten ge$abt\ b) bent #imd unb Sub*
toig Hem 4500 fl 9ty- in ©olb nebft einer
'©erebruna/ toon 270fl in gleidjen Snellen,
alfo im ©anjen 24500 fl, ju hqaty
ten. — 3n ben Hatydbecr. ©. 16*
finbet fu$ folgeuber, auf 9lem ©egug
nefynenber (Sintrag : 'Buff burgerntaifta
8W$lingetd unb boctor ©eutingerd an*
bringen bed aiitlicfcn toertragd (alb,
bur$ Satoben gugfer jtoifdjen $anfen
SRSuten unb fein toeroanbten an ainem
nub Hntbrofien ^b^flettern unb feinen
toerroanbten ant anbetn tail abgcrcbt,
lagtain tat bef#e$en, ba9 follfaer tertrag
feinen furgang %ab. unb biewe^l fie
baibe setter ton toegen bed genanten
gugtetd unb baiber ftuntf^afften begert
unb aebetten ffabtn, bad am [16*>]erberer
rat ©art^olome TOmen bie fttaff feind
augtrettend unb ntig^anblung, miber ain
rat geubt, ergeben unb na$iaffen to'6U,
ffat ain erbcr rat bent genanten gugter
unb baiben frunbf^afften ju eem unb
gutem fotti^ na^laffung bewilligt, bo$
ttitannbetft,bann foberr©arti)olome9lfittt
on aind ratd cofiung toSnflid^ tyx am
ftugdpurg aebra^t unb albie berntaffen
toettoart unb ent^alten murbet. 93artpo<
lonte Win fol anti) on aind ratd toiffen
unb n)iSen ber toawfnud nit erlaffen
toerben, baruntb bann fein fruntfc^afft
gnugfant &erf($reibung auffrtc^ten unb
geben fatten, unb fo ©aityolonte 9lanten
fruntfd^afft ain t^urn amaiaen, mitt ain
rat nac$ feiner gelegenbatt tnen toergon*
nen, ain toandnudauff ir ber frunntfcpafft
coflen barain jebawen. actum ntontagd
unnfer lieben fromen abent irer t>er(iiu*
bung anno K. 1522.'
1. 2)ie »9J. bed 3a$red 1525, f. naa)
bent netoen jar (7. 3anuar) enn)SIt ©1.78*
ben (gintrag: 'it. 61 gulbin59& 10 62 b.
bi^ toergangen iar bent ©artbolnte ^cm,
bttjeil tonb er tof bent t^nrn gelegen, aud*
gebn.'
2. ©raf3oaa)itttt)onOttittgen»urbe
an <&t 3o^ann ©a^t Zaa (24. 3uni)
1520 jn>ifd)en 2)onautt>iJrtp unb bent
2)orfc (Sberntergen ton i^omad toon
Digitized by
Google
150
VII. $ie (B&ront! toon Siemens ®enber.
Anno domini 1521 am 18. tag martii ift er^erfeog gerbinanbu*
bad erft mat gen 2Iug$purg lumen mit bem carbinat ton ©atfeburg 1 unb
tft ba auff ben fleffen au*gefaren gen 8tnfc unb $at ba mit ftngtn 8nna
toon Unger am 26. maii $o$jeit geljept2.
$fatfcgraff Dt$ $ainri<$ fytt ftc$ am 5. tag maii Ijte mit Ijerfcog*
©ifljatm toon Satoren gcte^t unb tft mit 10 perfonen gem tyaittgen grab
jogen3.
[213*] Da bet turdifcty laifer in aigner perfon fytt friec$if<$ ©tufoetjffen*
burg betegert unb erobert4, Ijaben bie toon Stugfyurg au* aigner be*
4. an tern 26. mat, an ainttn fumptag. 7. pf. D. $. ifl am 5. tag mat gen %. (omen, jfi im
ift 1?. 93. ». 9. (omen u. l&at] mit im gen na$t geeffen u. fi$ mit im gelefet ; ban be# anbetn tag!
if) bet pf. (jit bjnwegt jo$en g. bem $ailigen grab, allein mit 10 tnee^ten obec bicnent. metn
famnfleTfun, $an$ $itftettet, if) fein bulmetfa geweffen, bin u. nriber. 9. u. burdj untreu
eiobett.
BbSberg nnb beffen ©efetten rSufcerif*
iiberfauen unb fditoer toertounbet, fo bafj
er nad) etnigen &aaen (6. Suit) in 2)o«
nauttbrty ftarb. 2>ie @3$ne be« H*
morbeten (ber 2Ritglleb be* fdjroa'bifcfcen
8unbe« geroefeu) riefen bie $itfe be*
8unbe« an unb ertyielrcn fie au$ juge*
faat. ®. 3of. 8aaber, 8er$anbtunaen
iiber X^omas toon 21b«bera unb feme
gefcben gegen ben f^trSbifdpen ©unb in
ber 8tbl. be« tttt. 8er. in ©tuttgart
©. 1 : 2)e$ ©rafen Soa^im toon luttin*
gen (Srmorbung ; togl. au# ben 8erid)t
be« ©rajenffiolfgang ju juttingen an ben
©unbespau^tntann Saltier toon #iru*
frehn dd. toont 26. Sunt 1520 bei tflfltfet
II®. 189.
1. 8gt au# bie 'Cron. neroer ge»
fdjidjteu' 81. 79a ; 3auner, ffi&ronif toon
©aiding IV @. 340 unb ©after a. h.a.
88*. 1521: ©djandungen : @. postvo-
cem jucunditatis (11. SRai) 81. 36i>:
'it. 5$ 2 6 2bn. tragerlon, at* man
tnehn abft. fcerrn erfc&erfcog 8erbinanbo
toon Ofierrei$ jn>o toetgutt fdjetorn, tonge*
farticfc 320 ftroerbt,32 tauten toatfdjroetn*,
ain bunfeen'floflibrigo mitfambt 20 ftucf
toortynen, tonb mcint gbft. $emt carbtnat
toon ©atfcburg jtoo furftenfdjeucf, toein
tonb toifd), toereert ^ot' — 2fotl8.2Hai fam
gerbinanb, begtettet toon bem fcarblnat
gang unb bem^erjog Subtolg toon 8atyern,
ju <§d)tffe in 9tegen«burg an, (©. bie
Qtyron. Seonb. ffiibmanns in @t.«<E&ron.
XV e. 37, 22.)
2. @.bie@etbftbtograj>bte bed @iai«m.
$erberftein in Font. Austr. Scnpt. I
©. 249; (Eutyinian* Xagebud), ebenba
e. 4i3.
3. Ottbeinri^ trat feine 9?ctfc an am
15. Storil 1521 toon Sauingen au«. 8gt.
Ott$etnrt($§ btefe ^Reife bef*reibenbe«
%aathu6) (im ge^eimen $au«^rc^ito in
^un^en) , abgebrurft Bei m^x\d) unb
3Wet6ner, 2)eutf^e ^ilgerreifen nad^ 3^
rufalem. — 8». 1521 (f^ancfungen) ©.
post migeric. domini (20. 9tyr.) 81.36^:
'it. 1 ^ 5 6 1 bn tragerlon toon 48 fan«
ten mit toeln biewo^en toereert mttfampt
jmap juoerltn toif^en ^er^og Ottfratn-
rid)en toon 8aVem tonb anbetn'; @. port
oculi (9. SWfirj) 81. 36b : 'it 2 « 7 6 1 bn
tragerlon toon 122 tanten mit begfiirfieu
toon 8airn fa)en<f. — @enber, Chxo-
noflpraphia, 8b. VII 81. 238b Bemerft
nod? : Eius (be9 $fal)grafen) interpres
fuit filius Bororis meae Johannes Hit^
stetter Laugingensis. in ilia peregri-
natione consumpsit 10000 fl.
4. 3)er ©ultan @oliman II. riidte
im 3uni 1521 an bie ungatifc^e ©renje
unb begann bie 8elagerung toon ®abaii
unb 8elgrab (grie^tfd) SBeigenburg),
tocla) lettered am 28. 31ug. in bte$Snbe
ber Xiir!en flel; Ofen fd)ien wa^renb
biefcr 3ett auf ba« a'ugerfte bebro^t. «m
24. Slug, forberte *arl V. (toon 8riigae
aud) ben Ratty ber @tabt S(ug§burg aul
bem ^8nig toon Ungarn mit ^rieadtoolt
ober ®clb gegen bie Xiirlen ju $tlfe ju
tommen (Sitteralienfammlung bed@tabt«
ard)itoe« in«ug«b.), am 18. Oft. bantt
^iJnig Jubmtg toon Ungarn (toon gftnf*
firemen au«) bem 9tat(e f iir ©enbung toon
Digitized by
Google
1521.
151
betoefltnus unb auff tten atgnen loften t>U fcfiffer nut pufoet auff ainem
flog Itntg Subtotflcn toon linger gen Dfen flefd^tdt; bte Ija&en bte unge*
rtfd^en tyerru nut unband angenomen unb Ijabeu bet ton 3lug^purg btener
genett, bag fie fetfcs bte pufoeri>&$tad& in bad f<$toj$ Ijaben fieren unb
ottaflentnteffen, unb ^at fie tmber on atte fcereetung unb bandfagung
tauffen Ijtntoedf jtectyen.
Urn fant StocobStag Ijat ju 3lug$purg ber fterbent angefangen1* ba25. suit.
$at ain tat auferljatb ber ftat fflr bte arnten franlen menfd^en am Bremen
2 ^aufer (auffen madden2, unb ift ain iebtt<$$ $au$ 125 fc$uc$ langunb
io 30 prett. baretn Ijat man fnec$t unb magt unb IjauSatm (eut gelegt, bte
ben Bremen Ijaben geljept. bie Ijat man mit erfeuet, effen unb triuden,
bienern unb alter notturfft loot oerfed^en um gotteS mitten*
S$ ift Don ainem rat oerorbnet gemeffen, bag atte freitag ber ntef*
mer au$ Jebtid^er pfartf auff ainem jebet angefd&riben bent. rat$lnec$t
i* iiberanbtiourten Ijat mieffen, tt>te oil menfd^en geftorben feien, unb atte
toucan aim 1 bafeen ju ton geben. [2i3b] in fant Urtictyspfarr am 6. tag
augusti ift ber^ erji jebet uberanbttourt uwrben, unb finb 6 menfetyen ge*
ftorben, 2. toucty 8 menfd&eu, 3. tnud& 11, 4. umcty 10, 5. m$ 15,
6. tt>u$ 30, 7. toud&en 33, 8. louden 43, 9. toud&eu 53, 10. touctyeu 96,
20 11. toud^en 78, 12. touctyen 77, 13. toud&en omnium sanctorum 41, i. w»».
14. mud^en 47, 15. louden 48, 16. louden 29, 17. toucfyen 26,
18. louden 15, 19. toud&en 24, 20. nmd&en 18, 21. toud^en 17,
2. gefaicft u. fltfaencft. 7. tie peflilenfc. 8. aufet&alb b. fl in $ atten — fle&auen. fuc
bie attnen ftancfen leut. . 9. '125 fdjucfy' au* b ftatt 25 in a. 10. 4u. t). Itut1 ftljlt in b.
11. bie ba ftand wurben. 17. am 1. tag augnsti. bie 1. nm<$en 6 menfaen ic. 20. 'om-
nium sanctorum" fef>lt in 6.
100 3entncr <Puttoer« jur ©y^ebitton
toiber btc Xttrlen. (©benba.)
1. ^t.ffiem©l.81»;2eon$arbSib*
mann« (fcpron. toon ffiegensburg in @t.*
(£$ron. XV @. 36, 12 ; &in$matr, Font,
rer. Austr. Script I©. 455; ©crolt,
(5$ron. toon #att @. 78 ; bte SBeiffentyor*
ner #ift. Bet sSaumann, Ouettcn 8- ®«W-
beS ©auernfriege* (93iBl. beS tttt. 93er.
in @tutta., Sa^rg. 1876) @. 56.
2. 'mn erber rat tyat in bifen fterben*
ben teuffen jtoaty ^enfer auffertyalb ber
ftat unb unber bent gugifelanb ju er*
ban>en furgenomen, bartnt bie franden
im Bremen unbertyatten unb fnrfii^en
merben foUett, unb ju unber^aftung be«*
felBen tocfenS ^at ain rat toon ber pflea,
@ant ©ebajltan« tre^ tyunbert gulbin
reniftt^er genomen, l»iett)ott ain erber rat
ain faft gro&en co(!en barauf gelegt, ba«
ban gemainer ftat unb toil! menfAcn jfi
grog gfitem fomen ift, got $a& loB! auf
bonerftag naa) ©aroare anno 1521 fyat
ain rat and) anaefe^en, ba« toon @ant
3afoB« fpital ju foment guten n>efen
aud^ gelt genomen feerben, bantit ain rat
unb gntaine flat fola^en coften nit attein
tragen fotten. beS geits, fo man toon
©t. 3atob genomen 5*t , ift gulbin ret*
nifd^er fett>«§unbcrt^ ffiatytyrot. ©1. 14*.
S3at. ©affer a. h. a. u. f. be« 9lat^e«
SBtttf^rift an ^a^ft Seo X. um etne
Suue iiber bie in $Rcbc fte^enben ©recfc
^anjer, bie dd. 6. ftoto. 1521 t^atfa'd)«^
toerlte^en n>urbe. ©eibe SDocumente in
ber §ert»artfd)en Url.*@amml.
Digitized by
Google
1 52 VIL 2>te Gtyronit bon (Siemens ©enber.
27. Dec. 22. tollmen Johannis evangeliste 6, 23. touc^en 6, 24. ti>m$en 6,
25. toud&en 6.
£>ie in alien pfarren finb geftorben 5000 menfetyen1.
Die reic^en teut ftnb at ani ber ftat gefloctyen gen Utm, ©erb unb
gen Saugingen. ba finb ob 1400 menf<$en bon 9tag«purg getoeffen. *
[2ua] Anno domini 1522 am palmtag, am 13. tag aprilis, ift $ie unb
anberfttna ain grofer Ijaget getoeffen, ftnb [tain gefaflen ate grog tt>ie bie
gen* unb tyennenair, unb gurnet unb pftfeget. e$ l)at bad setter ju Ober»
Ijaufen ben mefmer erf<$tagen, urn [bie] 8. ftunb in ber nad&t, ate er jfl
bem toetter Ijat gefeit im tljuren. i
23.«prii. 8n ber mitoud&en in ofterfeirtagen Ijat man tiriber bie Ifirden aiu
gemeine procejj ge^ept, unb finb fobit frauen unb mann barmit gangen,
ate bor nie gefed&en ift toorben. e$ lunb nit [ber] Ijalb tail in bie lir<$en
unb [ba«] prebtgljauS ju fant Urtic$, muften auff ber gaffen ftan.
3. 2Rai. 3ln bed Ijailigen creufc erpnbungdabent Ijat e« urn befperjeit faft«
gurnet unb ptifeget unb ain toafferftral in ben tauten Sftglndlanb ge«
f<$tagen 2.
8tm 26. tag septembris, am freitag bor 9Kic$aefi3, ift margraff
3acob bon fflaben mit feiner totter SKaria 3acobi Ijie getoeffen8 unb gen
9Kind&en jogen, unb [fie Ijat] ba mit Ijerfeog ffiityatm bonSBatyren an f ant 20
».6«>t.3Dtic$eteabent Ijodfoeit geljept4.
1. *3or)anni# «».' fefclt in b. 3. summa snmmamm in alien pfanen 5000 menfaen. 5. bie
burger u. tauffleut u. ain grofer tail be# fcanbtoerdttboUM ift aUe* aul ber fiat geflo^en gen U.,
©., 8., $&$ftett(n, ©unbelflngen u. in bie umbligenben bfafer; bie tbombettn u. bad conftftori
gen ©infcburg. eft finb gen Uaugingen bon 91. geflod&en ob 1400 perfonen. 7. bie u. aufert)alb.
7. fcat ftain gestagen. 9. fcat ben m. jfi D. bal wetter im tburen jerfalagen. 14. ba ifi
ain folidje gTofe menge »on frauen u. man barmit gangen mit grofer anbacr)t, bergleifyn »ot nie
gefc<i)en ift roorben, bag ber merer tail nit funbt in bie firdjen u. prebigft/au* aingan, u. ftonben
auff ber gaffen u. »erpra$t ba ir gepett. 19. gen 91. fomen u. if) Aber nadjt bje pliben ; bie
ifi b- ©• »• ©. oermcdr)lot geroeffen.
1. (3nber tood}en bor Sacobt (25. ern.1 ffiatysprot. 53L 21b. — ©ft. 1522
3ult) anno 21 M« in bie anbetn baft* (fd)an(funaett) @.post^att)ei(27.@e^t.)
loosen (9.— 15. WMxi 1522) fetn &te ge. ©I. 40*>: 'it. 33 # 12 g umb 126 fanten
jtorben 2968 : namlid) $ie in ber flat 2688 n>cin jit 8 bn. geredjent, bie bergangen
lunger nnb alter unb bauffen im nercen toot^en ben marggrafen bon SSaben unb
^au« 280.' fflatysbecr. 81. 12». bem jungen friJJtn bon ©aben, and) an«
2. S3gi. oben €5. 70, 1. bem bereert, mer 3 U 10 6 filr tragerlon
3. 'Anno 1522 auf aftermontag nad) bon bem toein.'
Mauricii(23.@e^t.)ifiattgef5^n/r;er(jog 4. SBityelm IV. berma^lte Ji^ am
©ityetmin©atyrenunb[fetnen]nett>enge« 5. Oft. 1522 ju SWlind)en mit ^afobaa
ma^eI,biemararabinbon©abenymttatnem SWaria, Softer bc8 9Jlarfgrafen ^^il^
berguttem rt(beraefd>irr bon ic unb 30 bon ©aben. ©at. no^ bie 4Cronica
bi« in 40 ober funfftig gulben ongefarbe netocr gefd)ld)ten ©I. 88».
gu geba^ter margrabin tyetymfucr 311 ver*
Digitized by
Google
1522—1523.
153
[2i4b] Anno domini 1523 am criftag fytt e« $te unb anberfttoa atfo f aft 25. s>«.
geregnet, ate ob e$ tm augftmonet mere, be$gtei<$en [mad e«] au<$ affo
Ijifcig unb toarot !.
8ln bet mito>u<$ na$ fant $eter$ ftftlfetr Ijat man ain gemeine 25. &e*r.
sprocefj gen fant Urltc$ toiber bte Ifirdcn geljept.
8m fumptag letare, am 15. tag martii, unbet bcr befper tft ain
tyagel gemeft unb Ijat ftain gestagen tote bie fytfetnujj.
8tn bifem tag tft erfcljerfcog gerbinanb Don £)ftetretc$ mit fampt is.warj
fetnem gema<$et mtt 600 pferben gen StugSpurg lomen unb tft 2 tag $ie
lobetiben2. barna<$ finb fie gen 3n$prug jogen3, unb jinb [l)te] bei $err
3acob gugger jft tyerbetg getegen.
$)er fc$»fibifc$ bunb tft mit 16 000 mann in granden jogen4 unb
[t?at] ba 30 fc$t8ffer ben ebefleuten, bie ftrau&geraubt Ijaben, berprinbt unb
gerftert. barunbet bife finb getneffen, bie graff 3oac$im Don Sthtgen
isljaben umprac^t6. [215*] in bifer friegSriftung tyaben bte oon afagSpurg
geljapt 30 tferbt, 500 filfftietyt unb 9 grog bidden6 mit pulbet7 unb
1. toti$cnn&$t t. $at el $ie u. aufafcalb ain fafl gtofen tegen t&an, all wet e< im auajhn.,
u. ift ain faji warmer, ^aiffex tag getteffen, ali vox nie ge$3tt ebet gefed)en tft teoiben jft bifet
jeit. 4. mitwufyn. 6. 2>tcfcv Bbfafr jlefct in 6 Winter bem na"d)ften in a. 15. bat*
nad) in bifem jax verfamtet bet fd)w. b. jfi rofj u. ffifj 16000 man u. jod)en in bai frranden*
lanbt, ba oerptanten u, jerflerten fle bafelben ben ebeUeutten 30 fd)l3fer, bie ba wfcolfen »afen
ACtteffen, ba graff 3. ernibet getegt ift nwben, u. tauffleut u. aud) anbet erbar leut beraupt
fcetten u.
1. 9l5tnli^ am (E&rifitag 1522 (@en-
bet rennet (ier ba* SReujatyr toieber ton
«3ei&nad)tcn an). ©gl. 2eon(. ffiib*
mann* ffi&ton. b. SRegen*burg 1. c.
e. 50, 8. 11.
2. ©91. 1523: @. port letare (21.
SWfirj) ©I. 67b : <it. n gulbitt 1 bn. met
5 g umb j»c ISgelin ffiatnfal*, er&(erfcog
©crbinanb fcereert unb feinent ge. gma(et ;
it. 1 gulbin lto 15 6 umb 3 ftbel teben-
bigc [pet«; it. 3 to umb 3 Kbcl tobter
ft>ei«, ain mag £er 4 bn. ; it. 2 to 6 6 2 bn.
ben tne$ten unb fd)reibern filr belonuna,
nmb ba* fie ftattuna au«geben unb bte
betflatten befariben (aben, al« er^erfeog
gerbinanbu* (te ma*.' ©gt. @ta*ltn, fcuf-
eut(alt*orte St. gerbtnanb* in ben gorfd^.
jut b. @ef(^. I @. 385.
3. ®. fiber bie Sfotonft in 3nn«brud
^ir^mair 1. c. ©. 459.
4. @. flber blefen 3ug 3of. ©aabcr,
©er^anblunaen fiber Xt?oma« ton %b8*
beta unb fetne ge^ben gegen ben fdbtoS-
bif$en ©unb in bet ©iM. be« lirt ©ex.
in Stuttgart: $erna$ folgt bet frann*
Itf4 trteg jc e. 70 ff . ; fcon&arb SBib-
mann in ©t»(£^ton. XV ®. 50 , 27 ff .
unb bte bort @. 51 «nm. 1 aufgef. fiitt. ;
bte 'Cronica nctoer gefc^.' ©I. 93^.
5. ©. oben @. 149, 7.
6. ©9t. 1523. in vigilia asBiimptio-
nia Marie (14. «ug.) ©I. 182b : «it ouff
9. tag septembris anno 23 (at SRatbet
Sangenmantel gered)ent be* granaen
jug* (alb unb au*geben auff bie fug*
fnea)t 3788 fl 26 cruder, mer auff bte
raiffgen 612 fl, mer auff bie furleut
378 % mer anber uncofi 39 fl 40 crufeer,
1 bn. in summa 4818 fl 6 cruder 1 bn.
7. ©9t. 1523: auff ben jug in
granden afftermontag* nad) exaudi
(19. SWai) ©I. 181» : 'mer 34 gutbin 3 to
2 bn. ton 100 jentner bulfcr* gen S)in»
(fet*<)u(etjeffirn, bie man bembunbt gibt,
ie ain ientner umb 9 fl, mtt fambt ber
baflenbinber Ion unb jtoen gutbin bem
3ftadeu auff jerung, tut in gumma 36 fl
3 6 M-'
Digitized by
Google
154 VII. $te Gfronlf toon (Etemett* @ettber.
fugten unb flub Ijie ausjogen am 28. tag maii. unb am tinber Ijerljaim
jie<$eu Ijaben fie fcamerfee1, baS f^fofr berpriubt, bed tyat&artu* t>on
25. suiu&tingeu juge^ert. unb finb an font 3acob$tag all miber gen 2fog3purg
lomen.
29. aio». an faut (Snbris abent 2 in ber nad&t tfl Ijie unb anberfttoa am grofer &
tirinb getoeffen; ber l)at bie tebeu son ben Ijfiufern unb tauten geioorfen
unb grofeu fctyabeu tljau unb bie toelb umgetoorfeu unb in ben borfern
bie Ijftufer. barnacty ijat e$ ftain gestagen toie bie Ijennenair.
Anno domini 1524 Ijat ju 2fog$purg bie Sutljerei faft jftgenomen
unb fefcerei uberljanbt, alter priefterfd&afft gram unb alter gofcbienft set* k>
foott unb 'toemidjt, ba« Ijod&toirbig facrament ju SBarfuffer unb ju fant
2lnna unber beiben geftatten gegeben3 frauen unb manneu, unb Ijaben
fie[S] fetbs angeriert ; unb toann e$ auff bie erb ift gefatten, fjaben fie e$
fetb* auffgeljept unb unertidfc getyatten, in bie fedfet unb tfifefyen getegt
unb e$ Ijaimtragen, frauen [2i5b] unb mann, on atte reberenfc, forest is
unb beictyt. toann bie frauen unb magt mit bem frefeen auff ben mardft
ober in bte mefcg finb gangen ober anberfttoafyiu , finb fie am fflrgan
Ijineingetauffen unb Ijabeu unber beiber geftatt baS facrament genomen,
finb barnacty gangen unb Ijaben ir fac$ au$geric$t, barum fie au«gefc$i<ft
finb toorben, ati Ijetten fie nun ain fcfytectyteS prot geeffen. 20
Der carbtnaf bon getters SBenttoota, ain fflrft bon SBononi, ain
Ijoctygeterter boctor, ber bit iar ju Sononia ber Ijod&enfd^ul rector ift ge*
toeffen unb mit fctyreiben unb (efen bit geterter fcpter Ijat flemactyt unb
boctor Sonrabt *Petyttnger j& ainem boctor Ijat gemacfyt : ben fyat bapft
2lbrianu3 at$ ain tegaten ju laifer Saret auff ben retctystag gen SWeren* 25
berg gefctyidt. ber ift am 9. tag maitii urn mittag Ijie mit bem bifctyoff
3. an f. 3. abent. 5. 3)iefet Wbfafc fefclt in 6. 10. fat tyt bie fiut&etci faft ubcrf^anbt ge-
nomen, u. ift bie ptiefterfefcafft, bet gofcbienft, afle fjailigen n. ba« $ocbn>irbig facrament fafl fad)
u. gto§ t>€rad^t u. oerf$me$t worben. 13. u. tyabenS felbS uneerlicty in Ijenben umbjecfyn ;
etlidj Ijaben e« in tafefyen u. fecfel gelegt u. bairn tragen; h>an fte e« auff bie etb $aben gefett,
tyaben fte ti nit gcactytot, funbet frauen u. man e* on atle reoerenfe miber auffgetyept, al* wet e« ain
anbete fd^te^te foeiS. 16. bienftmagt. 17. 'ober anberftwabin' feljlt in 6. 18. pnb fte
au£ furmieftgfait bed neuen prau$9 in b. firemen gel. u. baben on atle anbad)t :c. 21. ain gebotnet
f. ». 5Bononia, tfl ain fafl tyoefygelettet man u. b. geweffen u. bafelben mit fd)r. u. I. bit $o$en
fc^ul lang getegiert ^at u. oil gelerter fouler u. boctot gemac^t, bet b. $. au<^ aiuet ifl getoeffen.
1. 2:agmet^cim im ba^cr. @($t»a* fcflc 1525. ©. @^ott, ©cttr. j. ©cfc^.
Uxt, niJrbl. ber 2)onau. bcS SarmcIitcrftoficrS u. ber $ir<$e toon
2. CufVtman $at in fetnem Xagebu^ @t. 5lnna in 2htg«&urg, 3eitfc^r. b. ^ift.
fiir btefen Xag eitt Srbbefcen nottert. 93er. f. ©*». u. 9*eufc., Sa^tgang 1882
L. c. @. 414. @. 260 mtt 2lnm. 1.
3. 3um crflen 9Me am 2Bei^nac^t«*
Digitized by
Google
1523—1524. 155
t>on ®ri$fen eingetitten K btcmetl bad ftmbtoettidboW 06 bent tifcty if*
gefeffen , bamit ct nit betfoott toetbe bon ben tutyetifc^en, fytt 50 \>fcrb
gefttpt, fyrt im bad cteufc t>or tauffen fteten. abet na$ getpontyait ift im
nemantd , toeber gatfttic^ no$ toettlid&d , engegen getibten ober mit bet
ftprocefc entgegen gangen, bamit unber bent boffel Iain aufftut toutbe ; ift
4 tag $ie betiben unb bet Ijett 3acob Rugger ju Ijetbetg getegen.
35ie fttfcin laben bot unfet tiebe gtauen fitd&bljit $at ain tat aid, 7.
gma$t unb eittenbt auffgefefet, onetfuc^t bed capitetd unb toibet iren
toiflen.
io[2i6*]Hm 13. tag aprilis in bet na<$t $at 3etg 5Wedltn, ain fd&uftet, mitwci. 4.
feinent ftted&t atte tafften, ben tobten ju gebe<$tnud gema$t unb gematt2,
mit ben ftguten, etucifije, Btbetg, unfer liebe frauen unb bet Jjaitigen bUb*
nud gejiett , mit lieptut auff bem Rrc^off unb cteufegang jfi unfet liebe
gtauen betmeilgt, geplinbt unb bettoieft. btfer fctyuftet Ijat fic$ 3 tag bet*
"botgen, batna$ ffat et folic^en feinen mutoitten felbd anjeigt. ba $at
man im bie ftat 1 iat betbotten ; abet flbet lutfe $etnac$ ift im bie ftat
unber ertaupt tootben , unb ift no$ bit gtSfet lut!jetifc$ tootben, ban et
Dot getoeft ift 8.
«n fant ©ijrten tag ju motgend in bet 8. ftunbt ftnb auff bem $er> §-tI*1«-
*> foc$ &ot bem SRatljaud Ijatmlicty aud aigem f fltnemen jfifamen fomen 4 bei
1. weil bai tonbtt. u. bet boffel ic. 2. nit gef$med)t u. betfrot wutb. 5. bit ptieftetfaafft
ifl im abet na$ attcc gewonfait »ie aim legaten nit engegen gangen, befglei^en aud? nemanfc von
ainem iat ober »on ben butgetn ; et ift 4 tag bie pliben ic. 7. fciefet Bbfafr fte^t in 6 an
anberer € telle (91. 366*). bie b. 1. v. u. 1. $t. tiid^en &at ain rat (auffen madjtn toibet bei
tbom^enn willen; vox ift (ain lab ba geftanben. 10. am 13 t. aprilis, an f. I^burciul u.
©aletian tag. 11. ift 3. JReflin — bingangen in ben cteufcgang u. fitt&off jfi u. 1. %x. u. $at
bafelben afle tafflen u. gemeil, ctucift|( Slbetg, u. 1. ftau u. bet fcailigen bilbnul mit ainem
Heblfit fibetfafcten u. afetyan k. 17. ift batna$ ain groferei Cutfcetei ttotben, ban et tor ift
genuflen. 19. vet mittag.
1. '3tent auf mttnm$m na^ji, bad grauen i>farr mit plut gematet tafeltT
ift ben 9. tag marcii, ift bcr carbtnoISau- unb ae^aucu ftein, fd^me(t$ geunfaubert,
renttud (£amfcfliu« ©ononicnfl«, bafcft- bad biOt^ gcjlraft »crben fofl.' — '^u(
Itc^cr ^ettiglett legat, ^erlomcn, on pom^> 14. tag apriftf* angej^cu, bad oBgemelten
einge^ogen unb am freitaa barua^ toed' buben na^getra^t unb barin fetn flci«
ae^ogen.* Katffdbccr. ©f. 50»> — ©31. gcft>att tocrben fott.' ffiatydbect. ©I. 54».
1524, ©.na^letare (12.2Rar$) ©1.40»: 3. fiber etnen anbercn, toon etnem
'it 3 U 9 6 2 bn. traaerlon toon 124 gemifjen ©art^. ^ugfelber etnige Xage
tanten toein , fo btfe »u<$en bem carbt* toor^et toerfibten Unjug f. Oaffer ad h. a.
na( Cam^eglo, bifc^of ju ©rt^fen tonnb SRugfelber toanbte ftc^ an ben $eqog 3o*
8 ^autotman ic. gefiendt fetn.' — 2lm bann toon ©ac^fen, ber bet bemSRatye
2. Tiaxi tear ber fcarbinal ua^ ©rtjen prbttte filr t^n etnlegte. (Sd tourbe tym
gefommen. Ait^mair 1. c. @. 465. barauf bie Mdltfx tn bie @tabt gegen
2. 'Anno 1524 auf aftermontag na$ etne aertnge ©uge gefiattet. @. bad
misericordia domini , toad ber jpolf t ©d^retben bed ©erjogd an ben 9tatb in
tag tyrtl, baben ctlic^ buben beffelben ber ajertoartf^en Url.-@amml.
tagd in ber na$t auf bem fir^otoe unfer 4. @. fiber ben ^ufftanb ©ogtf So-
Digitized by
Google
156
VII. 2)te (Ebtomf bon (Siemens @enber.
130(Tmannen * unb tyaben ainen rat gebetteu, bag man men ben barfflffer-
mxxiif, iren lufljerifc^eu prebiger, faufl2; bann am rat Ijie $et tm gefd^afft
Ijinmegl jit jiec^en, urfac$, bag tm am rat ju ®mfinb Don feiner auff*
rtererifctye prebig toegen , unb bag er oft fern orben $et Ijmgetoorfen unb
u>te am tanb$fne$t gangen, bie ftat berbotten. ba Ijat bifer bar*s
fuffer, tote er jft Omflnb Ijat auff* [2ieb] rur gemad&t, unfeufctyait
triben unb ift tagtt$ bot toein getoeffen3, alfo Ijat er ju 3lug$purg
ant) tffan unb $at Ijie am fetiche gefetfd^afft, tm gletd^ , an ftc$ ge*
^enclt unb na<$ item rat unb etngeBen tagltcty geprebiget, barbet er fei*
ne$ aigen nufc nit bergeffen Ijat unb in furfeer jett ob 600 ft jutoegen 10
praty. '
3Kn rat Ijat inen ju anbttourt geben, er toett auff ir beger am treu*
lic$3 eiufed&en tljon ; bis fie mit ainem taugenttd^en prebiger berfe<$en
toerben, toefleu fie boctor Urban Wegtum ju ainem prebiger berorbnen 4.
mit bifer anbttourt finb bife manri, bie bon ber auffrierifc^e rott ffir ain is
5. $ct au$ offt bie futfren fringewotfen unb »a* offtnlid? gangen toie ain lanMfnety, toie t$ e*
ju Qmflnb felbl gefegen feab. ba abet bifet min$ gen ftugtputg ifl lomen, &at ft fl$ nit an*
betfl gefcalten ban toie ju ©munb, fcat mit aufftietigen , unfeufatn unb ttunden leutten fein ge#
meinfaafft unb gefelf$afft gefapt unb bat na$ item tat geptebiget ju aflet jeit, tote fie gewelt
$aben ; bo$ fat et fein bameben au$ nit uetgeffen, $at bei 1600 fl flbettomen , bie im gefefrndt
finb uotben bon feinet oetferte, falfae, aufftietige leet wegen, ban et fat lei$tli$ gefe$en, ba|
benen gut ju pfeiffen ifi geweffen, bie geten Molten banfcen. 12. [91. 364*] ain tat fat inen ju
anbtwutt geben auff it begett, fie toeUen ain guttig anfe^en gegen inen faben.
bann ©filling, ber ©arfiiSermBncb, nnb
berHufftanb juHugdburg lm3at>te 1524
in bet £eitf$rift bed ty% ©er. f . ©$fea<
ben u.yfcub., 3a&raaug 1879 €J. 1 ff.,
too aucb ©. 20 ff. bie fet^tigften
Duettenf($rtften bef^ro^en finb. ©al.
auc$ bie 'Srontca netoer aefdji^tcn' ©(.
99»; bte t>on ©ogt fcctflffentltcfcte 2)ar-
Pettung bet SBolfenbilttler #anbfc$r. in
bet 3ettf(^r. befl MP- ©er. f- @^toabcn
n. 9eeub., 3a$tg. 1879 @.85; ben furjen
©ertyt $one Ungeiter« bet ««i^)fel II
©. 279.
1 . 2>er fiber bief en Hufflanb er^altene
offktctk ©eti^t (Sontab ^eutinger«f ab>
aebtutft Bel ©ogt 1. c <B. 20, f^Sfet bie
3o^l bet toot bent 9fcat^au« gufammen*
gefrrbmten SWenae auf 1800 ^erfoncn.
2. 2)er ©arffigerm8it(^ mar So^ann
©fitting; et »at SWitglieb unb^3tcbtget
bed (£ott>entt bed bent bo^beutf^en
©etbanb biefe« Orben« angettJrenben
9lug«burget ©arfttgerttoffcrg. 2)a er
bur^ fein perfBnlt^e* ©er^atten nnb
but(^ feine gegen bieSlutoritat bed9iatbed
aufreigenbe $rebigtwetfe bad WliftaUm
bed lefeteren ettegte, routbe er auf tin*
fu^en bed fflatyed bur^ feinen $rot>in-
ctal aud ber ©tabt abBerufen. ©. (>tqu
bie SWitt^eirungen bei ©ogt 1. c. @. 33.
3. 2)ie Urfa^en 'toatumb bet mfint^
abgefotbert iff, finb in ^eutingerd ©e«
ric^t bei ©ogt L c. @. 23 angegeben.
4. Wati) bem ©etic^t ^eutingerd L c.
21 btlbete bie bot bem 9ta$$aud fie^enbe
avenge etnen Sudfc^ug ton 11 obet 12
?er[onen, bie toot bem ftat&e ben <Ebti«
fto^t ^erroart aid @^re^er begebrten,
toad and) geroa'^rt tourbe ; auf bie ffier«
bung beffelben tte6 ber 9latb ben *uf-
rli^rern bur^ bie ju tynen binabgefanb»
ten 9^at^dbertoanbten (£^rifto^>b $ertoart,
SBoIf <pflfter, «nton ©imei unb 2>octor
^Peutinget berfttnben, bag man ben
2R8n($ aud trifttgen Urfa^en entfetnt
babe, unb bag man tyn burcb Utbanud
^giud etfefeentoetbe.
Digitized by
Google
1524. 157
rat gef<$idt finb toorben, ftttf aBgangen, unb oermetnt ain rat, foti<$e
auffrur mere f$on geftitt unb abgelegt, unb ftengen an im rat bon anbem
Ijfinblen $ ratftyfagen. unb in btfer mitter toetl fd&idft ain rat ju boctor
Urban * Urlic$ 9to$finger unb Sonrabt £>ertoart. in btfer jett, bietoeil
* fie in bent rat faffen, gieng inen ain ford&t jfi. ba trSftet fie ber burger*
maifter 3eronimud 3m$off mit bifen toorten : 'meine Ijerrn unb mitrat*
geBen, tegen atte forest Ijiu, bann toir IjaBen ain [217*] foft<$e getyorfame,
frume gentein, bafj fie ni<$fc toiber ainen rat fftrotmpt, bad $apt gfitte
Ijoffnung ! ' er Ijet fein toort nod& nit gar geenbet, bamit er ain rat trSftet,
10er$uB fic$ Ijerauffen toiberumB ain auffrierif<$ gef<$rei. ba ift ber burger*
maifter ju tnen fcraudgangen unb fiat] fie gefragt, toad ed bie urfadfc fei,
bafc fie ain fotic^d gef$rei IjaBen2. barauf IjaBen fte geanbtmurt: 'toir
toeflen fytBen furfcaB, bag man und ben Barf fiff ermtnc$ ju unferm ^rebtger
iavftV unb tyanb bon ainem rat Begert, bag er inen Eriftoff $ertoart ju
is ainem rebner bergin unb [er] inen Dor ainem rat bad toort ttyte. bad ift
bef$e$en. ba nun fetiche auffrur nit geftitt ober aBgeteint m3$t toerben,
ed toerbe bann inen ber Barffiffermuuty jfi ainem prebiger gegeben —
bad toarb inen au$ jugeBen. unb bermeint ain rat, fie fotten ganfe riibig
mit band ju frib fein. unb ain Haind toeiflin barna$ er^flB fic$ toibe*
^orumB ain grofc auffrierifc$ gefd^rei auf bem marlt. ba pel ain rat in ain
grofe ford&t unb f<$re<ien unb borften bor for<$t bie fenfter nit aufftljon
unb fad&en $aimli<$en burdfc bie Hunfcen ber fenfter Ijeraud, toad ber boffet
tljet, unb t^orften nit aud ber ftuBen gan, 0nb] unb gieng ber boffet
bad 3. mall fur ain rat unb Batmen ain rat, [fie] tootten au<$ ed fytBen,
25 bag fainer geftrafft tourbe., bie ftc$ ba berfamfot Ijetten unb foti<$d Bit
1. foli$e anbtwutt namen ffe aanj geftemifl unb afittig an. 5. unb maffen ain< tail* mit
forest umgeben. • 9. 'meine Hebe frerrn unb mittatlanoffen legt alle forest bin, ban wit faben ain
ftfitte, (jefcotfame gemetn, bie ni$fe totter ain tat furnimpt ! ' 10. auJmenbia,. 12. fc ain
ungefitm, aufftictia. flefarei. 19. ba nu ain tat ba* anbet mall it beaten trflU fcet, wtmaint
ain tat fl$ abet ju fttb fomm fein. 22. but$ bie fenftetflegf.
1. Urbanufl $begiu«, Jeit bem ©om« t^eiltc mit, bag er bcreit* mit UrbanuS
raer 1520 2)omt>rebtger m StugSjmrg, ffibegiu* toegeu ubcruatyme ber ^rfibica*
raugte tm 2)ec. 1521 u>egen feiner Intact* tut fcer&anbett babe; gu i^m acfettten ft^
fretmbli($en ©cflnnuna bit @tabt t>cr- not) bie itbrigen brd ©urgetmeijter,
taffen nttb toeilte erft felt furjem toiber (j»ei atte) ©eorg ©etter unb^teron^mttd
in Kug§bnra, too et al§ ^tifcattnann 3m^of unb ber (jweite neue) Ulrid^ Urgt,
o^tie Simt bet feinen greunben, mit tt>tf« mit ber 8erpc^eruna, bag UrbamtS no^
fenf^aftli^er X^tigtett bef^Sftiat, tebte. tyntt mit bem ^rebtaen beginnen toerbe,
@. Ublborn, Urbanud dtyeaiu* @. 62. fo bag nun 8 fcom mtyt mit ber 9Renge
2. 'Sinn erf^ien bet ©flrgermeifter unterbanbelten. $eutiuger« ©erid^t bet
Ulri$ ^liuger toor ber Sftenge unb »ogt 1. o. 22.
Digitized by
Google
158 VII. 2>ie (E$rontt bon <Elemen« ©enber.
unb beger tfrm, bann fie Ijetten ed gutter mainuug t&an. barauff gab
boctot $etytinger aud ained ratd betclc^ in ber 12. ftunb bed tagd bife
anbtourt: aud toad mainung unb gemfit fie ed tljan Ijetten, atfo nim e$
ain erfamer rat auff, bag fie mit frib Ijatm giengen1. bama<$ finb fie
bid aind in bem rat gefeffen. *
SeuV.' 2fa fan* Sorinfeen abent ijat ain rat gebotten ljaimlic$ in ber na<$t
atten iren f etbnem unb amptteuten , mit irent $arnifd& unb loer tool ber*
fec^en , ate tootten fie in frieg jied&en, am morgen in ber 6. ftunbt Dor '
bem Watljaud ju fein. bad ift befd&ed&en. ba Ijat ain rat mit inen bad
Sfatljaud, ber burger unb lauffleut trindftuben befefct. unb auff bifen11
tag tyaben afle felbner unb amptteut ainem rat toiber bon neuem mieffen
fctytoeren2, bag fie toetten ainen rat beftyirmen unb [Ujm] beiftan. bie bur*
germaifter 3erg SBetter unb Serominud 3mljoff finb am morgen in trem
ganfeen Ijarnifcty in rat gangen, ate tootten fie in [218*] ain frieg jtedfren,
unb nad^mittag urn jtoei ift ain ganger rat bom minften bid auf ben "
maiften, all in irem ganfeen ljarmfd(> unb toer, auff bad SRatljaud gangen,
audgenomen Urticty SRed^ftnger. auf bife jeit finb afle bidden unb atte
Iriegdriftung bei ainanber in bem ftafeenftabel getoeffen. ba Ijat ain rat
geftrd&t, fott toiber ain auffrur toerben1, fo m3<$te ber boffet fi<$ urn ben
Safcenftabel annemen, unb m3$te gemeiner ftat grofer f$ab baraud fomen, »
unb befcfyloffen, bie bidden ju tatflen, unb ijaben fotid&d mit grofer forest,
forg, arbait, angft unb not tljan unb gefird&t, ed toerbe ft<$ in mttttcrtDcit
tDtber ain auffrur er^eben. unb $at ain rat in ainer ftill etlicty fd^ein*
botten in bie cWfter gen fant Urfic$, gen ^aitigenSreu^fant 3ergen, fant
Satljeriua , fant SKargretyen unb in bad ©pitat gefc$i<ft, bag fie afle ire *
rog fctyicfen , bie bid&fen auff ain anber ort ju fieren, bod& tyetten fie nit
toiffen, toaljin. unb load 9ftat$eud Sangenmantel 3 bon ainem rat mit
biefem bebeldfc in ftafcenftabet oerorbnet, bag er nemantd foflt in ftafcen*
10. bet betten ttineffruben unb junft&aufern. 12. baben — jteeimall gefaweren ic. 15. nad?
mittag oer jroeien im tag. 17. finb bie burgetmaifler unb ain ganfcet rat , tainer autgenomtn
ban bet burgermaiflet Urli# Oted&linger aflein, bet ift on ain b«"if<& gangen, funft bie anbet an
in iten aiffen butten unb farniftr) unb werr, all wdten fie in frieg )ie$en. 20. bem Jtafcenfiabe1
jfilauffen. 28. mit bifem aultrucften bevel*.
1. '©of cm fa e« in guter monung Burger (£fyron. einc« ungenanntm Stutor«
get^an, tote fa bad aitjalgten, fo mott ain (@tabt^r^ito , @^5be Wx. 12), mttge<
t^at baffelb au$ in gutent an unb anf* tyeilt toon ©oat 1. c. ©. 28, too bie um-
nemen unb p^ toerf^en, fa toerbn [\6) fangrei^en 9Jca6nat>mcn be« ftat^rf au«-
4n{tenlt(^ ^alten, »ie fa got bent tyerro fii^rli^ bargeman pnb.
an bent iunafln tag antamrt gctn foUn.' 3. 9Watt^a'u« Sangenmantel , ber
<Pcutinger« ©er. bet ©oat 1. c. @. 22. 3cugmeipcr.
2. Sgl. baju ben ©eri^t ber 3(ug«s
Digitized by
Google
1524. 159
ftabel tauffen obet bie bidden (auffen Ijtnmegfteren, er Ijette t>or ju bem
anbero matt ain fctyeinbotten bon ainent rat. ba nun bet anbere fctyeut'
bott unb bebefefy fomen ift, ba $at man bte grofen bid&fen auff bte neuen
baftei gefiert, bte man in bifem jar bet [>i8b] SBertljadfatugfer tljor ge«
6mad^t Ijat1. ba nun fofictys afle$ Dotyractyt tft morben, ift ain rat auff*
geftanbeu in ber 6. ftunb ju abents, unb ain Jebttcty mit frib unber Ijatm
gangen.
3n bifer mitter jeit finb bie tljomljerru au$ ber ftat geflod&en, tote* «w. o.
tool fie bor toon ainem rat getoarnot finb toorben, bag fie avti linftiger
lo^anblung aine$ rats Iain forest folten enpfad&en* ba fie afcet nit nriften,
toad f oti^er neuerung bebeitteu toere, bag man bte bidden toad taiflen,
flod&en fie ljaimtic$ baroon.
2tot 15. tag septembris $at ain rat auff bem $er(ad> jurifefyen bern^e-
SRatljauS unb font peters fird^en jtoen toeber, $anfen ftager unb $anfen
i5@pefyfer, ir Jebfid^er 60 Jar alt, tauffen entaupten, bie ba ber oergangne
auffrur capitanier unb rotmaifter be$ boffete getoeff en finb , unb finb
atfo auSgertefft toorbeu2, bag fie barumb $ bem tob oerurtaitt feien
toorbeu, bag fie feien gofetefteter feien getoeffen, unb an fant ftytariatag 3 12- *«*•
Ijaben fie toiber ain rat unb gemeinen nufc geljanblet. man Ijat fie in
20 ainer ftifle m& ben etffen gefiert unb bie fturmgtog nit mitgetett, bamit ber
boffet nit toiber auffrierig tourbe. man Ijat in ba$ facrament nit in bie
etffen [2i9a] prad&t, funber oor tnen in ben etffen meg gefefen. $an$
©petyfer ljat bad Ijoctytoirbig facrament nit toeflen enpfactyeu, man geb$
im bann unber beiber geftaft; bad Ijat ain rat nit toeflen tljon, barumb
25 ift er on&erfed&en geftorben; aber £>an$ $ager Ijat e« mit anbad^t unber
ainer geftaft enpfaugen.
4. $at man ain grofen tail be* gefd&ifc auff baS ncu boUwerd bei 2Bert$ari>tua,f gefiert jc.
16. capitani unb teblilfierer. 22. man $at wot inen in eifien me§ adefen in ainet fiifl, bamit
fie on ain geffyei bei ber mefj mit bem $o$roirbia,en facrament oerfed)en wurben jc.
1. 9?a($ ber angejogenen anoutymen iiber @|>eifcr febft. ©9t.be8 3abre$1524,
(Efcronif tourbe grojjeS ©efc^ii^ btnter ©t. f. na$ cruris, (17. @ty>t.) ©I. 120b : 'it
SRortfe, fteiues auf ba« 9tat^aud ge* 4 ft 3$ 4 § fur afeung unb fa^gett fur
fityrt. 3u ber ©aftei fcgl.unten ©. 160, 1. $anfn £agn uub #anfen @j>etfer, fo mit
2. @. bas Urtbeit fiber flager, (na<$ bent febtoert geric^t feln, unb $autto
$euttnger« (Soncept) ntttgetbeilt bon $tffinger, fo mit rueten ausge^auen ift'.
SSogt 1. c. @. 20. 3)emua$ tourbe er 3. Sim 12. Slug, tyatte ber 9Jat^ einen
toerurtyetlt, toeit er 'got ben tyerrn ^oA ge* SSerruf, bur(^ ben er emfHicty t)or »ei-
(eftert, fein orbentidp oberfait grogtidp ge* teren aufrityrertfetyen 9leben unb ^>anb«
f$ma($t, au(^ totberfe^ig unb aufiurtg htngen toarnte (abgebr. bei S3ogt 1 c.
rebn unb fa<$en gebrau<$t\ ©on anbern @. 17), befanntma^en taffen, aegen ben
©erurt^eilten (Stusgetoief enen) tyanbett M bte ©ertc^teten fcerfebtten. Sbie toegen
au«fit^rti^ bie angej. anon. Sbron. (bet ber SSorga'nge am 6. Slug, toerf^ro^ene
©ogt L c. @. 28, tooju no^ ©ei(. II bei SlmuefHe tcurbe toom 9^at$c, toie er au««
©ogt ju t>ergtei^en ift). $a« Urt^ett briidu^ bef^log, ni^t toerlefet.
Digitized by
Google
160 VII. 2)te (E&ronif toon (Siemens @enber.
wei. 7. 3n bifem iar ift bie baftet Bet ffiertljerprugertljorr gema<$t toorben.
i.9<bt. Anno domini 1525 an unfer lieb frauen Ued^tmeg abent urn
befyerjeit Ijat am rat Ijerr ©otffgangen, ain bicarier ju font SWorifcen,
in bie eiffen gefangen gefegt l, bon toegen bag cr ainem mebfiu, 10 iar
aft, btc iunffraufc^afft tyt genomen, unb am morgen frie Ijaben ftc ins
mit etffin fetljineu auff ain toagen gebunben unb in bem bifd&off gen ©U*
lingen gefc$i<ft
(S« finb in februario fc^ier afle bauren in ©tyoaben, $egefy, SHgety,
ffiffaj* , granden unb am SRljeiu auffrierig toorben toiber ire aigne Ijer*
fctyafft «nb oberfait, toefc^e ire ft&t, f<$»fer, m&rdt, bSrfer unb ctSfter**
Ijaben aingenomeu, berberbt, geptinbert unb berprinbt. ba Ijat ber \tf)Xo&<
bifc$ buubt bife auffrierifd&e bauren niberjutruden unb ju frib [ju] bringen
ain grofc IriegSbold berf amtet, unb [finb]bei ©inbelfingen in bem SBirtenber*
gifc^en (anbt ju ainanber lomen unb [Ijaben] ir toagenburg ba gef<$tagen.
[2i9b] 5Da ift tyerfeog UrK$2 bon SBirtemberg (ba er fofic$« getySrt fyrt) 15
am 26. tag februarii an ber faftnad&t juSafet mit 32 fenta<$®$tpetfcer,
13 grog bidden, 10 fd^langen unb 3 fartljanen auSjogen unb bid ju
©tutgartten lomen 3, bifer mainung, bag er in ber bauren auffrur, ber er
berljofft fyitf, gunft unb beiftanbt jfi Ijaben, fein bertoren* lanbt toiber
1. Diefer *bfafc ifl au* b 81. 368* genommen. 3. *um befperj.' fe$it in 6. 8. WW
fttjlt in b. 9. am JRbetnfxram u. €a$fen aufft. n>. u. ft$ reibei it l?af$ajft u. obert. gefegt
u. itc clofter — eingenemen. 10. 'borfer* feblt in b. 11. etngenomen, geplinbert, jertiffen,
»er»ieft, erfalagen unb verprinbt. 15. ba ift \). Ut(. v. ©. mit 32 fenlenladj @^nx^et
wibctumb gen 6t. fomen, bamit er in ber auffrut ber bauren fein lanbt wiber einnem, toerbeffent
aui btc gunfi, bie fie jfi im $etten, fte nmrben im barju aerbolfen fein; abet fein boffnung ifl
umbfunjt geweffen, ban am 13. tag martii ifl er mit feinen €dr)rwr;fcern bon bem faroab. b. mit
grofem (pott u. f$anben aul bem [931. 369b] wirtenb. I. auitriben root ben.
1. 5891. 1525. @. na# purificationis aud ben 3a$ren 1524 unb 1525, $eraud«
Mariae (4. gebruar) 33L o4»: It. 3 U aeaeben toon Sogt in ber 3eitf$r. b««
brden (nc^rn, fo mtt bem gefangen Jijt. ©er. f.@4»ar3en it. SReub., 3a^rg.
^faffen gen 2)itthtgett gefaren fein.* S5gt. 1879 ft 2)ie Relatio eria^tt merttoitr«
bie 'Gronica netucr gef^t^ten, ©(. 103\ • bigct SBeife toom ©auerofriege faft nt^W,
2. @enbcr« (SrjWung toom ©anenf bie SBolfenbllttler $anbf<$nft ^^nlid^ea
frieac bid gur @($tlberung ber S3orgSnge toie @enberd bentfie S^ronifen. 2)te
in »ug«bura (begtnnenb mtt ©t. 221») ilber ben ©anernfrteg in ber Chrono-
tiegt, tote bie tntyaittf (be Ubereinftimmung graphia {14 Pnbenbe jnfammen^angenb«
unb an toielen ©tetten wiirtU^eg 5ln» Sarpeflung @enber« n>irb mitget^eilt
Qingen crgtbt, bad Xagebua) bed ^an§ njcrben im nat^ften Sanbe ber Suggbur*
?u(j ju gtunbe (f. tyieju bfe ©aubf^rtften- ger tyxon. unter ben ©eilagen ju ben
bef^r. €. XXXVII) . — (Sine &orjiigtii$e (£^ronifen ©enberd u. ffiemd.
Stugdburger Ouette fttr bie (Sretgntffe in 3. 3lud $an« Sufe (bet ©reiff ®.56),
SBilrttemberg bitbet neben bem Xagebud^ tt?o bie (SrjS^tung mit biefer yiottj be»
bed $and Su^ ber einf^Ia'gige 2#eit ber gtnnt. »gt. ©attter, ©firttemb. unter
(Sonef^onbenj bed ©^njabij^en ©unbed- ben $erjogcn II @. 128 ff.
^auptmanned Utri^ 3lrjt ton Kugdburg
Digitized by
Google
1525. 161
fiberlome. aber fcin unnfifee, ffirmefc^e, ftotfce $offnung Ijat tn tocrflert
unb betrogen, unb ift footfic$ unb f($anbtlic$ mit famptfeinenSd&toeifcern
am 13. tag martii Don bent buttbt ant ffibrtenberg totber Dertriben too*
ben. bie Don 9fog$purg Ijaben in bifem frieg geljept 50 pferbt unb 700
6fne#t; barfiber tft fyntytmann getoeffen 9Wi($et greffenmatr1 unb fiber
bie raiffigen (Sgetyolff Don ftnertngen* bie $aben bei ©attingen $erfcog
Ur(u$ Don SBirtenberg 3 f^Iangen genomen, bie 80 pfunbt f cornet ge*
ftyoffenljaben2.
Da nun Ijerfcog Ur(u$ Don ffiirtenberg uriberumb Derttiben ift ge»
lotoeffen, unb bie lanb$lne($t Dernomen $aben, bag ber bunbt toolte jie$en
toiber bie auffrterifaen bauren, finb fie jfifamen lomen unb [Ijaben] ain ge»
\pxt$ mit ainanber ge^aften, [>2oa]fic$ Detainbt unb enf<$toffen, bife anbt*
&>urt [jw] 8e]fcn/ ba§ fa uriber ire brfiber, bie bauren, nit meflen fein, no$
fie befriegen ober beftreitten. ber Don Stugtyurg fanb#fae$t (toie au<$ ber
lsanbern ort att) finb Don irem fenlin abjogen, unb ift attein bei ber Don
Stagtyurg fenlin beliben ber tyauptmann 2Wic$et greffenmair unb ber
fenberuty mit 7 fnectyteu, bie ftnb aflein in bie toagenburg jogen3.
®arna$ finb bie oberoften bed bunb$ fytuptfeut, $err 3erg Xxuty
fe& frei^en Don ffiatyurg, graf griberic$ Don gfirftenberg unb Ijerr gro*
2obeniud Don $utten jft ben tanbslnectyten jogen. bie $aben fie all jufamen
beriefft, ba fytt fie $err 3erg 5Eru<$fej* ermant, bafc fie tljetten att bie
frumen, rebltd^en (anb*tne$t unb ain jebtic^er in feiner befSlbung nriber
bie bauren bettb; metier aber nit pteiben u>3ft, nun balb abjfic$ unb
ftbema$t nit ba pttb 4. ba $at 9Ri<$et greffenmair atte feine fuf*fne$t
» toiber unber ber DonSlugSpurg fentin beriefft unb [ift] mit inen auff ain ort
getretten unb [Ijat] folic^er geftatt mit inen gerebt : 'o ir lieben unb frumen
tanb*tne$t, i$ bin tutif ermanen unb bitten , bag ir toeflen ingebin! fetn
bed aibs, ben ir metnen Ijerrn Don 3lug$purg unb mir ats eurem [220*]
4. in tern b,8rr ge$. 13. ^abent fie ain gemein ge&atten u. ratfatagt u. ^aben barauff ge»
anttmurt, ta$ fle in fain meg nit miter ire fraint, bie b., fein [SI. 370»] meflen u. miter fie
ain frieg fleten. 17. tie flnb miter in ba« ieger gejo^en. 26. 2R. &r. $at ter Don %.
Ianb*fne$t miberumb jfi irem f. beriefft u. ifi — getretten u. gefagt: o lieben brflber u. frame,
retire lant«fne$t ic.
1. @. fiber 2JU($acl ftreifeumaier 2. 2fos $an« Sufe 1. c. @. 57, »o
cUn ®. 71 «nm. 2. (gglolf toon ^n3r« o««ffl^rIt^c« barilbct bcric^tct n>irb.
ringen erf^etttt t>on 1528 an auf Ifin« 3. «u« $. Jufe 1. c. ©. 57.
gcrc3eit al« ftSnbtger ©iJlbner ber@tabt 4. (gbenba @. 57.
51ug«burg,
€t&bte$ronifen XXHI. ] 1
Digitized by
Google
1 62 VII. S)ic <£$rontt toon <Elemen« ©euber.
$auptmann getyan Ijapt, unb ju lob, cer unb prei* meiuer tyerrn Don
afogSpurg bei mir pteiben. u>a ir bad ttyonbt, fo Derfprity unb Derfytig
ic$ eucty, bafc id) ju cur ieblt<$em mein letb unb teben mil fefcen unb Dot
eur laincm Iain Ijetter Detbergen, mittaiflen, ti>a$ ic$ Ijab, unb mcin leben
(ang urn am febtt^en Derbienen' *. ba foti$* bet Don HugSpurg tanb«« *
fttec^t ge^drt tyaben, flnb fie nnber unber bet Don 8ug*purg fenlin unb fotb
gejogen unb [^o6en] ftd^ tmflig erbotten* infolic^em tyabenberanbero reic$* .
[tat ijauptteut bcr Don afogSpurg Ijauptmanu nad&geDofgt unb afle ire
(anb*fne$t nnber unber ire fentac$ pra$t unb [ftnb] ntit inentoiber in bed
bunb* magenburg jogen, auSgenomen ber Don Softenfe fujftnec^t, ber lainer 10
Ijat metlen pleiben bann aUein ber Ijauptmann unb f enbertd) 2. ba nun
ber bunb mit grofem fig, lob unb eeren bie bauren I>at gef<$fogen, Deriagt
unb ubertounben , ift ber Don Slugtyurg frieg$Dot<f jft rofc unb fug im
augftntonat toiber gen 8tug$purg lomen*
«ti. to. [221*] Slin rat tyie jjat grofe ffirfictytiglait geljapt unb fain foften gefpart ; 15
bann nacty ber erften auffrur Ijie tyaben fie ob 400 tanb$ftiec$t beftelt, bie
fie met bann ain }ar Ijie in ber ftat beljatten unb folb geben Ijaben. bie
$aben tag unb nac$t in ber ftat mieffen roadmen unb ir aufffed^en getyept,
bamit Iain auffrur erftenb, unb in ber na<$t aCe ftunbt mit fampt ettic^en
burgem jft alien jtatttyoten mieffen gan unb atte f$(oj? an ben ttyoren 20
mit ben $enben mieffen berieren unb bepd^tigen , bamit bie ftat bur$ ben
boffet nit Deruntreuet unb in ber auffrierigen tyenbt unb geroatt fibergeben
merbe ober anber* ubefe jftftenbe. man fyat au$ atte ftattijor , au$ge«
nomen bie 4 tyaupttljor, bef^toffen unb ju ainem jebtic^en t$or ben ganfcen
tag ainen bed rats gefefct, ber ftc^ alter fa$en erfragte Don bifen, bie au* 25
unb ain jugen, unb inen reb unb anbtomrbt gebe. ain rat Ijat auc$ ain
grofe anjatt raifiger fetbner beftett3, Die Ijaben bei ber nac^t burc$ atte
2. ben ir tn. &errn v. %. u. mit all eurtm b- fcapt get&an von meinct ljerrn roegen; toa ir ba*
tljonb, fo »erfari$ i$ u. »erbai§ eu$, fo ir roiber ju mil u. unber eur fcnlin jietfcen, ba§ id? ju
euit) jebl. m. I. u. I. n>. fefren, u., tea el bie not eraifdjt, allel, bei i$ fab, mittaiflen u. fur-
ftfcen u. t)oc tainem ain fcflei oervergen. 14. mit fig to. g. %. fomen. 15. ain grofi, fleifig, mertflid?
aufffe^en gflppt. 19. aufft. obec be| filrnemen. 23. m. b. If. mieffen berieren, ob fie bcfdjloffen ober
offen feien, bamit aul boffcait u. befem furnemen ber auffrierigen intooner bie fiat bie nit otr<
untreuet ober Abergeben werb. bei ber fiat tboren im tag b<t ain rat au$ oerorbnet ain gate an*
jail ber fne^t u. unber jebli^em ttjorr ainen au« bem rat bei [91. 372»] inen, ber ainen iebli^en
fragt, ber aul ober ain wolt, roen er were, u. toal fein gef$efft were, u. lie§ nemanl arctmeinifefc
n>eber aul no^ ein. aufexfealb ber flatter roafen funft bie anberen tboir ade bef^l offen.
1. 2>tefe 5ln^ra^e frci na^ $<m« fotgenbe Wct^nuua jcigen : ©81. 1525
2u&. »(. 1 87*. *@. na<$ Thome apostoli anno
2. (Sbenba. etc. 25 ^aben metne fyerat bie ban*
3 . 38el$ U trS^ttl^c ^ofint ber ©tabt . maimer mit ©augen Bottcrn, bi^ \>ergann*
butt^ ben ©aucrotrieg emu^fen, mag gen v«tnf^cn unb aufruerif^n frteg
Digitized by
Google
1525.
163
gaffen bcr [tat tnieffen reitten , auffmerden Ijaben , bafc fic$ bet boffel
nerten $aunlic$ toerfatnte unb auffrur mad&e; [22ib] bann it t>it Ijangten
an ben aufftierigen bauren unb an ben fattyerifc^en, barjfi fie geratfet unb
i>erurfac$t rourben Don ben toerterten , fatten prebtgew *. am tat $at
* ain grofe anjafl IriegSbottS mibet bie auffrierigen bauren geljept unb in
ber ftat be*gtetc$en toriber ben aufftierigen boffcl. aufertyaft bet [tat
forest unb fd&reden, in bet ftat fotg, angft unb nott. in foti^em gtofen,
fctytteten loften Ijat ain tat nemant* urn fain pfening gefteutt no$ be*
f$n>ert, toeber teid^ no$ atm. bie retd&en f)it Ijaben §atmttc$ ite Mjtt
i° inioenbig Dermactyt mit *tig(en unb fc$tan<fen unb ju inen ftiec^t in ba$
§au$ beftett unb ite gelt unb Kainettet and bet ftat an anbete fid^ete ott
geflectyuet2. bann bie hec^tiglait bie Ijand, bie gofefotc^t toaSljinge*
2. bie b>bcn— mieffen burdjreitten , bamit bie aufftierigen imooner norten fd? m8d)ten rotfcieren
u. fyumlid) ju ainanber fomen. 3. benn ir oil wafen — uber ma| fafr gihtflig, u. jfi folidjem
auffricrigem flbel urfadjeten bie oetterten prcbiger ben boffcl. 5. ain cat fcet audj ain grofe
an^aO told! jtt rof unb jft fu§ bei bem fd)»aMfdjen bunbt voiber bie aufftierigen bauren, unb
$et ain rat aufetfcalb unb inerfcalb ber flat forty, fd)re<fcn, angfl unb nott, toerr ba, voerr bort.
12. oil burger b.ie in ber flat b,abcn jft inen in ire fcaufer b. fitter befteit unb bie bbjrcn mitriglen
too! »ermad)t, bamit man fte nit leidjtlid) mig aufffioffcn. ir oil feaben ir gelt [91. 373bJ unb
gfittc flcinettjer unber bie erb unbergraben, ir oil taben el aufer&alb ber fiat l>aimlid? an anbere
fidjere ort gefled)net, ban ba toa* aHe got*ford)t, fdjam unb eeren bjn unb afler mutwiU oerb,an<
ben, je »et}eitter unb \t mutwifliger fid? ainer erjeiget, jc fonncr er fid) bundt fein, ber toarb oon
bem boffcl unb orebigern gelobt, unb tyetten toeber got nod) feinen b^ailigen unb ber eberfait fain
Ttocrent nod) em merr.
tomtbenten pfenlngmaifxer, abgeratt
tonnb erfHit$ ba« ansgeben, auf bie ralfi*
gen geaannacn, 1 7 1 5 fi 5 1 cr. 3 fatter tonnb
auff btc fuefifoety 6086 8 34 cr., met toonn
bet toon SBBrb roegen 392 gulb., uff bet
roagen pferbt jerung 58 (I 15 cr. 2 b.
tonnb fur uncoften auff roagen pfert tonnb
erfauffung berfeiben 115 gulbin 55
treufcer — fumma ailed feineS au«geben8
P 8368 freufcer 36. baran $at er em*
pfanngen, fo er toon fnecfyteu imlcger etn*
gcuomen »nb laut feitis jfif^retBeti« inen
atyxt begalt, tonnb ime felb« ant^ toon
Teinen toegen bem SBart^otme SQBelfer aU
\)h gegeben »orbcn, rote fyieuor toon t>ofht
\vl ^o^n jugef^rtben ift. fuma 4044 ff
16 fr., restat noc^ met afrfgebeng bann
^ieuor gugef^ribn Ift; it. 1125 fl ben
einnemem be« punb« fur ain extra or-
dinari antag unb gepur; it. 1000 gutbin
fur bie annber extra ordinar anlag ; it.
1000 aulbin fur bie 3. extra ordinar an*
lag ; it 896 gulbin 2 6 1 b. fur bie toiert
anlag. fo(t 1500 geroefen fein, aber baran
afyogen 603 fl 58 cr. fur bargeltyennen
<>ultoet; it. 49 gulbin 2 to 12 6 3 <.
fur atterlai uncoften unb au«gaben;
[81. 1 87b] it. 50 gulbin in golb obge*
meltem ©augen 3°^u. jfi ainer toererung
fur fein gepabt mu^e tonnb toleid; it.
1332 gutbtn in bie ftteiffennben tot^
bur^ $anfen SurgUn bqalt tonnb bnr^
meine $crrn bie e. ben baumaiftem toer»
rait unb jngef^riben fein.'
1. 2)iefer SSorrourf ift bureaus un*
gere<^t. @. iiber baS ©er^alten ber neu*
glSubigen 21ugSburgtfa)en ^rebiger roa'V
renb be« JBaucmaufjtanbeg 9iot^ 1. c.
©. 142 ff.; II Worn, Urban 9*$egiu$
@. 77 ff.
2. 9?amentlt<$ bie ©eifHicfcfeit roar
in groger ©efa^r unb @orge. S)er9lug«*
burgiWe 8^at^confulent Wetylinaer be*
ri^tet am 15. 3uni 1525 bem 9fat^e to.
SRegcuGbura, ber CleruS ju «ug«burg
fyaU bie f^roeren Sa'ufe angefe^en, roie
bie ^Jauem ben S3unb briidten unb ba*
bei befunben bie 33orfetyuug unb^Bftung,
bie baranf gegangen roaren, bie @tabt ju
beroafyren , unb ftt^ baVr na$ toieterlei
11*
Digitized by
Google
164 VIL 2)ie Gfrromt oott (Siemens @enber.
roorfen, fctyanb unb (after toarben ntit torn on atle fctyam begangen, rott
red^t tyett, t^erfpott, unb alle anbactyt ju gott, feiner lieben mutter SRaria
unb ju alien feinen lieben Ijailigen toaffe audgelefd^t, unb gieng bie ober
fait on ftraff ju grunb.
[222*] ©er f<$»5bif<$ bunbt Ijat etlicty erbar bunbSgnoffen ertoelt, bte in *
alien orten bte auffrierigen bauren ftraffen unb toon atner ieblictyen feurftat
6 ft nemen. bte tauten an ber ftraj?, 9fci$nau unb an ber ©ctymutter
ju ftraffen, finb toon ainem bunbt fcerorbnet getoeffen 8eon$arbt marfc^alct
bon $o$enret$ unb Seon^arbt ©trauft. bte l)aben alle tmberfoenig
bauren gen Slugtyurg gefobert unb tr jebttd^en urn 6 ft geftrafft. fnnrata 10
be« ftraff«gelfc 14784ft1.
m. i, Sin rat Ijie l)at befctytoffen, gebotten unb aerorbnet2, bag bte armen
leut nit me tone t>on altertyer toon tyM ju ljau« urn ba« allenmuffen
gangen ober t>or ber firctyen fantlen unb Iain arnter fouler me urn ba$
brot fing , unb l)aben in iebtic^er pfarr etti$ Inectyt beftelt, in ber firemen i*
unb bar&or umljer ju gan unb ingemein alien armen bad allenmuffen }u
famlen unb in ainen gemeinen fedet ju legen. Ijaben au$ ain ftod in
jant $eter« lirc^en unb ju fant SWorifeen auff bem lirctyoff auffgerity,
ba« allenmuffen einjulegen, unb 3 erbar mann barflber gefefct, bie [222*]
f ollen ber armen leut namen in gefctyrifft tyaben unb ainem jeblid^en geben, 20
bama$ e$ bie notturft eraif<$t, unb alle tou$en au«taillen, toa« er-
famtet toirt.
8lin rat ift ju bentljomljerrn gangen unb [i)at] an fte begert, bafc fie bie
11. 9iad> erlegung ber auffrterigen bauren feat ber fdjwSbifd) bunbt Derorbnet fieonfeartcn marfdjald*
jft $©<benrekfeen u. fieonfearbten €5trauf, bag fie bte bauren, bie [$l.373b] an berftraf, fteiftnato
unb an ber Gdjmutter flnb auffrierig geroeffen, aUe gen fcugtyurg fur flife erforbern unb ain jeb»
ltd) feurftat umb 6 fl ftraffen. ba§ ift befdjefcen, unb finb ber auffrterigen feurftat geweffen 2464,
bie man geftrafft bat ; bat gemadjt an gelt fumma 14 784 ft. 15. 'unb tain a. fd?. — fing' ff bit
in b. ain befunbern tnedjt. 17. neu toerfdjloffen fled. 20. feaben auffgefdjrieben.
22. unb geben ainem jeblidjen , wad bie not eraifdjt, bod? genuine! lid? auff ain jeblidj* finb aflt
louden ain bafeen, unb [feaben] aOe fpenb unb geftiffte gefrbrot unb anber* in bifen ferfel aerorbnet
unb bte anbere alte geftifft abtfean. unb num man ba« allenmftfen au< bem fedel gifet, btefelben
frauen unb man, n>a* jft feauft ift, mft§ offenlid) an ftinem flaib tragen ber flat jakfeen.
Bnjciaen erboten ju eittem bant6arli<$en @t.«Hr($h>c«, too ffir jeben emjefoen Ort
SWittetben 1000 ©ulben ju f#mten unb bie eingetriebenen ©etrSge ibetaiHtert
baju 500 ©c^aff 9toggen unter bie ©e- aufgegSplt ftnb.
metttbe auSjuttyeUen. ©emeiner IV 2. ^ie neuc Stmofeuorbnung, toel^e
©. 531 Sfam. 979. ben ©tragenbettel auj^ob, toutbe bereiw
1. ©. bed £eon$arb 9Marfc^alt unb tm 3a^re 1522 erfoffen. @. ^ieju bie
^eon^arb ©tranffen 9lec^nung9ab(age Sngaben bet (Staffer unter 1522. 9lter
fiber <5tmta$me ber ©ranbj^aft^ng«- 2)rud (f ilr ben ttnWtaa befttntmt) : 'Sine
aelber im Sugdburger ©ejtrt in ber erbern 9lat0 ber ©tat] ttugtyurg Orb-
?ltteralien«@ammtun0 bed %ug*burger nung, bie Mmufenberren | tmb ttettoalter
Digitized by
Google
1525. 165
fpenb, secret unb aubere aflenwffen , bie fte anSgeben, ancty in ben ge«
meinen fedet geben. bad Ijaben fie nit toeUen tljon, funber gefagt, fte
roeflen e« na$ alter gemonljait ansgeben unb tt)te e« geftifft fei.
Darnacty ift ain rat ju bem a6bt unb consent gen fant Urlicty foment- 7-
& unb ftat] begert, bag fie tr attenmuffen, bed fie t&g(i$ geben, in ben gemeinen
fecfel geben. [abbt unb consent l)aben gefagt] , fie toeflen atte montag 32
grofer rugliner leib bifen armen teutten bnr<$ gotte« nritten geben , n>et<#e
t>on ben 3 erbaren manen, [bie] Don ainem rat barju ertoelt unb berorb*
net finb, in bad ctofter gefctyidt toerben, bo<$ bamtit nit oerbnnben fein,
io bann fo long e$ abbt unb consent gefettig ift, unb fotten bie anbern better
atte abgef$afft rnerben. bad $at ain rat ju band angenomen l.
[223*] $err 3acob gugger ift im October an ainent fieber hand toorben,
3. $iefer u. ber na$fte fcbfafe fe(len in b. 12. Die tit Bugger bebanbelnbe 6tetle lautet in b: [91.
375b] 4(Jrfr(erfrog Berbinanbu* ift am 19. tag decembris mit alien feinen lanbfaafften bem carbinal
eon €alfrburg engegen geritten. jft berfelben jeit ift (err Sacob^Bugger, ber in ainem gfitten alter
ift geroeffen, an ainem Ilainen fieber hand gelegen, baran er (ernad> ift geftotben. ba (. Bnbi»
nanbuS folidje trand(ait bat oernomen, (at fein mt. aul mitleiben unb Hebe, fo tr gegen ben
3acob Bugger bat ge(ayt unb tiagen. am ffineitten fur fein (aui feinen trumet(ern unb baugen*
falagern »erfc(afft , ba§ fie flitt firjie^en unb roeber trumet(en no$ baugen unb im bannit Iain
tiaurigtait obei bef$wernuf madjen. [931. 376*] bifer bar 3acob Bugger (at 2 briber ge(apt,
barunber cr ber jungft ip geroeffen, bie finb beib »or im geftorben, faft frum, bapfer, barm(erfeig,
go|jfert(ttg unb bemietig (enn. ber dltoft (at ge(aiffen Urlid>, ber anbere 3erg, ber ift am erften
geftorben , ift ain jeit lang trand gelegen, barn ad? bat in unferl (errn geroalt troffen ; faft tool'
geftalt von anblit unb oon leib unb ber turfeojt an ber pet (en. \)tzx Urlitb. Bugger ift ain lange,
rane, (ipfe, alte pa (on geroeiffen unb al* roeig roie ain taub unb alfo ainer (ipfe, rotten, leben*
biger farb unb geftalt, unb [bat] no$ ain bid* (arr ge(apt, alt wen er nod) jung, unb bat fein alter
mit fro(i(r)em gemut unb [91. 376*»J fratnbli4)em jfifprec(en reid? unb armen (0$ gejiert. bifer
(en (at fid) in feinem grofen alter an ainem ftain lauffen faneiben, baran ift er geftorben, (at
(inber im oerlauffen 2 fun unb 5 tikrjtera, fo (at (en 3erg Bugger (inber im oerlauffen 3 fun
unb 1 todjta. (en 3acob Bugger ift am 30. tag januarii »erf<(iben am morgen in ber 4. ftunbt,
ift ain langer, raner (err geroeffen, (ipf unb frolitt) oon anblit, furfldjtig unb frainbli<(* ju»
fpred)en; bifer treier bruber gleid( ift roeber in teutfaen, nod) roelfdjen lanben nit gefunben roor*
ben, funber fie [(aben] all iibertroffen ; atle trec(tigtait, trau unb glaub ift bei inen gronct unb pflanfct
roorben. fie unb irer finb namen [931. 377*] ((en 3acob (at tain tinb ge(ept) finb in ber ganfee criften*
(ait unb (aibenfaafft bei alien taifern, tingen, furften unb (errn unb (errf$afften in grofem lob unb
eeren betanbt geroeffen, unb [biefe (aben] inen botfaafften unb oereerungtn unb gaub jfigefaidt, roie
iren frainben gef<(riben, ber bapft f^at fie geliebt unb toie feine fun umfangen. ir grofer (anbel
mit fauffmanf((afft, on anberer nadjtail. funber jfi gemeinem nufe unb auffent(altung ber armen
ift mit grofem lob bur<( bie ganfcen roelt gangen; fie (aben ju merem mall taifern, tinigen unb
ffirften in bet not ir gflt fflrgefe^t unb barmit ir lanbt unb leut befdjifrt unb bei frib be(a(ten,
fie (aben [91. 377*>) aut( (ie anno domini 1519 fflr arm (au*leut gepauen lange (eufer mit 5
gaffen, barin finb 104 fefirftfit, barau* gibt aine* jarlitt) nu 1 fl jfi jin« ; fie (anb au$ ba gepauen
2 bdufer fflr bie armen, tranden menfaen an fran^ofen, barin bie tranden auff iren toften oerfce(en
roerben mit alter notturfft, effen, trinden, erfcnei unb fauberem geliger unb gutter mart, alt meren
ber anncn bfirfftigett | bafc(b« Bclangcnb'. fetfljlen Sarc.' «ug«burger @tabt.«rc^it),
— 2)er @<$lu6 lautct: Return anff toalauC" '~ * --.-..
2)onerflag naA oculi in bet faflen, ben Sbi. 86»>.
XXVII tag Marcii Anno etc. in bem 1. %
gfittfftacfcn&unbcrt un^ ^toa^nbgtoain* ©. 114.
— i>tx @<^lu6 lautct: 'Actum anff Ski. auti) bie '(Sronica nc»er gef^tcn'
3>onerJtag naA oculi in bet faften, ben 991. 86*>.
XXVII tag Marcii Anno etc. in bem 1. «g(. Jfyamm, Hicr. Aug. Ill
Digitized by
Google
166 VII. 2)ie <£$ronW bon Siemens @enbet.
baran er im nad&bolgenben iar 1526 am 30. tag januarii1 am morgen
t>or tag$ in ber 4. ftunbt in ainem gfitten alter mit Ijoctyer bernufft
criftenftc^ berfd&eiben ift unb gerebt Ijat, 6t$ im bic feci ift au«gangen.
er ift ain tyerlictye, lange, rane, tytyfetye, tuftige, frcltd^c perfon getoeffen2
unb \$at] fidf gegen reictyen unb armen frainbticty mit fretic^cm gemflt erjeigt, *
mit atter bemietiglait. er ift geweffen frainblictys jfiftrec$en$ on alien
pra<$t, eerenreicty unb mitt mit gaftungen unb toil milter gegen fyutfarmen
unb anbem armen. er ift I?o$e$ berftanb$ unb aeroufft getoeffen unb mit
gfitten jitten unb gebert, aud& alien tugetten gcjtcrt unb [Ijat] all anber bar»
mit flfcertroffen. fremlatt, erfcerlait, trau unb glaufe unb frectytigfait finb to
in feinem Ijerfeen ju ljau$ getoeffen. fein unb feine$ brfiber* finb namen
finb in alien Kngfreid^ unb lanben, aucty in ber Ijaibenfctyafft fcelanbt ge*
fie felb* reolfrabent leut, unb fcaben (a ain befunbern bector unb au<$ rounbarfeat, bic mieffen
tagli<$ fiber fie gan , unb 4 magt unb 1 fntdjt, bie inen bienen. roeUr)e fir$ »ut in 2lug*twrg
gefunben, batin fie nit bauen t^tben obex miltigtlicr) [91. 378*] mit ocnat gejiert unb ftcfe in alien
fadjen [all] ire* Daterlanb* Dater $aben erjeigt ntit gfitten roillen, on aUen torn ? ba r>err 3acob Bugger
bat noifc gelebt, t)aben im bie ungerifaen t)errn jft Dfen in bei flat genomen feine gutter, vet
600 000 fl roert, roiber alle biUidjatt unb fre<r)tigTait, Don roegen bag bie neu gestagen minfe in
linger nit gut ifl geweffen, unb )abtn uuwar&afFtig ben Buggem bie faulb geben, bie baben bSf
golb, filber unb tupfer geben, barvon in bei Dermiftung ain bog bred? fei roerben, ba* bo$ er-
logen ifl geweffen. fie faben inen gut golb, filber unb tupfer jfigefd)i(f t , [El. 378*»J, unb bife
ungerifaen tyerrn baben felb* lauffen bie minfc falagen unb t)abenim ififafc ba* filber gefloQen
unb libit fupfer* an bie flat eingemifl. nadr) fcrr 3acob Bugger* tob t)aben feine brflbertfita
ftaftmunbuft, 3eronimu* unb 9lntr)oniu* fooil gefeanblet, ir eer jft beroaren unb bie roarfcait an
tag ju bringen, bag fie jft Dfen ain angefefeten refyag Dor bem tinig Don Unger baben jfiwegen
pradr)t; baran baben fie tain f often gefpart, mie unb arbait gefytpt, unb t)aben inen ift ainem bei*
flanbt Dor bem rtdjttn 'ju Dfen bie nad>gemelten b«rn ire botfaafft gefaidt: baDfl Siemens
taifer &arel, finig 6ig*[Sl. 379»]munb oon $olan, Berbinanbu*, erfrtierfrog ju Dflerrei^, ber
fdjwabifdj bunb unb oil anber fflrflen , fcrrn unb flat, berr ttntyoni Rugger ifl mit bifen bot*
fd^afften aflen bit gen XSien jo^en, unb au* irem rat ifl er ba beliben, bamit bie ungeriftcn falfttn
berrn im tain f$ma<r) beroeiffen med^ten ober be*litr) unb b,aimlid? feinem leben na^fletlen, fo fie
i^ Dot augen fe$en ben erenfl ber ftugger, unb bag am retyen ire bfibcnflucf an tag vourben
tomen. unb finb bie borfaafften atle auff ben re^tag gen Dfen geribtcn, unb [t)at] ba ba* re<$t ange»
bept , unb »a* fid) ba taglidj b. at jfitragen, ^aben fie auff ber po§t [931. 379b] fcutdj bie fuggeri*
fcr)en biener gen fflien ^err Vntboni jftgef<rjidt unb ba beftl)eib unb unberritl)t Don im genomen.
alfo feaben bie berrn Bugger buret) gefclbt offenlift) urtail ba* rtd?t gerounen, benfeot jum tail bei
arctwenifeben rid)tem, unb folidjen urtailbricff W ber finig Don Ungern felb* ben guggero be»
figlet , bag bie Bugger finb fre#t geweffen unb bie ungerifdjen berrn unfre<H roie oben gemelt
ifl. ten 3acob Bugger bat JU ber ee gtb,apt €ibiUa ^rfeatin ; bie bat et gebalten ecr(t<fe unb
fcr)en rote ain furfiin , unb aOe ire frainbfdjafft. ber \)at er toil gfit* oerma^t im teflament, roa
fie in bem witroenflanb pleib, bag fol na<t) irem tobt ber merer tail iren frainben baimfaUcn. ba
bat fie ben trei»gofl nad) feinem tob nit garr au*gen»art unb t)at an bem weiffen fumptag
(18. Bebr.) mit donrabt IRecblinger b«>4>J«it ge^ept, ber bat 8 lebenbige finb ge^ept. aber e< ifl
ba* gemein geftret geroeffen, bag fie beibe unib ai nan ber babent bfilent, roeil ber alt b,ar no<b
gelebt bat, unb ifl ber ffleglinger ain alt* menbltn geroeffen.
1. S5gl. bie SBeiffen^orner $tft. 2. <S« gtbt augeT anberen mer)rere
@. 124, toonact) 3afoB gugger (geb. $oir3einf$e *Portratt« t>on it)m. ffioit«
1459) am 30. 2>ec. 1525 (einem ©ant- mann, $att« $oibem I @. 70; II @.74
flag) ftart. ©cnber faeint ftd^ toerj^rlc 9lx. 117; 83 9tr. 224.
ben ju r)aben.
Digitized by
Google
1525. 167
toeffen1, taifer, finig, furften unb tyerrn Ijaben ju tin ire botfd&afft ge*
f$icft, ber frapp fyat in ate fein tteben fun grteft unb umfangen, bie
carbtnfit ftnb gegen im auffgeftanben : er ift ain jier getoeffen bed ganfeen
teutfctyen (anb$, befunber ber ftat SlugSpurg,
5 ©em tyanbtyierung tft [223b] nut grofem lob gangen auff bie 4 ort
ber ganfeen melt, in Ijaben otte Ijanbtljierer getobt, ain erteu<$ten mann
genent, unb bie Ijaiben ficty at int bertounbert, beSgteictyen Iain alter bor
int geboren tyat in bifer toett. bor feinent tob ift urn befoerjeit am criftag
}it Slugtyurg ain borgeenb* jat<$en ob unfer tiebe grauen firemen erf^inen,
to ain fctytoarfeer regenbog, ben menigfticty gefectyen tyat.
9Rit tyerr 3acob gugger Ijat linig gerbinanbu* in feiner frandljait
ain fotictys mittaiben geljept, ate er alien feinen 12 erblanben, ffirften*
t^unten unb l)erf$afften gepotten unb berfctyribentyet2, [bag] fie att bur$ ir
botfe^afft jft 3lug$purg folten erf($einen, bafetten toott er mil inen ain
is gemeinenlanbStag fatten ant erften decembris, unb mil feiner tanbfd^afft,
au$ feinent tyoffgffinb, ntit bit graben, freien, tyerrn, ritter unb hted&t,
au$ pretaten, bent carbinat Don Salzburg am 19. tag decembris enge-
gen ribt bid ju ber Sedfomtg!, unb am toiber^erein reitten, Ijerr 3acob
gugger* $au$ juna<$et, berfctyuff fein mt. alien trumettyer unb baugen-
2ofc$tager, bag fie ftifl fctynngen, aM mitteiben, bann er tyette bemomen
in tMidf frand ju fein, im lain befd&toernud nocty beteibung brectyte, unb
[224a] auff fttttoft mit attem feinem botdf fflrgogen,
Difen aflerrei($often burger unb feine brfiberfun Ijat laifer 2Jla$tmi»
tian mit bit freiljaiten begaubt unb jiert unb and) ju graben gema^t 3,
25 fie aucty ju feinem l)aimli($en rat auffgenomen , ertoett unb gemactyt. er
ift ainer foli$e grofe reictytung getoefen (unb \% feine brubersffin no$ me),
bag er bur$ fein ljUf gemactyt l)at, bag [er] laifer 2Wa$imitian, bem finig
bon Unger unb anbern finig, fflrften unb $errn, bie nit Ijaben gelt geljept
jft ber Bcf otbung bed frieg«bo(<f« , gelt f tirgefefct unb gelid&en Ijat, unb
30 [fie] baburcty ire feinb beftritten unb ubertounben, ir (anbt unb tent jufrib
27. 3m Dtig. lttx t. ». U.\ etenfo 'anbex f.\
1. $faUc$ £irc$malr L c. @. 475: 3. ©. bieUrtunbe, bur# roelc&c ber
'2)ifcr 3acob gugger ift ain folic* tauff* flatter (£arl V.) Hnton, ffiaimnnb unb
man geroefen , ber fein fjamtbl nit attain $teront?mu« gugger in ben ®rafen>
in ber criften&ait, fonber bci Xurggen, jtanb erbebt, dd. 9lua«b. 14. Woto. 1530
3ubcn unb l^aibn ge&ebt ; unnb bur(* bci Siintg, 8lei^«ar*tt) XI &. 447 ; etn
fein taufmanfebaft (at man til groffe in- anbered toi$ttge« ^ri^ttegium, ba9@en*
fein fnnben, bw man nit getoifft (at.' — ber noc* tannte (batiert t>om 1. SWa'rj
2)ie Wamen feiner 9legen fhtb : ©iero- 1534), terlei^t ben guggern bd« 9le*t,
m?mu$,9lntoniuS nnb^aimunb gugaer. golbene n. filberne 9Kunjen )u f$lagen.
2. @. unten 172, 11 unb bie 'iro- (Sbenba ©. 459.
ntca newer gef^i^teir 931. 109*.
Digitized by
Google
168 VII. $>te ^rontf toon Clemen* Center
tyaben practyt. bur<$ fein Ijilf ift aud^ ftnig Sard Don $tyfoania ju ainem
to. ftnig ertoett toorben *. am grofen tail feined gut« Ijat er mtt toiflen,
rat, Ijilf unb gunft feiner brflberSfftn in etoigen pxauif ljau«armer tent
[gegeben], and) tag(i$$ attenmfifen fcerfctyafft unb aerorbnet, ti>etc$e$ feme
brfiberSffin tfigfi$ meren. &
Anno domini 1519 Ijat er ffir IjauSarm teut faft lange tyfiufer ge*
pauen, [224b] gut unb n>irig, na$ attem bortait, mtt ljunbert unb met
feurftfiten2, unb anainanber, bnr$ mittetgaffen in 5 tail getaitt. bie
fol man ljau«armen leutten feictyen, bie nit nac$ bem attenmfifen ganbt,
ain jar um 2 ft. 10
(Er Ijat gebauen 2 fyaufer fur bie armen, tranden menfetyen an ben
franfeofen3; ben gibt man effen unb trintfen um gotte«tt>itten, au$ aUc
erfenei, unb »a$ fie notturf tig ftnb, auff bad atterbBft, unb [Ijat] inen magt
unb ftted&t gebingt, inen ju bienen, nnfetyen unb »ef$en unb t>t($ ir
betgtoanbt [gfi]erneueren, alfo mtt $o<$em bteifc, ate ob fie bie gugger fe(b« 1*
foeren, Iain toft no$ mie barin gefoart, and) inen ain bef unbent boctor
ber erfenei, aucty ainen tounbarfcat beftelt, bie mieffen fie atte tag 2 mall
befictytigen, fcerbinben unb in bie apoted fd&reiben, ti>a* aine$ iebtid&en
notturft eraifctyt. bad jalen bie Ijerro ftugger atte$; unb fo offt ain
menf$ gefunb toirbt, f^entfen fie im gelt bargfi, bamit fie fi<$ na$ ber 20
erfcnei ba«berbag migen auffentljatten unb nit toiber umfatten.
[225*] 3" fttnt Slnna Ijat er bie lirctyen !oft(ic$ gejiert4 unb ffir ficty unb
bie feinen ba ain Ijerttctye grebtnud gugerictyt , jft fant Urli$ in ben ab*
feitten 2 gtoelb au$ bem grunb erbauen unb mit tafften auff bie altar
gegiert. be$gleic$en $at er an ben lird^en ju fant Sergen, fant 9lidau$, »
fant ftatyerina, jfl fant Urfuta unb $rebigerclofter gepauen, au$ aufer*
fyalb Slugtyurg bit fir$etq>5u geftifft unb betprac^t unb attentalb mtt*
tigf(i$ ben firc^enornat unb loftlictye gotejier (Ijat) geben.
Slucty ffir fi<$ unb bie feine [er] f ofttid^e be^auffung Ijat bauen , nit
attein im ju ainem tuft, funber autf) armen leutten j& auffentljattung 30
unb nufe/ bie baran artoaitten, fi<$ ba$berba| erneren migen.
1. @. $tem im aUgemeinen ©reiff : 3. Uuttett baton lag bad fog. ©olj-
'ffiad tatfet fcarolud bem V. bie 9tfmi- fymd, bad jut $fkge an ben ^gransofeu'
\ty £fina.lt($ffiai coftlm 1520 jar' in ber erhanfter $erfonen beftimmt tear. ©tct.
3eltfd^r. bed tyfi. 8er. f. ©^toaben u. ten L c. n. ©eiba ©. 881.
9?enb., 3a^rg. 1868, too bet bet btefer 4. 2)ie bettt^mte im 3a^re 1507 ae>
<9elegen^eitt)on3acob0uaaetgeleifteten fHftete, 1512 erbaute, 1518 getoeibte
'©life* audffljrm geba^t tft. Sugaerf^e Oiabrapette bei €Jt «nna.
2. IDlefogenannteguggctei; f. ^ieju 6. ubtx fie bie au*fityrU$e (ifiorif^e
@tetten I ©. 284; @eiba, @tiftung«* ©ef^reibung bei@^ott Lc, 3a(tgang
gef*. II @. 880. 1880 @. 205 ff.
Digiti
zed by G00gle
1525 169
S3U ormcr jundffrauen Ijat cr auSgefteurt unb berfyeiret ; etticty arm
Tnaben Ijat er fauffcrt ijanbttoerdt ternen, unb na# feinem tob $at cr armen
tcutten t>crfd^afft au$ jugeben 14 000 p.
Unb fetnen briibersptoen , tyerrn SRaimunbo, 2lnt$onio unb 3c*
sronimo, tyat cr ju erben berorbnet aflcr feiner tugent, eeren, fyab, reid&tung
unb gut, toetctye cr faft l?at Itcb geljept unb ti>ie ain batter fie toot erjod&en
unb i& bem !aif er, [>25b] f tntgen unb filxften gef c$i<f t, [bet benen fie] mit fyodjer
bernupt iren beoetcty botenbt, alte laupmanSl^enbet auffred&t unb gtaubljap *
tig au$geric$t er Ijat au$ ben anbem frainben 100000 ft berfd&apt.
to . £err Sacob gugger l?at ju ber ee gefyapt ©ibitfam Slrfcatin1. bie Ijat
cr alfo fd^en, eerticty unb Heb getyatten, at$ ob fie ain furftin toere, unb
l)at Iain linb geljept. er Ijat ir in fcinem teftament ain grofc gut an gotb,
fitter unb Itainettern bermacfyt, aucty ir (eben tang bie beljaufung unb gart*
ten , toa fie in bem nritoeftanb beteib, bamit pe nac$ irem tob ire frainb,
i* bie Slrfcat, mit ber gugger gut auc$ reicty mac$. fie tyat Itainetter bon gotb
unb ebtem geftain geljapt, barmit fie ain ffirftin $at fibertropen* fotictyer
treu unb tiebe Ijat pe alte bergeften, unb ce ber treiSgoft ift auGgetreffen,
Ijat pe Ijaimticty ain attd menbtin, Sonrabt SRectytinger, mtt 8 finben ju
ber ee genomen unb ip am fumptag invocavit §aimttd& attain mit ainer
2omagt au$ ire$ man$ fetigen, Ijer 3acob gugger* , $au$ gangen in Son*
rabt 9iec$Iinger$ Ijau*. ba Ijat pe aup benfetben tag mit im tjodfaeit ge*
Ijept aup bie (uttyerifctye art; [>26a] boc$ Ijat pe irer lofttictye Itainet Ijin*
ber ir nifbergeffen. fflr bife flainet, ptbergfd&ir unb barfd&apt atte l)at
Sonrabt SRcd^tinger bifcr Sirfeatin unb iren crben bermad&t fflr alte*, toa
25 pe mitainanber Iain linb uberlomen, 18 000 p* toeit Ijerr 3acob gugger
fetigen getept Ijat, Ijat Sonrabt 9?e<$tinger Ijaimticty urn bie guggerin ge*
buttet , bem bo<$ Ijerr Sacob gugger fiber teib unb gut bertraut Ijat, bit
frainbfetyapt betoiffen unb ftet$ ob feinem tifc$ geljapt Ijat ju gap, antf)
na<$ abgangS Ijerr 3acob gugger* bei ainanber ergripen Pnb toorben.
so $err 3acob gugger ift ain gutter, toarer, renter crift getoeffen
unb ganfc toiber bie Sutljerei. barum ift im toiber getoeffen, baf er in
feiner grabtnuS ju fant Stnna bei ben 8ut$erif<$en begraben fot »erben2.
1. 3. Ruggers ©attitt toar @tbttte iibrtgcn« an$ unten ©L 283b %nm.
2(r3t, cine Softer be« befannten SBliracr* 2. (Sr ru^t in ber g^gerf^eu ®rab»
mcifter* »on 2(uq«burg unb S3unBe«* tapette ju ®t. 3(nna. @. bas (S^ita^^
^au^tmanne« Ulnd^ SHrjt. (@. fiber t^n SafoB gugger« in ber genannten ©rab»
SSogt in Der 3cttfdbr. be« ^ifl. SSer. f. !a^ette bet ©*ott 1. c. @. 206. — 2)ie
©t^toaben uub 9teub.. 3a^rg. 1879 2R8n<$e biefed ^lofterd toaren tutyerifa
@. 281 ff.) @ic tear erne 2ftufyme bed getoorben u. bamato bereitd Bid auf
beritymten SBigxtleud ©unb (©orma^r, toenige auSgetreteu. ©. unten bie S(nm.
Eafaenb., 3a&rg. 1836 @. 328). Egl. 2 auf @. 175.
Digitized by
Google
170 VII. 3)ie (Sbronlt oon (Siemens @euber.
baruntb tyat er an feme brtibersffin begert, toa e$ fi$ begebeu tourbe,
bag enbtticty bie Sutljerei bet ben cawtefiten bleiben tourbe, bag fie in an
ain anber ort begraben. ba« Ijaben fie in bertrBft, barmit ift er jufriben
getoeft unb [Ijat] auff fofic$$ aflent jeitlicfyem urtub geben, ftc$ nut got bent
^erm [226b] belflntert, ftd& ntit ben Ijod^toirbigen facratnenten berfed^en *
tauffen unb [fie] ntit grofer anbactyt enpfangen unb fein feet bebotctyen, mit
bent gemut, geberbt, toort unb toerdfen, aucty gebindten }u bent enbt feine*
leben$ gerictyt. be$ leiben unb fterben unfer$ erteferS 3efu Srtftt na$
ber befd&reibung ber 4 ebangeftften, $at er getoett, bag e$ ftefc bor int ge*
(efen toerbe, unb Ijat gutten berftanbt geljept bid ju enb fetned (ebend.to
ain ftunbt bor feinent tobt Ijat er ain Kainfi f^tSufflin tljan nrie atn
tobtenfd&tauff. unb urn bie 3. ftunbt nacty ntitternactyt, ate boctor Ottyntar *
9ia$tgatt ntit lautter ftint ben paffton bor int fag, fagt Ijerr 3acob gugger,
bag man in auff bie anbere feitten legte ; bad tfyet ain ntagt. ba fieng er
toon ftunbenan [an] }u jiectyen unb berfd&ieb toie ain Itnb aine$ |ar$ aft ganfc 15
ruigfiicty. in alter feiner frandfljait Ijat er Iain unbuttig toort nod& gebert
nie ergeigt.
SBetl I?err 3a!ob Rugger nocty gelebt l)at , baben int ettidfr ungerifc$
Jjerrn jfi Dfen in ber ftat etlid^e tear genomen, 600000 fl toert2, unb
an anbem orten, tiriber got, eer unb rectyt, on atte frectytiglait, au$ biferao
[227*] urfacty, bag bie neugefd&lagne ungerifd&e minfe nit gftttt>a$, unb
jeigten fatfd&ti$ ntit untoarfyait an, bag Ijerr 3afob gugger baran fctyutbig
toer; ber Ijet inen nit gut gotb, fitter unb fupfer gef^idtt, barunt toere
bie fttberin minfe Iain nttfc. bad u>a$ erlogen ; etticty ungerif^ tyerrn
Ijetten bad fttber gftotten unb anftabt bed fitters fupfer eingentift. baruntb »
nad& Ijerr 3acob gugger* tobt Ijat Ijerr Slntljom gugger burcty fein ge*
fd&icflic$ait fobif ge^anbtet, bag er bon bent finig bon Unger in ber ftat
Dfen ain angefefeten rectytag $at ertangt ntit grofen loften, arbait unb ntie.
l.Dt$marCtt«dnta$(9'Mtfgal),8e&. guggent gefttfteten ^rSbtcatur bet ©t.
1487 ju (Strajjburg, geft. 1537 tnSfogfc 2Rortfc. @. auc$ utttet 1528.
burg. @. iiber tyn: Unf<$utbiae 9to<$« 2. @.$ieju $obet,$erguager©era/
il^tett 1721 @. 544 ff . ; @c$ett$orn, ban unb J&aubel in Ungarn, Seitf^r.b.
Am6nit. lit. VI e. 455 ff., 601 ; (gtro* ^ift. S3er. f. @(^tt). n. 9leub.f 3a$ig.
bet, Miscell.V @. Iff.; <S<$mtbt, Hist. 1879 ©. 33 wtb bie '(Sronica netocr
litderAl8acen@.174ff.;@(^reiber, gefatfyett' ©1. 109b, t»o in ben Hn-
©ef*. b. Unit), gteiburg II @. 272 ff . ; mertungen bte ttiJtbigen ©elege beige*
©Ming, $utten VII @. 408 ff. ; ©SHin* brad^t flnb. — 2)er im ©etlaufe ber St.
Ser, Reformation I ©. 547 ff., fon>te bie ga'blung genannte Slntoni gugger ip ber
brige bet ©Sbefe, ©runbrig j. @ef$. b. SBruberfobn Sofob guggerS, ber ©ruber
b. 25t<$tung II ©. 128 9h. 28 aufgef. bes Rapmunb gugger. ©. fiber fcntoni
Sitteratur. @eit 1524 tear er (alS Wac$. gugger SSatb, BibL Aug. VII e. 52.
fotger ®^eifer«) ©erteefer ber toon ben
Digitized by
Google
1525. 171
barauff Ijat er p ainem Beiftanbt ertoorben pabft Siemens ben ro. faifer
Sard, finig ©igmunb Don $oten, gerbinanb, er^erfcog gu 6ftertctc^#
ben fctytofibifctyen bunbt, Dtt fiirften, tyerrn unb ftat, bie ott ir bapfere bot*
fctyafft Ijaben gefd&icft, unb [tft] auff bem red&tag ju Of en erf<$inen, furgan*
5 gen unb [l)at] Don bem finig Don Unger be$ recfyt gan ju Ian angeriefft unb
ertangt. unb nacfy ganger, toor^aff ter bartegung unb probterung, auff gnug*
fam reb unb nriberreb finb bte gugger freest, auffrectyt unb rebticty, frum unb
erbar erfunben toorben [227*] unb bte toiberparttyei [ate] fd&etdt unb biebifd^,
father ber ungertfd&en minfc , bas atte« nut urtait unb rectyt bur<$ ben
10 ungerifctyen ftnig unb feine rfit erftinbt tft toorben. nub auff fofidj gefprod&en
urtait ifl ben Suggem ain urtaitbrieff geben toorben , ntit bes finigS Don
Unger ftgef befigtet. in biefer ntttle jeit, bietoeit bad rectyt ju Ofen gefiert
ifttoorben, tft fyerr Sintfyoni gugger juSBien getoeffen au$ tat fetner
beiftenbt, banttt im ju Of en Don fetner uriberpartyei Iain fctymadfr ober
i5&erfefcung fetned (etb$ juftenb. bann ba btfe ungertfd^en fyerrn fad^en
ba« erenftticty fiirnemen tyerr Slnt^ont guggerS unb bet tnen fetb* er*
lanbten tr fctyatcfljait offenficty an tag practyt fern, fefcten fie l?aimti<$ feinem
leben ju. afle$ ba$, be$ Ijerro 3lntl)om Rugger* amoatb unb beiftanbt
Ijanbttoten Dor bent redden, toarb tagticty auff ber poft Ijerr 3lntljoni ju
2otoiffen tljan, barauff er au<$ auff bifer poft uriber befctyeib unb unberrtdjt
gab. eentate Ijerr 9fatfyoni Rugger, int ba$ fein uriberumb ju geben, ba$
im uneerticty unb ftrafcrauberifefyer geftalt geuonten ift toorben, unb ntit
urtait unb [22s*] rectyt ju reftituieren jugeforod&en unb bte refiitution gu*
toegen Ijat prad&t, unb toa$ im in bent red&ten bariiber ift gangen mit ber
25 jerung, ift im bariiber gangen bi$ in 200 000 fl. fotictyer loften l?at in
gar nit gebautt unb [er Ijat] fain befcfytoerouS barab geljept Don ber tear*
fyait unb frectytigfait toegen, bie ba offenlicty an tag pxa6)t ift toorben, [in*
bem] er toie ain frumer Ijerr erftinbt [toorben] unb fein nnberpartljei un<
freest tote fd^eW unb be$tt>ic$t.
so Sluff ben 30. tag decembris Ijat faifer Sarel ain conbocafc 1 gen
SfogSpurg jefomen ben furften unb ftaten au$gefctyriben , unb ift Ijerfcog
30. Ditfei 9tbfa^ ifl aud & 931. 380» (jentmumn.
1. ©emeint ifl ber attf ben 1. Ofto&er georbnete bertreten, fo bag bet Sag auf
anberaumte, bann auf ben 1 1 . fto&em&er oen 1 . Wlai 1526 erflrecft unb nac^ ©^eter
be8 Sa^teS 1525 toerf(^oBcue^ei(^«tag, ber fcerlegt tcuibe. 3)er bejUglic^ ber '3er«
am 11. 3)ec. bur^ ben ©tatttyalter @rg* riittung uub 3«fl>altung be« (^rtftlt^en
^crjog gerbtuaub eriJffnet wurbe. Stuger ©laubens' am 9. 3anuar ju 5(ug8burg
bent. (Eommtffatiett unb bem SBifc^ofc t>on feflgefefete $affu« ifl gebrudt in ber
Orient toar fein gfirft ^erfiJnti^ erfc$ie» r9^euen ©ammtung ber d^et^dabfd^tebe'
nen, &iete @tSnbc nid^t einmal bur<$2lb* II ©. 270 ff.
Digitized by
Google
1 72 VII. 2>ie ffi&roni! toon <Slcmcn« ^enber.
ffiifyatm toon ©atyren bed laiferd ftattyatter getoeffen unb [ssob] feme
beififeer gerbinanbud, erfcfyerfeog ju £)fterreic$ , unb margraff teaftmiru*
toon ©ranbenburg. bie attbero ffirften tyaben nu ire botfd&afft gefd&kft.
bifen atfen Ijat Ijerfeog ffiitljalm fflrgetyatten, lot. mt. toett Ijinffiro nit me
teiben no$ gebulben bte tutljeranifctyen feet unb bie gefetfetyafften bet5
fauffteut, ban fotictyd fei toiber criftentid&e religion unb gemetnen nufc,
unb inen barauff ain Beboc^t geben. nad& ettictyen tagen, ate fie fl<$ be*
bactyt unb unberrebt Ijaben, ba tyanbt fie ju anbtourt geben, fie Ijaben nit
&ott omen getoatt toon iren Ijerro , toon ben fie ljiel>er gefctyirft feien, unb
finb atfo nriber Ijaimjod&en. ">
VsS^ ^m nfen ta8 decembris1 ift erfcljerfeog gerbinanb toon 6fterret$
mit feinem gemad&et gen Slugdpurg lomen; bafelben Ijinjelomen, Ijat er
fein (anbfctyafft aud 12 fflrftentljumen bur$ tr botfetyafft mit tootfomnem
getoatt (jefomen) erfobert. bte finb all mit tootfomnem getoatt erfd&inen2
unb tyaben ain ganfc biertait ained far mit im tyie tagteift unb finb erft is
2i526?rd am roontag na* letare toon Sugdpurg mit trem tanbdffirften ljintoegt«
jogen. unb atfed bad, bed ir ffirft gerbinanb an fie begert Ijat, tyaben
fie atted geren toetten tljon, mit bifem beger unb an^ang , toann er
©abrtet ©alamanden toon im tljie, ber ba flictytig, ganfc arm aM feim
[228b] toatertanbt $tyfoania ju f. f. g. lomen, fd&ier alle empter in^ab»
am $off , attein bie Sfteretd&tfctye tanbt regier ; ber Ijab in 6 iaren, bietoetl
er bie empter inljab, geljept unb regiert, fo toil flberlomen, baft er iSrttd&er
gift flberlomen $ab 26 OOO ft. barju l)ab er in ju ainem graffen gemactyt
unb bie grafffctyafft Ortenburg barju umfunft gefd^endft. ba Ijat erft*
1)erfcog gerbinanb ben ©atamanca nit toon bem tyoff toeUen tljon, ba $at2&
bie fanbtfd&afft aucty nit toetten tljon, toad er begert Ijat, unb finb atfo
toon ainanber abgefctyiben.
r,.3an. Anno domini 1526 an ber tret Ijailtgen finig tag ju nac^td jtori*
fd^en 9 unb 10 ur Ijat Ijerfeog fterbinanb auff ber $fatfe mit feinem ge*
mad&et unb frauenjimer ain banfc geljept. barbei finb getoeffen fflrften, *>
gratoen unb tyerrn unb bie botfetyafften feiner tanbtfd^afften. bafetben
finb feiner f* g. attertiebften 2 camerer mit ainanber unaind toorben, ain
graff toon ©umertan unb ain freiljerr, beib ^fpanier, bie ftnb atoeg
23. 26000 fl : 30000 fl. 27. unb ftnb bit lanbf$afften tvibei ^aimjo^cn unb [fcaben] im fein
€a(manca gtlaufftn. 32. aUtrliebflcn u. angenemeflen.
1. $0f. oben@. 167,15 nnb bie '<£ro« getbinanb tnHug«Burgbi« jum H.SWScj
nica netoet geWi^ten' ©(. 109» ; ©tSltn, M 3a^re« 1526 na*gen>iefen i(l.
«ufent^alt«otte ic. 1. c. €*. 385 , »o 2. @. ^ir^mah 1. c. &. 475.
Digitized by
Google
1525—1526. 173
tine tie briibcr mit otnonbcr aind getoeffen, bon ained [229*] gufbtn
ringd toegen. ben Ijet atner ou« men ainer jiunffrauen in bent frauen*
jimer geben, barab xoa$ ber anber eifferen, bo er ben ring fac$, nnb f<$tu*
gen tyeftig an bem banfc ju ainanber, unb toarb ba ain grofe auffrur. ba
5 judft er$erfcog gerbinanb fein fc$ti>ert aud unb fief bajnnf<$en, bc^gtci*
$en anber ffirften unb Ijerro auc$; margraff Saftmirud &on ©ranbeu*
Burg roarb in ain fufc bertounbt; bie lingin mit item frauenjimer flocty
in ain toiwfet, bamit fie nit aemmnbt tourben. ber freiljerr »arb unber
augen erfeljerfcogd gerbinanbd erftoctyen, unb ber graff bon ©umertan, ben
10 am $off iebemtann tteb Ijet, unb [ber] tnbefunber atte teutfd&en gegen bem
fftrften geffibert, Ijttf unb fftrfctyufc Ijet tfym, toarb burd^ ber teutf<$en $Uf
unb gefctyidtttctyait gen fant tlr(i$ in bie freiung beteit unb pro$t, uneti>ot
er au$ tbbticty fcertounbt mad , unb ift ju fant Urttcty 14 tag tyaimticty be*
fatten toorben, toietool in erfcljerfcog gerbinanbud aid bifen, ber crimen
ulese maiestatis begangen tyt, gefd&afft Ijat ju entaupten unb in attent*
alb fuctyen lief*, boc^ bur<$ $Uf ber mincty ift er aerborgen pti*
ben, unb im [229*] bama$ barbon getyotfen. ba ift er gen 9Raitanbt
in frieg jogen in bed fatferd fofb, ba ritterti($en ju fteettten, ofc er barmit
bed faiferd fyulb unb gnab m5$te toiber er(angen; toenig tag baroacty ift
»er bafelben geftorben.
©raff $aug bon SKonfort Ijat Ijie feinen tail am fctytofc unb Ijer*
fctyafft $regnife erfcljerfcog gerbinanbo toon &fterrei<$ fcerfaufft urn
•70000 fl.1.
3lm 28. tag januarii ift grau (Stijabetlj, tinigin ju Senmardft,
*bed!aiferd unb erfcljerfcogd gerbinanb fctytoefter, ju SWedjet geftorben2.
1. bit barbor aflweg mit ainanber fcaben gelebt mie bie brfiber. 3. barab ber ain (ber) fat geaifert,
ba er b. r. fat gefedfan, unb finb mit wort en an ainanbet f omen unb foaben] juctt, u. lift] ain grofe
auffrfir u. embtrung ba merben. 6. ba ift afrt?. fc. mit ainem ploffen fdjnxrt felbl bajmiftfan
gelauffen u. gefd)eiben, m. <$. ift in ainen ffifc geftafan toocbcn. 8. bie finikin — ift — ge«
ftocfan in bifem trimel, bamit fte au$ nit befd)ebiget merbt. 10. b. gr. ». 6. fat jeberman
am boff lieb u. in befonber bie %., »etd)en ec bor bem furften altotg n>a« Der^olfen ^ewcffen.
biefelben pta$ten bifen graffen Don 6umtrlan mit gemalt batvon u. fatten in gen f. Url. in bie
freiung, xo\txoo\ ic. 15. 'gefdjafft fat — fu^en lie§' au« ft ftatt bet cotrumpierten 6teUe in a :
'bcgangen fat, bai (eben verfaOen, fterurtaitt in jii entbaupten ftt^fan lief, all ain oemicctet
(tine* lebeni gegcn feiner mt. j abet bui$ falf ber m. bafelben bat man (in] banonpradfa, u.
ift barna$! gen 9Railanb in ben ftteg |ogen ; ba bat er in bei fatferi borr vil bapferer tt>at tban,
bamit er wiber in be* taiferf gnab fern, bafelben ift er in turfeen tagen geftorben. 24. lingin von Datia.
1. 3>ie Urfunbc, haft ber Oraf ^ugo @. 646 iRr. 62. $gl. au^ bie et»a«
toon SRonfoit ju ©xeoeni feinen Hnt\)txi an«fityrU<$ete 92ott) ln@enber« Chrono-
an ©reaenj an ben (gra^evjoa getbinanb graphia ©b. Vm ©I. 67*».
son Ofterret^ (nm 50000 ©ulbcn) toer- 2. 3fabetta,bte Oema^in be««»nig«
faufte, baticrt beteitd toom 5.gcbt. 1523. <5$rtfttan IL toon 3)&nemart. 8tc flatb
€5. bie Utfnnbe bet $anotti, ©efc^. ber am 19. 3an. 1526.
©rafen t>on SRontfort u. to. ©erbenberg
Digitized by
Google
1 74 VII. SHe (E&rotu! *on (Siemens ©enber.
5. 9cbr. bie fyat e. gerbinanb Ijie an font Slgatlja tag gum 2$om gat Ijerticty lauffen
beftngen, unb tyaben in ber firctyen ob 700 lerfcen geprunnen, unb ift ber
ganfe $or unb alle altar (auSgenomen bet lut^crifc^cn bicarien nit) mit
fctyroarfeem linbifctyem tu$ bebecft unb iiberjogen getoeffen, mit ainem
weiffen creufc. ba« tficty, barmit bic altar unb tafflen bebedt flnb getoeffeu, *
ift ainem iebtictyen priefter beliben, bem ber attar $at juge$5rt. [2soaJ ber
erfcljerfcog gerbinanbus Ijat angetyept ob anbem Kaibero ain langen,
f<$t»arfeen mantel mit ainem langen f$roanfe , ben Ijaben im 2 biener
na<$tragen, unb ainen §ut auff, mit ainem fappenjipfel umbunben. fein
gemad&el, bie fingin, $at angeljept ain langen, fctytoarfeen mantel, unbio
auff bem fywpt unb fctytair Ijat fie ain anbem toetffen fctylatr fiber ben
topf bei beiben oren tyerabgeljenglt tragen, tote ain abbtiffm ju fant <3te«
pljan geroon ift je gan. ju bem opfergang unber ben botfetyafften finb ju
bem erften gangen bie bon ber £tf$, barnacty bie SJenebiger, baroacty bie
bon £)fterreicfy unb bawacty bie anbern na<$ ir orbnung. »
3u SlugSpurg fyat ber merer tail ftoif$ geeffen in ber faften au$
mutroillen, bamit fie ba$ menf<$(icty gefafc nit Ijtelten. barum berbotten
bie pfalfcgraffen ju SWeuburg l unb bie Ijerfeogen ju 9ttin$en in irem tanbt
alien iren unbertljanen bei Ijoctyer ftraff, bag ir fainer benen bon 3fag$*
20. gnat, ^itrg burcty bie ganfeen faften bt$ pftngften Iain Ijon, tyennen, bBgel, lap* 20
pannen, fd&aff , lelber, Ifle no$ anber fi$ ju lauffen [23ob] gebe, jfi ainer
ftraff, bamit [fie], fo fie mangel an flaifdfr tyetten, ain jmiefad&en faften
Ijetten, unb Ijernacty am oftertag ain waff erf uppen effen, bie on not in ber
faften ju ainem trufe Ijetten ftoifdfr freffen.
20i5^ati ^m wontag na$ oculi Ijat boctor groft, ber 6 far Ijie ju fant Snna 25
Wel-8 prior ift getoeffen2, mit aine$ armen babreiberS totter in feiner fird^en
0. ben baJtucty, be* man fur bie altar fcat ge^encft, ba* bat man ben prieflern gelauffen, ben bie
altar fcaben jfigefcort, u. ba* anber tficb, in fKeUen im $on Ut man atmen leutten gebtn.
7. *ob anbem ttaibern' fe^lt in b. 9. u. bat auffgefcpt ain fawarfeen b.ut k. 10. u. f. ge-
ma$el $at angcb,ept ain 1., f$ro. m. u. ain falair auff »ie bie aptifftn ju fant St. 17. in
ber faften &at ber merer tail bje flaifeb, geffen on not, frabent ©ermeint, fie (5BI. 383»>) t^ien get
ain gefaUen baran, fo fie ba* menfalidj gefa^j nit fatten. 20. •oogel* feb,lt in 6. 21. u.
gar lain ft$. 22. *iu *'«« f^-' tannit fe ain jwifa^en faften b.etten\ Da* ti&rige feblt in b.
25. boctor froft , prior b ie §u fant «nna , b,at ben orben oon im gelegt unb lutljerif^ geprebiget
u. jeberman jfi bifer (eer gerai^t u. fetn bruber im consent audj barjft pracfet, ba§ fie ben orben
b,aben oon inen geworfen, [©(. 384»] unb am montag nac^ oculi ^at er ainel armen b. t. ju ber
ee genomen unb mit ber b,. ju f. «. jft fircb.cn gangen u. b.at oil bapfeter leut, fTauen u. m., auff
ber b.ocb.jeit u. finfeengang gtb.ept; barna^ «. — toeiber genomen. Da* librige feb,lt in b.
1. 2>ie ^falggtafen toon SReubutg* im 3«^tc 1524, no^ toor ban gtoeiten
©uhbad^ Dtt^cinvic^ u. 9WW ua^men Ba^rif^ett 8fediaion«ebift, fcinc Unter-
m bicfer Aeit cbenfo tcie bie ^erjogc toon tyaneu t>or ber fut^eriWen ?e^re.
©atjera erne ber Reformation feinbli^e 2. grof<$ tear «Brtor fett 1517.
@tettung eln; Ott^einric^ toamte bereits (@. ttber feme ^erfSnU^tett u. fein 3ta>
Digitized by
Google
1525—1526.
175
Wjett getyept1 unb gfi bet cc genomen, unb finb trit erbatet, reiser leut
auff femet tyodfoeit getoeffen, ftauen unb maim, unb tft bet Don Slug**
putg luttyettfctyet ptebiget tootben. batna<$ $aben im afle feme mm<$
nactygetootgt unb au$ toeibet genomen. batna$ l)aben fie (eibbing ge*
& nomen unb atnem tat ba$ cfoftet, btectyet, unb toa$ ba tft getoeffen, ainem
tat flbetgeben 2.
b<ntg ju ben SBtttenbergern k. ©tro-
bei, fteue ©eitr. I, 2 ©. 187; Stapp,
#ac$lefe k. II ©. 623 ; 8rctht,$BeitrfigeK.
IX e. 1021.) 6r(atte fein^rlorat bereitd
1523niebergelegt; am 20.Dftbiefed3a(*
red toiftttert Bnbread ©toefiud, ^rior toon
SWimberg, aid ©icariud bed $rotoincia(*
priori ben Slugdburger fcontoent. %u$
bem ©tfUattondprotofott ergibt M, bag
grofefc bamald bereitd (freiroiuig) toon
bem ^rtorat guriidgetretcn unb an ge«
wotffer (5(rofoftomud ffioffhtud (9*3dUn),
sacrae theol. lector, an feine ©telle ge»
treten tear. 2>te ©ifltation iteg bit ©er«
toaltung bed frfl(eren ^riord grof<( aid
cine in jeber ©cgie(ung mujter(afte er«
tennen, toie au$ bte *Ra<(frage Bet bem
©flrgcrmeifier Ulri(( Hettinger nnb
bem ^ra'fecten <£(rifto£( $er»art ein
aflnfiiged (Sraebnig ju Xage fiJrberte.
grof<( (atte bte ®enugt(uung, in bem
$roto!ofl conftatiert gu fe(en, bag er ni$t
aud hgenb einer brhtgenben Urfa$e fon-
bem frettoilltg unb in alien ®(ren fcin
Hmt niebergelegt (abe, urn jlc( fo unge-
(inbert bem ©tubium bet (eiliaen ©((rift
(tngebeu gu tflnnen. ©. (ieruber (Sbcr-
barb @<(ott, ©ettrage gu ber ©efc^ic^te
bed £armeliterflof!erd unb ber fttrc(e gu
©t. fcnna tn Bugdburg, 3eltf($r. b. (ift.
©er. f. ©((to. u. 91., 3a(rgang 1882
@. 256, too in Hnm. 1 ber fur bad Hn«
geftt(rte aid Oueffe bienenbe (gintrag an9
bem £lofterre((nungdbu<( toiJrtlt^ abge*
brutft tft. ©gl. au$ 1. c. ©. 253.
1. ©gl. (ieju ©robel, fteue ©eitr.
g.?ht. bed 16.3(btd.l790, too ©.183ff.
bteXrauungdrebe, bie Urb.$R(egiud (iclt,
toottftSnbia mttget(etlt if*, ©trobel filgt
(tngu : 2>tefe (Xrauungd»)gormel (abe ic(
and folgenber ©((rift genommen : *Hin
©ermon toom e(elt$en fianb, toie nufe,
not, gut unb frel er jeberman fei, bur<(
D.Urbanum regium 1525. 4<> 2©ogett.'
2)te erto5(nte Srauungdrebe nennt ben
©ornamen ber ©raut 'SWargaret^a'.
@((ort 1. c, 3a(rgang 1882 @. 259
anm. 1 glaubt aud einem (Sintrag im
iRfirnberger 8lat(dbuc( toom 17. 3uli
1531 '^aulfen ©c(mib, ©goffer, 2)o!-
tor grof(( ©((toager, ip toergSnnt, o(ne
bag er ©ilrger ift, ein (alb 3ar etaen
rau(( jft (aben per3eron. iSbner* fc(liegen
m biirfen, bag ber gamtltcnnarae ber
©rant (@<(mtb' getoefen jei.
2. ©ereitd bad 3a(r 1525 bejei((ttet
ben ©eginn bed tootttommenen unb ent»
f((iebenen ©ru((ed ber Slugdburger #ar»
metitermiJn^e mitber bid(erlgen IKr((ett«
gemeinf((aft. «m SBet(na<(tdfefte biefed
3a(red tourbe ^um erflen 3Walc in ber
©t. 9nna!trc(e bad Sbenbma(l in feier*
U((er SBeife unter beiben ©eftalten ge«
feiert. (@. oben @. 154 Slnm. 3 unb @c(ott
1. c. 1882 @. 260 «nm 1.) 3m na'^en
3a(re (1526) gibt $rior unb (Sontoent
elne b*ffentli((e (SrflSrung, toarum fie
i(ren ©tanb toerdnbert (aben unb toer*
t(eibigen fl(( barin juglei(( ^eaen bie
^lagen, bie ber Orbend^rootncial ©irgi»
niud bei bem 9tat(e ber @tabt in einem
©((reiben toom 11. Woto. 1525 gegen fie
erboben. ©te fil(rt ben Xitel: r®runb
unb ©rfa$ aug ©»ttli((em 8lec(ten, 2Sa-
rumb $rior unb (Sonuent in ©t 9nnen
Slofter ju Slugd^urg l(ren ©tanbt toer*
Snbert (aben' (gebrudt im 3a(re 1611
ju Itentyten bei (S(riftoff ^raufen. Sin
(Sremplar batoon beflnbct fic( auf ber
«ugburger ©tabtbibliot(et). «uf ein
jtoetted ©((reiben bed ^rotoinclald im
©ommer 1526 (abaebrudt bet ©c(ott
1. c. 1882 ©. 261 tfnm. 1) unb f^Stere
neuerti((e ^(agen tourben toom 9lat( be*
fonbere $fleger fflr bad ©otted(aud ber
grauenbrflber aufgeftettt unb ben ©tif»
tern geftattet, bie gn ^ultudjtoeden ge*
ftifteten ©egenftSnbe, tote 9KeggetoSnber
unb a(nlt^ed, gurttdgunebmen ; ettoad
f^a'ter tourbe bad ©ifoeTgefd&irr toon ©t.
«nna intoentariftert. (@. bie biedbeg. <5in«
trfige in bie ffiat(dbecrete toom 28. 3nii
1526 u. toom 30. SKfirg 1 528 bet ©$ott 1. c.
1882 ©. 201 fcnm. 1.) «m 22. 3uni
Digitized by
Google
176
VII. 3)ie <£$ronit t>on (Siemens @enber.
!5i525Uni am 15> *a8 J™1**, am fwttag no$ unfer* Ijerrn fronfeic$nom«tog,
**!. 8. tyat UrbonuS SRegiuG, oine« priefterS l fun ou$ teoftenfer biftutnb, laurea-
tes poeta unb boctor, ou$ mit ainet iungen biernen ju font Sfana $oc$*
jeit geljept 2, unb ift neben im gongen ber burgerraoifter VLxlidf 9te$Knger 3
unb boctor groft unb [231*] ouff fie Sriftoff $ertoort4, $ons ©ctymib, 5
bcr fatljerifcty pforer toon font Urticty 6, 8ou$ ffietfer, ber ouffrierig bor*
fflffer prebiger in Sorfufferctofter6, boroocty boctor Sfatbrofi 3ung7 unb
bit onber burger unb erbor (eut bon frauen unb manen , bie oH ouff
ber Ijodfoeit ftnb getoeffen, unb Ijoben ber ftot pfetffer getyept. fobotb man
ju font anno in bie Krctyen ift lomen, tyot nton ouff ber orgel bo$ te deum 10
laudamus gefctyfegen; bornocty ift boctor groft in ben otter geftonben
unb tyot oin lurfee prebig tljon , borin er ben eeftctyen ftonbt fyod^gelopt
Ijot. bornocty Ijot er ben preiger unb brout ju bent oltor Ijotffen gon unb
fyot gu boctor Urbon geforod&en: 'eroirbiger Ijerr unb criftenlic^er bruber,
begert ir 3lnnom, bie gegeffloirtigen, jfi eurem eelid^en toeib, fo gebt mir oin is
jeictyenr fogt er *jo\ bornocty \pxatff er ju ber brout: 'begerft bu ben
ertoirbigen $errn unb criftenlid^en bruber boctor Urbon ju beinem eeti^en
nton, fo gib oinjoid^en!1 bo fpro$ fle la', bornocty Ijot er fie bermcc^let
nocty otter getoonljoit. boroocty Ijoben fie beibe bod Ijoctynrirbig focroment
unber better geftott genomen unb ftnb ou$ ber firemen gongen in bed 20
6. bet t. abttinig pf. jfi f. Utli#, ber ain clofletftauen Don Dilingen jft bet et ^at genomen.
9. 'bie all — f. geweffen* fe$lt in b. 11. fiit ben altar. 13. Abet afle ma§ gel. bat.
15. begett it Hnna, bie gegenwSttigen btaut, ju bet ee, fo ic. 16. *fagt et ja* fefclt in 6.
17. ct. btubet Utbanum, ben preiget, ju k.
1527 tegt bet Wac&folger grofc$«, <S$n>»
fofiomuS $ofinu«, aegen SetbeSfcfctoadJe
unb ©eranbetung feineS ©tanbe$ baS
^tiorat tticber, toorauf ©e©rgtu« gifaer
(obcr P«cator) , ber lefcte ^rtor, getoa'&ft
nrirb. 8m 14. Dttober 1531 rofrb ben
noc$ bent alten ®taubcn trcu gebltebencn
£armeliterat8n<$en ber ®ottc«btenft in
bet ©t. 8mtatix$e unterfagt (f. ben
©ortlaut bed ttat&«bef<$tuffe$ au« bent
ttat$«bu($ bet e^ott 1. c. 1882 @. 264
Sum. 2) unb noc$ tn bem(elben Sa^re
in ben £lofterr&umen eine Bffcntlic^e
©ele^Ttenfc^ule unter Seitnua be« ©cr-
barb ©elbentyauet bom Slat^e etngeric^tet
(@. e^cttl. c. 1882 ©.264 mit«nm. 3.)
«nt 15. Oftober 1534 flbergaben bie
tctjtcn SWBn^e bad tftofhr mit ben baju»
ae^rigeu iRebengeba'uben, ©8fen, (Srb*
teben, Bindgiitern famtnt alien barauf
ru^enben 3«bntcn unb ©iilten bem
$ofpitai gum fyeiligen <8ti% toofflr t^nen
elne i&fcli$e Seibrente juge(tc^crt rourbe.
3)tc ftbergab&urtunbe UDtiginal im
©tabtarc^it), ^ofp. «. tit. I «. 18
9hr. 50) ift abgebiudt bei gtyott 1. c.
1882 @. 266 ff.
1. @. baju Ubfyorn ©. 2. 72.
2. dtyegiu* tjenna^lte ft^ mit 9nna
SBeifjbruderttt, bie einer Hua«burgcr
Samitte entftammte. @. ©ett^Bibl.Aug.
S e. 219.
3. 2)ie ©iirgermeifter bc« 3a$re«
roarcn Ulrid^ Wtqlinatx unb Ulrt$ Krgt
4. Unten ©I. 233b ate neugtaubtger
^ffeget ju @t 3acob aufgeftt^it.
5. e. unten ©1. 233».
6. 3Wi(^acl better.
7. Dr. StatbroftuS Sung, ber be*
(annte 9lug«burget ^rjt. ©. fiber tyrt
«eit^VIII@.97.
Digitized by
Google
1526. 177
SBagetin* fans, ba fie barbor au$ ftnb auSgangen. [23ib] natff bcm mit*
tagmall Ijat er ain banfe getyept, barauff unber &U anbern ftnb getoeffen bed
burgermaifter Urticty SRecfylingerd totter, 8au? SBelferS toiler, Sriftoff
$ertoarte totter unb boctor Sonrabt $euttinger$ totter.
5 9Ran ^at jfi ben Sarmetiten unb in bent Sarfiifferctofter offenti($
toie auff bet Ijoctyen fctyul bie et>ange(ta unb epiftet $auti getefen *, unb
ftnb btifrauen unb ntann an bife tefcgen gangen, t>on reid&en, mittel*
meffigen unb armen, unb barnacty, bafc fie bie nieren purgierten, Ijtnber
bie fctyul unb molten bie bemifd&en griebter ire$ praud&S entfefeen unb
to fi$ e$ unberfactyen.
Kin merger $at ljaimtt<$ erfaren, baft fein frau aucfy on bie fefegen
ift gangen2, unb tyat fein foe<$ ouff fte getyept. unb auff ain tag tyat e$
fi$ begeben, bag fie t>on bet f$ti( ift tyaim lomen, ba $at fte ir man ge-
fragt, »a fie getoeffen fei; $at fie gefagt: *Bei iter gefoiflen/ barauff
i& ber merger : (nein , bu btft jft fctyut getoeffen, font tyer unb fag mix bein
lefcgen auff, toad bu gelemet Ijabeft!' ba tyat fie feinbfid^ barfftr geteugnet,
ba Ijat ber man ju it gefagt : *f o bu mir nit ttritt auff fagen, fo fi($ i<$
tool, baft bu Bift Ijinber bie f<$ul gangen/ unb l>at im barbor gut rutten
in ain toaffer eingetoeictyt unb feinet ftauen bie Haiber oben jfifamen*
2obunben unb [fte] ganfc enpteft unb mit rutten gefctytagen, baft ptut $ernac$
ift gangen, unb Ijat [fie] affo Don ber fc$u( unb (emung gefauffen.
6$ Ijaben l)ie 2 frauen toetten aine$ finb* genefen, bargu Ijaben tr»ci.
mann ate reicty Burger boctor. Urban beriefft mit anbem reid^en leutten,
bamit, fobatb bie linb geboren toerben, auff bie neuen leer in bem f)aM
i* unber bem Ijimel in ainem f<$(e<$ten toaffer getfiufft toerbe, on crifum
unb 5tt. ba ift ir fraib unb practyt ju teib unb foott belert toorben, bann
fte Ijaben 2 roejelfinb geboren.
2. 'unber oil anbern' fe< in b. 5. fciefer Vbfafc folgt in b nadj bem n3$ften in a (auf 91.
386*). 6. gelcfen u. gelert. 8. 'mittctmeffigen' fefclt in b. 10. fcaben ba na$ ber lefcgen
mit ainanber j«fcnt, unb finb oil fiauen fcinber bie f$u( gangen u. in bet min$ jell, $aben bie
nieren furgiert auff »e$emer art. 11. Diefer fcbfafc ift aui b, 91. 386* aufgenommen.
23. «in reUfre fwu W W wellen ain finb gewinen, u. ee fie geiegen i(i, Vat man b. Urban
beriefft, bamit, fobalb bai finb ic. 24. 'auff bie neuen leer' fefclt in b ; ebenfo 'on crifum
u. 6a\ 27. ba bie frau gelegen ift, ba ^at fie jwei toe|eltinb prac^t, barab iebcrman jfi fpot
u. leib ift fomen, toer ba ift getoeften, ba§ fie $tt affo geftrafft ^at.
1. $g(.obctt@.1579(nm.l.@eitbem to%enb ffc$ groW ute^r mit ber «tt«-
«agup be* 9a^re« 1524 totrfte ^cgiu« teaung bc« Oalateibriefe* bef$&ftigte.
all Dom Ztaffft beftetttet ^rebiger bei ben Ubi^orn 1. c. @. 62. 8gt. bie 'Cronica
i^anneUtern ju €Jt..«nna. Cr biett neuer gef^.' ©I. 102\ 103»>.
augerbem ©orlefungcn titer ben 9l3mcr- 2. 3u ben ^armeUtem. ©. bie bor*
brief unb bie flbrigen $aufinif$en ©rief t, betgebeube Sum.
etabtetyonitcn UJII. 12
Digitized by
Google
178 VII. 2)te (£&roni! toon (Siemens ©enber.
sRd. 9. [232a] gReifter SWid^et ftetter, bcr erfclefeer, ift jfi ©traubingen jfigcfel
getoeffen, ben Ijat tyerfcog 9Bifljafat jfl SWtnctyen toeUen tBbten bon bcr
Sutyeret toegen1. ba tyat er fid^ faft iibet getyept unb fein (eer toriber*
riefft unb ain offenttctyen aib gefctytooren, fie falfd^ ju fetn, unb fein tefcen
tang barbon a6[iu]ftan, ba fid^ ba$ ganfe Ijoffgfunbt fiber in erbarmet unb *
bent furften aberbetten Ijat. baroacty ben ftunben an ift er maittaib
toorben unb in ainem armen rBtflin gen 2lug$j>urg fomen. ba §at man
in in bent SJarffifferclofter ju ainem prebiger auffgenomen. ber $at an
feiner prebig bie mutter gotten Ijocty gefctyenbtunb beroi<$t, fienitmer
bann am anbere frau fetn, beSgteictyen andf bte lieben IjaUigen gario
l)tngeu>orfen, bag pe gteicty at$ toentg geert unb angeriefft folen toerbeu
ate ain tobter §unb* Ijat anti) toiber bad Ijoctytoirbig facrament unb bte
meg prebiget, e$ fei ain greid&et unb fefeerei, Iain facrament, funber nun
1. maiftet 2Ri$el tfeUer ift jfi ©traubingen toon t;er|og SBilfealm von [91. 387»] 9arjten gefangen
roorben, »on wegen bag a bafelben ift jfigefeU ober ain *>elfer geroeffen unb ba* oeltf faft oerfert
unb irrig gema$t mit feinem prebigen, unb fcat in weflen ju IBWn^cn begrabieren laufltn; ba
bat er fl<i) feinbli<i) iibet gebept unb fiber afle ma§ faft geroeinet, bag er bit cat^ bat erbarmet
unb aUe feine leer roiberriefft , fit [fei] fa(f$ unb tefeerifa unb on alien grunb, unb ift mit
ganjjem (eib roie ain faroein oor bem fcerfcog auff ber erben gelegen unb urn gnab gebetten, unb
toeU aUentyatb fein falfae tefcerifae leer •ffenlidj roieberxieffen unb fein (even lang bifer leec
wiberfagen, ba* bejeug [91. 387t>] unb »erfpte$ et bei got, alien fcailigen unb feiner feel $ail.
bar auff tyaben bie rdtr? fo faft an fcerfrog ffiilbalm gefefet, bag er in inen tat ergeben unb lebig
fat gelaujfen, ba er mit gefaroorem aib oerfprofyn frabe, bifer falfae leer miefftg jegan. unb ift
in furfcen tagen barnad) mainaib roorben unb gen 2lug*purg jogen; ba ift er im 9arfflfferclcft«
von ainem rat W ju ainem prebiger angenomen, ba t;at er angefangen befen faumen ift feien
unb tefeereien [ju] pflanfeen unb toiber ba* ^o$roirbig facrament, roiber bie mutter gotte* unb aDe
feine Hebe fctiligen gelert unb geprebiget, gebobet unb gefarien, e* fei falf$ unb ni$fc [91. 388*1
baran , man f ol inen roeber eer betoeiffen no$ reoerenfc tyon, unb afle tuget oernicfy unb aQe
lafter gelobt, gelert unb gepflanjt;? barum Ijat er oil menfdjen tool gefallen unb ift
tur(x; fein leer aUe gofefor$t,M fcfyam unb erbartait ^ingefallen. bifer abrrinig, mainaiber pfaff
i)at an fant 8au|tag mit be* Dfterrei$er*, papirmiller*, tester i)\t im 9arfftfferclefter mit grofem
ffft Ijodjjcit gefcept unb ^at barnac^ bife* clofter iu feinec bebauffung ingebept. er ift in ainem
armen ainfatyn rocflin gen 9lug#purg fomen unb bat mengem mit feiner fallen leer, ber tcidj
ift getoeffen, ba* maul auffgefpert, bi* bag er oerborben ift unb er barneben rei$ ; [91. 388b] f^at
bem ^an* ^fefferlin , junftmaifter , fein l?au* urn 800 ft in golb abfaufft unb ain gtofe fuma
gel{| ju ben tauffleutten eingelegt unb gabt foftliaj betlaibt unb lebt faft t eft lid? in feinem ^au*:
ba* fcift ba* eoangelium geprebigtt !
1. ©oHte biefer 3Wi4aeI SeHer nic^t m\$t\n' — tt>o!)l bie ©efotbung fflr 42
tbenttfer) fein mit bem Bet ©inter, ©ef<$. Stolen. @<>Ster finben »lr tbu einae»
ber ©cr)t(ffale ber etoangettfd&ett ?c^re in tragen mit 2 Oulben tt>U^entltti)er 8e-
©atern, ©b. I ©. 202 aufaefii^rten fofbung, »om nc6) bann nnb toann
SWic^ael better, toon bem bort erja^lt »lrb, 'Sere&rungetf tamen. @. fiber i!;n
er fjafce in SBafferburg 2utr)e«We @% @^e(l)orn, ©eitr. jur (SrlSuteruna ber
toorgetragen unb fei, a(« tym in ©at?em ©efc^., 6cf. ber toto&fc. @ele^rten*def4.
ber ©oben ju r^etg tourbe, (Snbe 1524 4. ©tfid @. 159 fc. unb bie fottfl no^ bei
na$ 3(ug«burg ent»ici)en'< 3n ber ©81. ttotl), «ug8b. 9cef.-®e[(^. @. 144 auge*
lommt er juerp am 16. 2)ec. 1525 (f. naci) ffijrte Sttteratur.
?ucie) ©I. 76»> t>or: 'it 42 gulbin m.
Digitized by
Google
1526. 179
am jeid&en unb toer nit ain tounber, bafc ft<$ bas erbreid& auffttyette unb
bife menf<$en febenbig Derf<$tidtte, bie bet ainer mefc ftanben. e$ toer
ainem minber fmb, ber ain menf<$en erftecty, bann bag er Ijinber ainer
gofcfofen meg ftanb. bifer gofefofer [232b] lefeer $at an fant Saujrtag im 10. Bug.
&Sarfiifferclofter ntit grofem pra<$t mifbeS £)fterreicfyer$, papirmitters,
totter Ijie tyodfeeit getyept. bifer lefeer $at mit feiner faffc$en leer toil
menfefyen geptinbt unb Derftert unb fofi<$er geftalt etti<$en ba« maul auff*
getyriffen, bie Derborben ftnb, unb er barfcei rei<$ toorben; Ijat ber fifd^er
junftmaifter, §anfen ^feffertin, fein tyauS aMaufft urn 800 ft in gofb
io unb toil getfe, nte bann an aim ort, ju ben laufffeutten getegt. toaS er ain
ntonat Ijat prebiget, Ijat er ben anber toiber onDerf<$impt Ijinein getogen
unb anberft ausgetegt. atfo Ijat er aftoeg efctoas neuS gfi prebigen geljapt
unb ba$ arm Dotd in fepartrung pra<$t tea man bas facrament auff
ber gaffen Ijat tragen, Ijaben fte im ba$ fyinber ferh
is $an$ ®<$netyb Don ®c$ongau, pfarrer $ie ju bem Ijattigen Sreufe1, ««. io.
Ijat ain arate bienftmagt f<$toanger gemacfyt ba $at im ber probft urlufc
ge&en \ ba l)at er mit ber magt Ijodfoett ba Ijat in bas pfarrDotd ba*
fetten ju ainem prcbiger auffgenomen unb ain iar 50 fl geben, unb tyaben
folios gett Don Ijaus ju Ijau$ unber bem pfarrDotd angeiegt unb ge*
20 famtet ; ber Ijat fic$ ganfe mit ber prebig SKid^et Setter Dergteictyt.
Sltfo tyat au<$ ttyan ba$ pfarrDotdf in fant 3ergen pfarr, bie ain ah
trinigen pfaffen Don ©unbetfingen 3 angenomen , ber l)at aucfy ain bienft*
magt ju ber ee genomen.
[233*] 3lm 7. tag novembris tyat Ijerr SBotffgang, Dicari ju fant 2Wo*Hei.9.
25 rifeen , mit be$ SBerdf enmairs, bedten, tod^ter l)odfoeit geljept ; ben tyat ain
rat in bem ©pitat ju ainem prebiger gefefet.
£>an$@<$mib, pfarrer ju fant Urticty4, ganfe lut$erif<$ , Ijat mit jrci. u.
15. 2>iefet fcbfafe fle^t in b Winter bem nactyflcn in a; bet *Pfanet $eifct in b SWictyel flatt $an*.
16. bat ainer bienflmagt ain tinb angemactyt unb batnac^ fie jfi bet ee genomen. 18. ju ainem
pfatet obet ptebiget angenomen, oa§ et incn Iut^etifc^ ptebige. 19. 4angelegt' fe^U in 6 ; ebenfo
bet no 4) nac^folgenbe 6ajj. 22. SDicfct 91bfa^ if* au* b, 931. 389*, genommen. 26. maifiet
SB., ain o. ju f. 371., ^at mit ainc* becfen tester bed 93. $o$jeit ge^ept ; ben bat man im 23(atf?et'
bau« jfi ainem ptebiger gemac^t , bamit fie au$ an bet feel oetlefet wutben , »ie fie am kib
waffen. 2)er ganje Stbfdfe flebt oot bem »orlc^ten in a. 27. 3>et «bfa^ feblt in 6.
1. @« tft btedbet 'ertobltc ^rebtcant 4. ©.fiber baSSSer^iftmg ber ^farcct
toom }>farbolf juom creufe', ber ynti $u bem Eloper @t. Uln^ Sraun, Ulri^*
Minber be« befannten £agebii($f<$ret&er$ flojier ©. 424 ff. ©. bafelbft au^ fiber
2uca8 9?em taufte. @. 1. c. @. 67 u. ben im^ejrte aenannten So^ann @^mib
68, too irrtyttmhc$ @^mib (iatt @^netb au« 3u8mar$au[en @. 310, 438, 448.
ftetyt. ^gl. fiber i^n au^ ^amm, Hier. Aug.
2. ^Probfl tear bamats (S^riflo^ I. Ill @. 114 unb bie toeit au8ffi^i1t(^ere
©ail (1521—1542). ©telle in ber Relatio.
3. So^ftnn ©e^frteb.
12*
Digitized by
Google
180
VII. 3)ie (£$ronif toon (Siemens ©enber.
be$ ©ufcen totter, (tine* framers ju SlugSpurg, bie am ctofterfran ju
©itlingen, prebigerorbens, getoeffen ift, tyodfoeit getyept
$)ife prebiger atfe finb jtoingtifcty unb tuttyerifcty getoeffen unb &er»
ferer ber toaren, g&tlt^en gefd&rifft, berfierer beS frumen botdte unb mot*
ber bcr feeten *. *
Die barfflffcr min<$ !)aben aft (on ainer) ben orben abtljan unb
toetber genomen, unb bie Don 8lug«purg fyaben bad ctofter etngenomen2.
3u fant Satljerina ift boctor $etyttinger$ totter unb ain 9tety
ttngerin3 unb ain 3*iMfel?Mferin au$ bent ctofter lonten4.
wei. 10. 3fi fant SWictau* ift ain dentin unb ain Utftatin au$ bem ctofter 10
fomen, bie finb bigeinen ^tiben , unb ain ©etbin5, bie tyat ain mann ge*
nomen.
met. 10. [233b] 9tu$ ben ctBftern $arprugf unb ©teren finb au$ etti<$ ctofter*
frauen getauffen unb [$aben] man genomen*
9tei. i6. Die je<$maifter ju fant Urti<$, Subtoig Sung, $angrafc ©ecttini*
unb ber Setter, tyaben 18 geftiffter ampten abtljan, bie tagunbnad^t
3. Dife $aben mit irtr falfdjen Iter bie leut in fprung pra$t, ba§ feci facrament u. bcicfct niety
ift, baben [91. 389*] me buftabcn auff ben lebjtlttn freffen, weber fie wrflanben fcabcn, finb bei
ben boli^pa in bie fd?ul gangcn, bie funben bie leut von fftfj auff au*ri$tcn on atte fltfarifft
unb Iefen, birfen barmit ben fopf nit }erbre$en, barm it fie mit aflem fug irem murnriden cnt>«<
bjnbert migen obligcn u. aulwarten. 6. 2)iefer flbfafr u. bie n&$fien febjen in b. 16. u.
©ilbalm 9et;rer, ain roebcr, baben abtban 9 amylcn, bie tag u. na$t ba »or bem feofyotrbigcn
facrament prunnen b^ben, baben au$ abtban 9 geftifft amplen in ber firemen prcbigb.au! u. auff
bem tircfaff ; fie fcaben au$ abtban aHe geftifft mef u. eroig jartag, in bie |e$, auff ben frientef
ober pfarr altar gefiifft.
1. Huf @ette 3n>lngtt« ftanb in
bem 8benbma$(«frrelte al« gilder 2Ri-
<$ael tfefler, unterfliifct toon 3o$ann
@$neib, ^farrer betm tyt. &reuj unb
3o$ann ©eifrieb bci ©t. ©eorg,
auf ©cite Sutlers Sotyann grof$,
©tc^an 8gricota (tfaftenbauer) unb
(ber erft bebenflicty n»if($eu betben Ear-
teien &in« unb tyerfdjtoanfenbe, fc^tiegtid^
aber entf^ieben auf Sutlers ©eite trc*
tenbe) UrbanuS SRbegtus. <S. fiber biefe
S3er&Mtnif[e fyntytffftylty £eim, ©$to)ab.
ftef..@efc$. 6. 52 ff.; U^om 1. c
©. 82 ff. unb bie 3abrbft<$er fftr beutfae
£$eotoaie, 3a$rg. V$eftl.
2. ©. oben bie »nm. 2 ju @. 175
unb bie bort angefii^rte Sitt.
3. ©. ben 93ergteidt> ber «tigitta
^e^rtngerin mit bem ©t. ^atr)erina»
flofler, toon toel^em fie 400 ©ulben au«
bem toon tyx (Stngebra^ten beanf^ruc^te,
in ber ^erwartf^en Urtunben*<Samm*
lung.
4. 9(8 berf^iebene $erfu$e gema^t
tourben, bie SRonnen toon @t. ^at^artna
fiir bie neue Se^re gu getoinnen, toanbte
fic^ bie ^riorin »eronifa©elfer fl?riorin
toon 1503 ober 1504—1530 ober 1531)
an ben $abft unb ben procurator be«
Orbeu9 in Worn unb ertangte ein ptyfr
U6fti ©retoe dd. 30. SWSra 1526, bag bie
SBanlcnben gur £reue im Olauben er^
ma^nte; biefes ©retoe lieg ber8eic^ttoater
bcr ftonneu 3o^. gaber llberfe^en unb
bur$ ben Sector 3o^ann ^ann^aufer
ben 44 grauen toorlefen unb erfl&ren.
@. ^Srmann, Srinnerungen an ba*
e^emalige grauenflofier ©t ^at^arina
in Sfogabura, 3a^rg. 1883 ©. 322.
5. SDtc Relatio nennt: Urfuta \XU
ftettin, W. Wtmin, ?[fra ©elbin. 2)ic
SQBotfcnbiittter ©anbf^r. fftgt noc^ bet:
Ex monasterio sancte Margarethe due
filie Conradi de Rott apostaverunt,
que parentes adierunt.
Digitized by
Google
1526. 181
fottett in bet fir<$en, !irc$off unb prebigtyauS prinnen, unb atle geftifft
jartag in ber je<$.
Sljriftoff $ern>art $at ju fant 3acob ate Qin pfleger geftifft etoig »ei. 21.
meffen, qH etotg Jartag , tiectyt, amplen unb ftifftung in ber Kr<$en aWe
sabtljan, bad ben tljomljerrn ber merer tail jfigetyerig, unbertt>trfli<$ unb
mit leljenfd&afft neroanbt ift getoeffen. fl<$ fotid&S ju enf<$utbigen, ifat er
etti<$ lutyerifdjf artidtet inen uberanbtourt *, toarumb er fotictye ftifftung
f)ab abtyan. barauff im ain cartel flberfliffig geanbttourt mit grunb ber
$aifigegf<$rifft,fott<$« nit getoalt ju Ijaben, au<$[bajs er] unrest ttyie; aber
10 er ift auff ber tutl)erf<$en prebtger leer betiben unb berljart fein teben lang.
[234*] Sfoffertyalb ber ftatmaur bei ber juben Krd^off l)at man ain neue
maur ju ber ftat toer im bergangen \ax gebauen2. bie ift bei ber na$t
umgefaflen. bie Ijat man in bifem jar tmber bon neuem auSgebauen
unb mit bad^en ftainen bid gemactyt.
15 3to fant 2tyburttu$ unb ©aterianustag Ijat ain rat angetyept, ben l\^il
$er(a$tl}uren abjupre<$en unb l)at in me bann tyatben tail abgeljept.
unb urn fant Urti$8tag $at man toiberumb angetyept, in nriberumb auff* 4. smi.
jubauen mit tautter gebauen ftainen, unb im nac$&o(genben Jar ift er au«*
gemadfrt toorben an fant 8tejriu«tag. unb ber alt htopf, bon neuem &er* lJi§Ju
aogitbt, ift ttriberumb barauffgefefct toorben ; ber faffet 5 mefcen rogfen 3.
9fo unfers Ijerrn fronlei<$nam$tag Ijaben bie tljomljerrn ain procefisM. 17.
mit bem Ijodfrunrbigen facrament na<$ alter getoonljatt geljapt. barmit finb
3. Hfft. $., pfi., — $at bo abt&an bie grfHfftrn mefj u. aflc ewig jartag u. (at ben tljombettn all
ben letenberm bet pftenben u. ttnfetetten anjelgt , et well folid^ gelt ben attnen leutten geben,
umb gofcwiUen. Wflel tibtige feb.lt. 11. 9Jot bet ftatmaut bie bet bet 3uben fitc&off ift ju
bem anbem mall bie maut aulgema$t tootben; bie etft maut ift in bem vetgangen jat, mit
bad?ncn [91. 390b] obet gebtenten ftainen auffgemautt, umgefaflen in bet nadjt. tie mitte aUe
}»if4en bee neuen unb alten maut ift mit etbtei$ aulgefilt tootben ift ainet feftigung bet ftat, ba*
mit, fo bie flat belegert wutb, ba* gfaofj, von bic^fen abgefAoffen, but$ bie maut nit modjt
buxifaan unb jfi ben ftiegljeiten bie lanblfne^t nit fo lei$tli$ auff bie maut fteigen. abet ee
fi$ bat gef$ibt etbrei$ te$t b,at gefefet, ift ain tegen batauff fomen unb (b^t] el auffgefawelt unb
bet maf gefei^t, ba§ el bie maut bat gefpalten unb umbgefclt. 19. ftatt 'unb im na<$f. j.—
an f. 91. t.*: unb ift in bifem fat taum bet balb tail auffbauen wetben. 20. bet oetgulbt fnopf,
bet batauff ftabt, faffet 5 m. t. u. ift an f. 91. t. batauff gefefct wotben, u. barnad? im 1528 jat
gemalt wotben.
1. 2>ie bou <S$rifio)>$ $ertoftTt fiber* er bie ta$ung unb anber« be« ©erla<$*
aebenen Urtifel unb bie borauf etfolgte turn« getnalet unb aema^t $at' — ©.
Ibttmert flub in ber SBoIfenbfittUr $anb- na$ gelicitatt* (30. ftoto.)# ©t. 70» : 'it. 5
thrift erffa(ten. gntb. ben gwaien urri^tem toon ber fiunb
2. 8gl. SWanli^* <E(ron. »t. 264» ; g(og!> auf bent ©crla^ t^urn geri^ten
bie SRanet »urbe boUeubet im 3. 1528. unb inen barfeft ba« ei(en geben.' — ©I.
3. ©tt. 1527: 6. na$ omnium 70*: It. 22 p 2 U 13 6 2 b. 3»rgen
sanctorum (9. 9lot>.) ©t 75»: 'it. 120 3orer feinen reflo an bem fno^f unb
gfilbin Jien^ottn ©etfen mater, umb ba« pern auf bem ©erta^um ju bergulben.'
Digitized by
Google
182 VII. 2>ie <S$ronlt toon Clemen* ©enber.
au<$ bie bunbSljerro gangen uttb na<$botgenb$ bie anbem gutten criften,
frauen unb matin; unber anbern $at am frume, anbed&tige frau ain
prtnnebS fied^t tret gen. ba ift auff bem $erla<$ ain toeber Ijinju }u ir
gangen unb Ijat ber frauen [234b] bad prinnet tie<$t au8 bet tyanbt jucft
unb auff bie erb getoorfen. ba ift bife frau in ben toeber gefaflen unb*
[l)at] in unber ft<$ getoorfen unb mit fteffen trebten unb ben fopf fcofl auff
unb toiber bie erbe geftoffen [unb in] tool erjauffet unb jerriffen, ganfe
pCuttig lauffen aufftan unb mit foott unb fdfanben (auff en ^intcegfgan.
3n ber bauren auffrur1 toiber ben carbinaf bon©atfeburg Ijat im ber
f<$u>5bif<$ bunbt fflr bie erfte manung ju tyitf gef<$kft 1500 pferbt unbio
12. woi. 6000 ju fug. barna<$ bie anbem manung an fant $angratiu$tag Ijaben
bie bon 8lu$gpurg gefctyidft 375 mann ju fug unb 3 grog bidden; bie ftnb
M.3UM. fln fatit SWaria SWagbatena abenb uriber gen 2lug$purg lomen*
3erg ©tengltn , ain fauffmann $te, ain jung mann, Ijat in 2 jaren
»• ^ept. 32000 fl fd&utben gemad&t2, ift urn fant 2Wtc$etetag fyrimlii$ an* ber ^
ftat gefloctyen, ift altoeg aine$ gutten, erbaren toanbete unb teben* ge*
toeffen, Ijat barna<$ mit feinen gfoubigew' tebinget unb Ijatben tail barfftr
geben unb ift toiber gen 2lug$purg lomen.
*ei. 2o. [235*] »in fdjjneiber, Ijat ber gang geljaiffen, ber ift auff bem gorctyermarcft
20. eept. gefeffen 3, fflr beGfelben ljau$ ift an fant (£ufta<$iustag in ber 4. ftunb am *°
morgen bor tag* ber teuffet lomen in ainem toeiffen ftoib unb Ijat ain
roto piret auffgetyept unb Ijat in auffgetoedft mit bifen toorten : 'tomin,
bie jeit ift berljanben!' ba« Ijaben mir fetbs erbar teut, bie nadft>auren,
bie e$ gefed^en unb ge$5rt tyaben, gefagt. ba ber fd^neiber foti<$3 ge$8rt
4. judt : genomen. 6. u. fat in barnibet gettorfen unber fid? u. bem fein topf weiblkfc auff
bie etb geftoffen u. betmafc jerjauffet u. ertiffen u. plftttig gematy, ba§ er gefed)en bat gleid) wic
ain gefaunbtenl (alb, u. fat nemanti gef$eiben; jfilefeft fat fie in lauffen auffftan u. mit grofem
fpot mendlidj* lauffen baivon gan. in ben anbetn firtfcen ift man nerten aud bet tird)en mit
bem bcd>n>irbigen facrament gangen, bamit im tain uneer bewiffen tourb bur<$ anrei|ang bet
falfdjen ptebigern. 14, $iefer »bfafr fe^lt in b. 15. 'fgulben' au* b: in a *f$ulb'. 'urn f. JR.
t.' febjt in b. 17. getinget. 19. 2>er ?ang ain fdjneiber, ain wol^abenbet man, ber bat auff
bem ftiirdjermatdt ain gftt faut gebept unb ain vol! bau$ unb ain gfltte toeidftat, fat mit 3 fne<|)«
ten geaibait, ben bat bet teuffel an fant Gufta4>iu«tag bei motgen* vet tagi auffgemdt toi bem
bau«, bai bie nadjpauun aud; gefed^en u. ge^ort faUn, mit bifen wotten: 'fem, e« ift jflt!' u.
bet teuffel bat ange^ept ain »ei§ leini* tlaibt u. ain rot* paret auff bem topf.
1. €5. bie bett3fag$butgent but^ bie- 3«^re 1632 miter bie ®ef^(e^ter aufge*
fen 3ug ^eranlagten Stofitn in ber 9391. nomnten tourbe.
be« 3a^re« »1. 188*. «g(. im fibrigen 3. gifd^cr etgS^t in feiner Utmcr
toome^ntlW 38rg ©. 650; #etfmann (S^ron. (aufbe»a^rt in bet $anbf$r.«
©. 90 ff. ©. au$ bie '(Eronica newer @amml. ber SWlln^ner $of< n. <Staat«-
gef^i^ten*. ©ibl.) 531. 114», bag 'am 20. tag fepen-
2. 2>ie ©tenglin toaren eine ana* br^g (!) 1526 (»a« mitn>fi<$ fant 9Wat^en«
fe^ene, wo^abenbe gamilie, h>e((^e im aubent unb cobember)' ber Xeufel elneu
Digitized by
Google
1526—1527. 183
tytt, ift in ain faft latter fd&toeifc anlomen unb Ijat berbotten, bafc man bie
$au*bl>ir nit aufftljie. in bet 5. ftnnb ift ber teuffet toiberfomen unb ftat]
in beriefft, ba tyat ber fd^neiber bie beften Maiber angetegt, bie er geljept
Ijat unb ift ju bent teuffet gangen, ber bor bem f)au$ in aine* ntenfd^en
* geftalt auff in getoartot ijat, unb finb mit ainanber bur<$ bie gaffen gangen,
unb barnacty [fmb] beib ninterme gefe<$en toorben. ber fctyneiber ift bur<$
fein 2 brfiber unb anber fein frainb gefu<$t toorben, after nit gefunben.
er ift ain reiser fd^neiber getoeffen, l)at atoeg mit 3 hte<$ten geartoait,
ain gut, aigen, &ofl ljau$ geljept unb an barem gett 200 ft ^inber im ber*
io (auffen, and) ettid^e linb unb ain ftfyroangerin frauen.
[235b] 2n fant (Stijabetljtag in ber nactyt in ber 3. ftunb ift #e ein grog 19- *•»•
erbbibum getoeffen, aid ttyet e$ 3 grog ttyumer mit atnem frimpet, unb
Ijaben bie gebfiu getoaget toie ain fctyiff auff bem toaff er, bad i<$ unb anber
bU gefe<$en unb geljflrt tyaben, beSgfeid&en au<$ t>it menfd^en auferljatb ber
wftai1.
3ln fant abefljatbentag, ain biertait bor 9 ur in ber na<$t, ift l)ie aber 16- *>"•
toie oben ain erbbibum getoeffen, aber auferljatb in ben umtigenben
bSrfem bi$ fftr gultenba<$ urn bife jeit grofc tljumer unb pfifeger.
Anno domini 1527 am 11. tag januarii, an einem montag urn
20 ain* na<$ mittag, ift $ie bie alt oormaur Dor ber ftatmaur bon bem
fttinglent^SrUn bi$ ju bem ®egingertljor umgefaflen unb Ijat an ber
arbatt 13 mann ju tob gefd^lagen unb ir toil bef<$ebiget, bie faum mit bem
leben finb barbon lomen2. etti<$ finb unter ber maur oerfatlen, bie tyat
man mit grofer not $erau$jo<$en. fofid^er fafl ift au« bifer urfa<$ be*
1. fah>. aufganaen. 3. fcetiefft: gefebert. bie beflen, jertifoften. 10. fein frau ift grof
mit atnem finb gangen u. $at funft audj anbere finb ge^ept. 11. na$ bet anbetn ft. in bet
ncutyt. ift — bie getoeffen, belgleidjen aultoenbig au*, glei^mit atnem &all, al« tyet ct t&urner.
15. 'beiglek&en— flat' fefclt in b. 16. ft. f. 91. tag, an ainetn fumptag.
©<$neiber 9>*amen« (Etyrtfoftomug Sang maifter, $err 38ra Stater, ^crr 3eroni»
'(am bentelmargt gefejjen) am morgen mu« 3m$of unb jferr Sientyart Stabler,
jtoif^en 5 unb 6 ur mit tyb unb feet1 mitbero toeiber, fo auf ben 16.tagbemel«
an« Utm eutfityrt; er fei na<$mal« al« ten monat« tm grabeu obertyalben be«
&ic$e tm ©a^erlanb in einem SCBetyer (£lengfeutborlin« toerfaflen fein, au$ be-
gefunben toorben. ttel^ aine« erbera r^at« (bo^ au« gna-
1. ©on ganj abnormen 2Bitterung«* ben unb fatner gerec^tigfait) toererung
erfebeinungen in ben (e^ten SWonatcn getfann mit bem mutagen, tren finbern
biefe« 3abte« beric^ten auc| anbere (£bto» nemli^ ben fnaben j& ^anbttt>erdcrn
mten, a. ©• bie be« grib. 3l^ff in ben unnb bie t3($tcrn, fo jte ju iren tagen
©asler t^ron. I @. 54, 2. 9 u.$eorgiu« fomen, mit X gulbin ju toer^elfen unbju
(Ear^entariu« be ©rugg 1. c. ©. 412, toerfauraten.1 go(genbie9iamenberin^
26. 414, 5. tractyt fommenben grauen unb ^inber
2. 1lffbenl8tagfebniarii anno etc. unb Sngaben liber bie i^nen gugen>en«
XXVII ^aben mdne ^enen bie bau. beten ©etrSge. ?Rat^becr. ©1. 122».
Digitized by
Google
1 84 VII. 2>ie (S^rontt toon Siemens ©enber.
fc$e<$en: man $at aufertyatb bifer maur in bem graben ain ncu maur
auff* [236a] gefiert unb befeifc ben grunbe tieffer borju graben unb nadfr
bet ber atten maur auffbauen, bamit au$ beiben mfiuren atn maur tourbe.
eemate aber bte neu maur fiber bad erbret<$ an* bem grunb gebauen ift
toorben, $at bie att maur f<$ier gar Iain grunb nit geljept unb ift umge* &
gef atten.
$ie Ijaben fi<$ 7 ljau«mfigt auff (te<$tmefc an etticty bienft fcerbmgt.
unb ba fie tyaben fotten etnftan, finb fie toie bie gefpitten &or ju ahtanber
f omen unb ain gefore<$ getyatten unb gefagt : bie neuen prebiger bie fagen
unb (eren, bie iun<ffrauf<$afft fei Iain nufe unb Ijab fain berbtenftnu*, to
unb e« mig ft<$ nemants entljalten Dor ber unleuf<$ait unb in rainigfait
feben; fo bann bte iundfraufd&afft Iain berbienftnu* pring, unb [totr]
attetn bur<$ ben g(auben unb leiben Sljrifti be^alten toerben, fymb fie ba*
rauff ainljeflig bef<$toffen, fie toetten ber unleufd^ait pflegen unb finb $ie
unb ju Saugingen unb ju Ulm in bas offen Ijaus gangen unb finb nit an is
ire bienft angeftanben, Ijaben ben neuen prebtgero l?ie treutt<$ ge*
botgt.
[236b] 2tm 6. tag martii,am montag na<$ Ijerro fafna<$t, Ijat $err2fat$om
gugger mit iundtfrau 8nna $Re<$(ingerin, $anfen 9te<$tinger« totter,
crtftenti<$ na$ alter, tobtid^er getoonfyait tyodfoeit geljept unb ift in unferao
(iebe grauenlird^en ju lird^en gangen. ba $aben im bad auq>t bafetben
28 finger in figuris gefungen, unb finb atte bing anbe<$tig, Jjertitty unb
loftlicty jugangen, unb tyaben bie linig, ffirften unb Ijerrn ir botfe^aft mit
grofer bererung auff bie tyodfoeit gef<$idft, im bit gtidfc unb $aif$ unb erben
mit fretben getoinft, be«glei<$en au<$ bit pretaten, ain grofe anjattbe$2s
abets unb [ber] burgerfctyafft. ba ift iebermann fftrfHi<$ geljatten toorben,
unb barneben ber armen au<$ nit bergeffen toorben.
»ci. 23. [237a] 3n ber faften finb etfi<$ burger Ijte ate begirtg getoeffen ffoif<$ ju
effen. ba fie e$ in ber mefcg nit Ijaben gefunben ju lauffen l, Ijaben fie
1 . man &at bafelben im graben atn ntuc maur auffgemaurt vox ber alien aufem maur, barjfi man
tieffer graben b«t ban ber grunb ber alten maur i|t geweffen, unb fiberjroerc^ [91. 394*] jum
tail gefefrt, ba§ aui beiben mauren folt ain maur werben. 6. ijl bie alt maur, alt ob fie fain
grunbfefie nit $ette, umgefatlen. 7. bienftmagt. 9. *u. ain gefor. geV fe&It in b.
10. ni$& nufr fei. 'u. ei mig — entfralten o. b. unf. u.— leben' fetft in 6. 13. fo feien gfttte
roerct nit oerbienlkr) jft bem ewigen leben, aUein werben totr be^lten burc^ ben glauben u. leiben
unferi (errn; ftnb barauff [91. 394b] mjt ainanber ain* worben, ba| fie nad? luft ber unfeuf^tt
ttetten pflegen u. ftnb flltid? barna$ \>\t, jft Ulm u. ju fi. in ba# offen ^au« aingangen. Sal
llbrige fe^lt in b. 18. am 4. tag roartii, am montag in ber faina$t. 20. 'cripenli^*
fcrplt in b. 23. (ba ^aben im bad amot — r>ctrl. u. toft I id? jfigangen' fe^It in b. 28. liefer
%bfa^ fttty in b na$ bem na^ften in a (auf 81. 395t>).
1. Son ber grogm gtcif^uot^ in bU» ber 891. 1527: itff ben flBe^cnnbm
fern 3a^re jeugt folgenber (Sintrag in tag decembria 8t. 77»: 'it. 293 gulbin
tizedby G00gle
Digitized by V^UUViC ^ i
1527. 185
inert fauffen pringen tofigen mit lolen, toetd^e bic o<$fen tyaben jo<$en,
unb Ijaben bie od&fen in bet fttfl barmit in bem Ijau* faufft unb fc^tagen
tauffen.
Doctor SSBetyfierer, ain geterter, toot berebter mann, ift Dor etfi<$er
sjeit fatfer 3Waftmilian$ filial getoeffen, l)at fic$ am montag na<$ invo-«.»«i.
cavit feto* ertyendft in feiner tomer, nun in ainem toameStyemet ; Dor
grofer aremnflt toegen ift er toerjtoeiflet unb Ijat toeib unb Knb jft ©impffen
mit $au« fifcent geljept. ben tyat ber Render in ainem bafc in £e$ ge*
tporfen.
10 $te flnb 3 toqcetlinb geboren toorben, ganfc unformti<$.
2n be* fttitigen creufctag ift ainet in tyaitiger Sreufcfir<$e geritten Jel*jj;
Ijin unb toiber, auff unb ab, }u f$ma$ bem feft unb Ijailigen creufe.
3n bifet firdfren unb auff bifen tag Ijat ain frau unb [ain] mann mit »<»• w-
ainanber ju fd^affen getyept; ba ber probft fott<$* bem burgermaifter
is ffat tauffen anjeigen, [237b] $at er ju anbtourt geben, toann er fotf<$$ nit
geren Ijab, bag er bann fein Kr$en jufd&tiefc. foti<$* ift an$ ju fant
3oljaun$ in ber tir$en befd&eljen.
am aufferabent Ijat ain rat berieffen tauffen, bafc bie fremben an***^-
toenbigen merger migen $ie f<$ta<$ten unb flaif<$ feit Ijaben, toontoegen bafc
20 fo grofer manget an fCaifd^ ift Ijie getoeffen !, bad got ber $err gef<$t<ft l)at
ju ainer ftraff, [bafc bie], bie bor e* geeffen tyaben in ber faften unb anbere
aerbottne jeit, ift fo fie e$ effen m8<$ten, nit Ijetten. unb tyaben bei unfer
fiebe grauenfird^en ain bef unbere mefeg barju auffgerid^t. aber ir tyoffnung
mit fott<$em ift au<$ umfunft getoeffen, bann e« ift aflein ain ainiger
3. etli$ butget $ie, ba fie in bet faften nit funbtn flaif$ jft fauffen, ba faufften fie tolen, bie«
felben lodgen jfidVn na$ gewon&ait bie o$fen; unb fo bie wagen mit ben toltn in iren b&ufcrn
toatben abgelaben, faufften fie bie o$fen barjfl, bie tteffcn fie fctyagen jft effen, bam it fie au#
ainem ttu| bai menf$li$ gefafc nit $ielten. 4. boctot fBetyfletet bet taifetli$en te$ten, oon
Jtauffbeuten bittig, ain faft vol betetbet unb etfatnet man, bet ba faifet SWajimilian filcaJ ift
gewejl unb bei ml ffltften tat unb bienet ift getoeffen, bet bat fi$ am 13. tag nurtii, am montag
naaj iBToc*Tit, alt et ftelia> oon bem na$tmatt ift gangen felb« in feinet camet in ainem
toameiftemet etftentft, oon gtofet atenmfit wegen, bet et $4) gef^embt ^at j unb ^at ju SQimpffen
fein eeftauen unb 2 \i)in to$tetn u. ainen fun ge^ept mit ^au8 |efi^en. 10. Diefet ttbfafc
mie au^ bic jn»ei n&$fien fe^Ien in b. 18. Diefet ttbfa^ fh^t in b toeitet unten (91. 395*>)
unb lautet: 'am aufetabent ^at ^ie ain tat oettfinbt, ba§ bie auiwenbigen mej^get jfi Qiug«putg
migen mefgen unb flaif^ otil ^aben, unb $at man ain befunbete me^g (81. 396*) bei unfet
liebe gtautntittyn gtma^t , fo gtofet mangel an flaif$ wa« §ic, oon got jfi ainet fitaff oet^engt,
ba§ fie in bet faften betten ftaifa^ geeffen on not, unb nad? oftctn mftften fie maffetfuppen effen.
etti^n ntcbgern auff 388 o^fen. fo ain 291 afitbin tonnb fur auf ctllc$ fue 2 jL1
erbcr rataurjcit, al« man aern f unomcn — au^ anbere (Sfrronifen, tt)ic bic
t>nbt>tr^5et^ctterba6ba«guto^fcnf(aif$ (E&ton. beg §rtb. Slbff, »a«ht (tyron.
nit auf 4 b. fomett fein foft, auff ain I €5. 57, 16 nagen iioer grofien gleifc^
icben oc^fen 3 ort ju ainer jubu« t>nb mangel in bicfer 3eit.
ergcfeli$ait jugebu bertrofl fyaUn, tun 1. $g(. bic borlge 9(nm.
Digitized by
Google
186 VII. 2>ie (E&rontf toon (Siemens ©enber.
mefcger lomen, bet tyat flaif<$ feU geljept, unb [ift]batb toiber barbon ge*
tauffen.
17. »u9. sin fant Sorenfcen a<$ten Ijaben bic lauffleut auff ir ftuben bad ftatut
gema<$et, bag bifer bon it gefelfd^afft fot audgfd&toffen fetn, bcr f<$utben
ma<$t unb ft<$ ljaimti<$ an ain ort tljitt, ba er freiung Ijat, unb barnac$s
mit ben glaubigern [238a] tebinget unb inen fatten tail barffir gifrt.
wet. 25. 3fi Sugdpurg in ber ftat pnb in 3 gSrten bei ben Ijfiufern ju ainan*
ber lomen ob HOOperfonen $aim(i<$, fraueu unb mann, hte<$t unb mfigt,
rei<$, mittetmeffig unb arm, unb $aben ba angefangen ber toibertfiuffer
feet1, bie frauen, bie ficty tieffen tauffen, bie tegten nibematten an, tme10
bie mann, bamit man inen bie fc$am nit fec$e, funft n>affen fie ganfc ptofc
unb nadfet. unb bife na<$gef<$ribne artidtel, bie boctor ©aftljafar toon
gribberg 2 Ijat gemad&t, unb [ber] baruntb ju SBBien berpriubt ift toorben,
toaffen fie ternen unb fatten 3 :
1. Dad ebangetium fot man nit prebigen in ber tir<$en, funber in15
ben tyftufem, in bad or in ben lamern.
2. gljriftud ift in ber eerbfmb enpfangen toorben.
3. $)te iundtfrau SWaria ift nit ain mutter gotted, funber attein
Srifti.
4. Sriftud ift nit gott, funber ain J>ro$et, bem bie toort got ted be* *
bold^en finb toorben.
3. Diefet flbfafr fhfct in b weitet oben [©I. 395*1: 'bie bettn ton ber ftuben $aben bife* fiatat
gemac&t, ba|j bifer, bet baimli$ aut bet flat flud^ von faulben n>ea,en u. barna$ mit ben glau'
btgern tebinflet, [931. 395bl ba§ fte minbet obet balbcn tail nemen, bet folt bet fluben u. it ge'
felf<$afft beraupt fein, u. bie fauffleut flud?. 8. ^aittili^' fefclt in b. frau u. man, juna,
u. alt it. 10. u. $anb fl<& all toibet lauffen tfiuffen. 12. 'unb bie nad^efdjriben a. — waffen
fie letnen u. fatten' fowie bie ttrtitel felbjt fe^len in b.
1. ©. fiber bie Bugsburger fca'ufer ©(fcetyorn, @amm(. f ttr bie ©ef$. 9*6rM.
im attgemeinen Ifytyont, UrbanuSffi&c* 1779 I Wx. 8; girt. 2Rixfeum, Bltborf
giu* @. 105 ff. ; Sbriflian SKe^er, iur 1780 H 6. 449.
@efc$. ber Stebertffufer in Dberfdbfoaben 3. SBtr tyaben bie fogenatraten lb*
in ber 3citf^r. b. tyift. »er. f. @$toaben ttfel ber neuen (E&rijien gu Bugtburg'
u. Weub. 3a$rgana 1874 ©. 207 ff.; (aucb unter ber ©ejeitytwtg 'ftifoftbur*
fleim, <&%xd&1>. ffief.«:©efc$. ©. 58 ff. ; ger fcrttfef befanttt) v>or nn9, bie, *iel-
8lot^ Hng«burg« 9?cf -©efd^. @. 174 ff. leid&t fd^on et»a« frityer \>erfaptr bamat«
unb bie bort angegebene Sttteratur. in Umtauf famen. @. ^iegu bte 8b^anb«
2. Dr.$attbafar$ubmater, au« bem Inng bei (Sornetiuft II @. 279 ff.; ity(«
Augsburg benaebbarten griebberg ge« born @. 122; iRotb @. 215 ff.; 33rg
bilrtia. SBa^rf^einli^ toctftc er bei feiuer ©. 677. ®ie pnben M 5fter gebrndt, in
SBanberung Don (Sonftanj na<b SWS^ren ber fyradbtic$en gaffung toon etnanber
im Snfang be« Sabred 1526 etnige 3ett ettoad abtcei^enb. 2Bo bie 3atf ber
in Kugdbura; am 14. SWSrj tear er be« 3lrttfe( 15 betragt, ift bie Sfytfe \>on bem
reit« in 3^uoI«burg In 3Jc%en; am * ~ ^
10. aKSrj 1528 tourbe er in SBien \>er»
brannt. ©. fiber t^n ©Ael^orn, Acta
hist-eccles. U(m 1738 I @. 100 ff. ;
rctt* m ^uo(8burg in mtyxtn ; am jfinaften Xag (bei @enber z\t\t 7) in
10. ansrj 1528 ttmrbe er in SBien fcer* jtoet Xfft\tu gegeben (j. 8. bei ttoty,
brannt. ©. fiber tyn ©(bel^orn, Acta 2^efe 5 u. 14).
Digitized by
Google
1527. 187
[238b]5. Stiftus l)at nit gnfig tljan ffit tie finb bet ganfcen toeft.
6. Sain obetfait no<$ getoatt fof unber ben ctiftenmenf<$en fein.
7. Det tyngft tag fot nacty 2 jaren lomen.
8. SDie engel (inb mit Srifto geboten tootben unb Ijaben mit Stifto
5 teibtictye geftatt, baS flaifcty, angenomen.
9. Die gott nit migen trauen unb gtauben, bie foflen nit getfiufft
toerben.
10. SBetcfyer efetoaS atgeS Ijat, bet mag nit taifljefftig fein be$ ijerw
na<$tmate.
io ll.-5Die teuffet unb bie bBfen menfd&en toerben enbtticty attcty be*
fatten l.
12. Die Ijaitig gefefyrifft ift ben red&tgfoubigen menfd^en nit ux*
U<$en, funber ben finbigen.
13. 2lHe gefert menfetyen, bie prebigen bas ebangeti, bie ftnb fcer*
is ferer ber Ijaifige gfd^rifft.
14. 3m nactytmat be$ Ijerrn ift nictyfc anberfts bann brot unb ttein
unb nit ber teib Srifti.
[239a] Da nun fofictye fefeerei tfigticty Ijie junam, ba tiefc ain tat fatten «et. 25.
an unfer tiebe ftauen geputt acfytet ainen ftemben priefter^errn Sacoben2, i5.<se»t.
2oti>eIc^et bet ttribettauffet maiftet, tetet unb ptebiget ti>a« unb feine fd^fltet
letnet, nicfyfc aige$ gu fyaben, funbet nrittige atenmut unb in gemein ju
tebem biemeil et in ben eifen ift gefegen, Ijat im ain tat fein l)au$ et*
fuctyen tauffen unb Ijat in bent l)au$ funben ain gtofen ubetffejs &on effen
unb ttindfen, Don Maibet, fitbetgfd&it unb anbete ftainet unb gelt bag et
25 ganfc teicfy ift gemeffen. ift bis in ba$ btitt iat in ben eiffen gelegen unb
batna<$ ausgetauffen toorben* ba tyat man in auff bie tatftieg geftett, unb
[et Ijat] bie finger auffgeijept unb mit gefefytooren aib bife feft ttriberriefft,
falfd^e je fein befunbt unb fein teben tang fie Dermeiben. bifet 3acob ift
ettid&e jar batnacfy tone ain ftumet bibetmann, l)o<$gefett, tooH etfaten,
3oftum unb fte<$t, gen fant Urtid^ (nit toatfc ic$, ob e« but<$ ainen tat obet
jectymaiftet befcfye<$en) ju ainem gugefetlenfeetfotget angenomen tootben,
ba et nocty ift, unb Ijat im afle jat 70 fl &ettyro<$en ju fotb unb baju
accidentalia.
18. 3n 6 futjer : [181 . 396b] ba ber toibertauffct feet tagli$ l>ie fo fafl jfinam, ba ifl ain tat ju«
gefaten unb &at am 15. tag eeptembris ben Ieret unb toibcttauffet, ben abtringigen min$ tyt ju
fant ftnna, Sacoben, in eifen gefangen gelegt b\i in bad 3. jar; et &at fein junget gelernet bie
arenmfit ju &alten, unb natfcbem man in gefangen $at, f^at ain tat fein I>au8 etffi^en tauffen, ba
f)at man ain vol* fcauft gefunben mit aflem bem, bed bare in fcrt, u. mit Haibungen , tleineten u.
ftlbetgef$itt ganjj reic^.
1. 2). $. toerben cnblid^ an$ fctig 2. 3a!ob S)a^fer t>on 3ngoIflabt
wcrben. trttt \6fon frity in ber ^cformation^gc*
Digitized by
Google
188
VII. 2>ie (E&ronif toon (Etemens ©enber.
»ei. 26. [239b] 2lin bifietet toon Slugfyurg, ain tootganget unb ptebiget bifer lefce*
tif<$e fecit, ift mit feinet ftaueu tyie barton geflo<$en * unb Ijat ju Sanbtyerg
geptebiget ljaim(i<$ unb getSufft unb bife attidet getetnet:*
1. Sain factament beS aftat* je fetn, bann StiftuS fei gen Ijttnel
gefarcn unb fei nit, bann aflein ju cnb bet toett, ttriber in bic »
melt julinftig je lomen.
2. (£« tft ain foot unb g(e$ter unb gofefeftetung bet iungen finb
tauff, bann atte junge finb bet criften, Sutcfen unb Ijaiben toerben
on unbetf<$ib alie beljatten.
3. <£$ ift fatf<$ unb ju gfouben gat nit bag bie tyaifigen im Ijtmetio
feien, funbet fie pfeent an ainet toetotbnete ftat bet ainanber,
ba bitten fie fur ainanbet, unb na<$ bent iungftfcn tag toetben fie
etft mit ainanbet gen Ijimet faten.
Unb bie anbetn attidef, tone toot oben gef<$tiben ftabt.
SDife betbunbnus Ijabeu fie mit ainanbet gema<$t ju fatten:
[24oa] ftainet fot ju lainet Iit<$n>eien gan.
u
1. 3>ct flonje ben *»ifttm' betrefftnfee 9lbfd)nitt fe$lt in b.
Wtyte fartoor. 3m SRfirj be« Sabre*
1523 Ijatte er in gotge eiuet SDenwtcla*
Hon etn83erbb*r toegen feinet $hrneigung
in Sutler ju beftetyen, tootauf cr auf
feefe&t bed ©erjogfi ffittyelm gefeffett an
ben 8if$of toon <5ic$ftett ausgeliefert
nmrbe, bet tyn na$ mebrt»8cbentfid&er
fiaft au« bet S)iiJc8fe toertoie* flprantl,
©ef<$. bet 2ubtt>.«2flarjm. Unitoerfitfit I
®. 147). 9(9 dne* ber SSupter bet
2fag«burger Xa'ufer toerbaftet, mugte er,
ba er fidp ju felnem SBtbetruf toerfteben
toottte, im ©efangniffe au«$atten; am
22. 3anuar 1528 nmrbe er mit feinen
2eibeu«genof[en 'au« ben toorbem in bie
fcinbera ge&etb' geffibrt (Batbsbecr. ©L
162a), too er Ms jum 16. 2Rat 1531 toer*
blleb. (Srft ben toom $lug«burger Watty
au« @traf$urg toerfebriebenen $rebigern
©otfgang 2Ru«culu* unb ©onifaj Sfiolj-
barb getang* e«, ibn jur Sfcatbgiebtgfett
ju betoeaen. 2tm 16. 2Rai 1531 '$at
SacoB Xacbfer, fo ain totberta'uffer ift
getoefen, toiberruft unb gef^tooren ut in
priori libro (bem toortyergebenben ©anb
fcer ftatbSbecrete, in bem bie ben 2Biber»
tauferu toorgetegte 2Biberruf«formet eut«
flatten ift). e3 ift im au<$ jfigetauffen
ain ober iwen monat atyic jfi fein, fein
gefunbt^eit ju et^oten, ban er toirt^atben
jar im gefendnu« ge^atten ift worben.'
^at^becr. ©(. 40. ^a* ber (E^ronit
toon Clemen« 35ger oemityte fic^ au$
ber auf bem 9let^Maae toon 1530 tn
ttugdburg an»efenbc SRarfgraf @eorg
toonftndbacb (gebeten toon 2)ac^fer9 grau)
urn ben Oefangencn.
1. 38rg 1. c. @. 720 ertto^bnt blefeu
©iflcrer, loBne iR5^ere« fiber l^n beiju-
bringen ; f eine OueUe ift bier €>euber,
tote aufy an ben meiften anberen ©tettcn,
too er fiber bie HugSburger ffiiebertfiufer
Bert$tet. @. 744 »irb in einem ^
ri^te be« MafytS ^erneber (»ett. VII)
ertoa'^nt, bag am 28. San. 1528 ju
5miin^en fecW S^anns^erf onen , bantn*
ter ein Sttfierer, att toerftocfte SBieber«
t&ufer toerbrannt toorben, toSb^enb am
greitag barauf (31. 3 an.) be« lefcterra
gran nebft g»ei anberen graueu iuerf
au« ©nabe 'im Staffer gettc^tet unb ffir*
ber erft toerbrannt* »orben fei. 3ft, »ie
e« toabrfc^einUc^ , biefer Sifterer unb
feine grau mit bem bei ©enbtr ibentif^,
fo to&re, ntc^t toie @enber anatbt, Sanbt*
bergf fonbern SWfin^en ber Drt bet ^in»
ridjtung; in Sanbdberg tourbeu uaa)
3»rg e. 744 um blefe 3ett neun ?to>
fonen cntbaubtct, nic^t toetbraunt. $gl
att(b bie ©ei^enborner $ift. l.o. €>. 131
Digitized by
Google
1527.
189
Jtatner fo( in Iain tir$en gan.
ftatnet fot in tain totr$au6 gan.
ftainer fot in fain $au6 gan, ba man gaftnng unb convivia fyat.
ftaincr obcr fainc fol an Iain anbere prebig gan bann an be* riper*
5 ptebtg, ben fie ben Balvator tyieffen.
S)ifen salvator unb fein e^efrauen tyat Ijerfeog SEBifljatm Don SBatjren »ei. 27.
ju 8anb$perg aerprenuen tauffen. bie Ija&en ju bem erften im feur ge*
fctyrien: 3efu$!, barna<$ nit anberft, bid fie geftorben finb, bann toie ffiu
fc^reten ober greinnen. man tyat mit inen 9 mann berprmbt unb ent«
loauptot unb ju 9Kin<$en aus iter bruberf<$afft t5bt 29 mann unb
3 frauen mit iten mannen fcerptinbt, unb pnb bie frauen til toerftotfter
getoeft bann bie mann*
(Styttetyan* Sangenmantet, am tyauptntann bet ttibert&uffer, ^at wei. 26.
ain rat bie 4 ftattnectyt in feinem tyaus tauffen fad^en1. bet Ijat ba*
15 pobegra getyept. ben Ija&en tfe auff ain rog gefefct unb in bie eiffen ge*
f angen getegt unb an fant ©alien abent im bie ftat etmgt(i<$ begotten 2. "• on.
43. 3n b ift gleid) an biefet €>telle bie in a auf 91. 248* etjatte $intid)tung fiangenmantel* an*
geteifct: [91. 397*1 (SI ifl aud) gefangen wotben »<m ben 4 ftatfnedjten Qtyttl fant tfangenmantel
in feinem aignen fcau$, bei ift obetbett fiber bie wibettauffet geweffen, bet fcet bai pobogta f?tff%
ba fasten in bie flatfned)t auff ain to§ unb ffltten in in bie eiffen ; bem ifr an fant ©alien abent
lie bie fiat ewigHid) oeibotten unb lift] bataut geflett twtben. ba ifl et gen fieuttetlfcoffen jod)en unb
(at ba fein toibettauff t&ibet gelernet unb ptaud)t. auff folia}! if! bed fd)n>abifa)en bunbi fauptman
fomen, Diepelb vom €>tain , an fant 3ergen tag mit 20 pfetben unb bat in unb fein fncdjt unb
magt unb 2 jung [91. 397*] baureuTne$t eon Qegingen gen ffle^ffen^otn gefangen gefiert unb
fie all am 12. tag mail ba entauptet unb bie magt ertrincft unb finb aQe in bem alten glauben
ge£*tben, unb ftaben] it itfatl wibettiefft.
1. (Sitet^attd Sangenmantet, einer
bet bebeutenbften Sfagdbutger qjatti-
cietfamtlieu angc$8tenb, bet ©o$n je«
ne9 in bet 9tag«butget ©tabtgef($i($te
tto$t befannten $an« Sangenmantel
(f 1505), bet totetjefamal bie SOButbe
etned ©fttgetmeiftetd unb fettle 3afcte
binburtb in fcti&ottagenbftet ffietfe ba*
imt etned ©auptntanned bed f(^»5«
btf<$en ©unbed belfeibet fatte — bet
©rubet letted Oeota Sangenntantel, bet,
in ftanj3fifc$cn SDtenften ftetyenb, aid
©tigabiet bet fcfcmatjen better in bet
e$la4t bd ?a*ta (1525) Pel. (gitel&and
tear ton #and §ut getauft tootben. @.
3Re$et 1. c. ©. 213 ff., too au# fonfl
audffi$tlic$e 2Rtttyeilungen fiber tyn ju
flnben pnb; ©eefenmevet, ©ettt. jut
©ef$. bet Sittetatut k. ©. 51 ff.
2. Sin auf tyn mitbeaiigU^et 6in»
ttag in ben «at^«bect. lautet : 'ttuf XII. .
tag octobet $at ain erf aniet r^at bon »egen
bet na^benannten, fo in etfen fetngetegen,
ge^anbeltabet ni^bbefd^Ioffen, fonbetauf
ben 14. tag befjelben monats angefe^en
unb erf ant, bag biefnnff umb it unge^ot*
fam bid auf ain« tat« toibettuffen au«
bet ftat geWaft foUen loetben'. 2)te ffinf
fnb : $an« Sangenntantet, frtux. gif^et,
afnet, Snbrcd ffiib^ol^ fadet, ©aU
tifc^er, loeber, ^petet @>$ety)«$, loebet.
>ein unbfeinet@enoffen Utt^eil lautet r
'Sin erbet rat^ ^ette toon im ublen unb
unaeputti^en tyanbtungen bee notturft
naSf getebt unb Titif aUein fur bad unte$t
unb feetpoten wtbettauffen, bn>eil fie fi#
batbur^ unteit getan ju %aUn crfant,
gfi ainet flraff [153»] an bet (angen ge«
fcngfnud unb eindtaild bet fttengn ftag
geniegen (affen. na^bem jie $$ abet
nebn ^ent ttibettauff fonfl fetnet unge*
purity unb fttaftttrbig erjaigt bettenr
Digitized by
Google
190
VII. 2>ie <5$tontt bou (Siemens @enber.
Hel. 26. [240b]
IRcl. 26.
2S.
SRtl. 28.
Bel. 28.
SRel. 28.
Stuff bifen tag Ijat matt' Sauj $affner, bet jimerteut junft*
matfter, au$ ben eiffen fflr bie flat geflert unb bie flat etirigfli<$ fcetfcotten *.
£>er ©ibljoffc, ber ljugler junftmaifter, tft alter eeten entfefct toorben,
rat unb re<#t begotten, [bo§ er] fern teben tang fflr Iain ftatt^or gang2.
Stuff bifen tag ftnb aud) gefangen 12 mann unb 5 frauen unb ahi*
firfner bon ©traSfcurg, ber bifer feet ain capitanier ift getoeffen8*
SIu6 bifen Ijat am rat am 15. tag septembris 10 mannen unb be*
3acob* frauen4, ber 3 Jar in eiffen ift gefegen, bie ftat eting!ti<$ ber*
gotten, in foti<$em finb bi( frauen unb mann aus ber ftat gefloc^en, ba*
mit fie nit auc$ gefangen tourben. *•
Staff bifen tag5 $at ain rat atte frauen unb mann auff bad 9?at$an*
1. e* tft aud> gefangen toorben 8. $., b. J. j., bem ift bit fiat et»tafli$ wrbotten worben a. btm
SB., bet 1?. J., ift rat u. redjt ewigflufc vetbotten motben, u. ba§ et fur tain fiattfcorr gauge.
€. audj ben nactyjien flbfafr. 6. capitanier: ^auptman. 7. *atn 15. tag Sept/ fe^lt in ft.
9. unb bet gefangen mind)* 3aeob won 6t. 9lnna [frauen] , bie ift itn anbent jat mibet gen t.
fomen u. gefangen tootben : u. an fant <pt)il. u. SacoMabent bat man tie auff ain fatlin gefefct,
ba# baben 4 tobler jo4>en, ba if) bet tender na$er gangen u. t)at fie mit rotten ju bet fiat alfo
fluent au*geflri$en ; fie molt bur$ ficb felb* nit gan no$ lauffen. 6. unten 6. 200, 13 ben
Xejt von a. 11. am 15. tag leptembria.
nembli($ ainstaits in bent bad fie bie
frembben totbertauffer ge^aitfct unb ge«
tyofet unb benfelben nnterbaltuug gebeu
baben, item ainstails aunbern jft bent
ttribertauf ge$otfeno, bie barfcfi gefteurt
unb etlt^en barfcu geratn tyaben, item
ainstaits ber bcrrn burgermaifter betoelcfc
unb aebot, bag fie fi$ bet toibertauffer,
awty patmtiefcen unb offentid&en terfanu
lung en, toincfetyrebigen unb rottlerungen
entfetyaan foltn, genfeli$ toeraty unb
jt$ baruber ungetyorfam erjaigt fcabn,
item bag fie fi<$ alfo gemaintfdp all toer<
pottner weig jfifamen erroan &atmlic$
fcerfameft unb rottiert baben : umb ber
erjelten urfacben mitten ^ett ain erber
rat erfent, bag (ie att bifer ftat efyer unb
gepieten toertoifen toerben unb barauS fo
iang beleiben f often, bis gfi aineS erbern
rats gefaUen unb gelegen&att unb ba*
neben bem ffiibfalfe infonnber^att an*
jaigen, bag baSften, was er *or ainem
erbern ratty , tone er tool toatft, gerebt tyat,
in ber firaf nit bebactyt roorben fei fonn»
ber aUein baSjtyen, »ie obfant [153b]'.
?angenmante( begab flcty nun |un&$fi
natty ©bggingen, »o er mit eben*
fatts aus ber @tabt toertriebenen forote
fremben Xa'ufern fofort tuieber in 95cr*
binbung trat ®g(. ©eefenmeper 1. c.
@. 64. — ©SR. 1527 (f. nacty OaUi,
19. Oft.) 8L 120b: It 23 ft 2 U 13 g
2 bn. ton (gptetyanS 2anaenmantlr ffitb*
tyolfe, ®aO Sifter, ^ang iHgling unb
$eter <&$tppacf) a^ung unb fa$ ancty
auStaffS gelt.1
1. @. bie t>orige anmerfung. 8$gl.
au^ bie ^attysbecr. 81. 153*
2. Sbenba. hubris ffiibtyoIS tt>ar
ton $ut als einer berjentgen angege*
ben tDorben, bie tym Dbbatb gegeben.
3. 3afob @rog, OTrfcbner aus
ffialbstyut. 8gl. fiber ttyn 9Mtyricty, »ef..
©efcty. b. (Slfag I @. 321 ff. ; bie ®trag.
burger Urgi$tbfi$er bei QEomelius L c.
©eil. VII. <&x blieb h)ie Safob 2)a^fer
mebrere 3atyre in ber ©efangenfetyaft gu
Augsburg unb murbe erft, nactybem er
am 22. 3uni 1531 toiberrufen ^attet
freigegeben. Wattysbecr. 47b.
4. ©. oben <S. 187, 18. ©ie em>fitynte
gran ift bie bes oben genannten 3acob
©actyfer; fte nmrbe fpfitet (am 9. Xpxil
1528) nocty einmat gefangen. &. unten
@. 200, 13.
5. WSmli* auf ben 15. ©etotember,
2)ie Singejogenen fatten ityr erfted 8er*
tyb*r bereits am 16. @cj>t. beS 3atyre« ju
befietyen; fie geigtcn p* ^(b ats jtoei
terfc^ieben }U bepanbelnbe ©rutopen, bte
einen fatten ftcty taufen laffen, bte anbern
. maren nur *bp unb an ben nnnaetyre*
Digitized by
Google
1527.
191
gefobert, We in ben gSrten ftob getoeffen unb fi<$ bad anber matt tyaben
(auffen tfiuffen, unb Ijafren mieffen am aib f<$ti>eren, bafc fie tteber leiB
no<$ gut toetten fcerenberen, 6i$ fie urn tr fibertrettung gnug tljien unb bed
aib« toerben tebig jelt
s[24ia] 3to fant {Remigiudtag Ijat man 5 mann unb 5 fvauen aud bet flat J,ef
geftett.
1. Dft.
28.
2>er $utt, ain fefeermatfter, ber bar&or in gtancfen in bet bauren »«t. 28.
1. *bi« — ftnb gemeffen unb' fe$lt in b. 3. oetenbetn: oerrucfen. 4. bi« fie toetben toibet
futgefobett u. na$ ber ffraff »on bem eib crUbiget, ban ic oil fraucn unb man flodjen aut bet
flat. 6. fcat man— bie flat »etbotten. 7. (Si ift au$ gefangen motben bet $utt, ber in
9ran<!en, ba man Sitfebutg belegett bat, bie bauren bat aujftietig gemadjt unb $ie ben toibettauff
gelert unb ptebiget $&t\ bet tyat ain flefalin ge^ept, unb wem et barau* $at jft ttimfen geben,
bet ift butd) be* teuffeW gefpinfi alfo oetplinbt tootben, ba§ [91. 399*] et fein leet fflt ^ailig bat
gebatten, unb fagten, fU weten nmnbetbetli^e bing fe$en, tote it oil ftauen unb man, fo fie in
eiffen peinlift) geftagt finb wotben, betflnbt baben. ba nu bet $ut oetnam, bafj $ie ain tatjfi
Sttrfebutg $ri ftag ge^apt na$ feinet tanblung, ba geba^t et tool, man nmtb in tobten tottben,
unb begett, ba§ man im ain.tetyenlie$t geb jfi bem na$teffen; ba banb et bie belfc unb fho ju
ainanbet unb jinbet el an unb wott batmit bad ptett but^ptinnen, batan bie fet&in gieng, bie et
am fu| $et, barmit et bie tetyin me$t $etbutd> |ic$en unb lebig ma$en, unb loan bet eiffen*
maifiet tern unb bat Iie$t oon [91. 399b] im toibet wutbe nemen, fo et lebig toet, wolte et ben
eiffenmaifiet an fein fiabt in tauten »etfen unb et alfo batoon (omen, bie funfl bat abet bem
bigen gemefen'. 2B%enb bie te^terett,
nac^bem fie ban ©ttrgermeiper 9fc(linger
anaelobt, bie Stntetyrebigtcn lilnftia ju
metben unb fid? ni$t taufen ju laffen,
Praflo* entlaffen toorbeu, mugten bie
©etauften geloben 'bad fo left unb gut
on ain* r(at« toiffen unb toitten nit tier*
leren unb morgen (am 17. ©etot.) totber
jfi font en unb ju n?arten\ 9cat^dbecr.
©I. 144»ff. 9ta$bem fie an biefem Xaat
tyr ©eloonifi erueuert, tourben fie bi*
auf toeitere* mieberunt entlaffen unb eine
Bmatyl neu $er(afteter tn berfelben
ffletfe bc(anbelt toie bie frityeren; bie
meipen ttaren bnr$ ©igmunb @almin«
get, 3afob #tirfd)ner unb 3afob 2)ac^[cr
getauft »orben, einige bon anbeten,
namentltc^ toon $an$ 2)enf unb $an«
$ut 2)ieieniaen, totity ben i^nen auf*
erlegten Sib nt^t ablegen toottten, mug*
ten 'au« ber ftat f^mUren, ix Ieben tana
nit met barein no^ berfetben etter ju
fomen, unb »o fie batein femen, bag fte
na$ ein« crbern rat* anfe^en am tctb ae«
fhaft tt>erben fotten'. S)ie toenigen, bie
aucfe biefen (Sib ni$t (eif)en koollten,
fturben 'mitainanber bom rat^au* au*
ber fiat gefuert' unter ©ealeituna be*
©tabtoogt* unb einigcr ©iJtbner. 8fat^«.
beer. ©I. 146»>. — 2)u (Simietyung unb
Unterfu^ung immer neuer SBiebert&ufer
jog fic^ Bi* jum 1. Dftober be* 3a^re*
(in, an tctlfytm Sage in ber gen>8bn»
li^en 'geri^^nben' aHe gegen ben Sib,
ni($t p Piemen, toortfiufig Sntlaffenen
'erfd^ienen, bafelb* inen auen [ber &at(]
buret bie toicr prebicanten boctor Urban,
boftor grof((, boftor ©teffan unb maifier
ffilfitln ain fermon ober ^rcbtg tbun
laffen, barju antf) mein (en burger met per
8let(linger inen ain furtrag, tnel<$er
maffen unb gcpalt fie ttiber bte (aittigen
fd^rtfft unb an$ ain erbem rat ge(an*
belt (etten,unnb n>a* na^tatt unb fd)aben
inen, n>o pe ton irm furnemen nit ah
Pecn tt>o(ten, barau* entpeen unb er*
tta$fen wurbe, munbtltc^ get(ann, inen
au$ f^riftten, role e« an anbern orten ber
mibertauften ^crfonen (alben gebanbett
fei, torlefen laffen unb fonnP aue* unb
jebe*, ba* gu abpellung [«I. 150»] ire*
furnemen* bienen mo$t, furgebalten
unb ge(anbelt toorben ip.' — fcuf biefen
'cripenli^en bcrid)t unb aflerlat Jenftmu*
tig ermanungen* Panben einige ton
tyrem Irt^umb' joglei(( ah, »%enb an*
bere panb(aft blieben unb be*(alb 'ton
punb ah bem ratyau* au*gefuert tr>orben
fein'. SDie SJceiPen baten urn einen *be*
va$V bi* jum 3. Oft., an feet$em Xage
pe bann befannten 'mitbemtpibertauPen
unrest getyan gfi (aben\ 9lat(*becr.
81. 150b.
Digitized by
Google
192
VII 2>ie (tyronif toon (Siemens ©enber.
auffrur tyet gema<$t, ba fie SSBirfeburg bctegcrt Ijetten *, ift barnacty gen
Sabenberg lomen unb fiat] bte feet ber artufet bed totbertauffd ba getemet.
bafelben ift er !aum entyflod&en, aber fcin totter ift ba gefangen toorben
unb mit urtait unb re<$t toon ber fefceret toegen, bie fie ba gelernet tyat, er*
trindt toorben. barna<$ ift biefer $utt gen ©alfcburg fomen unb ba* 5
felben alien menf<$en, bie an fein prebig $aimli<$ finb fomen, $at er au$
ainer flafctyen ju trinden geben, bie Ijaben fein teer angenonten unb gefagt,
fie fct Ijailig unb freest, unb finb mit folictyem taufflifctyen gefoinft geptinbt
toorben, bafc fie Ijaben gefagt, fie Ijaben tounberbarlid^e bing gefe^en unb
gelernet, folid&G tyaben frauen unb mann in ber gefentfnuS an ber marten*
toerjectyen. bawa<$ ift ber $utt gen SfagSpurg lomen unb l)at ailed prac*
ticiert unb tljan une ju ©affcburg. ba fyat in $ie ain rat gefangen |>4ib]
unb gen ffiirfeburg urn bed $utten auffrur ttegen urn funbf$afft gefdjidt
ba ber $utt Dernomen l?at, bag $ie ain rat urn funbfd^afft gen SBtrfeburg
$utten gefelt, wan ba tadj von bifem ftur ift in in gangen, bafj cr fester tob bar* on if* nibtr*
gefaUen unb ba f?a(o fur tobt gelegen. ba b>t ber eiffenmaiflct ben btanbt gefefcmeeft unb ift bem
$utten jftgelauffen ; ber ift von bifen rau$ unb feur alfo frand toorben, bag er tarna$ ubtt
8 tag gejlorben ift. ba b>t man im alfo tobt »erre$tot unb wie ain fefcer oerprinbt unb bie
flurmgloggen fiber in glait. unb banM ir x>i\ fein unf$ulbigen tob beweinet ; unb ba man in
oervrinbt bat [91. 400*] geb>pt, $at man fein efefcen in bie ffiertad) geworfen, ba finb bie (cut
oon feiner feet an bal ott gangen, ba er vetvrenbt ift worben, b>ben fie bie efefcen, w>a* no$ *«•
fcanben ift gemeffen , mit bem erbreic$ jufamen gefefcarret unb fflr fcailigtum al« ainel b>itigen
man* am 7. tag deeembris mit incn in bie flat ttugtyurg tragen.
1. $an8 $ut tyatte feine $eintaty gu
$ain in granten (2 2ReU«n toon ®rim*
mental) , tear 4 Satyre tfinbner beS
$errn $an« toon ©ibra unb beffen 35ct*
tern getoefen unb betricb nebenbel afo
toahberuber '$u($fityrer' ehun ©anbel
mit Rfagfarlften, tote fie bie betoegte
3eit ber Reformation in groger 2Renge
gettigte. 2>abei taut tt au$ na$ SBiirj*
burg, ©amberg , $affau , nadfo fifterrei©
unb na$ ©atyfen , too er, toatyrfc&etnlitp
im 3atyre 1524, gur ubeneugung toon
ber Unrc^tma*6igfeit ber flmbertaufe ge-
brac^t n>urbe. £a er ein tym um btefe
3eit geboreneS $tino nidbt taufen taffen
tt>oUte, mu§te er fcine ©telle in ©ibra
aufgeben unb feine btetyerige $etmfl&tte
toerlaffen unb totbmete ft* nun gan§ fet-
nem ©il^er^anbel ; fiber SBtttenberg unb
©rfurt fam (er ju ben toon 9Mnjer ge«
lettcten aufril^rerif^cn ©auern na<$
granfen^aufen, too er gSnjlt^ toon 3Wiin»
Xcrfc^en 3been eingenommen timrbe.
Wa6) toorflberge^enbem Slufcnt^atte in
SBibra fam cr gum er(ien 9Hale auf 3 — 4
Xagc na6) 3lug«burg im @ommer 1526,
bei toet<$er Oelegen^eit er toon bembelanU'
ten3o^ann 2)enf getauftunb toon bem3n»
t^um bcjfigti^ be« »e^te« ber S&tberfefr
l\6fltit gegen bie Dbriafcit iibetjeuat
tourbe. Son nun an fil^rt tpn fein Sifer, bte
neue &$re ju toerbreiten unb gu taufen,
burc^ bte toerf^iebenjten©egenbett2)eutfd^
tanb« unb feflerret^d pliirnberg, ^ajfau,
Sinj, 5Weufir^, (5i[en(iabt, 3W5It, SBten,
Saufen, @teier, SWonfe, @atjburg »erben
in ben Urgi$ten ertoa^nt), »ei(te um
gaftnad&t 1527 auf 9—10 Xa&t gum
gmeiten SWate in Hugdburg unb cut*
ttoidelte bte«mal emfige 2$itigtett aii
Scorer unb ^a'ufcr. ©ei feiner britten
3lntt)efenbeit in HugSburg (fie toa^rte
bi« gu feiner Sertyaftung ca. 14 Xage)
im ^crbfle be« 3abre« 1527 erfotgte bie
toon @enber erga'plte' ©efangenna^me.
©. ^iegu U^orn 1. c. @. 110 ff. unb
bie feiner S)arfleflung gu ®runbe (iegen*
ben Urgtd^ten 1. c. @. 221 flL ; 36rg
1. c. @. 736. ©ejfigli^ ber in ©ahbutg
geiibten X^a*tig!ett $ut« f. bie Urgttfteu
ber gu ©atgburg gefangenen Xaufet bei
Wlqtx 1. c. 6. 247, 38rg ©. 739.
Digitized by
Google
1527. 193
gef<$icf t l)at, ba ift cr on fetnem teben t>er jtoeif flet unb Ijat tiftig gebacfyt, toie
er mbctyt burcty bie fluent l)aimtt<$ barbon f omen, unb Jjat ain lerfeen tied^t be*
gett. bad ift bef<$ec$en, ba tyat cr fcinen betfe unb bad ftro anjinbt unb bad preb,
barbur<$ bic let-in ift gangen, bie er am fufe Ijat gel)ept, toelten burcfyprinnen,
5 bamit ey bie let-in tebig mad& unb atfo an* ben eiffen enp fliectyen mig,
maun ber eiffenmaifter !om unb bad tied&t bon im toetf nemen. toann er
mit ber fettyin tebig fei, fo toet er ben eiffenmaifter ernibertoerfen unb bie
btyir ainfetytagen , bafc er im nit nactyatl. aber er l)at ftcfy fetbd betrogen :
bann bon bifem feur ift ber raucfy in in gangen, bad in fctyier erftedtt Ijet,
io unb ift nibergefaflen unb auff ber erbe getegen toot tyatb tob. ba ber
eiffenmaifter ben raucty gefefymed t l)at , ba ift er im jugetoffen. ba l)at er
in gefunben fctyier tob, unb ift am 8. tag bawacty geftorben,1. ba fyat in
ain rat atfo berectytet toie ain fefeer, [242a] bajs er berprinbt fot toerben, unb
l)at bie fturmgtoggen fiber in geteit. ba ift bit botdtd jSgetauffen unb [Ijat]
15 getoeinet unb ficty iibet geljept urn ained foticfyen fyaitigen menfetyen unf<$ut*
bigen tob. nactybem in ber Render ju putber berprinbt J)at unb bie efefyen
in bie 95$erta<$ Ijet getoorfen unb bad botdf tjintoegl gieng, ba p tiben bife
menfetyen, bie feiner feet toaffen, bafetben unb giengen an bad ort, ba er ber*
prinbt toad toorben unb raftytotten bie efctyen unb [bad] erbreicfy jufamen unb
20 trugen [ed] toie ain Ijaitigtum in bie ftat mit in l)aim, am 7. tag decembris.
2lm afftermontag na<$ SJKarttni J)at man tyie ain ftftterfnectyt mit 12 <n**
rutten audgeftrictyen* ber toad biefetben bergangen nactyt in bad fd&tacfyt*
Ijaud gangen, ba bie ocfyfen ftonben, bie man toott mefegen unb erniber*
fd&tagen, angebunben, ben Ijauet er bie ftefs ab 2. ba tyuben bie od^fen f aft an
25 ju fd^reien. bad er^orten bie fctyartoacfyter unb tieffen ju unb fanben ba ben
jungen fiftterhtec$t bei ben od^fen unb [fierten] in in bad narenljauftetn 3.
ba n>arb bedfetben tagd bad urtait fiber in geben,unb [toarb er] audgeftrid&en.
[242b] 2tn fant Satfyerina tag i)at fyerr 2lmbrofi JRun ju bem ti)om, 25. <ro».
ain Ijetfer bafetben, prebiget bon ber tieben Ijaitigen bereerung- unbwei. 30.
30 an bifer prebig J)aben bie lefeerprebiger maifter 3Kicfyet Setter, $and
29. 'ain $. fcafelben* fe< in b. 30. fafcen : im Dtiginal 'ftnfc\
1. @. bic biegbejfigli^e 2>arftet» bin jtoatcn, bie ben $uten a$t tagc gc«
tunaung bed ©adfaerfcatteS im Ur* ^uet tyaben'. — (Sin toon i^m tm ©e*
tHfebnef be« ©an« $ut dd. 6. 3)ec. fangnig gu Augsburg gcbic^tctc* ?ieb f. in
1527 bei 2Re$er 1. c. @. 252. SDic %n* SBadernagel , b. beutf^e ^ir^enlteb k.
gaben ©enber« werben ^ier beflStigt ; III <&. 508.
^ut flarb 8 Xage nac^ fcinem %tn6ft» 2. 2fo«fityrtt$er @enber in feiner
DerfU($ (am 5. SDec, {nac^ nttttag m tret? Chronographia.
^orn1). — ©91.1527 (f. naty Vtkla^ 3. @.@enber$BU19b ©emna^toare
7. SDec.) ©(. 120b : 'mer 1 gutbin 3 U ba« 49^arren^u«lein im 3. 1475 ent(fc
fa^gett unnb fur bad mat, ate man ttt toorben fiir foft&e, bie grog nnfftr unb
©uten toer^rant ben tne^ten; mer 3 gut- gef#rei auff ber gaffen triben'.
etabttfroniten XXIII. % 13
Digitized by
Google
194 VII. 2>te <£$ront! toon Clemens @enber.
©ctynetyb unb bet prebtger bon fant 3ergen 1 tat auffgemerdt, bag [fie] in in
fetner reb berfactyeu, unb na<$ ber prebig ftnb fie ju im gangen. ba fott($$
bie toeiber Ijaben gefed^cn, fiubfieljinjugetauffenuub [^aben] fie bet tremtyar
eroibergetoorfeu unb mit trett fefteu toot erptfit unb erjauft, unb [ftnb] in
fattier auffrftr lautn »on ber toeiber Ijanbt eupfloctyen unb euttauffen. *
ttd.30. Anno domini 1528 an ainem funtytag ant 12. tag januarii If at
man unbet bent ampt 11 bauren unb 1 frauen Don Satyreu gefangen2-
bie Ijaben ficty I)ie toiber tftuffen tauffen. ben Ijat man bie ftat Ijte Der*
botteu unb [fie] baraus gefiert.
«ei. 30. 9fot 13. tag januarii Ijat man 30 maun gefangen. *°
»ei. 30. 5lm 18. tag januarii Ijat man 10 mann toon be$ toibcrtauff^ toegen
mtt rutten au$geftric$en unb bie ftat etmglttcty berbotteu.
aiei. 33. [243*] Sim fumptag ben 19. tag januarii Ijat man in be$ SBibenmanS
1}cm$ unber bem amp t 20 bafyrifcty bauren — bie Ijabeu fi<$ in bifem
tirir#)au$ toon bem ljau$fnec$t unb magt toibertfiuffen tauffen, bie Ijati*
2o.3a«. man ju morgenS auz ber ftat gefiert unb bie ftat etoiglRcty fcerpotteu.
9tei. 30. §erfcog SBifljafat bon Satyren Ijat atten feinen unbertljaneu bei grof er
ftraff berbotten, bag lainer ju SlugSpurg an bie tutljerifctyen prebig gang3,
unb atten feinen amptteutteu bebotctyen, ac$t barauff [ju Ijaben],unb toelctye
fetn gepot iibertretten, [bag man] im biefetben gen SDiinctyen fier, unb 20
[man] Ijat im bit juprad^t. bie Ijat er aU in galcfentljuren getegt; ba*
fetben ift lainer ongeftrafft auslomen : etlicty Ijat er berprinbt, etlicty ent-
auptet, ettictyeu ettictye gftber genomen ober anbere peiu autljan, etlic$
Ijat er urn gelt geftrafft.
luiPSi.' 9fa fant ©ebaftianStag Ijat man granfeen ^reiutig, ben toeber,25
be$*bater *>or ettid&en {aren bei fant SRatlja auff bem baum ift gefeffen4,
unb be$ SrabferS, fc$neiber$, tod^termann unb Slnna ©tetyfferiu mit
rfitten au$geftric$eu 6.
1. ba ftnb na$ bet prebig ju im gangen maifter 3Ri$el u. ber prebtger torn tyailigen Greufc u.
von fant 3ergen u. in barumb anfomen. 3. fit 1 off en. 4. u. mit iien ftieflen toeiblid) erbinft,
bafj fte fam ben weibern Ijaben enpfltec&en migen mit grofem fpott. 7. *u. unber bem ampt' fefclt
in 6. u. 1 bfiurin au« bem IBetyrlanbt. 8. jft morgen* — Ijinau* gefiert u. inen toerbotten,
baf fie nit me in bie fiat femen. 11. 10. toibertauffer, 2lug$burger, k. 12. 'unb bie fiat
ewigflicb »erb.% fe^lt in 6. 17. liefer flbfafe fefclt in &. 26. 4oor etl. jaren* fe^lt in 6.
27. 4unb Ui Xx. f. t.— u. %. 61.' fe< in 6.
1. So^atttt ©etfrteb. @. 242; (S^e^crn 11 @t. VI Wx. 95.
2. @nbrt« SSibemnan, BierBreu, »ar 4. SSgt. oBen @. 43,8. grang $rei*
am 18. 3an. 1528 au« ber @tabt toer« ning »urbe am 26. Oft. 1529 fcegnabigt.
»icfen ttorben. ^at^«becr. ©L 160^. 5. %m 28. 3an. 1528 »urbe einc
3. SBgt. Sinter, ®t\%. ber @<$t(ffare ©atbara ©c^teiffcrm au« ber @tabt ge*
ber e^angenWen 2e$re in %tytxn I fil^rt. ffiatysbecr. ©I. 161^.
®. 257 ; mbctjrcitcr, Ann. boic. II 2. X
#
Digitized by
Google
1528.
195
[243b] 3fo fant SBincentittStag Ijat man 2 mann mit rfitten au$geftri<$en. f^'l™.
9ln fant (Smerentianatag Ijat man 3 mann unb 5 fraucn au& bet^1-^
[tat gefiert
5lm 24. tag januarii Ijat SBeiten SRuffcn fne<$t nit toeSen f<$U)eren, ateusi.
toann man in ju ber [tat tyinaus fter, bafc er ^mftito etoig!lic$ nit mc in
bie [tat tocfl lomen. ba Ijat man in burc$ bic kden prinbt,
9ln fant ©cotafticatag l)at man atte toibcttauffet auff ba$ 9totl)au$ $;{%t
gefobert unb Ijat fie attein urn gctt gcftrafft. bifc ftraf tyat Iain frud^t
prad^t, bann ir toil Ijafcen toibcr in ben attcn ftampf geiretten, finb ber*
io fitter barnacty footben, bann fie bor getoeffen finb K
9lm fumptag estomihi am morgcn ift Dor meren bet griJft tomb 23. seb*.
getoeffen, bet !aum geljflrt ift toorben. bet Ijat in fant Utfi<$$ pfarr feci
bem ctofter ain I)au$ batnibet getoorfen unb bet bem SRa^enBab2 ain
ftabet, fd&ier in ainem augenpticf .
15 [244*] aim fumptag judica ift tyerfcog @nric$ bon 33raunf<$n>etyg 3 mit 800 29.swarj.
pferben, tauttet firiffer, ju 9lug$purg eingeritten, on bebedung be$ Ijar*
nifc$ mit Haibung, ain fotid^en, tuftigen taifpgen jeug, bergleictyen bor
Ijie nie gefed^en ift toorben. tyat mit im geljept 8 trumetljer unb 40 tofigem
6. ptinbt: geptenbt. tl. an bet ^etren fafna^t ijt $ie am motgen in bet 4. ut fo ain fafl
(jtoftt winb geweffen , tag cr bei fant Urlid) ain $au8 unb bei bem iRappenbab mit ainanbet
f$itt in ainem augenplid &at umbgewotfen. 17. all in firifj on aUc obetflaib.
1. 'Uff ben 23. tag januarii anno
1528 ift angefetyen unb erfeunt, bag atfe
unb jebc J>erf ouen, bic fi<$ toot bem betueff
toibettauffen laffcn unnb besfyalben ir
left unnb guet pinbet ainen etbetn tatty
toettyaft unnb gef<$tt>oteu ^abcn (f. oben
©. 1 90 2fam. 5) umb gelt an bau gum tyail*
Hgcn geift gefirafft tterben affo : bafi ain
jcbcS eetoofrfMo ft<$baibe,tme objlet, iauf*
fen (affen, jtou fteutn, ain founber ege*
ma<$el ain fieut, toa« nc^fl batoot gefleutt
tyat,unub ain etyalt breiffig pfennig mcincn
tyetten ben jteuetmaijietn bejaflen, ba8*
fefbig gelt in ain fonbre bii<$8 gelegt
unb toolgeubts art bemelten bed ^aiutgen
gaijis ban geben »erben, unb bag au<$
bie man8^etfonen ber toaalen fiinff iar
(anng miifiig unb abjleen fotten unb tool*
Un: foat$$j>rot.©L 162». — *Uff ben 10,
tag februarii 1528 fctti nadjbemett ^er*
fonen, fo be« toibertaufs ^alben ^ie^or ir
leib , ^ab unb guet an ains rats tt)iffn
unb »iHen nit gu toerenbern ber^aft unb
gef<$»orn (am 3. Oft.) unnb, bag fte mit
bem toibertauffen unrest get^ann, be*
fent %aUn, toot tat etf<$inen\ @ie
lourben in betfefbeu SBctfc mit ©etb be*
jttaft »ie bie am 28. 3an. 1528 ©ejlraf-
ten: im ganjen toaren e8 (am 10. gebt.)
35 ^etfonen. SRat^bect. ©I. 164 ff. S)tc
in Itftbtiffyu S)ienften jle^enben $etfb*n»
li^feiten nmtben au§etbem no^ i^ter
Slmtet entfefet. ©I. 166».
2. 2)a«9la^ettbab, ftfi^etSubenbab
genannt, befanb jt$ anfa'ngU^ xtafyt
am &l. ©eiji * @^)ital , !am bann na$
A 310 unb blteb bafeibfi, bi« 1841 auf
biefem $tafee bie ©^italmii^e gebaut
toutbe, tottyt bi« ba^m, tt>ie frii^et ba«
©ab, bi^t am@^itale ftanb. ©offmaun,
S)ic^ug8b.53a'ber 2C. in bet 3eitfat. be«
WL SBcr. f. @<$to>. u. 9^eub. Sa^tg. 1885
&. 11.
3. ©gl bie (S^ton. be« gtiboUn
«t>ff# »a«Ier (S&tou. I @. 61, 3; bie
SBeiffen^otnet $ijt. @. 140; 3Kanti<$«
(£^ton. ©I. 266». — ©ergog $etnti$
toon ©caunf^toeig (1514—1568), geb.
1489.
13*
Digitized by
Google
1 96 VIL 3)ie (Sfaontt bon ©emeu* ©enber.
bietoctl fie ju3fog$putg finb gelegen, fytt man aHein bic 4 fytuptyot auff*
tljan, unb tag unb nactyt finb bie eiffin letyinen f fit atte gaffen ffitgfatagen
unb betfctytoffen getoeffeu, unb Ijaben it t>it in Ijamtfcty, butcty atncn tat bet*
otbnet, but<$ atte gaffcn mieffeu gan, bic ftat ju betoaten. bcr Ijetfcog
bonStaunfctytoetjg tyat in fclncnt ralfigcn jeug gefytyt ain matgtaffen bon*
SJtanbenbutg, ain ffitfteu bon ?lnl)att, ain gtaben bon (gtyffenbutg unb
anbcr gtaben unb frcicn, ob 16, unb attc titter, Ijettn unb ebel, bie in
bifent taiftgen jeug finb gefoeffen, ift fd&iet toinet ob 34 alt getoeffen.
bifct taifig jeug ift bon laifet Sate! beftelt getoeffen in ba$ ffielfd^tanb jfi
jiectyen, bafelben ift bet tyetfcog ju aincm obetoften fytuptmann gefefctio
tootbeu, unb ift aUe monat auff ain ieblid^e t>etfon 12 ft geben tootben.
fie $aben jfi [244b] 3lug$putg nemant* beleibiget, nnetoot fie fet&« unbet
ainanbet aufftietig gelebt Ijaben mlt effen unb ttincfen, bic fenftet au$*
fd&Iagen, ttincfglfifet unb fitbetin fcectyet bon ben fenftetn auff bic gaffcn
getootfen ; bo$ tyaben fie alien fd&aben abtljan unb tteulid^ jalt. bifet **
Ijetfcog ift ain iunget, ftavdet, beljetfctet, langet ffitft getoeffen unb $at
ganfe Iain glidt im ffielfd&Iano geljept K betlot gat na$ aH fein tojj unb
leut, unb tljet boc$ mit inen nie lain ftteit ; ftatben jum tail Ijunget* unb
26. uud. an bet peftitenfc. bet Ijetfcog lam am anbetn tag natty Satttyolomei mit
19 pfetben gen SlugSputg MS bem SBelfd&tanbt, unb ptib bil tag tyie bei*>
bem toitt $anfen SReifd^net. bic anbetn feinc teittct finb ain anbetn u>eg
in teutfd&e tanbt jogen, ju fu§, on Ijatniftty, bann bot ljunget Ijaben fie
ben tyatnifcty nit lunben ctttagen bt$ in teutfetye lanbt. tyat offt ainct
alien feinen $atnif$ nun urn 14 A geben; etltcty, bie lainen Ijaben ge«
$apt, bet inen ben fitifj ablauff , tyaben fie auff bem toeg bon inen ge« *
tootfen.
[245*] $an$ $ettoatt, ain tangct mann, ift tyie bot unmfit geftotben, bon
toegen bag im toa$ botfetyaff t fomen, bafc im in be$ matgtaffen bon 2)tau«
benbutg* gtait, nit fetb bon SRietenbetg, 2 tofigen mit gut toaten etntbet*
gctootfen unb genomen lootten, batauff et gut tyet ob 20000 ft toetbt. *>
io.tyrii. am latfteitag, ale man ju fant Uttitty na$ altet gctoonljait ba$
4. afle i^9ix [391. 402»>] aufci^alb Ux 4 !?<tupt$or ftnb t»ef<^toffcn geweffen u. bit gaffcn mit ben eifin
ftttjiiun befc^loffen, folang fie ^ie finb gctoeffen, u. tag u. na<$t bat ain rat oil in fcamift orrotbntt,
bie getoa^et baben u. bur^ afle gaffen finb gangen, bam it fic^ ni^ eibeb. 7. 16: IS.
20. u. if} ain gutte jeit bei bem ^. $. jfi ^eiberg gelegen. 2t. fein anbei taifig told, bel
no^ in leben ift geweffen. 22. on $antif$ u. bet metei tail jfl fu§. 23. ^at menger aCUi
f. $. umb 14 b. geben. 27. 'ain 1. m.' fefcft in 6. unmnt : ieib.
1. 8gl. fiber fetee S^ltigffit in 3ta- e. 22; ©aumgarten, ©cf(^. *arW V.,
lien unb ben 2lu«gang feiner Untemefr- ©b. II, 2 @. 618 ff. ; @enber« Chrono-
mungen ^ir^mair @. 487 ; ffianle III graphia ©b. IX ©t. 65» ff .
Digit!
zed by G00gle
J
1528. 197
$o<$n>irbig facrament 'ju bem graft in am Ij&udtiu I)et gefcfet, gieug ain«ei.33.
mann tyinjfi, forewent : 'pfue bic$, Srifte, m$ tyfift ba in bem narreu*
$fiudtiu?' unb Icrt im fyotti<$ bad Ijinber.
3u fant 9lnna Ijat man na$ oftern bad Ijod&tmrbig facrament, bad m. 34.
5 in aincm attar ift geftauben, geftotten. ba Ijat ain rat 100 fl barauff ge*
tegt, n>er ben bieb augeig, man Ijat after ed nun fflr ain foott gc^e^t, unb
ift ni$$ toeitterd barin geljanbtet toorben. ed toad bie fag, bie afttrinigeu
mincty Ijetteu ed fetftd tljan.
©eftaftiau Don Sftteringen, ain ebetmanu, unb ©igmunb SBetfer1
tofinb Ijie auff ber £rincfftuften mit ainanber unaind toorben, [245b] unb ift
ber Jhteringer tounbt gefctytageu toorben ; ain rat Ijat ben SBetfer barumft
auff ain tljuren getegt, toenig tag baroac$ ift ber SBelfer burc$ mtttet*
perfon mit bem ftneringer fcerrictyt toorben unb Ijat im urn fein fttyaben
gnftg tljau- barnacty After 17 t»u<$en ift bifer Shteringer ju 9lugdpurg
ugeftorften2, unb tjaften feine frainb barna<$ ben SBetfer nit toeitter auge*
fo<$ten*
£)ie maur feci bem $ting!entl)8rtin s, bie im bergangen iar ift um*
gefatleu, ift in bifem iar audgemactyt toorben, unb bie feineu, tyo<$en
tljiiren finb aftgetyept unb niberer gemactyt toorben unb in bife form geftett,
20 toie fie ifc finb.
35ie ftraf* unb ber gemein farmeg Don fant ©erbaci Bid ju ber 8e^
prugf ift anfencfftcty gemad^t foorbeu ; bann ba ift atoeg ain ftflfer, tieffer
toeg getoeffeu, unb ^aben fi$ bie fuerfeut tit ba mieffen teiben.
STOaifter 2tootff £)utyer, ain ftitbljauer4, ift in ber larouctyen gen SBien wet. 34.
3. am f. ift ain m. in f. Utl. firemen ffltJ b>cb>irbia, factament aangen, be* bet unferm l?erm, im
grab ligent, geftanben ifl na# alter getoonbait u. b>t geforodjen : 'pfue bi# ©rifle, bift bfi in bem
narren^auflin binnen ! ' ic. 7. bie gemein fag. 10. auff ber fterrn St. 14. u. umb jfige*
flegten faaben ain abtrag tb>n. unb 7 louden barna$ ift 6eb. ». Stn. jft %. geftorben, ba
[»t. 405*] baben bie »on rtneringen ni#fe weitterS me mit bem ffielfer geb>nblet, at* toer ei bifet
tvunben $alb geftorben unbet bem jar, fo er fi# *or im leben mit im fcertragen bat. 18. ift
»iber au*bauen worben , unb bie $c$en , f$3mn ftatmaurtyuren, bie bafelben ftanben, fnb ab*
broken wotben bid jfi bet maur ta^, wie man fte \$t ft$t. 21. 'ber gemein' ift au« 6
erganjt. 23. u. b.. fi^ b. f. al»eg toil ba erlitten.
1. @igmwtb2Beifer, bcr@o$it 2uca« 3. @. oUn @. 183, 19.
25eIfer8' 4. @. fiber «bo!f 2)U(^er (SDou^cr)
2. 3tt ber Chronogr. ©I. 56» ettbet oBcn @. 69 2fam. 5. SSat ben ^uffafe
bie (Strung mit ben SBorten : Seb. de l3>ux ^ug«b. ^unftgef^.' in ber 3eitf(^r.
Kneringen nuptias celebrare voluit bed ty% SBer. filr ^fyvoabtn u. Wink.,
port 8 dies cum una nobili de Sey- Satyrg. 1887 ®. 95 mit 3fom. 2.
Dolsdorff.
Digitized by
Google
198 VII. 2)ic <Er)ront! Don (£(emen« ©enber.
jogen unb Ijat bad Ijaudljaften [246a] feiner frauen beDolc$en, bie ift am
9. apru. SKdltngetin getoeft. bife frau Ijat 3 tag Dor oftern ir Ijaud sierli<$ unb
tool jugerid&t ju ber berfanttung iter bruberfd&afft, ftaucn unb mann, bcr
toibertauffer, ju prebigen unb ju tfiuffen, na$ inljatt iter feet unb lefceret,
unb bag ed badber fueg!tt(^er unb ftitter on atteS fragen unb gefctyret jft« *
gieng, Ijat fie ain jeictyen an ir Ijaudbljir gentad&t, n>etc$ed bie toibert&uffer
tool lanbten, unb on tyin unb Ijer fragen an bent 8e$ in bad Ijaud jufamen
funben lonten1. tntoenbig itn Ijaud Ijet fte bie (aben unb fenfter atte
ntit te^tc^en unb teinim tuti) Derljendft, bag lainer audtoenbig in bad
lxapu. tyaud lunb Ijineinfec^en ober efctoad IjSreu. ant oftertag frie t>or auffgang io
ber fonnen finb in bad Ijaud fotnen bei 200 ntenfd^eu, frauen unb ntann,
att unb iung, fned&t unb ntfigt, burger unb fretnb, unb Ijaben ntit men
pra$t ju trincfen unb effen, ain jeblid^d na$ feinent Dertnigen, au<$ gelt.
bad Ijaben fie unter bie brfiber unb fctytoefteren audtaitt, bantit lained
unber inen mangel Ijet. [246b] barnacty ift $and ©ebofb, ain faneiber, i»
auffgeftanben unb Ijat inen prebiget unb bie article! irer lefcerei Dorgetefen.
unb urn bie fflnf te ftunb Ijat er ju inen gefagt, toefd&e no<$ f($n>ad& in bent
gtauben finb, bie fotten Ijittoeg! gan, bann ed fei julinftig, bag fie bur<$*
ec$t toerben unb berfotgt. ed finb au$ t>il erbar leut unber inen getoamot
toorben bur<$ botten, bag fie Don bifer bruberfd^afft gangen, ee fte gefangen »
toerent; barunt finb nun 95 perfon ba ptiben bifer brueberfctyafft. urn
bie 7. ftunb ift bad Ijaud Don bent ftatoogt unb feinen hted^ten unb an*
bem, bie int Don ainem rat finb jilgeben getoeffen, untgeben toorben; bie*
Ijaben bife perfoneu afl gefangen in bie eiffen gefiert. ed $at atoeg bed
Dogtd hted^t ainer 2 frauen ntit ainanber gefiert, unb barna$ ain anber2s
1. [391. 405*>] Qlbolff Dfifeer, ain bilbt)auer feat ain r)aud am fie$ gefetpt; bet ifk in ber fanvu$<n
gen ©itn jodjen unb feat feiner frauen, bie ain tficflingerin ift geroeffen unb gto§ ftyoanger, bad
baud bevot$en ; ba feat bife frau 3 tag bor oftern ir baud natb aflem tortail auff bie toibertaufftr
|figcri$t unb ain jeidjtn an bad baud gema$t, welded jett&en aQe bifer feet tool fanbten, ba§
nemanfe burft nadj bem r)aud fragen unb bie fact) fein ftitt jugteng, unb imoenbig im feaud feet
fie bie fenfter mit leinim tucfe unb tepi$en berr)ene!t , ba§ nemantd audroenbig Wnb t)ineinfe$en.
12. iung unb alt, arm u. rei$ u. bjeig u. fr. 18. ban ed ift \„ ba§ man und burtbttyen
wirt. 23. (unb anbern, bie— f. ftftgeben g.' fet)lt in 6.
1. 'Anno 1528 auf ben tyeiUgen ofter« 88; boruntcr befanben fl<$ 46 au*»Sr»
tag ben jtootften tag beS monats aprilis tigc, bie fofort (lautUrfteittoom 13.«!prir)
fein in $anfen 2)au<^cr«f genant $an8 auSgemiefett tourben; Sm^eimlfAe, bie
«bo!ff betocnung am ^inbern 2cd^ ober» *nur auS (Stnfatt babel aetoefen' blieben
fyatb bed f^ta*fau« unb in feinem ab» gegen Seijtung be« (SibcS unbeflraft,
»efen but(^ fctn ^au«frau bie na^ttot* f^toerer gratoierte tourben mit fcerfdr)ic»
geuben »on gartenbtuebern unb tcibet* benen ©trafen beteat, gum %^di au$
tauffern eingetaff en toorben. ' 2)ie3a$t aud ber @tabt tocrtoiefen, iebtxJ&, toenn
ber in ben ffiatfabecreten ©I. 171» ff. fte toibentefen, balb begnabtgt.
aufgef flatten bet^aftetcn ^erfonen berra'gt
Digitized by
Google
1528. 199
ftte^t aflein ainen mann, fo lang bi$ man fie all gefangeu in bie eiffen
$at getegt.
3lm montag na<$ oftcm in ber 9. ftunbt tyat ain rat 29 perfonen, Jfef^il-
barunbct finb gctoeffen 8 fraucn unb 2 faaben, au& ber ftat (auffen fieren
sunb bie ftat etotgllitty begotten. [247*] na<$ ber 12. ftunbt tyat [man] 6
frauen a\x$ ber ftat gefiert; barunber ift aine getoeft, bie Ijat 7 t5c$tem
geljept. e$ ift nictyt gtaubticty , tote freti<$ frauen unb mann ftnb aus*
gangen, bie man atfo in bad ettenb t>erf$idtt tyat. ber mann ift bon toeib
unb bon Knben gangen unb Ijernriberumb bie frau bom mann unb linben
10 unb alien frainben, Ijab unb gut bag fid) jebermann aemunbert Ijat. etficty
burger Ijaben bifen, bie arm finb getoeffen, an* mitteiben bur$ gofcttriUen
geben; ir bit tyabeu biefetben berfrottet unb gefagt, fie tooften in lieber
ain fad geben, fie feien bem faifer(i$en re$ten natty bed tob* toirbig.
3(m fampftag tyat [man] 5 erbar frauen, aber in ber lefcerei gar er< «« *85.L
uftotft, an* ber ftat gefiert.
3erg JReget ift faum mit ber fluty barbonlomen *, unb fein frau, aci. 35.
Stnna SRaulityn 2, Ijat ainer baurenmagt Kaiber angetegt unb ain frug
tragen, gleitty art tyab fie mitcty auff ben mardt tragen, unb ift atfo aM
ber ftat barbonlomen.
20 9fot afftermontag natty quasimodo tyat man ainer frauen bie jungen Jj^gJ1-
auSgfttynttten unb 5 fd^dn frauen [247b] burcty bie baden prinbt unb ainem
mann bie jungen abgfttynitten unb 2 mann unb ain tnaben mit rutten
au$geftrittyen, toetttyer fnab ben toibertfiuffern brieff tyat tyin unb Ijertrageu 3.
8. ti ift nit gl., mit toal freiben frauen u. man fi<$ tie afle in bit frembe fraben laujfen oer,
f$i<fen u. ftd> tt< [91. 407*] ftauen u. eemann oon ainanber u. Don iten aigen finben u. fiainbcn
von ainanber finb abgefdjeiben. 12. oerfpott alt bit frtndenneffigen, bag fc ben t. r. nadj
folten getobt wetben. 17. unb ain reid)er burger ber ift burd) fluty aut ber ftat (omen u. fein
frau, bie batoor bat 3Jnna geb^iiffen u. ft$ im teibertauff %at lauffen 6ara b/iiffen, bie $at ainer
b. m. (I. angel., alt fo fie mild) tab auff ben marcft in bie ftat tragen, bie ift au$ alfo bar won
totnen. 21. abgefd)nitten. prinbt: prenbt
1. S3gl. fiber 38rg ffiegef bit f(£ro» Victor gemetten fcerfonen aufertegt ic. . .
nica nttott ge(cbi<$ten' *M. 30*>. (5r bad afle* gfi tun er jfi tywftan band
mar nebft @ebafttan bon greiberg ein angenomen tyat. SRat$«becr. ©I. 166*>.
@3mter 2)en?«. ©. bad @#reiben 2. $ie jtoeite grau Keaett ; fcinc
2)ntf« au ben 9lat^ bet @tabt ?lug«« erjle, Barbara ?auginger , ift butt^ eine
burg aud bent 3a^re 1525 bet SOfcetyer ber @tabt 5lug«bnrg gemibmete $&o\)U
1. c. ©. 220. — (St tourbe im nfic^ften t^Stig!eit«fliftuna befannt. @. ©eiba,
3ar)re beanabigt: Uff egemetten 11. tag @tiftung«gcfd^. II €5. 672.
(februarii) ift 33rg Weget au^'fur rat 3. 3n ben 3lat^«becreten nnter 1 528
erforbmunbime,ba6erfl<$toibertauffen gnb 331. 176»ff. eine SWenge tt>egen ber
Iaffen, aber gtei(^n>o( ren barfiber gepebt ©iebertaufe anggetciefencr unb beftrafter
unb fa unrest gett)an t)aben jcttlt^ bel? $er[onen toerjetynct; am 21. «pril tt>ur*
meinen t)erren ben burgermaiftern an* ben 5 $erf onen , barunter bier 2Beibe«
jaigt, aind erbem rat* jiraff »ie annbern ^erfcnen 'mit bem branb anf bie padtn
Digitized by
Google
200
VII. 2)ie <£&toni! *on (Slemen* @enbet.
maifter Slbotyfs £)ul)er frauen $at man am teib nit geftrafft, Don toegen
bag fie f$n>anger ift gcU)cffcn# funber man Ijat fie au$ ber ftat gefiert K
»ei. 35. Stuff bifeu tag ift ain rat bet ainanber gef effen im rat bis fester in
bie 3. ftunbt nac$ mittag unb Ijaben totber bon neuem gefangen 24 perfon.
unb ain frauen, ber man bie jungen barfcor Ijet abgfd&nitten, bie tooft nits
MS ber ftat gan.
jhci.36. 8au$en $affner$, be* junf tmaifter* , frau2 unb ain fnab ftnb au*
ber ftat gefiert toorben.
5lm fampftag ift $an$ ©ebotb, ber fctyneiber, ber am oftertag ber
25.«pril.
<Rel. 36.
bruberfd^afft prebiget Ijat, tine ain fcetftodfter entauptot toorben J
10
27.<fl»tu. 2lm montag nac$ misericordia ift ber SErauttemoein in ber 7. ftunb
in ber ua$t gefangen toorben unb in ber nad^t 7 burger.
***?** t248*] ^n fant WW unb ^acob a6cnt *Jat man be* ^acob Carmettten
frauen auff ain larren gefefct, bann fie I?at fetb nit foeflen gan. ben
Ijaben 4 robler jod&en, bie Ijat ber Render atfo fiftent auff bem larren mit is
rutten au$geftric$en bid fftr bie ftat. barnad^ Ijat man auc$ ain tt>trt
unb ain fcpfter au$geftric$eu 4.
9ici.36. Sorinfcen Jfraffter* frau, ain tD\ttotb, Ijat fi# tauffen tfiuffenmtt
I. u. 91. $. eefrauen, fo fie fdjw". ifl gew., fcat man nit gepeiniget, fibber tie fiat eroigflid? otr.
botten. 3. ifl ain rat in ben ratten gefeffen. 7. Mn bee mittmufcen &at man fi. $. ft. u.
II. am fumptag u. m. in ber na$t fat man 11 burger gefangen u. ben Zrauttentoein, ben wiibt
13. fciefer fcbfafr fefclt in 6. 18. Voienft Jfrafftert frauen, ain toittoe, ain feerbergin Ut
nribertauffer , $at fid) lauffen tauffen mit iren 7 aignen Ieibti$en finben, bie ifl fcie bunfc fluent
faimli$ battonfomen unb ifl ain jeit lang ift [991. 408»>] JRierenberg getoeffen, bo$ mit folidfam
oerbott aine* rati bafelben, ba§ pe ba au* bem baul nerten folt fcingan unb Iain wort nit
fctt reben »on irer fefcerei ; barna$ ifl ir von ainem rat ju IRierenberg offenli^ bie flat verbotttn
roorben. ba ifl [fit] ju bem lejjflen baimlicfc toiberumb gen Hugtyurg fomen, ba ifl fe ain lange
jeit fatmlicfc in irem fau* gewefien.
ftejatctynet1 unb aufigefityrt (81. 177»)
unb *toei 9fta'nner 'au«ger)auen' (331.
177^). %n benfelften Xagc »urbc (Bltf*
Uify ©aggcumiltterin 'bie jungen aBgt>
f^nitten unb t>otgenbd jur fyaittung
toiber in bit eifen unb toon banncn au«
bet flat flefttrt' (©I. 177b). _ gfo<$ bie
»». be« 3a^re« cntySlt toerf^iebene @in«
trSgc an% biefer Belt 'ats man fotoil au8»
gefhri^n u. gefftrt *at\ 81. 120».
1. ©ufanna XaudS>ertn ttmrbe am
21.Kprtt a>eU ganger, m<$t burd^ bie
Baden gebrannt, abet au8gcfiir)rt.©U77».
2. »gt. oben @. 189 «nm. 2. Sau^en
$ifcr)er8 ^ansfran Knna tourbe am
23. 3l^rU aus bet @tabt geftt^tt. «at^
becr. ©1. 178b.
3. @. often ©.198, 15. (Sin 2i<b, (at
Sityoft ©^nciber gema^t, toel^et anno
28 gn 91ug«^utg ent(auj>t tootben. 3m
tt)on: (S« too^net Ueb bei liebe. Obex
tote man bie tagtoeig flngt. SBademagcl,
3). flit<$entteb jc. IU @. 534. 8g(.
Ottii ann. ®. 45.
4. flm 30. tlptit wutben mefrere
$etfonen"*au«ge(auen', barunter Serena
©rofein, bed £ttrf$net* t>on ©alb^nt
grau, bie, f$on einmat (inaudgefii^rt,
toiebet in bie@tabt gefommen. fibtt
2)a((fet8 gran f. often @. 197, 7.
5. '$onefter (£taftetin tolttift nub
SRegina, it totter, unb SucaS aRilOet* ic
toibettiefen am 13. Slug. 1528 unb
toutben toiebet in Onaben anfgenom*
men. 9iat(«bect. »l. 187b.
Digitized by
Google
1528. 201
iten fiben Hnben unb item toctytermon Saitjcn 3Mer; bie Ijat bie tiriber*
tfiuffer beljerbergt unb ift burc$ fluent bart>on!omen.
SCuff bifen tag I)at man augefaugen, [auff] bcr armen teut Ijaud im so.«»wu.
©pitat ju bcm ^atfigen gaift bad tac^ unb gimer abjityrectyen. ba tft ju
smorgeud in ber ,6. ftunbt ain gtofer tail bed tac$d t>on im fetbd in bie
gaffen Ijerabgefaflen nnb I)at toil menf<$en, bie ba in ber gaffen finb ge*
ftanben, befc^ebiget barna<$ am 6. tag junii Ift bad neu jimer toiber
auff bad Ijaud gefefet toorben.
Sin fant 3ergentag ift ©jttefljaud Sangenmantet * mit feinem toectyt, ^JfjjJ-
io [248b] ift nun 19 jar alt getoeffeu, unb feiner magt, bie Ijat ber fnectyt ju
ber ee genomen geljapt, Ijat aber nocty nit Ijodfoeit geljept, ju Sefytterljoffen
DoniDiepolb com ©tain, bed bunbd Ijauptmanu, gefangen tocrben unb
2 j[ung 6aurenfne$t bou Oegingen mit im. bie Ijat er mit 20 pferben gen
©etyffeuljoren geftert unb am 12. tag maii $at man fie ba ail entanptot
15 unb bie magt ertriucft. bo$ Ijabeu fie aU ir irfat toiberriefft unb §aben
anbectytigiticty in bem atten, toaren, criftenlid^en gtauben ir teben befd&toffeu.
ber Sangenmantet Ijat bad pobogra geljept, ben Ijat man auff amem
larren audgefiert unb auff ainem feffet fifeent cntauptot. ber Stymet unb
anber burger »on Sfagdpurg Ijaben ain befunbem botten gen SBefyffenljoren
wgefctyicft, ba ju erfareu, in toa$ glauben ber Sangenmantef fterben toel;
unb im audfieren Ijat er btfcn botten gefeljen unb jfi im beriefft unb ge*
fragt, toa* fein gefd&efft feu Ijat er gefagt, er fei &on ben obgemetten
gefd&idft, in gu fragen, ob et in bem neuen ober atten gtauben fterben totU.
ba Ijat im ber Sangenmantef ju anbtourt geben: 'fag btfcn, bie bic$ ge*
25fd^idt Ijanb, id) toefl in bem atten gtanben fterben, na$ alter getoonljait
ber mutter, ber Ijaittge criftentid^e fird^enV [249*] bann i$ Ijab geirrt unb
bie Ijaitige gefd&rifft nit red^t aerftanben* nub bit mir fie att, bag attc
meine gefctyrifft, bie ic$ gemad^t Ijab, fcteiffig fud^en unb fie aU ber*
4. fca* ta$totx& ('u. jimer* fe$ft in 6). 8. auff ba* ©pital. 9. Dtx aanje flbfafc fe$lt bier,
f. oben Me Bariante ju 6. 189 3. 13.
1. @. often®. 189, 13. <gr fritte fic$, aefattgett geuommen. SSgl. JBeefenmetyer
af« er ft<$ in ©Bggingen nt^t metyr fitter I. c. 56 ff., bet na<$ einer $anbf<$rif t,
fityfte, na<$ 2angennenfna$ beaeben, too '©on ben SWarterern inXeutfaen lanben,
er {14 in ber$erberge bed SWat^Sue (S^cm fo toon ber fflbmiften ffir^en crtobt fein
fccrfcarg unb bon ba na% Seiter^ofen. toorben toom 1525. Sar Us auff ba8
2)ort nmrbe er gelegentlit^ einer toon 1558. 3ar' beri^tet, unb bie Seiffen*
bem ©unbe^an^tmannc S)ie^>otb toon Corner (S^ron. @. 141 ff. 2)ie Relatio
@teinae(eiteten@treifetoon2:ru^enbe« unb (ganj a'fatty) bte SBolfenbiittler
f^toa'bif^en^unbe*, totty tefeterer feit ©anbl^rift beri^ten augfii^rU^er at«
bem grilling bed Sabred gegen bie bie Sqctc ber beutfaeu ffi^roniten
SBiebert&ufcr auf bad jirengjte einf^ritt, @enber«.
Digitized by
Google
202 VIL 2)ie (S^rottil toon Siemens @enber.
prtnnen unb mein ingebmd feien, unb nim mix turn tnen mini, unb be^tet
btygot!'
S)a nun in bet Render auff ben feffet Ijet gefefet, ba§ cr im ba$ tyaupt
afcfctytteg, gefyert fU$ erju bent Render unb forad>: 'matfter, Of Bit bid),
uberatt tni<$ nit; toann e$ jett ift, fo toil i<$ bit tnanluty Ijeben; tau&s
nticty t>ot ben ganfeeu gtauben foremen (unb ir, Ijerr pfarrer, n>a t$ in
atnem toort ftrauc^te ober irtfye, fo tnanent mtcty, bamtt t<$ in recfyt
fpre$e)\ ba I)at er ben gfoufcen ganfe fret ausgebett unb tyat ft<$ toiber
ju bem Render lert, forewent: *i$ Bit bi$, Iau§ mU$ Dor auSgang ntetner
feet bon meinem leib ben gfauben uocty ain matt foremen', unb ba er ben 10
gtauben Ijat angefangen toiber jfi tyre<$en, ba fctytug im ber Render ba$
§aupt <&, ba$ pel auff bie erbe, unb ber feib pK6 auff bem feffel fluent,
unb jufefeften ift ber feffet mit feinem leib au<$ umgefatten ; unb §at fein
enbt alfo anbe$tigt(i$ unb gebuftig bef<$toffen, bad bit teut ju toainen
unb jettyero betoegt Ijat is
!lieif39;[M»b]*n fant ©eroaciu* tag $at man be* ffitbtyotfe, junftntatfters, fun
au$ ber ftat gefiert K
^'clS: ^m fam^fta8 na$ unfer* Ijerrn fronteid&nantftag Ijat man aim
toeber bie jungen abgfd^nibten2 unb ainen anbem toeber bur$ bie badfen
prinbt »
2lt$ ber lanbtgraff Don $effen on ain grunb ift auffrierifcty getoeffen
toiber etttcty fftrften unb Ijat ben bifd^off oon SWtnfe toetten fiberjte^en, ba
Ijat ber bunb auffbotten3. bie Don 3lug$purg Ijaben gefd^idt 200 mann ju
16. 9n fant Get&atiu* tag bet man be# ©ibfcclfc, junftmaiftert, fun mit ainem fmdjt aul bet
fiat gefiert , bie finb gen Vty$ain in bai ©atylanb fomen ; ba feat man fie gefangen, unb finb ba
bid in bad anber jar gefangen gelegen. unb ba fie it tefceiei nribeniefft feaben, ba finb fie jfi bem
fdjweit veruttailt wetben, unb nit 6 fhinb oor, ee baft man fie folt entauptot \)aUn, finb fie bei
berfcog fflilbalm crbetten wotben, fincn] bad leben etgeben, au# bet gefencfnul gelauffen unb umb
gelt gefltafft wotben. 18. am fampfiag batna$.
1. BaL oben ®. 193, 3. Qertytyofb, mitttung gu eincm ©ertrag gnriften ben
<Snbri« ©ib$olfe'« @otyn, nrarbe am feinbli^en ?Jarteien: gemafi eincm ©er*
13. 2Kat gur «u«Hl^rung aug bet @tabt alel^ toom 5. 3uni 1528 mugte ft* ber
Dentrt^ettt ftatytbecr. ©L ,182*. @. SBif^of toon ©amberg unb ber »on SBflrj-
Seiterc« in ber 9tel. burg, bur<$ einen Sergtet^ t>om 14. 3unl
2. ©St 1528: @. na(^ Petri et Pauli be« 3a^te« ber (Srgbifiof toon SWainj mit
(4. 3uli) ©I. 120b: 'it 5 gulbtn 1 U WfyP abflnben. ®. gu bem Oatrjeu
4 6 1 ^Ir. afefing tonb fa^gelt toon toegen Sanffeu III @. 106 ff. — 2>ie ©tabte
^anfen Sf^a^S, toebers, bem man bie giengen nur fe^r ungern unb gSgemb
gungen abgef^nitn %at' baran, ber fluff orberun^ ber S3unbe«rfit^e
3. 3liijtungen bcS Sanbgrafen Wi> gema'6bi« *um9.3unit^rc9Rannfc^aftfcn
Ityj) toon ©effen infotge ber yacff<$en na^ ©eilbronn ju fd^iden; auf einer
3ntrtguen , geri^tet gunad)ft gegen bie @ta'btetoerfamm(ung gu lUm murbe ( am
©tifte fflanbura unb ©amberg, fotcie 9. ober 10. 3uni) bef^Ioffen, bie *er»
gegen ba« Srggtft SWaing. (5« fam toor trag«mSgigen (£ontingcnte gtoar gu pel*
»u«bruc^ ber geinbfellgfeiten burt^ ©er« (en, aber tyre ©erwenbung unb ipr ©or«
Digitized by
Google
1528.
203
fu§ am obgemetten fampftag, bie ftnb fomen bid gen $atjtyrunen, ba finb
fie 5 tag [tit gelegen, unb an fant $eter unb yauli abent toiber geu28.3uni.
Sfogdpurg lomen. ber tanbtgraff Ijat mieffen abjieljen.
2ln fant $eter unb $autd tag unber ber t>cf^>cr ftnb bie 2 nrinb &ou29.3uni.
smtttemtag unb mittewattyt tyefftig toibcr ainanber gangen jit Slugdpurg
unb auferfytlb 4 nteil toeit, unb Ijat [tain gestagen* ate grog tone bte
Ijennenair unb bte Kainften nrie taubenair1; tyaben grofcen fd^aben atten
frfi<$ten ttyan unb adetn in ber flat ob 3000 fl fctyaben tljan an gt%rn
unb fenftern; toa$ gegen mitteroattyt ift geftanben, fyat ed atted er«
io f<$(agen unb bie toritben tljier in ben toetben unb auff bent fetb*
[25o»] 8to fant SKarta SDlagbatena tag Ijat Ijerfeog SBityatm Don ©atyren 22. 3m,.
*>on ben Don augdpurg bie grafffc^afft ©ttytoabecf abgefeft2 burcty Ijerrn
ffiotff ©ietricty oon Shieringeu, pfleger ju fttibberg. ber tyatd toiber t>cr*
pfanbt urn 18000 fl.
Sim fumptag bor Sartljotomei urn mittag ift Dor bem 9?ottentljor22. »ua.
neben bem ©pitaftljor bie faftfljfit bon ir fetbd Don bem laid angangen unb
prinuet toorben 3, unb toann nit fobit Uut toeren ba getoeffen auff biefetben
jeit, bie bad fytud fyetten emiber geriffen, fo toer bad ganfc ©pitat unb
15
3. 'bet I. $at tn. abjitdjtn' fe&It in 6. 4. toot ber toefper flnb ic. 7. 'bie flatten' fefelt in 6.
8. 'tyan' ift aui b eraanjt. 10. unb in ben welben t)at er bie fogel, t)afen, fij u. anbere tfcier
in gtofet anjatl.ju tobt gfalagen. 11. \). ft. SB. to. 9. b. gr. 6djn>., bie fein water fcerfeog
9Ubre$t aim tat $& %. toerfefct, bur$ t. SB. $. to. ffn. loibetum fldcfl. $>a* Ubrige fetyt in 6.
tiidcn t>on $ei(bronn and burAau* in
ber$aub m befyttten. $etm, ©<$roab.
ttef..©ef<$. @. 75 ff.
1. ©gt. 2RanU<$« Gtyron. ©f. 269»;
bte be« (Siemens 3Sgcr ©I. 107b ; bit
2Betffenr}oracr $l|i. @. 144.
2. ©gl. oben @. 107, 12. Uff 23. tag
julii anno 1528 baben meute tyerrcn bie
burgermaiftcr unnb ain crber rat attyie
burc$ ben furfldtytigen, erfamen unnb
toetfen fcerrcn 3eronimus 3mr)of> bifer *eit
gef($tt>oraen burgermalfter, unnb in bet*
fein 9Rartin$aijben, treuratf<$rciber,afle
unnberttyauen unnb ^tnberfcffcti ber
r)errf&aft @roabegfy, fo bann toon fcel*
tent perjog Wbte^t in ©aim k. bemet«
tent atnent erbetn tatty toetyfenbt unnb
baib metn gnebia tyerrcn tyer^oa SBiltyalm
unnb fyerfeog Subtoig in ©aim auf
Sttartc 5Wagbatene ne^ft toetaanngm ab*
unb toiberamb an M ert^ft faben, tret
pfli^t, bomit fte atnem txhtm rat toer*
toant getoefen |dn, lebig gejett, barauff
btefelben toon ftunb an tyerren SBotf
5Dietri$en toon ihteringn unnb infonn*
bcr« biejtyentgen , fo atnem erbetn ratty
unnb berfetben burger unnb ctojiern toer*
want unnb tyinberfeffen fein, aUermaffen
rote batoor roettmt ber^oa 3(Ibrectyten ge*
f$rooren ifahtn unnb rote toon alter tycr*
fomen ift. bei bem ift geroefen ^>ann«
^unbertVfunb, geba$ten meinfi gnebtgm
tycrtcn tyer^og 2Bi$atm8 ic. rat unb
camerfdtyretbcr, jfi ^ittenflngen, unber ber
tinben befdtyetyen, unb Ift bemett tyerrf^tyaft
umb 8 m 7 c aulbin toerfefet unb atfo
aucty bamit gelojt unnb aegenuber [©(.
186»>] ber brief} unb bepgelten reatjter
unb quietungen bur<$ ^enen SBolf 2)tet*
riAn toon Jhteringen in ?tnbartn 9Wair«
gaftgeben tyau« an ber @^mibgaffn an
toarem getb beaatt roorbm. ©. auc^ bie
Urf. beiSorl, Serrate @. 272 9Zr. 271.
3. ©81.1528: @. nac^Augustini
(29. Bug.) ©(. 72b: 4t. 20^? 14 %
1 bn. ben fdtyaflem, faurbedn tonnb ann*
bem, fo bei ber ^runft geroefen fein.' ©gt.
Mfam, Hier. Aug. I ©. 566.
Digitized by
Google
204
VII. 2>ie (tyronit toon (Efcmend ©enber.
Wott^or berprunen , bann man borft mit bem toaffer ba* feut nit tefc$en
»on bed fat<f$ toegen, e$ toer funft bad feut nocty griJfer toorben.
wei. 4o. 3u bif er jett $at $ie ain rat ben mem tail bcr foibertfiuff er, ben man bte
ftat $at betbotten, totber tauffen ainlomen unb bei bem teben berbotten,
bag fie nit me jufamen lomen. Ijeroacty finb ir etiicty auff bem ©c^effler* 5
$au$ miber jufamen lomen. ba tyat man 3erg 3ec^en unb funft 4 mann
gefangen, unb et(i$ frauen unb mann finb bur$ bie fluent bamn*
fontn,
wci.40. [26ob] Urn bife jeit ift ber bif^off Don (Eoftenfc unb $tytbe«$etm, faifer
Saret* oberofter cannier au$ $tyfoania, $te fur ain rat lomen1 unb in 10
1. ba! aufet Gpital unb be! ^aitigen gaiji* fiic^cn unb ba! aufet tyot. 3. Un gatttnbrubetn
unb ttibtrtfiuffern. 5. ba§ fie e! nime tyitn, n«$ jft ainanbec tomen bei txrtterung be! lebtnl
on aOe gnab. 9. S3, $alt$il ». $ilbetyaitn, von ffialfir^ purtig, be! to. faifer Saiel! cannier,
if! oon fat. mt. au! ^*pania in teutf$e lanbt unb jft atnem tat ju ttuglputg gefaidt tootben.
bei &at in be! faifer! natnen unb perfon ptrfonlhfc atnem rat unb genuine? flat fflrgefeatten, ge*
botten, gefaafft , gebetten unb ermant, [91. 411b] al! ob fein mt. gegenioirtig torn, ba$ fie ben
•lien, ftaren, criflenUtyn glauben wiber annemen unb bie neuen oerfetten, fallen ptebiger jfi ber
fiat au!jagen ; tea fie foli$em faiferli^em beoeI$ na$f omen, »el er inen oerfpre$en, ba§ er well
ade ungnab, ber fat. mt. gegen bifer fiat enpfangen, ^inlegen unb in bie oorige gnab, gunfl unb
toiflen wiberumb bringen; fat inen barauff erjelt atle ire mttyanblung unb Obettrettung wiber
fai. mt. ber unforfame mit ber Sut&erei unb anberer fa$en &alben , barmit bie fai. mt. beleibiget
fei worben. barauff &abm fie ju anbtwurt geben, fie fceUen fi$ unbeneben unb mit ainanber
beratfdjlage n unb fiti) alfo fallen unb [91. 412*] erjeigen unb ain anbttourt geben , baran er ain
gut gef alien unb beniegen werbe fcaben. ber canfcler feat auff bie anbtwurt nit (unben tvarten,
ban er fat geoilt gen $rag ju f. gerbinanbo.
1. @. fiber bie urn biefe 3ett unter*
nontmene ffiunbreife bed8aftbafar2Rerf«
Ifat flhrobft toonXBa!bfirc$, $ofrutierter
jn gtlbcdyeim , feit 1528 (Eoabjutor Don
(Sonflatta , !alfertic$er 2RajeflSt $ofratb,
Orator, tfonumffar u. bed $elt. Wtitffl
Sttcefanjler) bei bem Statue ber @tabt
©tragbura, bei 2Rar!graf fkMpp toon
8aben unb in Hugdburg Sceim, ©AroSb.
9eef..©efA.©.78ff.©ie*ugdburger batten
fl<$ bie ©unfi bed ^ro^pc« in ber ba*
mats fibli$en XBeife Won border ju er*
roerben gefndbt. @ic fatten l^m, roie bie
891. bed 3abre« 1525 $1. 64* auetteifi,
bereitQ in biefem Sabre jtoeimal ein <8>t*
f$en! toon 100 ft gema$t 891. 1527
©onntag toor Affre (3. Hug.) ©I.71»:
'it. 200 gutbin 91. in ao(b bur^ ». ©el-
fer bem frobfi jfi ©alfir^ in $i«^anicn
ju ainer toererung toerorbnef ; ©». 1528
uff 29. tag julii »L71»: it '200 gulbttt
in golb meinem gnebign berm coabiutor
gu gofiennQ aid ^robft gfiSBalfir^ bamit
toererf. ©cnber enrroirft im XL ©anbe
feiner Chronographia 81. 62» ein brafii*
Wc« ©tlb toon ber $abfu$t biefed
banned; na^bem ber Qtyronifi ^crtoor-
geboben, roie ber $roj>p am 3lnfange
groge $offnungen bejfigli^ bet 2)ienpc,
bie er bem Weicbe unb ber JHr$e Ieiflen
rofirbe, erroetft, bef^ulbigt er ibn gerabe*
m, bag er aud ©abfn^t bie Sutberaner
begfinpigt b«be. (Sr eqab^bann, rote
ber 8if<$of bed^alb bei bem Satfer in
Ungnabe gefatten unb f^tiegt mit ben
©or ten: Is episcopus, cum Bruxellis
infirmaretur, se per pedes ad cesarem
perduci fecit , facinora sua decolerare
volens, ajebat; eacratiBsime cesar, in
tantum crucior ex inftnnitate corporis
mei cruciatus, <juod eligerem millies
mortem quam vitam, sea in tot dolo-
ribus meis maiorem dolorem habeo
mentis quam corporis pro yestra cesa-
riensi maj estate , quae tot magma et
arduis negotiis incumbentibus invo-
luta esset, quae sibi prae aliis nota
forent , his temporibus suis consulta-
tionibus majestatem relinquere de-
beret, cui cesar respondit: 'recede',
inquit, 'nil cures de meis negotiis,
cura de te, age, quod sine te negotia
Digitized by
Google
1528. 205
namen fat. mt. a\x$ bebet# feiner mt, ate ob fcin mt. in aigner perfon gegen*
toirtig toare, anjfijeigen bebotd&en foflc$er gcftatt: cr $at ain tat ermant
unb gebetteu, auti) be&otd&en, bag fie ft$ jfl bem Irectyten, toaren, criften*
fid&en gtaubeu unb prauc^ feten unb feinem bebet<$ torfam feien unb bie
& lutyerifctyeti prebiger au« ber ftat treiben, fo toed cr ainen rat unb ganfce
gemein bifer ftat 3fag$purg toiberumb in bie borige gnab unb gutten toitten
pringen, bie fie bor bet fat. mt. fyaben getyept, ate loeren fie nie tut$ertf($
getoeffen, unb Ijat men erjett, toarmit fte fat. mt. beleibiget Ijaben, unb
n>ie offt fie feiner mt. unforfame betoiffen tyaben unb jft grofen ungnaben
i°geurfa<$t unb betoegt. barauff Ijat ain rat ain bebactyt begert atn jeit
tang, bamad) toetteu fie im nit attein ain jimU<$e anbttourt geben, fun*
ber au$ barab fein f. g. ain befunber gut tootgef alien toerbe Ijaben unb
ain ganfe guts beniegen baran. unb eemate bie toon Slugtyurg tyanb
anbttourt geben, ift ber canfeler Ijie Ijintoegljogen gen $rag jfi linig
15gerbinanbo, [Ijat] bafetben feinen bebetcty unb botfd&afft, im bon laiferti^er
mt. bef$e<$en, anif toetten au$rtc$ten.
[251*] £)arna<$ ift bifer cannier in namen fai. mt. jfi ber ^enn gugger»ei.4o.
prebiger, boctor Dtljmar SRa^tgatfen1, gangen unb in gebetten, toie bor*
maten im linig gerbmanbuS aucfy gefttyriben Ijabe, [baf er] ju troft unb
20 auffentattung ber frumen, atten criften ju3lug$purg pfeib unb bie prebi*
catur ju fant SWorifcen berfed^e, fo toette im fai. mt. au* feiner lamer
atte Jar geben 1 00 ft ju ber Ijerren gugger befotbung. baran tljie er !ai.
unb In. mten., auc$ ben Ijerrn gugger ain befunber* tootgef atten, mit
gnaben jfl erlennen, [»le er] auc$ atten frumen criften unb got bem tyerrn
26 ain befunber tootgefatten tljie. auff foltc^S bit, beger unb bebeldfr $at boctor
Otljmar bon neuem bertoitgt, bie prebicatur mit attem bteif* gu berfed^eu, [ob*
toot er] aud^ ber Ijerro gugger befolbung attein toot beniegt ift getoeffen.
bie gugger $aben au$ freiem mitten, au$ in fetbs, got bem fyerrn jfi (ob
18. barua$ ift bifer canfcler gangen jfi ber fcerrn flugger befieltem prebiger, boctor Dtfcmar *Ra#tgal,
u»el$en bie fcerrn Rugger otlen criftglaubigen menfaen bed alten, waren, criftenlifyn glaubent }u
auffentaltung unb ttofl auff iren f often befteflt fcaben jft fant 3R orifcen ju prebigen, unb in (ai.
mt. namen gebetten, trie im au$ barbor finig fcetbinanbu* bat gefattben, auff ber be* (991. 412*>]
melte prebicatur ju pleiben, jfi troft ber criftglaubigen menf<$en, fo wel er im toetfpre$en, ba§ im
jSrH^ aul ber fai. mt. earner \o\ geben werben 100 fl )ft fampt bet ^'enrn ftugget befolbigung, baran
t^ie er (ai. u. fn. mten. u. bea ^enn 9uggern ain befunbert gefaflen. ba bat b. Dt^man im jft»
gefagt, mit aUem oleit jetton, toietoot er ^ab nriflen gebapt \o\\6)i abgflf^fagen.
mea optime expedire valeo.' his verbis persolvere possunt. Sicque tali mala
a Carolo cesare dimiggis, Treverim lama ex hoc seculo gustum mortis
adiit, ubi in die penteccstes obiit. ubi evanuit.
plus in debitis persolvendis reliquit 1. @>. oben @. 170 Unm. 1.
quam sua substantia yaluit aut sui
Digitized by
Google
206
VII. $te (tyrontf toon Glemend ©cnber.
unb ccrcn nnb ben alten, fromen crtften ju ainem troft, boctor Dttymar
beftett unb befSfb t>on item gett, ba§ er fottctye prebtcatnr Dcrfcc^c*
s.eept. an unfer ttebe ftauen tag tret gej>utt Ijat boctor Dttymar an fetner
jhh. «. ptebtg toriber bie tonbertauffer geprebiget unb gefagt, bet toribertauffer
tauffen fet gteidfr ain tauff tote bet ljunb unb lafcen tauff. batau* ift am*
tat betoegt toorben [»ib] unb Ijat gu im gef^icft SWattin $atyben, tat*
fctyreiber, unb Urtidfr Sonnet, rat$toe$t. bie tyaben im bed rei$$ ftrafc
Detbotten1. fottc$$ ate bet unfetyutbig Ijat fid^ boctor Dtljinar befd&toert
1. Qln unfer Hebe ftauen tag iter geputt (at boctot Dtymat wibct bie wibertfiuffet geptebiget u.
fie tefeer gef$olten , unb baf if tauff fei glci$ wie bet (unb unb fa ben tauff. barumb bat im
|©!. 413*) ain tat be* rei$lfha§ oetbotten but$ SWattin ^aljben, tatlfateibct , unb Utii$ 9o^*
net, ainet bet 3 tatlfnetyen. bal t)at boctot Dtbmat fdjwctltcb angenomen unb bie utfa<fe ge»
ftagt, wie et foli&d ©etfdjulbt bab. batauff baben fie im geanbiwurt, et $ab geptebiget, be* ju
auffrur biene, unb b*& bie Iutyctifcfceu unb au$ bie wibettfiuffei te^et ge(aiffen. bat etfi b*t et
wibetfprofyn : et bab nigfe aufftietifa ptebigct , ban et (ab benen geptebiget, bie bel alten
glaubenl feien, bie mit bent minflen wort obet jcicfceu nie tain wibetfpenigfait obet aimfctlei auff*
tfit erjeigt baben wibet ainen tat, funbet wie bie totfamen unb [91. 413b] tiebigen al»eg gftt*
wtfligfli<b ainem tat unbetwotfen feien geweffen, wie fie ban no$ bil auff bifen gegenwittigen tag
tyien, unb beget batumb jeugen jefein afle ctiftrn be* alten glaubcnl, au$, wal bet etbatfait ift,
bel neuen glaubcnl, bie fein prebig gebott b«ben. ba* anbet fei wan, unb fa] ttag el mitleiben,
ba§ et bie lutbcrif$en unb wibcrtauffct bab tefrft gebaiffen, ban el fei aifo, et wolt gcten, baf?
fie ainel anbern namenl wirbig gefgefct wurben; fo aber faifet Garcll ebict unb manbat unb vot«
an bie ^atlig gf<$rifft bife fe^er ncnt, weU el im in fain weg gqtmen, anbetfl jft tcben, banblen
obet tbon, fo bo$ nit et, funbet bet gefafcgebct umb bie Iugin [91. 414*] anfomen fol wetben unb
wiberfptoe^en. 'ob abet ain etfamet tat an bifet meinet cnfaulbigung tain beniegen wolt baben,
fo ecbut i$ mi$, inen ainel rce^ten jft fein »ot meinem gn. (etm Don fcuglpurg all »or meinem
ordinari unb ocbenlidjen ridjttr , obet ©or tai. mt. [all] oot item tetyen, natAtli^en frcmi, bent
bife flat ftuglpurg unbetwotfen unb jfigebong ift/
1. ©cnberd Saturn fftr bie toon Wad)*
tigafl getyaltene Hnftojj erregenbe $cebtat
ift niqtrtyttg; biefe fanb, tote aud9fca<!&»
folgenbem ergettt, am 6.@el>tcmber flatt:
Uffmontag ben pbenben tag bc« monats
septembris anno K. 1528 bat ain ctber
xat\) buxti) fein ratfcfcrei&er SWactin §at?»
ben ^enn 91. 9lat^tigatt, bet t^ologv
boctor unnb bifcr mt ^rebigcr ju font
SWauriticn, nad^toolgent maonung unb
fcetoeldj amaigen Iafjenn unnb nentlt^ :
ungegtoeifelt tme ttcr untoergeffen, bad
ain txhtx rat fein crbcr ralfifreunb t>cr»
f^incr geit ju imc tocrorbnet unb inc
etfu$en (affenn (ette, ba« er boctor in
(einen ^reoigen ba8jl)en, fo ;u aufrur,
em^omng unb tmbernutteu ratten unnb
bienen mityt, jfi prebigen toerme^ben,
untbgeen unb unnbedaffen toelte, be« er
ftd? ju tj^fin er^oten unnb fcetoifliget ^ete.
tt)ie»o( ain erber rat fi(^ toerfepen, er
toere bent uadjfomen, jeboc^ ob er bent'
felben gelebt ^et ober nit, Wnnbte er fi(^
au« feinen prebigen fe(b« tool ertnnern.
barauff ain etber rat and betoegenben
urfad)en ime lieg antigen unnb fagen,
oad er ain gelt (ang bid auf ain« erbern
rats toiberrueffen unb gefatten in ber
ftat reicbdfirafi meiben, entyalten unb nit
gebrau^en (folic), bad aifo er gueter
mavnung unb ime mer ju gutem bann
ju na^tail befd)ed)en fern, toemetnen
toUit. barauff geba^ter boctor 5Ra<$rtgal:
er ^ette bad an^rtngen unb aind erbern
ratd betoel$ toeinomen unb befrembte ine
nit toenig , bad er reid)fha6n [$(. 190*]
meiben unnb ft^ entyaltn folt , and toad
urfa$n bad gef^e^e , gem toiffen toSlt,
bad aber er nit mer ^reoigen f8It, fe^e er
toon tjerfeen gern. er toere au$ toortangeft
toittend gen)efen bed ^rebigend abjufleen,
aber feine tyerren bie gugger ime fol^d
ntt gepabten toStten [onnber ine gu bre»
bigen getrungen ^etten.
Uff bad ratfdjreiber: aind erbern ratd
bebeta) toere nit, bad er prebigennd ab-
fleen, tool bad er, tote ge$3rt, rei^dftrad
fi^ ent^alten unb nit braudjen folt
Digitized by
Google
1528.
207
(et ift ain leufctyer, geterter matin getoeffen, ftat] afletanbt fc$ierbur($jo($en
unb mit arenmut jeternet gfitter fltten unb [toai] ain mcfftg ntann) , tyat fie
gefragt, toarumb ed befc$e$, unb tine er ed berfc^utb $ab. Ijaben fie im
geanbtourt, er Ijab an feiner prebig bad gemeiu bold unb bie Suttyeraner
5 unb toibertfiuffer toiber atnanber j3 auffrur gerai^t unb bie 8utl)erif<$en
unb tiribertfiuffer lefcer genent unb gefctyolteu. bad erft fyat boctor Dfymar
nnberfyroctyen: er Ijab nit prebiget, bad jfi ber auffrur biene, funber ju
bent ttaren, criftenfictyeu glauben. bann er $ob ben alten, gutten crifteu
geprebiget, bie toeber nrit toorten no<$ mit toercfeu Iain auffrtir no$ tiriber*
io tiriUen gegen ainen rat nie erjeigt Ijaben, funber afle lorfame, unbertoirf «
tictyait unb afle gutoittiglait, tote fte bann no$ auff Ijeutttgen tag mit
grofer gebutt fatten unb betoeiffen; bann folt fid^ ain auffrur erljeben, fo
mieft er ber erft fein, ber emiber miefi tigen. foiled bejeug er mit alien
alten criften, bie an feiner prebig fein getoeffen, antf) mit bifen alien bed
barauff boctor 5Ra<$tigafl: et toette aind
erbern rats Betoetd* gem geteben, bo<$ ba*
neben an ratf<$reiber beaert, ob ime nit
ain tag ober jroen jftgeben rofirbe, fein
fac$ ju berri<$ten. ratfdjieibcrgcantrourt:
er fcete imc aind erbevn rate bebelcb an*
jaigt unnb ime road ju" erlauben fteenb
in feiner ma<$t nit, er roigt root roo er
fofyd erlanngen mueft. nff bad boctor
iRaAttgafl mit bandfagung empfangen
befelAs ton mir nnnb t<$ bon ime ah*
gej^ibm feien. Actum ut supra in fant
Swauricien firemen in abroefen menigcf*
li$d. Uff ben 12. tag septembris 1528
$at ain erber ratty burdj mt rattyfd&reiber
boctor Dttymaro *Ra<$tigat;abermaId an*
jaigen nnb etinnent fofferi, badjften, fo
bon raid roegen montag ne$ftaeraangn
in fant Sftauritien pfarrfh($en mit ime
ge&anbelt were unnb nem!i$n, bad er
aind erbern ratd j& ime aefanbten ratd*
frunben badften, f o *u auf rur, roiberroitten
unnb empSrung ratten mb^te, abjfifieen
augefagt, bed ffdj ain erber rat jfi gef<$e*
pen entity berfetyn , bem er aber, rote er
fu$ beg felbd erinnem fonbte, nit na<$*
romen forraber bem jeroiber getyannbelt
unnb feinem jufagen nit getebt, and)
htrfc berf<$iner jeit ettt<$ perfonen in
feinen prebigenn fefecr bef<$utbigct $ette,
welded ainem erbern rat fo ernnfHi<$
angefonngt, barbur$ bemelter rat mer<&
li<$ berurfa<$t roorben unnb mit ffiegen
nit umbgeen mBgen ime ben betoclct), bad
er in biefer fiat rei$dftrag mepbett folt,
anjuiatgn, roetyen bebef(^ ain erber
rat ime normals anjaigt unnb erinnert
au$ bei bemfetben , bad er boctor unnb
mer ime iftgut bann ju na^tait barfur
etd 1)abn in bifer fiat rei^dfhafi meiben
folte beleiben tieg , roetyed er guter map*
nung unb bergefialt, bad fot^d ime $
gutem gef^e^e, Dernemen unnb bem bid
auf aind erbern ratd gefaHen geleben
roette. barauff boctor #ac$tlgall geant*
rourt : ine befrembte nit roeuia , bad ain
erber rat ime aid bem , fo tat. mt. jfim
ge^orfamflen unnb feiner mt. audgann*
gen ebict jfim gemeffi^en prebigte unnb
bannbtU, reiAdftrag ber^ietenn unnb ben
jprebigem, fo rat. mt unnb berfelben ebict
offenltct) jeroiber prebigten unnb tyannbct«
tttt, rei^fhag erlaubt fein folt. unb ob
er gtei$rooI, roie ec befannte, etticr; pre*
biger fSfeer befd^ulbigt, fo fbnnbtc er |tdt>
bo(^ nit erinnem , cad er bavbur$ road
toeTttircft ober ju em pB rung unnb aufrur
aeprebigt ^aben folt, bann tai. mt. in
irer mt. ebict bi^etben ^rebiger tflfeer
nennte ; ed erf^ainte fU$ auti), bad aud
berfelben prebigen bil mer bann and
feinen prebign aufrur unnb empSrung
entftannben roeren; aber roie bem be*
f^tiegli^ , er toerc erpietig unnb toiQig
aind erbern ratd bebeld^ jfi aeleben. am
fontag fe^ften tag deptembris tyat ge*
barter boctor bte anbern prebiger atpie
te^er auf ber canfeet bef^raiet, barauf flcty
ban obgemclt ^anbtung gugetragen tyat,
fonft fou er mer frebenti^d gerebt (aben,
bag man rottt erfarn. 3tot$dbecr. ©t.
189«ff.
Digitized by
Google
208 VII. 3Mc (Efroni? toon ©emend ©enbct.
neuen glauben*, bie aine$ etbaten teben* unb ftanb* feien. [252*] auff
ba$ anbet Ijat [cr] geanbtamtt: 0 teibet, i$ beftett e$,# unb ift »or (abet
mit teib), i$ Ijab bic Sut^erifd^en unb totbett&uffet lefeet genent, bann e«
tft toar. id& foott [bet] gott, i$ mdd&t flc anbetft nennen unb aine* anbcrn
name* ttritbig. nactybem abet bic tyailig gfd&tifft unb ba$ cbict unb man* *
bat faifcr Satefe fie unb aU it anfyenget mit toort unb toetdfen fefcet nennt,
tyett unb Ijaift, gejim im gat nit battoibet ju Ijanbten, teten obetptebigen.
ob abet ain tat an feinet enf$u(bigung tain gniegen nit ti>5tt Ijaben, fo
tuell et batunt anbtoutt geben unb ju tricot ftan bot bent btfd&off bon
8fog$putg ate bot feinem otbentid&eu rioter unb otbinati, obet bot fat. 10
mt, bet bifet ftat tectytet, natiltti^et $ett toete, unb [bent bic ftat] wt*
bettoitfltcty, toad ba etlanbt ftutbe, bemfetben toolte ct getcn geteben.
»«t.«. sftacty fotictyem ift laifet Eatete unb finig getbinanbu* botfd&afft,
©abtiet gtaff bon Ottenbetg unb Ijett 3ctg ttuctyfeS bon SBatyutg, fret*
Ijet, ffit ain tat gangen * unb gebetten, bajj ain tat boctot OtljmatS betpottis
auffljeb unb im an feinem ptebigen unb toanbel Iain Ijinbetnus antljien,
bann et Ijab bon im fetbs toetten Ijintoegl gen gtetybutg toetten jie$en unb
Ijab bei feinen Ijettn, ben gugget, f<$on ain uttub [>52b] ettangt, abet au$
bit unb beget laifet Satete unb finig getbinanbu* anfu^en unb beget
Ijab et folic$$ angenomen unb inen nit lunben betjeictyen no# abfd&fagen, 20
be$ ptebigampts ficty tutber [jfi] unbetfangen, ain tat Ijat im ba$ betbott
auff bie teittyfttajj je gan toibetumb auffgeljept, abet ba§ et nit met
ptebtge.
\fj&. %m fam^ftag na<$ SKatljei Ijat ain tat bie 6 tutl)etifc$en ptebiget
auff ba$ {Ratljaus gefobett unb inen bebofctyen, ba§ fte ainfyettig ptebigen. »
13. Statnacb ift: gtaff ©abtiel won Dttenbctg unb $ett 3etg fctudjfe* oon ffialputg, fteifem, be*
faifetd unb tinig* botf<$afften bie, fur ain rat gangen unb gebetten, ba§ man boctot Dtymat
foliifr* oetpott enttau* unb (ain ^inbetnu* tyie an feinen ptebigen, fo et bodj von [91. 414*>] im
felb* bei feinen bettn, ben fcuggetn, ain urlaub $ab jfiwegen pxaty, fcimoegf gen 9te}butg je»
jie<$en ; ban et ^ab aui anfudjen fai. unb (n. mt. bit unb beget) angenomen, benen et foli$l
nit b,ab fflnben abf$hgen obet oetjeidjen. ba bat im ain tat be* tei*« fha§ n»ibet etlaubt, abet
ba* stebigen oetbottenV 24. oot SWat^ei. bie 6 neuen pi. 25. be»ol$en, baf fie im »te«
bigen glei$ u. ainbeQig feien, nit ainet fag roeif, bet anbet fdjwar^, batumb (omen fte a lie
wudjen jftfamen u. oetglei^en fi^ mit ainanbet, toie fe u. »a* fie fteUen vtebigen. t»a« llbrigt
febit in b.
1. Eodem die (15. tag Beptembris) x^aU atyte alfo Derglei^t toorben, bad
ift bie ^anblung mit boctot Wa$tigatt im ^a*tigatt bed rei^S ftrage in bifet
burt^ gratoc (Sabtiel bon OttenButg unb flat ftiber geofnet fcin, bo^ fofl et fi$
^enen Sotgen Xru^feffen in gegen»ur« mit tootten unb toetf en ftunbtit^ unb nit
tigfait $etrn 3otgen SSettet, ^errn $leto- fhrafltc^ betoeifen unb f)a\ttn, autJ^ be«
n^mud Sm^o^ ^ettn Written 3le^lin- j>rebigen« $ fant SWauricien auf ba*
aer neue nnb alt fcurgetmeifto unb matt muefftg fteen. Slat^bect. »(. 192».
boctot $eutinget toon toegen ain« etbetn
Digitized by
Google
1528.
209
ainer trie bet ember, unb nit ainer toeijj, bet anber fctytparfc1, bad ic$ nit
gfoub miglicty fein ju bef$e$en, toiett>ol fie atte touctyen 2 matt jufamen
fomen unb fi$ im fallen gaift mit ainanber bergteictyen, tt>a$ fie bie*
fetben nmctyen toetten prebigen, bann ir gaift, ber teuffet, ift tugenljafft,
sbarumb ift it reicty jertailt unb baufettig unb tt>ttt auc$ tyie unb bort
jergan2.
2lm fontytag bor SWatljei fyat ain rat Ijie offenlicty tauffen berieffen, 20. e<pt.
bag ain jeblictyer intooner bie Ijoctyen 3 f eft unfet liebe frauen unb atter Nei. 42.
jtoetfootten tag feiren [foil] nacty altem IjBrfomen, unb barnacty am
10 10. tag decembris, bag man ber Ijailigen 3 finig [tag] and) fot
feiren.
[253*] ©arttyotome , bictyfenmaifter ju 2lug$i>urg, Ijat anna $5gin bon
SMliSljaufen bie ee berfyuffen 3 unb barauff fie gefd&toectyt unb ir [ir] jung*
fraufctyafft genomen. ba Ijat fte in auff bad confiftori getaben unb in
15 anclagt urn bie ee unb eer. ba fyat er fur bie ee gef$tt>oren, fyat aber be*
ffinbt, er Ijab ir ir eer genomen. barab ift fie erjirnet unb Ijat ju im
gefagt, fte toefl fic$ an im redden unb mit ber jeit ainen beftetten, ber
miejj im ftraicty mittaiflen. unb ift barna$ ain bigein toorben unb Ijat
7. nadj SRatyei. 14, auff ba* d?ortri<^» gelaben, 0011 wegen baft cr ain anbere fiauen ju bet
ee &at genomen. ba l?at er ber ee ariei¬, abet befunbt, er bob ir bie )iimf<[9l. 415b] fraufaafft
genomen, bie fat er ir jalt, aber ju ber ee fe nit twUen fcaben, unb ain aib fur fie gefdworen.
17. ain gfttten flefetlen.
1 . $« ift erfanbt am 15.fcpt 1528, ba*
man man mit ben anbem prebioern aucb
reben foil, bamit fa auf ber cancel prebtgen,
bag bem gofe wort gleic^ unb gemeg, nit
aufrflrerifa no<$ fcbmelub fetje, ainbeflig
prebigen, bie ceremonien aletc^ fatten.
ffiaty«bccr. 53l.l92t». $>er gtct^en foil toon
toegett ber preblcatur ju fant SRaurlcicn
mit ben guggeren gerebt toerben. ©I
192»>. fluff 19. tag feptember ift mit ben
fe($fl prebicanten atyie obgemelter maffen
gerebt unb bem ton fant ©eorgen in*
fonber gefagt toorben,unjimbU$ergIeiib*
mts unb anberS, fo ber befaaibenbett
jfigegen, mfiffig fleen foil , bad er ange*
nomen if at. ©I. 192^. gubem ^at man am
19.fej>t. bebenguggern,8toimunben unb
Sntonien, gefagt, barob ju fein, bamtt
ain rat boctor 9Ra<btgal« fyatben toeiter
nit belefHget toerbe, btoeil er jfi ber fadben
feine* abfdr>ibte« ur[a<b geben ffat; gum
anbern, f o bie prebicatur ?efeo toaciere, ain,
jtoen ober tret) aufj&fiellen, bie boren jfi
Iaffen, unb fo ainer bem pfarrbottgefaue,
ben barfcfi fur anber (omen ju Iaffen;
€iabie$reniten XII II.
barauf b*ben fo ain beba<$t begert, ber
on jugelaffen unb onen baneben ferer
angejaiat toorben, bag 9ia$taatt fid;
bette Iaffen b»m, geren torn prebtgen ab>
juftecn, aber ir fonbte ber gugger \falh
nit lebig toerben. ©I. 192*.
2. «S)er S^^f^0^ nnter ben neu«
alfiubigen ^rebigent, ber baufctfS($li<b
tnfolge ber unta i^nen bt"f$cnben
^artdung in ber ?lbcnbma^l«frage ttyat*
\&6){\$ tor^anben toar, tourbe aud? ton
biefen tbeilmeife auf bad f^mergli^fte
etn^funben, fo namentliA ton Urbanus
9t(iegtud, ber flc^ beraeblidt) abmiibte,
eine ^erfianbigung jtotfe^en tynen \)tx>
beijufttbren. & Ublborn @. 142 ff.
3. 93gl. SSlanim ^bron. ©I. 269».
©ter bei&t & patt fia'gtn 4©arM SWcnb.
Icrin', fotoie ^c^mib' anfiatt 'biefen*
mat per' ; t>al. au^ (5Iemen« 3agerd
Cbton. ©I. 90* unb ©after a. h. a. (ber
ebenfatt« toon ©arbara SWfinblerin toon
2)i0enbaufen f^rtc^t; ber toertounbete
©fiebfenf^mteb bieg na<b ©affer©artboI.
S^arquart).
14
Digitized by
Google
210 VII. 2>le (Styronif bon (Siemens @enber.
ficfy erbarllicty geljatten. 3Ktcfyet ©c^ar^ffenftatner bon SBoldenftain,
23 jar alt, au$ SKifna, bon ebtegt ftamm aber bod^ ain bafter geporen,
ber I)at bet Sriftoff iperioart gebient. bem Ijat fie ctagt, toad unbiUic$er
facfy ir 93artl)otome, bictyfenmaifter, getljan Ijab. bem Ijat fie 15 fl berljaif*
ffen, toann et fie an im reefy unb [in] tounb fctyfag. bad fyat er it bertoifget 5
nnb aucfy mit bem toerdf berpracfyt barauff fyat fie im bon ftunben an 7 fl
ii. ro». geben. am nectyften tag na<$ fant 9flartind tag fyat S3artl)otome, bidden*
maifter, auff ber ^falfe gen nacfyt geeffen. bad fyat nnn ber ©ctyarpffen*
ftainer erf aten unb ift ju im auff ber ^falfe fiber ben tifefy lomen unb [Ijat]
im angefagt, bag er balb ju ainem [253b] ebefatann in bad toirfeljaud ju bem io
Severn lorn, bad fyat er Don ftunben an tfyan unb fyat ain fateren anjinbt.
ba l)at SUiicfyel ©ctyarpffenftainer auff in getoartot unb l)at in Ijinber*
toertigen bertounbt. aber bife tounben Ijaben im nictyfe am leben gefefyabet
no<$ [in] (am gema<$t, unb ift fyaimlicfy barnacfytoiber barbon geflocfyen unb
. ift 3 tag on atte forcfyt in ber ftat Ijin unb toiber gangen. ©artljotomed, is
bicfyfenmaifterd, frainb bie Ijaben in gefragt , bon toem er bertounbt fet
toorben. ba fyat er geanbttourt, er toig nit, er Ijab nemantd nicfyfe ttyan,
aber ber 10 jaren Ijab er mit Slnna §agin auff bem conftftori gerec$tot,
berfelben Ijab er bie iundtfraufcfyafft genomen, biefetb Ijat gu mir ge*
fpro<$en, fie toette mit bifem gelt, bad icfy ir Ijab geben, ainen beftetten, 20
ber mieg mir ftraicfy barumb $ lauffen geben, filei<$t fie Ijatd ife tljan. ba
fie folicfyd Ijanb geljBrt, finb fie Ijingangen bednectyft jfi bem burgermaifter
Setgen Setter unb Ijaben im folicfyd anjeigt. ba Ijat er bon ftunbenan
na<$ 2lnna §8gin gefefyidft, bie ift lomen. ba Ijat fie ber burgermaifter
gefragt, ob fie Ijab jugericfyt, bag ber ©artljotome, bicfyfenmaifter, ber* 25
tounbt fei loorben. ba Ijat fie frei beffinbt, onerfctyroden, fie Ijabd tljan,
unb toad fie im berljaiffen Ijab, bon loegen bag er [254a] ir bie jundffrau*
fcfyafft Ijab genomen unb bie ee oerljaiffen unb bamacfy barffir gefctytooren.
barum Ijab fie ifeot in Uioit. ba Ijat ber burgermaifter gefefyafft, bag man
fie in bie eiffen fter. 30
©arnacfy Ijat ber burgermaifter bie 4 ftatlne<$t Ijingefctyidft, bag fte
SKictyet ©cfyarpffenftainer facfyen. ben Ijat 2lbam $ertoart, Sriftoffd
ipertoartd fun, getoarnot, bag er aud ber ftat juge, ee bag er gefangen
tourbe. er Ijat ficfy aber nit baran lerbt unb ift jfl ben bauren in ain
offentt<$ loirfe^aud gefeffen bei fant Urli(fyd mairfyoff l. ba nun 2 ftat* 35
1. €>djatpff<nflain unb ffiolcfcnflain. 18. conftfloti : ^orrfti^t. 21. tl>an : erftlt. 24. ba
feat cr ain jtotfne^t na^ %. §. gefaicft. 28. unb ain fallen aib gtfdjworen. 35. unb 1)at
offenli<$ gewontt in ainem wir^aul »or fant Urli(^* mait^off ^erfiber.
1. 2)tefer <matr^off, toon ©t. Ulri($ bet Bet ^^omm, Hier. Aug. Ill ©. 116
toitb in Urfunben iJftcr erto^nt, [o j. 8. in angejogenm.
Digitized by
Google
1528. 211
Inecfyt in ba$ nrirfefyauS fyineingiengen, in ju facfyen, ba ftonben bie anbern
2 ftatlned&t Dor bcm tyaus unb Derljietteten bie bljir. ba bcr ©<$arpffen*
ftainer fotictys erfacty, ba flocty er Ijinauff in$ $au$ in ainen fat, ber tyet
ain bljir in bie gaffen fyerab; bafelben fprang er Ijerab auff baS pflafter
sin bie gaffen unb entfieff ben 4 ftatlned&ten gen fant Urticty in bie freiung,
am fampftag nacfy font 3Kartin$ tag in ber 9. ftunbt oor mittag. ba finb u. no».
bie ftatlnectyt aucty gen fant Urficfy fomen, Ijanb aber in nit tljiren an*
greiffen cber factyen, Ijaben e$ bent burgemtaifter jft enbotten, toie bag er
inen entrunen fei gen fant UrKc$ in [2Mb] bie freiung. ba Ijat er inen ju
io enbotten, bag fie fein ljuetten bi$ auff toeittew bef<$eib, bag er nit barDon
lorn au$ bem cfofter; ba$ Ijaben fie tljan, tyaben aber nit getoift ba$ ort,
ba ber ©ctyarpffenftainer Derborgen ift getegen. auff bifen tag in ber
12. ftunbt l)aben bie burgemtaifter ben ftatDogt ntit 4 anbern fnecfyten gen
fant UrUcfy gefc$idft, bag fie ben ©c$arpffenftainer attentalb im clofter
15 fucfyen unb bie fd&fog an ben gmectyen abpre<$en , fofang bis fie in finben,
unb in barnacfy in bie eiffen fieren. fie l)aben Don bem l)au8lnec$t ju fant
Urtid^ bie fcfyliffet ju ben famren genfitt unb bie famer auffgefcfyloffen, [in]
gefuctyt unb gefunben unb aus ber freiung in bie eiffen gefiert. am felben
tag urn gtoet im tag Ijat ain rat Sonrabt ipewart unb ben Styffetin, junft*
2omaifter, ju bem abbt Don fant Urticfy * gefcfyidft unb ein rat enfcfyufbiget,
bag fie ben ©ctyarpffenftainer au$ ber freiung Ijaben genomen, unb bag
er f o(ic$$ nit Derubef Ijab ; bann ain$ rats toil unb mainung fei nit, bag
fie bur<$ bife Ijanbtung bie frei^aiten unb ^rttoitcgia, bem go#)au$ ge*
geben, bie freiung, barburcty toeflen nemen ober auff* [255*] Ijeben, precfyen
25nod^ minbem, funber, load Don ro. laifern unb fingen fei gegeben bem
ctofter, bas fof in feiner nrirbe Deft onDerfert ftan unb pteiben unb burcfy
bife facty gar nit gefc$toe<$t fein. barauff Ijat ber abbt ju anbttourt geben:
ain rat Ijab loeber bie no<$ anbere priDitegia bem go#)au$ geben, barum
Ijab ain rat nit getoatt bie ju precfyen, auff ju^eben unb ju nemen : e$ fei
30 ain Dergtoaftung. er fyaft bie freiung gemeiner ftat ju gut, bem reicfyen
tpie bem armen; er fyab ber freiung Iain nufc, funber fcfyaben unb
ubertaft.
9tti<$et ©<$arpffenftainer Ijat on atte pein unb marter Derjed^en,
bag er ben bictyfenmaifter Denounbt Ijab unb Ijat bie 7 fl nocfy bet im ge*
17. genott: aba,ef$tectt. 22. »erube! bab: eetatgte. 26. unjetbtoctyn. 27. bet abbt mit
tat tttidjtt be* consent*. 29. 3m Drig. : u. im fte batnad? wibct nemen. 32. be* go^auS ^b
au* tain nuj) »on bet fteiung, funbet fc^aben, jwandnu*, ubetbtang unb toil iibetlauffen*.
1. 3o^atm (Vn.) StMixt, m feit 1527.
14*
Digiti
zed by G00gle
212 VII. 2>ie d^ronif toon (Etemen* @enber.
Ijapt unb Ijat gebetten, bag man fie armen teutten burcty gofetDtdcn geb.
i7. mo*, am afftermontag nac$ fant Sflartind tag am morgen in ber 9. ftunbt $at
man in aud ben eiffen gefiert unb tyat fiber in bie fturmgtogen nit geteit.
ba Ijat man in audgertefft, er fei ain morber unb fyab Sartijolome,
bi<$fenmaifter, fctyier bid auff ben tobt fyinbertoertlingen bertounbt. bar* 5
nac§ Ijat man in auff bem ^erlacty entauptot, ba [255b] man bie fifcty fait
Ijat. unb fyat mit grofer gebutt unb reui manlicty fein leben geenbt, unb
ift an bifem ort, ba er entauptot ift toorben, gelegen bid urn jtoelfen, ain
toenig berbedft, bocty bag in Jebermann tool Ijat migen fectyen. barnacty $at
man in auff ainem laren audgefiert unb auff ber fyauptftat gebiertailt »o
unb ffit ieblictyd tljor ain tail geljendft, unb fein ingetoeib tyat man juSlnna
£>agin gelegt, bie man lebenbig bergraben l)at.
©a man 9flic$et ©cfyarpffenftainer entauptot Ijat, ba l)at man bon
ftunbenan 2lnna ipfigin audgefiert, [fie] lebenbig ju bergraben, unb tyat bie
fturmgloggen nit fiber fie gtait, unb ift ain grofe menge bed botdfd mit ir 15
audgangen, jung unb alt, frauen unb marot, bid ju ber Ijauptftat. unb
fie Ijat angel)ept ain grauen rod unb Ijat an barem gett 70 fl berlauffen.
im audfteren l)at fie offt gefcfyrien: *o n>e, bag U$ unfcfyulbigflicty fol fterben
unb ongebeictyt unb nit mit bem fyoctytoirbigen facrament berfec$en, bad er*
barm got !' alfo Ijat au$ ber ©d^arpffcnftaitter gefd&rien. mit ir finb gangen 20
2 abtrinig mincfy bon fant Snna. berfelben leer Ijat fie nictyt toetten an*
nemen, funber ft<$ &*>» teen abgetoenbt ate bon fefcern unb [256*] im alten,
tvaren criftenlictyen gtauben ir leben geenbet. man Ijat fie auff bie Ijaupt*
ftat gefiert, bafelben ift f$on ain grab gemad^t getoeft, barein ijat man fte
lebenbig gelegt unb bergraben, ba fie noc$ (tgt, unb ift bed firctyoffd criften* 25
tidier begrebtnud beraupt. unb nacfy mittag, aid man ben ©ctyarpffen*
ftainer auff ber Ijauptftat gebiertaitt l)at, ba Ijat man fein ingetoeib auff
2lnna $8gin in bad grab gelegt K
3luff bifen tag unb ftunb urn jtoetfen, aid bie obgemelten 2 perfon
getiJbt unb bergraben finb toorben, ift bie neugepauen flatmaur umge*so
6. bet bem 9tatl>ati* auff bem ftif$mat<!t. 21. mit it finb au#gangen, fie j& ttoften, 2 ab»
ttinig mind? von fant Anna, tic ljat fie nit fceflen tyoten, ban fte bat in bem alten, waten ctiften*
li$en glauben it leben wcllen enben, trie ban fte getfyan bnt unb it tefcetei nit tteQen annemen.
unb ifl auff bet b,auptflat inmitten lebenbig begtaben wotben, unb nadjmittag bal ingeweib
*Wi$el* ^djatpffenfkinet* auff fte gelegt ttotben in bad grab, barnadp bal gtab ^figeebneti ba
ligt fie nod; unb ift be# titd;off< betaupt. 29. 'urn jn>elfen' feb.lt in b. 30. ift bit bie neu
fl. umgefaden, bie an ftabt bet alten maut, bfe fetb ifl umgefaQen u. \o vil leut bat etf$lagen.
1. 991. 1528: ©. natff SUfabct^ UAcn tne^tcn, al« man SWi^eln *or^>f.
(21. iKotocniber) 81. 121»: 'it. 9 gulbin pain tonnb Barbara giJgfin (iic!) gctic^t
afeung, fa$gett bem na^rtc^tcr tnb ct« fcat, mit alien tncofien aufgeloffen.*
Digitized by
Google
1528. 1529. 213
fatten, ba be8 fcergangen iar fo&it tagtoerdfer feerfatten unb befctyebiget finb
tporben 1. um bife ftunb ift fain maurer noc$ tagtener an bcr axiait ge*
toeffen, funbcr att bet bem tifcfy, barum ift fain menfcfy befcfyebiget toorben,
aber atte larren, Itypef unb anber$ erfnift unb erfctytagen.
& Sim fampftag fcor fant (£nbri$ tag ift ©otfrib toon Seriating, ain 28. «r«>».
ebetmann, toetctyer ber auffrierigen bauren in grandfen Ijauptmann ift ge*
toeffen, toon ©tutgarten mit 30 pferben t>ergtait , be$ bunbs Ijauptteuten
gefangen itberanbtujurt toorben ju SfagSjmrg2, metc^cr biefefbige nacfyt
tjcrurtatft [256b] ift toorben toon ben bunbS tyauptteutten ju ber gefendfuus
io auff Ijaifiger Sreufeerttyortljuren, ba fein teben tang ju ttgen 3* ant erften
tag aprilis ift ©otfrib toon Seriating am morgen frie in ainem toameS* \^u
Ijemet au% bem tljuren entrunnen unb Ijat nit genrift, toa nau$, unb ift
[in] ainer arme toittoen, ainer toeberin, Ijaus fomen; bie Ijat in ber*
borgen. ba fyat man in gefud&t unb jufefcften gefunben4. ba tyat man in
15 nocfy in ain Ijerterin gefendfnuS gefangen gefegt.
£>an$ ^fefferlin, ber fifcfyer junftmaifter l)ie, Ijat in Severn
84 centner farpfen laufft urn 400 fl unb l)at fie in ainem grofen fcfyiff
auff ber ©onau in feffern gen 2lug$purg toetten fieren burcfy feinen fun
auff bie faften 5, fie ba ju berfauffen, unb Ijat ain anberer ftfcfyer au$
20 14 centner farpfen auff bifem fctyiff geljapt. ba Ijaben bie fctyiffteut urn
toefperjeit jit SRegenSpurg burcfy bie prugl toetten faren unb bafetben an*
geftoffen, bag baS fctyiff jetproctyen ift unb bie ftfcfy au$ ben feffern fomen
unb ficfy am boben ber £)onau ju ainanber gelegt. bie Ijaben bie ftfcfyer ju
SRegenSburg mit gefd&idftid&ait mit nefeen umgeben unb fie att gefangen
3. u. ift um bife jeit nemantS on bet arb. gew. , funber jeberman antyaim bei bem mittagmal,
u. tyat bie maut afle farten, roagen, tragen u. funfl afle*, toai ba ifl geroeffen, jerfnifl. 5. 2>iefer
Hbfafe fetylt in 6. 19. tyetten aud) 2 fauffman ir gut u. ain anberer f. 14 c. mit f. 20v unb
ba fie um »efperjeit gen {RcgenSpurg tamen, ba roolten bie faiffleut bie brugl &inburd> faren;
ba fid) aber bie fdjiffleut ganfe ungefcfyicft fcietten, fluffen fie fornen mit ber fpifc be$ fct)iff$ an,
bafj e« jerpracr).
1. ©. often @. 183, 19. (5. 2)ec): 'it. 3 fl 4 6 2 b. fa*gelt, afeung
2. Sim 27. Wo*. 1528 jcigt ©b*fc toon &nnb aerung, aU man ©bfe toon SBer*
Scrtic^mgen an, bag er fu$ mSlugSfcurg U^tngcn gcfanngen tonb anf tyatfig
acftcUt ^abc. ©. $erh$ittaen>9tofTa$, Srcufecr t^or gelegt ^at.'
©el^. be8 ©iit? *>on ©etlicftngen unb 4. SB9t. 1529 931. 66»> f. nadt> quasi-
feincr gamtltc (?cip3tg 1861) @. 108 modo geniti (10. 2tyrU) : 'it. 2 gutbtn
9tcg. 9^r. 151 ; cbenba btc fce$uf8 fcincr ben 10 (iJtbnern, fo ju ben t^orern tocr»
§aftenttaffung, bie am 5. SWarj 1530 orbnettoara, at« ©b'i ton SetU^tngen
erfotgte, gefityrten SBer^anbtungen. S$gt. an«fam ; met 2 U 12 § 2 b. ben 3 rats*
an<$ ju bem ©angen ben Stu jfafe (5. 9Jlej* bienem ffir tr tontbtauffeu bie ganfeen
gerS in bem 3a^re8bet. be« tytfi. ttet8« nad^t.'
«er. tm9leg.*93ej.©^n)abenn.^euburg, 5. (Sine cu)nti<$e ©ef^t^te erjS^t
3a^rg. 1836 ©. 33 ff. ?eon^>. SBibmann in (einer^egen«fcurger
3. 9391. 1528 £(. 151b f. na^Stnbree (£$ron. 1. c. @. 88, 12.
Digitized by
Google
214 VII. 2>ie (E&rontf toon (Siemens ©enber.
unb bie fifcty men beljatten. ed finb aucty batten nut lauffmandgut auff
bem f<$iff [257a] getegen, bte finb au<$ ju grunbt gangen, unb $anfen
^Pfeffertind fun ift !aum mit bent teben barton lomen.
25. &br. Anno domini 1529 an fant SWatljiad tag finb ftntg fterbinanbud
toon linger unb Severn rfit, fetn fctyafemaifter unb anbet, mit 36 pferben *
gen Slugdpurg lonten unb Ijaben ain rat unt ain Ijitf toiber bte lurglen
gebetten, irem ftntg ntttjfitattfen. benen tft toon atnem rat ju anbtttmrt
geben toorben1: ed toerbe in ffirfee ain gemetner reiefcftag toerben2, ba
toerbe bifer factytyatber befunber reb geljalten toerben, unb atted, bed ba
befefytoffen toerbe, bentfetben toetten fie treuti<$en* toerfotg tljon, tmebieio
gtieber bed ro. reictyd, unb atte friegdriftung, bie inen auffgetegt toerbe,
guttmttig ntit atfetn t>Ict§ jfifd&iden. unb ift bife botf<$afft ter, on gelt,
ju fintg gerbinanben gen ©pctr lomen.
'iS; 8m fumptag judica Ijat ber lefeer prebiger, maifter 2tti<$et Sletter,
im ©arfuffercfofter jfi bem nactytmat getaben ©igmunben Setfer unb is
Ijerr SKarjen, ain abtrinigen barffiffer, unb ain jimermann, atte fetn an*
linger, unb nacty bem nad^tmaQ in ber 8. ftunb ift er mit inen in S3ar*
ffifferfird^en gangen, bie aufertyatb bed ctofterd ift be* [>57b] fctytoffen
geipeffen. ba ift auff bem altar ain f<$8nd, geljauend ftaine crucifqc ge*
ftanben, mit bit toerdfticfyen bilber, bad 300 ft loftet fyat ju madden, unb 20
Ijaben ed bie burger SRibter tauffen madden, ift l)o# unb grog getoeffen.
bie at finb ainfyeflig Ijingangen unb Ijaben bad crucifijc unb atte bitber gu
3 ober 4 ober nocfy mer ftuden erf<$tagen, erhtift unb berioieft, aid tyet
15.swati.man bie bitber gerabtyre<$t3. am montag am morgen, aid bad bold
burcty bie lirctyen ift gangen unb fotictyd gefed&en Ijanb, finb mancfyertei reb 25
befc$e<$en bon iung unb atten, frauen unb mann, unb l?at ber merer tail
fotid&d ain midfatten geljept, etticty bon ber eer gotted toegen, etticty bag
bife 4 mann nit rectyt Ijetten geljanbtet, bag fie ed getljan tyetten on toiffen
4. Diefet fc&fafe fe^It in b. 26. ift ain gxofj gtfatei unt gemitbel woxvtn ten jung unb
alten, frauen unt moncn ic. 27. etli$e aul flotU^et wwrenfe.
1. (5rcbmi-@^retbcn jftr 3Rarquart n ©. 935.)
toon @tein unb 3«to& Sitttnger de dato 2. Oemctnt ijt ber ffiei<$«tag gu
SmtSbrud, 21. 3an. 1529. 2)iefem ©peter, ber ouf bctt 21. gebrnar b«
folate unter bent 5. 3utt bee 3abre« ein 3a$re« 1529 au«ge[#rieben roar unb am
©djretben be8 $ofmeifter« ©ityetm 25. 2Ra'r3 eriJffnet tourbe. — fiber bte
Xru^feg toon ffialbbnrg an ben ffiaty bamal* toon ben Xflrlen bro&enbc ©efa^r
ber @tabt »ug«Burg, ba« ©erfa^ren ber f. ftantt III ©. 1 33 ff . — 2)le toon Bug*
Xilrfen gegen bte (S^riften in Unaam burg gegen bie £ilrfen entfanbten @trctt»
betreffenb, nebf! Bufforberung jur §\lfr frSfte f. unten ©. 249, 16.
leiflung. <3ebrucfte9 (gjem^Iar tm@tabt- 3. »g(. bie ©eiflen^orner ©ijl. 1. c.
«rc^ito ju «ug«burg. («ufgef. b. 3a£f @. 152.
Digitized by
Google
1529. 215
unb bebetcty aine$ rats unb bifer, bie ben altar unb cructfijc Ijaben lauffen
madden; etlicty bie tobten fottctys, bann e$ biente ju t>em lob unb eer
gotten, ber in bent alten gefafc berbotten fyet, bag [man] lain gebilbnu*
ber gift foft madden* nun begab fic$ ongeferb, bag 8au$ SBeffer, bifeS
5 ©igmunb* SGBctjer bater x, in ber ©arffifferfircfyen burctygieng auff bifen
tag ; ber toa$ au$ fatljerifcty, unb ba er facfy, bag be$ crucify atfo jer*
fctylagen toaS, [>58a] gefiet e$ im flbet unb fagt, man foft foti$ freffenft^
b5g bfiben mit bleig fucfyen unb erfragen unb mit erenft ftraffen, unb
fprac$ : 'afated&tiger got, id) fag bir band, bag metne ffin foftcfyer fc$anb*
io tidier, muttoitfiger, bSfer Ijanbtung unfcfyulbig finb unb in bifem finb*
lichen toerdf ficty nit tatfljafftig Ijanb gemactyt!' unb ate er laum btfc toort
tyet auSgerebt, ba gieng fein fnectyt ju im unb fora<$, bag e$ fein fun mit
feinen fyenben mitfampt anbem getljan tyette, unb foficfys toer fctyon ainem
rat anjeigt ba er fo(i$$ Ijet geljBrt, gieng er traurig unb mit fpot Ijaim
is in fein %an$ unb erfur ba, bag e« tpar toa$.
2Cuff bifen tag fc$id t ain rat ben ftatbogt unb Irictytf <$reiber in ba$ ©ar* ^§?-
fufferctofter, folid&s ju befictytigen unb ju erfaren, toer foticfys getljan Ijette.
am afftermontag baroa<$ Ijat maifter 9Kictyel offenficfy an ber prebig ie.«fos.
gfagt, er Ijab mit ljUf anberer 3 mannen ba$ ftaine crucifix ba« berbotten
2otyotfe, au$ bifer urfa$ jerproctyen, bag e$ mit ber jeit nit fetbs Ijerabfatt
unb 10, 20 ober 30 menfcfyen jS tob fctytag unb barburcfy bie bon 8lug$*
purg nit in ain beg gefctyrei ober nacfyreb lomen, bag fie ate nar< [258b] rot
unb wtberftenbig feien, bag fte bas berbotten Ijolfc fetb$ nit Ijaben abge*
typt 'ba nrir 4 mann ba$ berbotten faty tootten tyetabljeben, ba loarb e$
25 un8 ju fctytoer unb funben e$ nit ertyeben, unb ift felb$ ju fo bit ftudten
erfatten/ bie ftainene jerbrod^ne ftudt bon bem fcerbotnen Ijotfe figen in
bem creufegang; toa etticfy loeren, bie gerenl ober 10 pfunb be$ berbotnen
tyotfe toel Ijaben, ber fof mit ainem fad jfi im lomen, bem toe( er gnug
geben. ^fue ber f<$anbt, toie bit menfd^en finb burdj bife lird^en gangen,
so bie ba ben ljut ^aben abjoctyen ober fid^ geneigt ober niberhuet unb bar*
3. im alten tefiament. 11. 'o tyxx got, i<$ fag bir bancf, bag meint ffln an [olivet faantlicfcet
fa^ unf(^ulbi(j finb unb mit n>ortcn unb wtxdtn nit taUfjcfftig.' 14. «^err, eut fun ©igmunb
ifi aintr, ber ben anbem jfi bifem fc^er^ ^at ge^olfen, unb man ^at ed fdjon an ain rat prac^t.'
20. bad eerbotten ^ol^, bad ftaine crucify:. bur<t) bie jeit. 23. un»erftdnbig unb tt;orr)ot.
25. ift e* un* jfi f<r)werr roorben , ba§ wir e8 nit tyaben funben t>«b«n, barum jtnb bie bilbla^
[991. 423b] in ml tail barbunt) jertnifl ttorben. 28. wtlc^er »il 10 pfunb bar»on ^aben ober
ain fad vol jc.
1. Su!a8 SBetfer, toermS^t mit Urfuta ^attc brci ©ityne, ben ^tcr in SRebe pc^cn-
©offenbrottn (ber etn^tgen Softer be3 ben ©tgmnnb, Utrtc^ u. ^teron^mne.
53ilrgermeijter« @igi8munb ©oflenbrot),
Digitized by
Google
216 VII. 2>ie <5$ronit toon (Siemens ©enbcr.
oor gebettet, unb fyaben mit foli<$em toercf got geleftert unb ftcfy mer bar*
mit oerfd&utb, ban Ijetten fie am grofc tobfinb tljan. bifer menf<$ ift Don
got oerfluctyt, bet ain altar bauet ober madden (auft, au<$ crucifij unb ber
IjaUigen gefeenbitber, bie in bem g5ttic$en gefafe oerbotten finb; auc$ aCe
bife, btc [ed] madden unb madden Ian, finb berflucfyt unb oermatebett.' bar* *
nac$ Ijat cr btc mutter gotted fyocty unb faft gefctyenbt, unb fci gteicfy atn frau
tote atn anbere fctytectyte frau. baroacty ift er an bie ftcben Ijaifigen fomen
(ber gefetfetyafft ber fefeer nit toirbig toirb), [Ijat] fie t>erf^ott unb toerad&t,
me bann bie Sfirden unb Ijaiben tljonbt.
xim*&\ [259*] am bonftag barnacty Ijat man ©tgmunb ©effer fur ain rat gefo* to
bert art ain Ijauptfactyer bifed Ijanbetd mit bem crucify, unb [toeit er]
maifter SKid^ten unb bie anber 2 barju geraifet unb geurfactyt Ijab, bafc fie
bad crucify jerf<$(agen, unb toad inen baraud erftanb, barfur toett [er] gut
fein unb [ed] audrictyten unb barumb gnug tljon, unb Ijat in urn 300 fl ge«
2i.warj.[trafftl unb 4 toud^en auff ben ©egingertljuren gelegt: am patmtag ift*5
i8.«nptii. er auff ben t^uren gangen unb am fumptag jubilate toiber fyerab. toeit
ber SBetfer auff bem tljuren ift gefegen, Ijat er anjeigt unb gfagt, er fei
Iain Ijauptfactyer, bog bed crucify jerfctytagen fei toorben, funber maifter
3J?ic$et fei ber rectyt capitanier unb urfacty foftctyd, ber tyab in unb bie
anbem barju gereifct; er fei Don im jtt bem nad&tmat gelaben toorben, fei*>
er lainer anbere mainung ju im lomen, bann mit im ain frainblictyd ge*
fprecty ju Ijaben ; unb ba er nun tool fytb trunden, ba Ijab maifter 3Wid>et
jit inen gefagt: 'lomen mit mir in bie fir<$enr unb Ijab mtt im tragen
bie fctyUff el ju ber tir<$en unb fei ju bem attar gangen, barauff bad crucifq:
ift geftanben ; ba fei maifter SWtd^et auff ben altar lumen unb [l)ab] mit ainem 25
garner ben erften ftraicty in [259*] bad crucifqr tljan, [ed] jerproctyen unb jer»
fctymeterot, unb barnacty Ijab er inen jfigefctyrien, baft fte im fyetfen, fotid&d
5. pfu ber fd?anbt, roie t>il menf$en ftnb but4> bit fir$en gangen, bie ben fcfit ab fcaben jo$en
ober bad fcaupt ober fnic geneigt ober aber garr finb niberfniet unb gebetet, barmit fte got baben
gelefteret unb barmit me ban ain lobfinb getban ; ber tnenfdj ift oon got ott fluent, ber ain altar
laufl bauen, ober bad cab often belt), ain cruel fij, ober ber bailigen bilbnut, ber narren verptinbnut,
lauft macron; bie ti ma$en ober lanb madjen unb rat batjfl geben, ftnb toon got aQe oerflud^t.
191. 424*] barauff bat ber [un]t»erf$emt>t, oerflodt, mainaib tej^er an bifer feiner prebig weitter gefagt
unb bie mfttter gottel iWariam gefa>nbt, fie fei ain gemeine frau geroeffen, roie ain anbere frau,
unb nit me. barnadj ^at er bie lieben ^ailigen aulgeri$t unb wtrnidjt, mel^er gefelf^afft er eivigl*
l\d) nit wirbig n>irt bei bifem fcinem verferten, falfd^n glauben. 22. ba er tool &ab jct^ot.
25. unb b«b bie fa^liffel mit im tragen unb bie bbjr auffgef<bloffen. ba fei borbin fa^on bagelegen
aller twrdjeug jfl bem [91. 425»J jerbretr)en be« altar* unb crucifiy. 27. unb ^ab ben eTflen
flreid? mit ainem turner in bad cruciftr. t^an, ba§ tremer feien baroon gefaden.
1. SBeiffettyorner ©ip. ©. 152 : 9ltn fpittat, in jebeS 100 gulben, unb in ba«
rat bofet^ft (ht9ug^urg)tte6 in gefend* ©arfufferctofter 100 aulben, bag man
licit) annemen, Be^utten in 3 n>o<!r)en, ben attar timber mtt anbren bilben
warb gefhaft umb 300 gutben in jtt>av secret.
Digitized by
Google
1529. 217
fyab er unfflrtrcd^tKd^ tljan, unb ba§ er mit toein befoben fci getoeffen ; fo
man in obcr alfo ftrengflicty ftraff ,fo ipetf cr baron fefcen aft fein ^ab unb
gut, bag maiftcr 9flic${en auc$ alfo geftrafft tperbe, ber folt<$$ ain an*
fanger unb urfactyer fei. man l?at abet maifter SKictyten no<$ ben anbcm
5 2 manen ni<$fc barunt tljan , fileictyt bajj Iain auffrur unber bent toofdf
erftenbe.
«m freitag Dor bem pafattag ift ber ftatbogt1 mit atnem trumer^f^-
unb etttd^en ftatfelbner burcty atte gajfen in ber flat geritten unb ftat]
berieffen (auffen, aucty fofic$ manbat am SRatljauS offenficty an ber bljir am
to 19. tag martii auffgefctyfagen unb an bie ftattljor fo(ic$« inljattS :
Bin erfamer rat ber ftat 2fag$burg unb be$ tyailigen ro. rei<$$ bifer
ftat fcogt fctyaffen unb gebietten mit aQem erenft aOen iren intoonern unb
burgern unb unbertljanen, bag fie ade bitber, atted gemetl unb anbere
gebed&tnuGtafften, in ben firemen, Rrctyoffen ober an anbem orten auff*
15 gerictyt unb ge* [aeo*] mad&t, on toiffen, nriflen unb be&etcty ber oberfait nit
fcermeitgen, uneeren, macutieren, ^linben, abbitgen, befefceiffen, jerftoffen,
jerpred&en ober ain<$er(ei fd&aben juftegen, funber fie unb ire unbertljanen
fcor f olid^er fibertrettung entljaften. »e(<$er aber erfunben loirt foli$$
manbat* au« aignem muttttnflen unb fre&el ungeljorfam, ain fibertretter,
20 bcrf ctttg fol an teib unb gfit ober anberer pen feiner fibertrettung na<$
geftrafft toerben: barna<$ fot ftcty meniglticty ridden unb fic$ bor ftraff
aerljietten 2.
Der burgermaifter Stntoni ©fymet 8, ber [^at] 3oac$im t>on ©etyffen*
Jjoren ju atnem fne$t getyept, ber ift im faft lieb getoeffen. bifem Ined^t l/at
1. unfu"rbetre$tli<&. mit bem twin beftoben. 4. ban er (maifter 9Wi$eI) fei bet re<fct principal.
6. •ftltWfrt — erftenbe' fefclt in 6. 7. trumer: trumetbn. 11. £>er ®ort!aut be« Serufel
»ei$t in b wefentlidj ton bem in a at. Da (5b,ronifl fab,rt bann fort: '£au{ ffielfer if} ain
gutter, f$it$ter, erbarer unb fafl reiser man geweffen, bat aber mit etli<fcen tinben nit oil gfidl
gebapt, toiemof er anfendlWfc unb na$ jeblidjtn finbpet [)&] feinet frauen gefpro$en, fo er battoelien
bie eefityn were! pflegen : „nwb Iain fpitlcr nit, tvitb fain ttincfer. wirb fain fester, n»irb fain
|©l. 426*] oert&oner unb ungerattt* tinb , funbet frum onb n>oltb,an." bifcm ?au| ffldftc bat
bal regiment ju (hifeim im (Slfaf aud^ ain fun lange jeit gefangen gebalten unb in meQen ent'
auoten. faifer (Saul btt oerbotten bei oetlierung teib unb gfltl, ba§ nemantt ju bem ing oon
^tanrfrdc^ in folb judj, be* bifer ffielfer nit allein bat oera^tot, funber audj anbem gelt geben
oon bem feinen, bel er mit im b*t barpra^t au* feinet oaterl bau«, H$ fie bem 5ran^of<n jfi.
iiec^en. ti bat in fein vater unb frainbftfcafft mit grofer mie unb arbeit, auc^ grofcm furpitt b<"t
bei bem leben beb.alten unb ftlid? taufot gulben mieffen geben, baf man in lebig lau§ mit
grofer f^anb.
1. Sttcyanber ©efltcr. Marcii anno MDXXIX.
2. 2>iefe« SWanbat ift aufgefft^rt Bel 3. flnton 8tmct, ber SBe&er 3unft«
3at>f, ?lug«B. S31M. II ©. 935. (gin metfter, fcettetbete in bicfem 3a^rc jum
gebrucfteft <S%tmplax be«felben beftnbet erften 2Rale bad 3tmt eined ^3iirger*
fid) im 3tug«b. ©tobt-SCr^ito; am meifters.
©fj^lnffe: Actum auf 9ieuntje^enben tag
Digitized by
Google
218 Vn. S)ie <£$tonif toon (Etemett* @«tber.
man ain rod gftotten geljept, bet 20 fl toert ift geioeffen, bet ift bet bem
toirbt ju ^ferffen urn am Main gelt t>crfcfet gcu>cff en ; bet ift gen ^f erff en
geritten, ben rod jfi tefen. ber tyat bei im am fattet tangent geflert am
bt^/ bie toon ir fetbs ain feur aufffctylagen lunbt. bife bictys ift im ab
bem fattet gefatten auff bie erbe, unb l>at nit actyt barauff gefyept, bag fie *
fetb ba« feur aufffd&tectyt, unb [Ijat] ab [>6ob] bem rog toeflen abfteigen, bie
bictys ju tangen, unb Ijat ben ainen fug in bem ftegreiff gefyapt, ba Ijat er
auff bie bictys tretten, bte ift mit pufoer getaben getoeffen, bie Ijat toon ir
fetb$ abgefctyoffen unb [ift] im bei bem nabe( burcty ben ganfcen leib gangen,
4. oipTii. ba§ er barnacty in loenig ftunben geftorben ift quasimodo, unb ift nun"
20 jar alt geipeffen.
\ulol ^n ttwfw* §errn fronteictynamSabent unber ber comptet ift ainer in
fant Urtic$S firctyen ju ber unberen lird&bljir fyinein geritten unb urn ben
altar, barauff bad ljo<$toirbig facrament geftanben tft, bem Ijailigen
facrament ju fctymacty unb uneer, unb tft baroacty mit grofem foot unb is
gtectyter ju ber obern b^ir burcty ba« prebigljaus tyinau* geritten.
2*ehS>: ** fant 3o$atm« be* tauffer* tag $at ber lefeer maifter 2Bic$e[
ba$ Ijoctytoirbig facrament toerfluctyt unb atle bife, bie e$ toereeren unb
baran gtauben. unb ju urhtnb fotic$$ Ijat er auff bem prebigftut ain
meggtoanbt in ber tyanb geljept unb gefd^rien: 'bife* meggtoanbt toil tc$»
ifc un* [26ia] ber ba« erbrei<$ graben ju ainem jaictyen, bag Ijinfuro Iain
gofctefterige meg me fot gelefen toerben unb [fie] toecf genomen [unb]
mit fieffen tretten tocrbc; bann toa meg gefatten toerben, !ann toeber got
no$ glid unb (aUfetti.'
29. sunt. 9ta fant $eter unb tyaute tag unber ber toefyer Ijat Ijie unb anberft* »
tea ber fyaget gefctyfagen 1 ftain tote bie Ijennen air unb Ijat atte frud^t
toerberbt, bie bfium in gfirten unb IjBffcero ber fctyelfen entyleft unb bie
tactyer erfctylagen unb ben IjSufern toil f$aben8 tljan* e$ ift aucty grofer
1. fl erganjt aut 6. 4. unb bat mit im am f. gefiert ain gelabne bi$*, bit ift im von bem fattet
fluff tic erb gefaHen ; ba ift er ton bem rofc abgefligen unb [&at bie] bi$* weflen aufffeeben, u. ift
[bie] bi#* gematy geroeffen, bag fie feur felb $at auffgfalagen, barauff $at er nit gemerdt, ba er ben
fiifc in ftegreiff I? ft gefejjt u. bie bidj« aufffrftb, ba jinbt fid? fie felb* an u. f$o§ im bei bem nabel
burdj ben leib, bag er in furfcen ftunben barnad? ftarb, wai 20 jar alt. 12. X»iefei %bfa^ fe^It
in 6. 18. bat — an ber prebig gar toccnidjt unb vermalebeit. 20. unb fat auff bem prebig*
ftul ain me§g»anb in r)enben bem *o\& anjeigt, fpre^ent. 21. bergraben u. barmit atte mef
ju ainem jcicben, baf binfOto bie goj^Iefterung fol toegt genomen toerben, oernicr)t unb mit fiefen
trebten u. nit me begangen fol werben; ban an toet^en ort bife go|Iefterung begangen roirt, ba
ift weber glid noct) bail : e# oerf^ulb fld? ain menf* minber, ber ainen anbern menf^en umbringt,
ban ber foli$e go^ltftcrung begabt ober barbei ift; alfo ^atau<^ ber fcfetrju fant 3ergen geprcbiget.
27. (>at ailed trait erfcblagen unb in bol^«n bie rinben oon [ben] baumen.
1. »gt. Sconl)atb SBlbmamt* (5t)ron. to. «fgen*r3urg @. 91 , 23.
Digitized by
Google
1529. 219
regen getoeffen, barumb afle flieffenbe toaffer finb auSgangen unb I)aben
aflentatb ba$ abgemeibt gra$ unb Ijai Ijintoegl gcficrt. barumb tyat ba8
fic$ bife$ Jar grofen mangel an bcr fur gel)ept.
3ln fant 3lnna tag na<$ mittag Ijat ain feurftratt unb n>afferftra{26.3uu.
5 ant ^ertactyberg in aine$ bierpreuen ljau$ gestagen unb Ijat in ber
ftuben bie frauen, bie fctytsanger ift getoeffen unb nocfy in 3 tagen folt ain
linb gencfen Ijaben, ju tob gestagen unb etttcty Itnb, unb atte$ jingfefyir
an bcr toanb Ijangent ift n>ie ain toactys erfctymoffcen.
[26ib] 2lmbroftu$ $ec$fteter, burger ju Slugfyurg, ntit feiner gefettfc$afft,
io ain berempter lauffmann im ganfeen (Suropa *, ber Ijat ju ber ee geljapt
3acob 9ie<$tinger$ totter2, bie Ijat im jft^rad^t jit Ijeirotgut unb barnacty
ererbt 60000 ft, 2lmbrofi ipocfyfteter ift ain feiner, Ijerlid&er, (anger,
grofer, ftarder mann getoeffen, aines furftftcfyen anfe<$en$, au$ grog
trauenS unb gtaubens geactyt getoeffen, ber aucty mit trau unb glauben
« mit finigen unb faifer, fiirften unb Ijerrn unb atten menigKid^en ge^anblot
Ijat bt$ auff ba$ Jar. jS im Ijaben fiirften, graffen, ebel, burger, bauren,
bienftfnecfyt unb bienftmagt ir gelt, toa$ fie Ijaben geljept, (ju im) getegt
unb bon bem 100 genomen 5 fl. mengen baurlnectyt, unb bie nit me
Ijaben geljapt bann 10 fC, bie Ijaben e$ im in fein gefelfcfyafft geben, Ijaben
20gemeint, e8 fet inen ganfe n>ol beljatten unb Ijaben barjfi ain {article
nufeung. bifer £>e#fteter ijat ain jeit fang in feiner gefelfctyafft jec^cn^
ljunbert taufent fit toerjinft (bie gemein fag ift getoeffen, er lieg geren).
Iain menfety Ijat getmft, bag er fobit getfc berjinft Ijat. unb ift ain gutter
4. 9ln f. 51. t. urn bie 2. jhmb nacr)mittag. 5. in aineS bierfdjeneten r). 7. *unb no<$ —
folt — genefen baben' fe< in 6. 9. [©1. 428*] Slmbrojt $od>fteter, burger ju 9lug«purg unb
im ganfcen (Suropa ain namtyaffter fauffman, oon leib ain f(t)one, grofe, lange, r>evUd>e perfon,
&at be* burgermaifterS Urticr)« {Rect)linger fdjwefter jft ber ee gebeot, bie &at im ju&eirat gut unb
oaterl<<r)em erb ob 60000 fl jupra<r)t, unb ifl in grofem glauben oom faifer, fingen, fflrften unb
t)errn, aucr) oon bem gemeinen oolef $oer) unb grog unb uberf^wencflidj reict) geadjtot geweft. ber
iat in fein gefelfcfttfft bi« in actMunbert taufent gulben \u jin« auffgenomen, oom 100 alweg 5 fl
geben , oon reid) unb armen , fo garr oon ainem armen bienftfnecty ober bienftmagt 10 fl urn
1/2 fl. er $at mit feiner fauffmanfaafc ben [»l. 429»] gemeinen nufc, gemein fauffteut unb bie
armen leut grofj bef^toert, nit aUein mit foftli<ir)er !auffmanf<ir)ajj funber mit fd)le$ten bingeh.
er ^>at bie efdjen unb ba* ^oljj aufffaufft, unb wan befer weg ift geweffen, fo ^at er e$ l)ie oer*
faufft, er tyat in grofer anjatt roein u. foren aufffaufft unb ^at8 bamadj in unfern unb in anbern
lanben oil tr)eurer wiber oerfaufft, ^at offt me barum geben, ban ain gemainer fauffmann ober armer
^>au«man ^ette barum geben , barmit er jte true! unb e$ atte« in fein banb pring ; fo mig er e*
barnac^ oerfauffen al* t^eur er well, alfo bat er au<t) in mitlen unb grofen waren gel?anblet.
1. $8l oBcn @. 146, 18 ff. 2)ic g.SB. bie (S^romf toon 9JlanU^ S3I.271 ff.
Srj^tung toon ben 3ufontntenoru^ ber unb bie toon W>xaf)am @(^ie§ S&l. 501 ff.
©U^ffetterf^en ©efeflf^aft flnbet fi($ In 2. SJntfcroflnS $iJ^fletter ber Stttetc
toielen gtei^etttgen unb foateren S(ug^ tear fett bem 3a$re 1493 ntit 3lnno
Burger (£$ronilen, bo^ nirgenb in ber ffietytnger toennS^t. SBarnecfe, S!ug8B.
«u«TOrlt*!eit trie M ©enber. §8gl. $o*jeitbu^ @. 13.
Digitized by
Google
220 VII. 2>le <£r)rouif toott <E(emett« ©enber.
crift getoeffen unb ganfc loiber bie Sutljerei. aber mit feiner lauffmatm*
f<$afe Ijat er offt ben [262a] gemeinen nufc unb armen mann trudft, nit
attein ntit grofer, namfyaffter gut unb toar funbcr au<$ mit fc$Iec$ter,
Kainer tear, er Ijat bie efctyenljotfe bet guttem toeg aufflaufft, unb tt>etm
befer meg ift getoeffen, jtt mardft geflert1, be$ gtetd^en toetn unb forens
unb bte feitten auff bte tauten, unb Ijat offt ain ganfee tt>ar mit ain*
ember oufflaufft, tljeurer, bonn e8 toert ift getoeffen, bamit er bie onbern
lauffteut nacty gefaQen trudf, bie folicty* nit bermigt tyaben. barnad^ Ijat
er in bie toar ain aufffd^fag in aflen tanben barein gema<$t unb fie
oerlaufft nac$ feinem toitten. Iain lauffmann Ijat mit 50000 fl oberio
100000 fl m^, gegen im gefefyefet, liinben fyanbten, bann er Ijat ge*
tounnen, toa$ er getoett fyat, toie id) e« bann oben im 1521 jar befc$rt6en
Ijab, toie e$ ©artljolome 9iem, fein bucfyljafter, anjeigt Ijat2.
Stmbrofi §e<$fteter Ijat in alien fingfreic$en unb fanben ba$ quedt
ftfber oufflaufft, t^eurer bann ber gemein lauff toa«, urn 8 ft, bamit er is
burcfy bife tiftigfait bie anbem lauffteut trudfte, ba er nun ba« quedffUBer
gar in jein tyanb Ijet pra<$t, gab er ain jentner urn 14 fl. ba gab afcer
got j3, bag ber laifer in iptyfpania unb ber tinig [262a] in Unger que*
fitter in grofer menge fanben, unb ber §ec$fteter l?et urn jtoei Ijunbert*
taufent fl quedfftlber aufffaufft; baran muft er ben brittail oertieren. 20
2lin fctyiff mit mand^erlei fpecerei ift im in bem mer unbergangen;
etft<$ gelaben tofigen, bie au« bem 5Ribertanbt auff Slugtyurg finb ju*
gangen, finb im burc$ bie ftrajsrauber genomen toorben; funft ift im
aucfy anberer unfatt jugeftanben. boc^ bifer unfafl atter fyet im nit ge*
gefefyabet, toa f eine aigen ftin unb feineS britberS fun ljet[ten] fic$ recfytge* 25
fcfyaffen gefyalten unb jimti<$ ju bem iren gefed&en, aucfy ber aft Stmbroft
£e<$fteter atte jar Ijette recfynung genomen unb [fic$] geben Ian, toer fo(ic$$
and) fflrlommen toorben. bann fein fun 3oacfyim 3 unb fein tod^termann
14. man gab 1 centner feefftlber um 8 fl, ba faufft er im ganfcen (Suropa ba* feefftlber auff unb
gab batnadj 1 centnei um 14 fl. ba gab [391. 429b] got glicf ju, ba bet £edjfteter afle* fodjfilber,
me ban um jwetyunbert taufent fl in fein ^anbt fat pxaty unb barmit ain aufffalaa. ma^et
nadi feinen flcfaUen, ba§ faifer (5atel etli^c ott in -fctyfpania fanb, bie iiberfliffifl »U fo^ftlbert
gaben, belgleic^en finig gerbinanbud in linger, ba funb bet fybfyfttttx batnac^ ben brittail be*
fleltl nit me batau* lefen. 22. Wiberlanbt : glanbet u. Brabant. 28. wan fitfr feine fun u.
twi>terman[nerl rec^t fatten ge^alten ; bann fte faiben tfaren auf ain na^t [81. 430»] umb ain
panget 10000 fl tertfan ober 20000 fl wfpiUen, unb befc^a^ barneben fain j5rli<fa rec^nung.
1. 3nt 3a^rc 1528 !o(iete 5. SB. ba« in Mtxttln fiit 12 flreitgcr an bte »c*
§ots infofge bc8 t^eurcn Xran^^^ttc^ bflrfttgen afcgcgefcen tt>urben. ©affcr
^>cr Rafter 32 SBiJ^mif^c ©rof^en, fo a. h. a.
bag fi$ bet ffiaty, um trenigflenS bem 2. @. 0. @. 146, 18.
argficn ^otgmanget ju jieuern, gum 2fa* 3. S)iefcr 3oac^tm ^Bc^petter tear
temf ton 8000 ®ia\ tern eutWofi, bie nun (felt 1522) toermWt mit 3tuna Sangen^
Digitized by
Google
1529. 221
granfe ©aungartner * Ijaben auff am na<$t in ainem panget tijiiren
lauffen auffgan unb toerttyon 5000 ober 10000 ft unb auff ain matt
10000 obex 20000 ober 30000 ft toerfoitlen. ber jung Smbrofi $ed(>*
fteter2, bes atten Stmbrofi £ecfyfteter« fun, unb Sofepfy £ec$fteter 3, feineS
5 brubers fun, fyaben aucty itbel tyaus gel)ept, aber bocfy nit atfo fibet nrie bic
anbern jt»cn.
3r bit ber gtaubiger, ba fie bernomen tyaben ben fd&aben, ber bent
£>e$fteter ift jugeftanben, unb |>63a] tpte bie jungen fo bertljan feien,
tyaben fie ir gelt au$ ber gefetfctyafft begert unb finb bejatt toorben, bag
io er in ain jar Ijat abgeteft bis in bier mat fyunbert taufent ft, nrietoof fein
toil nit barbei ift getoeffen , bie gtaubiger aber Ijanb furfcab nit tenger
[mettcn] berjied&en. toeld&e gtaubiger aber finb Ijinleffig getoeffen, beren
ob 300 finb, bie finb in nott lomen unb ftat inen ir bejatlung, tyauptgut
unb nufcung, nocfy au$ unb toerben nimermer bejalt
i* ©a bie anbern gtaubiger bernamen be$ £>ec$fteter$ toerberben, ba
tootten [fie] aucfy bon im bejalt fein, ba toermocfyt er fie nit ju bejaten. ba
toerctagten fie in Ijie bor ainem rat unb begerten, bag man in gefangen
in ttyuren legte, bis fie Don im bejalt tourben. bas tooft ain rat nit tljon
unb fagten, e8 toer toiber iren alten praucfy unb toiber ir ftatbucfy. folid&e
2oanbt»urt Ijaben bie gtaubiger ju untoitten auffgenomen. ba Ijat ain rat
bem £ec$fteter gefcfyafft, bag er t)at mieffen ain aib fctytoeren, bag er nit
am ber ftat toetl gan nocfy nierten [fi$] tyintljon, eemate (unb) er bie
gtaubiger bejalt.
7. ba nu it toil ber glaubiger folicfcd bernamen, begerten fie ir gelt aud ber gefelfd)afft, ba wurben
etlicty bejalt, etlidjen wurben pfanbt toerfctyriben, tyaben mit grofer not ben ^e^fieter barju trungen,
ba§ fie fceraud tyaben pradjt bid in ttier&unbert mal taufent fl. obgefdjtibner geflalt. 15. ba
folidjd gefcr)rei erfdjoUen ift, ba§ ber £odjfleter verborben fei, ba ftnb ob 300 gtaubiger fomen,
bie baben aud) reellen jalt fein; ba nu ber £edjfleter fte nit jaUen funb, ftnb bie glaubiger \)'\t
fur ain rat gangen unb [Ijaben] begert, ba§ man fie all gefangen leg, bid fie bejalt werben. ba# $at ain
rat nit weflen [331.430b] ttjon unb gefagt, e« fei wiber ben alten prau# unb ber flat redjt; bad
$anb bie glaubiger ju argem angenomen. ba tjat Wmbrofi $e$flcter mieffen angloben, ba§ er aud
ber flat Wugdpurg nit well I omen, bid ba§ fid) er mit ben glaubigern vertrag.
mantUn toon barren, 'filia (SitflljcmS rina Neumann toetfyetratfyet. SBcmtetfe
ScmgenmatttetS, qui in oppido Weys- ©. 33. ©enbet fagt in fcincrChronogr.
sehorn decollates est'. ©enberS Chro- 2ft. 168a toon tyr, fte fei au« 33ttta^ ge=
nographia $b. IX 33t. 168a. $gt. oben Mrttg gemefen, unica filia mercatoris
©. 201, 9. ibidem cum maxima dote.
1. $an8 ^ranj 53aumgortticr tt>ar 3. gofef ©iJ^pcttcr (ber ©o^n be8
fcttl519tocrma^tmitOttmc§8(^flctter. $an8 ©fetter) mx evji fctt bem
SBarnecfe @. 27. 24. 3lug. 1528 tocrm^U mit Scnigna
2. tofcrofius VWMn, bet ©obn, TOctin' SarttC(Ie @' 34'
toax [ett bem 18. ftoto. 1527 mit Stafya*
Digitized by
Google
222 VII. 2>ie Ctyronir toon ©emett* ©euber.
[263b] 3n mitter toeU fyat 2fotbrofi ipectyftetter bie b&ften ftainetter, fo er
geljept Ijat, in batten eingefctytagen unb ain frembs jaic$en an bie ballen
gemactyt unb betorbnet, [fie] aM 3lug$burg tyinioeg! ju fieren, tote bann be*
fctyed&en ift. ba$ Ijaben bie gtaubiger etfaten unb finb far ain rat gangen
unb [Ijaben berlangt], bag be$ $ec$fteter$ afle Ijab unb gut, tigenb* unb 5
farenbs, befctyriben toerbe, unb toa$ er im $au$ Ijabe. bad ift befc$ec$en,
aber e$ ift nictyfc ric$tig$ ba gefunben toorben, unb ift barber ain t>oU
ljau$ mit atter jier toie ain ffirftenljaus getoeffen. ba ftnb bte gtaubiger
gar flbel jufrib getoeffen, unb Ijaben bie ebetteut unb boctor Slibefyffen gar
bit treitoort triben, unb fie toeflen ber bejattung toot einlonten. 10
2i5»uU ®a a*n rat Wfy* *?a* bernomen, Ijat er urn fant 3acob$ tag ben
atntbrofi ipectyfteter unb feinen fun Slmbroft unb 3ofep$, feme* briber*
fun, — fein fitterer fun 3oactyim unb granfe ^aungarter, fein totter*
mann, fyetten ficfy $aimlic$ baroon gemactyt, ats bie fag toad, mit bit
gfit$ — [bor fic^ berfifen]; ba nun bife 3 $e$fteter bor ainem rat erns
feinen toaffen, liefc fie ain rat all tret auff bent SRatljauS in ain ftuben
[264a] j3 ainanber gefangen tegen, unb fur bie ftfibenbljir 10 mann, bie
tyaben ir ntieffen Ijfitten, barntit fie nit barbon piemen \ ober efctoar ju
inen gang on aineS rats koiffen; ire eefrauen unb tned^t Ijat man jfi
inen lauffen gan. effen unb trincfen unb afle notturfft Ijat man inen au$2o
iren Ijfiuffern ganfe gnfig jutragen.
296«pt. \xm fant 9flic$ete tag finb a( gtaubiger $ie fflr rat unb re$t lomen
1. Wa<r) foli<fam fat Bmbrofl $ec$fteter etlidt) roagen mit ballen gelaben, barein er fat gefebjagen
ba* foftti<fafi, boft unb liebfl, fo er fat gebept, unb an bie ballen ain frembl jeitfan gemaebj. aul
bet flat laufen fieren. ba folidjl bie glaubiger baben innen worben, ftnb fie fur ain tat gangen,
unb faben begat, bafj butd? ben ftatoogt in Ul $e<bfteterl faul afled ligrnbi (91. 481»] unb
farenbl [gut] roerbe befebrtben, bal ift bef$e$en. ift aber nicb& ba gefunben worben, bet ain an.
fecfan bab gebept, fo el bocb baroor ain roolgejiertl faul ift getoeffen mit fllbergftlbirr unb anbern
fletnetber tote ain furftenfaff, finb ad fiften unb faften letr getoeffen, baran bie gtaubiger ubel
jfifrib ift getoeffen unb ber abel ooraul, bie faben oil treiroott triben. 11. 3>a ain tat folkbl
fat oetnommen, faben fie urn fant 3acobf tag na$ Vmbrcfl ^ee^fletet, bem alien, unb nad)
feinem fun 9tmbrofl ^ee^ftetet' unb nad? feinel bruberl fun 3of<pb ^edjfieter, geft^idt fur ain rat,
ban Soacbjm $e$fteter, fein brflbert fun, unb fein toebjerman gtanjj Saungatrner waffenfaim*
[91. 431b] U$ bie aul ber fiat gefloc^en unb [batten] oil gfltl mit inen binioegt geftert ; 3oa^im
^e<r)fteter bet mit im genomen, all ba0 gemein gef(t)rei wal, 10000 fl unb [toal] barmit |fi bem ting
oon Xenmarctt geflo<r)en unb ribt mit 4 pferben jfl faff, unb granfe ^aungartnet folt mit im eb
70000 fl faben genomen. ba nu bet oarer, fun unb toebjetfman] oot ainen rat auff bem 9)atfaul
crf(r)inen, roarbent fie afle trei auff bem IRatbaul in ain ftuben gefangen gelegt unb 10 man be*
flelt, bie oor ber ftuben br)irr ir bietten folt en, bafj fie nit barvon flucbtn ober ejjtoat ju inen
gieng on oetroilgung ainel rati, abet ite faulftauen unb fnedjt finb offt jfi inen gangen. 22. urn fant
URi^ell tag finb all glaubiger fur ain rat f omen unb [faben] im retyen wibet fie ge» (91. 432*1
banblet. etlieb glaubiger faben voellen na(t)(auffen ben britail ber fcfalb, etlic^ we, etlicb minber,
1. Son nun on finben fi<$ in ben f. na^ fiafirenti (14. «ng.) 81. 71t>; <it
©aute^nungen (gtntrSgc fttr bit »e- 4 fl 2 U 5 g 3 Wr. toeraerten blc \tfy
toa^ung ber $oc^Pcttcr. 3.8. $91. 1529 fBibner, fo ber ©8^flettet getoart ^aben.'
Digitized by
Google
1529. 223
unb [Ijoben] offenti<$ ttriber bie$e<$fteter geljanbtet. ba nun bie §ectyfteter nit
funben bejatten, Ijaben it etticty ben brittail toeBen nad&tauffen, etticty mer,
etCtd^ minber unb etli<$,fgar ni<$fe, funber botfomne bejattung fyiben.
ba$ toolten bie §ec$fteter nit tljon , funber fie tootten na$ orbnung be$
5 re<$ten$ inen gnfig tljon unb tootten it girtet bon item leib abgirten unb
ntit gefctytoorem aib bon aBem item Ijab unb gut gan. ba$ molten bie
glaubiger nit tljon a\x$ bifer urfacty: ire frauen namen au« it Ijeiratgut,
morgengab, toibertegung unb bertoeiffen, unb tootten an fotid&er fc^ulb
fflr ire mann ben gtaubigem nictyfc geben. ab fotid&er fretyait ber frauen
io fytt ber abel ber glaubiger ain grog migfaBen enpfangen, bag fie ire
eemann nit tootten $elfen tebig madden bon ber gefencfnuS unb bon ben
[264b] gtaubtgern, fo fie bocty, mit ber glaubiger gut auffentyatten, bit pomp,
$offart ,unb Ijoffe* getriben ; unb barju, toann fie bit mit ber glaubiger
gelt getounen tyetten, Ijetten e$ bie gtaubiger nit geerbt, funber bie frauen
is mit iren finben, barum foBen fie ife aucty biBicty am fctyaben antigen.
$)a ain rat foficfys tyat bon ben glaubigern bernomen, Ijat ft<$ ain
rat erbotten, fie toeBen geren bie £ec$ftetter in bie eiffen (egen ; $at ber
abet geanbtamrt, ifc ju bifem maB tig inen nit bit baran, man teg bie
$ec$fteter in bie eiffen ober nit, bon toegen bag man ir bit unb beger ju
20 bem erften nit Ijab toeBen annemen unb erfyeren, toeit bad gut no<$ bei
ainanber fei getoeffen unb [ee]3oacfyim $e<$ftetter unbgranfeSJaungartner
^aimti<$ mit bit gfttt barbon geftoctyen feien; fie toeBen tfigen, bag [fie]
ire* $auptgut* unb ber f$aben einlommen.
ftinig gerbinanbu* Ijat ben $oc$fteter ju ainem beiftanbt gefd^idtt
25 boctor 3°tt ! wb $« feofl ©ifljatm bon ©afyren boctor Sluguftein 8ef<$,
ttlidj molten gan nidjfe nad&lauffen. folid)* molten bie $6$fieter nil tyon, funber molten inen
giriig tfcon na<& yrau$ be! tedpten unb molten it girtel aufflefen unb oon aflei it bab unb gut
gan unb molten ain aib famtren, ba§ [fie] von bem hen inen nid)fc molten befallen, bad fcaben
bie glaubiger nit metten annemen, au« bifet urfa<$, ba§ ice eefrauen ii feeflratgut, oermeiffung unb
morgeugaub autaamen unb molten iren gefangnen eemanen ju bejaden nit barmit ju ^i If (omen,
barumb bie ebeUeut aut foliefcer frei&eit ain grofen mibermiUen tnpflengen, bag [fie] iren eeman
nit barmit [91. 432b] tool ten oerfcdlfen [fein] fie ju erlebigen, unb bo$ »on bem enblenotten gelt
mit grofem mi*brau$ unb b off art in uberflu§ baroon maffen auffentr)altcn roorben ; man ire eeman
^unberrmaQ all oil barmit fcetlen gewunnen , fo tjtttcn bie frauen foli^l burt^ erbli$en jflfafl
angenomen unb ben glaubigern nit 1 b. me ju jin# geben ban oom 100 funf fl ; barumb , fo fie
am gmin anligen unb tail&effrig finb, legen fie am oerlufi aud> biflid^ an, na$ laut U9 faiferlid^en
rer^tenl. barum murben fie bermaffen ju wibertoiUen bewegt, ba§ [fie] oolfomne jatlung ju
famt ben auffgetauffhen f^aben molten ^aben.
16. [91. 433*] Da folic^l ain rat oernam. erbott fid) ain rat, gegen ben glaubigern fid) gfltwiQig
iefein, bie trei ^e^fteter in bie eiffen unb gemeine gefendnu* gefangen jelegen, barauff ber abel
)fi anbtmurt gab , fie a$teten jft bifem mal ber gefendnul nit, oonmegen la% ir erfr bitt unb
begen nit men erfcort unb angenomen morben, eemall 3oa(^im ^e4>fieter unb flranfr ^Jaungarter
barwon meren geflo^en, unb bie farenbe ^ab unb gut nod) atle* bei ainanber ifl gemeffen, unb nit
enpfiert, fie molten befe$en, mie fie ber fd)ulb unb auffgelauffhen f^&ben einfomen.
1. Dr. 3o^ann 3ott.
Digitized by
Google
224 VII. 2)ie (Sffxcnit toon (Siemens ©enber.
feinen canfcter, baf fie bie gtauBigcr unb$e<$fteter ntit ainanber berrid&ten,
unb [bife] bcr gefencfnu* tebig lourben. ba Ijat abet mc% [265a] ffinben
au^geric^t loerben on jimtid&e Bejatlung* ju (efeften finb fie fiBerain*
toorben, bifc 2 comiffari, unb IjaBen bcr £>e<$fteter fraucn unb ire afle
frainbftyafft unb bewanten ju ainanbcr Bericfft unb fie afle gefragt, oB 5
fie iren eemanen unb frainben toetfen berljotfen fern (fie inen fetB* jS
eeren), ir gut mitjutaitten unb fiir[ju]fefcen, bamit fie au* ber gefenduu*
lomen unb bie gtauBiger geftitt toerben* barauff IjaBen fie ain Bebad&t
1. woo. gnomen Bi* atter Ijaitigen tag, ber ift inen jugeBen loorben. in bifer
mitler tt>eil finb bie £>ed&fteter berljiet toorben auff bent SRatljau* toie bor. 10
1. woo. luff ben Beftimpten tag, afler Ijaitigen feft, finb bie gtauBiger ber
merer tail jfi 9lug*purg nit erfd&inen, Don toegen bag e* ba faft an bem
engtifctyen fd^wetg (ba) geftorBen Ijat. barum fo ift au* gemeiner ber*
uritgung afler glauBiger ain anberer tag in bem jufinftigen jar auff ber
imo!"' ttc' ^a^8en lintg tag angefefet toorben. 15
SBann bie gtauBiger Ijie ju ainanber finb lomen, ratjufd&tagen,
ober auff ba* SRatljau* finb gangen, fo ift ju bem erften ber abet gangen,
bama<$ Ijie bie Burger, frauen unb mann, Jncd^t unb mfigt, [265b] arm
unb rei<$, aine iebtictye perfon nacty irem ftanb, unb ba* au**oenbig ge*
mein bold ift bor ben 9lug*purgern gangen. 20
2Bte bie gtauBiger mit ben §ec$ftetem bergteityt finb toorben bur<$
bie comiffarien, jeigt ber nactyfotgent bertrag an:
3u ttriffen, at« fi<$ ftritt, irrung unb ttribertoritfen jnrifd&en ben
Ijod&tirirbigen, burd&teud&tigen, $oc$ge6owen furften, tootgeBornen, ebten,
geftrengen, Ijod&geterten, beften, ffirftttytigen, erfamen unb loeifen, au<$25
anbern, bie ficty mit irem namen unb titet bor ainem offen notari, mic
Ijemacty im Befctytuj* Begriffen ift, anjeigt IjaBen, at* gtauBiger an ainem,
5lmBrofi be* fitteren, SlmBrofiunb 3oa$im, feine eelid&e ffine, unb 3ofepl>
$e<$ftetern, loeitanb $anfen $e$fteter* bertaufne fune, aud& granfe $an*
^aungartner*, ber be* Stteren 5lmBrofi $e$fteter* totytermann ift, ati 30
fd&utbiger anber* tail ertjoBen : au* urfatyen, bag ife ermett^ed&fteter unb
SBaungartner bon gebactyten gtauBigern ain merdti^e fuma getfe, oB breu
mat tjunbert tau* (>6a] fent gtb. retnifctyer auff jarttc^e berjinfung, je
bom ljunbert 5 gib. jfi geBen , unb in anber toeg au<$ etticty toecfyfet au**
jurityten , atte* bermig unb in^att Briefftictyer urlunb unb gutter retymmg, 35
angenomen IjaBen, au<$ burcty annemung ettid&er jentner quetffitBer* unb
jinoBer* bon ben gtoerdten au* 2)bria in ain namljafftige fd^utb gegen
29. oetlauffcn. 31. erljoben: im Drig. 4er$alten\ 37. nam(?affte.
Digitized by
Google
1530. 225
men in fauffioete bis in 75000 gib., autf) auff gutte retynung unb berictyt,
getoad&fen. unb aber berierte $ec$fteter unb ©aungartner au$ uriber*
toertigem gtidt unb jugeftanbem unfatf in abnemung iter gfitter unb (o
grofe arenmut lomen, bag fie bemette gtaubiger ber Ijauptfuma unb
5jinfen, tine fie fiirgeben, nimer entrictyten no<$ bejaCen unb ire &er*
fcfyreibung nit aotjiectyen migen. beSljatben na<$ bit Ijanbtungen, jurifd&en
ermetten gtaubigem unb inen geiebt, erbotgt, bag bur<$ ain gemein ebict,
Don bent ftatgerictyt tyie ju SlugSpurg auSgangen, atten unb jeben iren
gtaubigem ain tag nemticty auff ben 13. septembris ned^ft fcerfttyinen
loljieljer ernent, ber abermate nati) etticfyer gepftogner Ijanbtung bis ju
ifeigem tag erftredEt toorben, unb fie bajtoifctyen ju beroarung [2eeb] Ijie
auff bem SRatljaus lomen, baraus fie berurfattyt, fingtictye mt. ju linger
unb ©eljem :c, auc$ ben bur<$teuc$tigen, Ijotygebornen furften tyerfeog 9QBit*
Ijalmen in obern unb nibern SBafyren :c. auffs unbertljenigift anjfirieffen,
15 auff fotictye tagfafeung ju gftttictyer berljer [unb] unberljanbtung, [unb urn bie
fad^e] auff jimticty, teibenficfy meg unb mittet ju fcertragen [unb] bienfttidb
ffirjunemen, inen etlicfy irer mt. unb furftti<$er gnaben rate jfi gnaben,
Ijitf unb beiftanbt ju fcerorbnen, barauff ir !. mt. unb f . g. :c. aus ling*
ftityer unb furfttidjer mittiglait ben gtaubigem fiirftfictyer unb anberer
2oftenbe, auc$ ben £>ec$ftetew ate fd&utbnem ju frainbfctyafft unb gnaben
et(ic$ irer mt. unb f* g. treffentid^ rat ju angefefeten tagen unb gftttictyer
unberljanbtung, aucty .Ijintegung ber tyoc$bef($ti>ertic$en irrung ate comif*
arien, bebet^aber unb unberljanbter atljer berorbnet. ate nun biefel*
bigen auff ifeigen tag afljie bei ben gtaubigem unb iren antoetben erfctyinen,
25ift bie gfitticty tyanbtung ffirgenomen:
Srftticty mit ben £>ecfyftetern burcty biefetben comiffarien mit attem
[267a] erenft unb ateig in fftrtyattung bittictyer befefytoerung gerebt, bag fie
ain toarljafftig, gegriinbten berictyt unb anjeigung alter irer l)ab unb
giitter, ligenber, farenber, fd^utben , pfetuoerbt unb burd^fd^ted^te, nid^te
3oau$genomen, tl?on, auff bag mit ben gtaubigem baSber ftatticfyer ju
gftttictyer Ijintegung alter irrung geljanbtet mig loerben. barauff fie ben
comiffarien ettid&e fctyrifften unb au$jug irer fd^utben unb pfenroerbt ju*
geftett mit anjeigung, bag bie tigenben gfitter ate burdtmatben, ire Ijaufer
unb l)8ff, au<$ ire anbere tigenbe ftudE atte aerfefct unb auff ber fibermag
35 berfetbigen , j& redeem toerb gerettynet, iren Ijausfrauen urn ire jfige*
pratyten Ijeirat, ererbte unb aigne gutter, an<$ bermfid^t unb morgengab
fiber ir, ber §e<$fteter, Damns ate Itaiber, Iteinet, fifbergfetyirr, ^auSrat
1. 'in' aul $bf$r. b ttgdnjt. 7. gemeinc. 14. auff ba« unteit^emgcfi. 27. in furgetyatten
b. UiQxo. 28. alter ii &.
6tattc*toni!cn XXIII. 15
Digitized by
Google
226 VII. 2)te (Styrontt toon (Siemens @enber.
unb bergteicfyen, fo men in ircn IjeiratSberfd&reibungen jugeaignet , &er«
pfenbt unb tctfc^riBen, unb bannocfyt barfiber bie toeiber auff ben bemetten
fctyutben unb pfemoerten $ bBtliger berfictyerung bemefter iter Ijeirat
ererbten unb bermactyten giittern bi$ in 50000 gtb. bertoriffen. unb aber
au$ obgebactyten bcr £>ec$fteter ausjiigen, regtftren unb berictyt befunben, 5
bag [267b] fie, bie $>e$fteter, nit merr bann ljunbert taufent unb ac$fetg
taufent gib. an foticfyen fcfyutben, pfentoerten unb toaren einpractyt utigcn
toerben, anjeigen ftfnnen, nit mer ban 70000 gtb. ffir gn>i§ actyten,
barauff bannod^t bie frauen ntit 50000 gib., tone gemett, berioifen be*
leiben. att aber bie berierten fingftid^en unb furfttictyen comiffarien nit 10
mer ban bife Maine fuma, bie bannocfyt nit in parent gelt funber an fc$uf*
ben, bie ntit befc$ti>erou$ unb uncoften eingepractyt mieffen toerben, auc$
nocfy jti>eiffenti(fy , ob biefetbigen gttrig ober ungetorig feien, bef unben, bes
bie comiffart Ijiemit offenli<$ inen jS entfctyutbigung , bag fie in bifen
fcfyufben unb pfentoerten nictyfe getirig, ban tone fie bon ben berierten £>ed&* 15
ftetetn berid&t enpfangen, angejeigt Ijaben loetfen unb fi<$, bamit ber gfit*
ticfy bertrag berfaljen, frib unb ainiglait erfolgen miJctyt, ntit lje#ftem
bteig ntit unb bei etttctyen p etfonen, auc$ funberti<$ ben alten unb bortgen
ber $ecfyftetern ntitgef elf cfyaff tern, fo bil betnflt, bag fie bei benfetben
20000 gtb. reinifcfy in jar^frtftcn nacty bato bife bertragS bare gu bejaflen2o
berfprocfyen, aucfy bei ber £>ecfyfteter IjauSfrauen, bag fie au$ ^erfeenlid^er
tieb unb ju erlebigung irer Ijausnrirt an iren [268a] bermelten bermactyt*
nuffen unb pfaubfcfyafften 40000 gib. auff angejeigten fd^ulben, toaren
unb pfenmarten nad^getauffen unb an ben 50000 gtb,, ber fie auff ben
fd^ulben, nrie oben gentett, bewifen, inen abjfljied^en unb ben bemitgten 25
glaubigem ju gut nacfybotgen ju tauffen, ntit befter, jierlicfyefter berjeicfy
alter toeiblicfyer freiljait, barum fie au<$ notturftig berfefyretbung auff jit*
rid&ten beurilgt. boc$ fotlen [bie] berierten 20000 gtb., aucty bie 40000 gib.
reinifd^, fo bie toeiber bettrilgt unb natygefauffen, ben glaubigem, fo bifen
bertrag nit annemen tourben, nit jftftatten reid^en, au<$ fainent tail bar* 30
bon, bietoeit foticty 60000 gtb. nit bon ben $e$ftetern no<$ SJaun*
gartner ^erfomen, funber bent nteren tail ber glaubiger, fo bifen ber*
trag bettrilgt, botgen unb jugeftett toetben, ttyut atte* in ainer fuma
ertangt 80000 gtb. ; unb bietoeit fotid^e fuma, fo ben $e#ftetern j6 Ijitf
unb ftatten lomen fot, gegen ben merdEtictyen gemad^ten unb pteibenben35
ftyutben, to)ie oben gemett, Itain unb geringfd&fifeig, fo ^aben ficfy bo<$ bie
1. in itcn fretratSbrieffcn, »erfd)reibuna,en jc. 7. unb roaren, barunber nit mert ban 70000 fl
fur flfit, al« fie oerfcoffen, einpraer)t migen wcrben, antigen fonnen, barauff bannoc&t jc. 26. »er»
itic^ung. 27. frciunfl. 28. au4j : unb. 34. in ainer fuma 80000 fl crlangt. 36. rinflfatyta,.
Digitized by
Google
1530. 227
gebad^ten I. mt. unb f. g. tc. comiffatien bet aflen gtaubigetn fo f)odf be*
miet, bag fie bife l)oc$tiric$tigen fatten in nactybotgenb mittet unb abreb
gepta<$t:
[268b] (Srftticty fyaben fie mit ben gtoetdten au$ ?)btta fobit butcty giitticty
5 unbetljanbtung ettyept, bieioett biefetben gegen ben £ecfyftetetn umb
70000 gulben unb etficfy taufent gib., tone obftet, ju gutter tetynung in
botbtung geftanben, unb aber f. mt. :c. inen jfi gnaben unb ber facfyen
aflentljatben j8 gut, barmit ircr mt. betgtoetdE gefflbett, jandE unb to>ibcr*
toiflen betljiet unb bie giit betfaljen me$t, 10000 gib. teiuifcty ju geben
io betiritgt, unb iter I. mt. comiffati bei ir mt nad^mats mit aflem bteig
fd^tifftticfy unb munbticfy ju Ijaubten ficfy etbotten, bag it f. mt. aflen
taiflen jfl gnaben umb ftibs unb ainigfait ttriflen nocfy etttd^ taufent ju
ben 10000 gib. ben getoerdten botgen ju lauffen getflcfyte, bo<$ auff iter
mt. gnebigen ttriflen unb tootgefaflen, bamit fie iter botbtung bei ben £>ec$*
15 ftetem genfeticfy abftenben; unb abet bet gett)er<fen [principal] auff bifen tag
in flainet anjafl [Jjie getoefeu] funber bet metet tail ite amoetb atljet ge*
fctyidEt, betljatben fie enbtticty in fotid^ mittet nit betiritgen funben, funbet
ba$ an ite ptincty St ju ptingen angenomen, [boc^] bag au<fy bie comiffatii
nictyfe toeniget ju betet tyanbtung unb betttag bet fad^en jttrifctyen ben [269a]
2oanbetn gtaubigetn unb$ec$ftetetn loot gteiffen me<$ten, jubetficfytticfy, ba$
fiitgefctylagne mittet mit toeiffung auff !. mt. ic. fotte bon inen angenomen
toetben, toa nit, betljoffen fie bennod^t, bei ben getoetdten at$ iten ptin*
ctyaten fobtt butc$ iten bteig ju Ijanbten, bamit bifet betttag , mit ben
anbetn gtaubigetn auffgeticfyt, nit jutudtttiben ttmtbe, funbetlicty in Ijoff*
2onung, bag I. mt. tc. nod^mit ainet meten gnebigen etgefetid^ait fie, bie
getoetdEeu, ^ietinen iibet bie ootigen 10000 gib., loie obftet, bebindten
unb fic$ mitteibenti<fy etjeigen toetbe. batauff bie comiffati in bet facfyen
futfaten.
Unb etftticfy bei ben aug$butgif(fyen gtaubigetn , f o ben £ec$ftetetn
30 geftainbt, toetcfyet fctyutben ficfy bid in fyunbett taufent gtb. obet batob et*
fttedfen, fobit ettangt, bag biefetben betiritgt, bie obgebad^ten 50000 gtb.
an fctyutben unb pfentoatten, ttrie ljetna<$ fteet, einifibtingen, butcty afl
gtaubiget, lainet au$gef<$toffen, ttrie flcty bann biefetben fctyutben bei
ainem {ebtid^en etfinben toetben, nac$ jebes gepiitnuS ausjutaiflen unb
35 bag fie, bie ftainb, ficty an ben taiflen, fobit it {ebem nacfy anjat fotid&et
gepfttnus an ben 50000 unb 18000 gtb. teinifd^, fo bon ben tteien
19. $te fficrtc: •fcanbluna, — anbern' flnb au« 9?adjlaffififeit in b auSadaffen. 22. bentyot.
28. oetfuten. 33. faintn. 34. ju tailltn, (o»il ic jcbem nac^ anjal [plidjcr fiepurnu«, tie
ftainb, an ben taiUen an ben 50000, au$ ben 16000 fl retnifd? k.
15*
Digitized by
Google
228 VII. 2)ie ®&ronit toon (Siemens @enber.
[269b] jungen $e<$ftetern unb gtanfe $an$ SJaungartner gefatlen fotlen,
ber anbcr ftyutben unb alter gutter, fo auferljatb bet 30000 gib. inert
gufteen nrirbet, erfetigen unb beniegen lauffen unb barfiber nic% begeren
toetlen, barmit bie anbern gtaubigew bom abet, bie austenbtgen, autif
aug$purgertf<$ auferljatb ir, ate ber frainb, befter ftattid&er med&ten ber* 5
tragen unb jufrib[en] geftett toerben, unb berer toibernnllen, nad&tait unb
ftyaben berl?iet unb bermitten pteib.
3um anbern ^aben bte fingfticty unb furftticty comiffari mit alien
anbern gtaubigern bom abet, austenbern unb tyieigen, bur<$ fiirljattung
gfittictyer mittet fo bit erljept, bag ain jebtictyer bon ben 60000 gib., 10
loetcfye fiber ber frauen bernrifen 10000 gib. nod& im reft bon ben obbe*
metten 70000 gib., bte bon ben £>ecfyftetern ffir gut geactyt toerben, be*
teiben, unb m% nodf barfiber an ber ganfeen fuma ber Ijunbert taufent
unb acfyfeig taufent gib. etngepratyt toerben med&t, unb barju bon ben
20000 gib., bte an anbern orjen aufforacfyt, tr gepftrnus, ba$ ungefarlicty 15
ainem auferljalb ber frainb gum brttten tail feiner fcfyutb raictyen med&t
ober ain ftains toeniger, annemen, unb ficty baran bemetter $ec$fteter
[2?oa] unb Saungartner Ijatber, bocty mit nad&benentem borbeljatt gegen*
ttrirtiger unb finftiger irer gutter, alle$ nadj intyatt be$ bertrag*, beniegen
lauffen. 20
Dtetoeil aber etlicty toietoot ber toeniger tail gtaubiger abtoeffenlity,
unb jum tail ire antoetb tyie unb etlic$, aber garr toenig, lainen Ijie tyaben,
f 0 foUen bie glaubiger, f obit bero ifeunt l)ie, [bie] in bifen bertrag ju betottgen
entfcfytoffen, benfetbigen bor offnen notarien annemen unb munbtticty be*
beftigen, aucty bie amoetb bie copet be* bertrag* an ire principal getangen 25
lauffen unb ben anbern, fo ife nit l)ie nocfy ir antoetb [$ie] Ijaben, jugefd^irft
unb abermafe bon bem gericfyt all?ie burcty ain ebict berlflnbt, jitoerft<$tti($,
fie toerben in bifen bertrag aucty berurilgen unb ben, bietoeit ber mertait
ber gtaubiger, fo ife ijie finb, angenommen, nit umbftoffen, be* fie aud&,
bietoeit all gtaubiger per edictum atljer gefobert getoeffen, (unb) ben gegen* 30
urirtigen jfi nactytait mit fug nit ttyon med&ten ; unb fol bur<$ aC gtaubiger,
fo bifen bertrag perfontt$ ober ir antoelb ife Ijie nit angenomeu Ijaben, in
2 monatsfriften ungeberticty folios atljer ben nad^berierten factoren ju
ober abgefd^riben [27ob] toerben.
©arauff bie gemeinen gtaubiger etticty factored ju einbringung ber 35
ljunbert taufent unb atyfeig taufeut gib. fd^utben fampt ben obgebad&ten
toaren unb pfentoarten, barunber 60000 gib., bie toerben ber^offt gnrig
jfifein, beftett unb angenomen: nemtity ©igmunbt Ounbenloffer unb
18. &alben. 23. ifco. 25. Mfe« oettr. 28. bewilflen. 30. ufotbtct. 35. W ft^it in 6.
Digitized by
Google
1530. 229
fcljoma Stag, beib burger jft 2lug$purg, toetd&en factoren bie $e<$fteter
atte ire biectyer, regifter, fc^utbferteff unb atte$, fo jfi bifem einbringen bie
notturft erfotbern nrirt, fampt atten anbern iren giittern, fd^riftcn unb
bietyern, nityfe au$genomen, ifc juftetten, au$, fo offt fie barumb erffictyt
5 merben, ben factoren gfitte unb toarljaffte berid&t, Ijitf unb rat fljon unb
Iain$ toegs berjeityen, noc$ ic$fe betljatten, aucty berljatben fi<$ inerljatb
2 jiaren nacty bato bife bertrag* mit IjfiuStictyer toonung Ijte ju 5lug6|>urg
nit entfefcen, bo<$ in bem ainem erbarn rat ber ftat 2lug$purg an iter
obrilait unb ber urfeljb, fo bie £>ec$fteter ainem rat geben toerben unb
io fotten, atfentljatb unbergriff entity.
$)arauff fotten biefetben berorbneten obbenenten factoren in namen,
Don toegen unb jft gut ben glaubigern mit ber bermetten £>etyfteter f tyutbnew,
bienern, atten unb {eben, fo in bemetten iren regiftren unb bietyern [27 ia] fflr
ftyutbner gtaubttrirbigertoeis unb auff toartyafft, auty gnugfam retynung
15 angejeigt ober funft erfunben toerben, fie feien in ober auferljatb 9tug$purg
gefeffen, nemant auSgenomen, abjitraitten, biefetben ftyutben ju erfobern,
einjfijietyen unb gu einbringurig be$, fo biefetben ftyutbner in gfitter rait*
tung IjerauS ftyutbig toerben, mit unb gegen inen auff bie Ijernatybemett
$etyfteter ceffion gfittity unb retyttity jfl Ijanbten bSttigen geioatt unb
20 madjt fyaben, atter geftatt une bie £etyfteter, fo fie in gfittem bermigen
unb bet benfetben iren giittern berieblity pteiben toeren, barmit tjetten
Ijanbten unb tljon unb tauffen mtgen.
©oberr aber ettity au$ ben glaubigern abftyreiben unb ficfy bifen
bertrag, ber burty bad merer, tone obgemett, betiritgt, bitfeityt anjunemen
25^ertoibern tourben, fo fot ateban gegen benfetben atten unb jeben obge*
batten frauen ire borbrungen, freityait, geretytigfait unb bertoetfung be*
borfteen unb genfetity unbegeben fein, bergfeityen fol auc$ unber atten
gtaubigem ben annemenben gegen ben nit annemenben bifer bertrag an
irer bfittiger borberung irer ftyutb toriber biefetbigen nit annemenben einju*
30 ften unabbtity* [27ib] ig unb unbergriffen fein. barju Ijaben auty biefetben
gfaubiger, fo bifen bertrag ife aflljie angenomen ober noty annemen unb
jitftyreiben toerben, bebatyt, atnen ober merr botmetytigen antoatb ju ber*
orbnen, bie bon irentoegen fie gegen benen, bie ftty bed bertragS ber*
toibern , in unb auffer reddens notturf ttgltity unb retytmeffig Ijie unb [an]
35 anbern enben bertretten migen.
3um britten fotten fity bie ermetten 3 §etyfteter, Slmbrofi ber alter,
5lmbrofi ber iunger unb 3ofeplj, aud^ genugfamtid^ berfd^reiben unb ainen
6. fcetjicefcen. 9. Um rat. 11. 'obbenenten* fe^lt in 6. 14. 'aufT ereonjt au$ 6.
15. ouffer %. 16. ncmat. 19. ober t. 21. beriebiflflid). 37. au$ genfigfamli^ aib
jfi got botein f^weren, ain gelerten aib unb oerfdjteiben jc.
Digitized by
Google
230 VII. 2>tc ©frrontf toon (Siemens @enber.
gelerten aib jft got barcin fd&toeren, bag fie bon alter iter Ijab unb gfittem,
ligenber unb barenber, nid&fe Ijierin auSgenomen, tote bic namcn tja&en
migen , fyie bor bent frictyt genfcli<$ cebteren, babon ftcty entljon unb ent*
eufferen, utcfyfe, ban toie fie bic girtet umbfactyt, ifc unb linftigfticfy barfcon
netnen no<$ ijaben, unb ob ife obcr Ijinffiro, fiber furfc ober tang, id^fe an 5
ligenben ober barenben Ijab ober gfittem, fo fie bon bem iren gefarft<$er
toeis berftoffen, berljatten ober berfefytoigen Ijetten, erfaren ober befmben
tourben, ob fie au$ linftigfticty id^fe bon [272*] bem namen ober ftamen
ber $ec$fteter, tote ftc$ ba$ begeb, ererben, ober ber alt 9lmbrofi f?ec$*
fteter mit getoinung auc$ bero ober anberer erbfd^afft ober in aini<$ anber 10
toeg, ni<$t$ barin geffinbert ober au$gef<$toffen, ettoaS, toenig ober bit,
fiberleme unb ererbte: ba$ atte* fol gemeineu gtaubigern erfolgen, unb
baran ainem jeben gfaubiger fein borbrung unb gerectytiglait nit attein
gegen berierten $e<$ftetern funber au<$ atten unb jeben iu^abern ber*
felbigen gfittem re$tmeffig!ti($ ju ffityen unb ju belomen, genfeticty be&orr* 15
fteen; ob auc$ fiber ba$ Slmbrofi ber junger, Sofeplj unb Soatyim, bie
£>ecfyfteter, unb granfe $an$ ©aungartner, be$ alten 3lrabrofi tod^ter*
man, mit iren bienften unb gef<$idtt<$ait, au$ atlen jufatteuben erb*
fcfyafften ober in anber toeg, toie ba$ gef<$e<$e, no<$ flber 3000 gib. fiber*
lomen, fo fotten 9lmbrofi, ber junger, unb Sofeplj, bie $ec$fteter, bietoei[2o
fie fi$ enfd&utbigen unb ffirgeben , bafc fie nit attein ni<$fe ober toenig
aigen* geljapt, funber au<$ an obgebad&tem berberben bie toeniger fd&utb
l)aben, jebtid^er berfetben 3000 gib., aber 3oacfyim $e<$fteter unb granfe
§an$ SBaungartner ate bie , f 0 bie merer urfa<$ ber gemetten $e#fteter
berberben* gegeben unb [272b] ba$ gefeCfd^afftgett unnufcticty berfttytoenbt, 25
iegelid^er 6000 gib., namtity, fo offt fie fiber 2000 gtb. obberierter ma$
fiberlomen, biefetbigen 2000 gib. fo lang, bi$ bie 6000 gtb. erfitt toer*
ben, on atte einreb, toaigerung, au$jug, red&tbot ober anber berljinberung,
toie bie Ijie toiber befctyed&en mfictyten, ben gtaubigern obgebad^termaffen
ausjutaitlen unb fi<$ mit aibs pftictyten gegen ben gtaubigern be* unb 30
atte* anber$ in$att$ bife$ bertragS gnflgfamlid^ berfctyreiben, entrictyten
unb bejaten. e$ fotten aucty bie ife bemetten abtoefenben 3oa<tyim $ec$*
fteter unb granfc $an$ ©aungartner in berierter jeit ber 2 monaten ben
gebactyten berorbneten factoren Ijieljer bifen bertrag ire* tails au<$ ju
ober abfetyreiben, unb f oberr fie ben fetben annemen, atsban ir jiebe* [mit] 35
gegentoirtigen unb linftigen gfittem, in erbfd&afft, bermed^t ober anbern
fetten, nityfe barin au^genomen, fotang , bis bie borbenanten 6000 gtb.
bon ir iebem ben gtaubigern bBIIigltid^ bejatt, on atte red^tbertigung, ^te
4. 3n a: xoa He bie fl. in fimftigfli^.
Digitized by
Google
1530. 231
unb aHenifyalben, berbunben, berpfenbt unb ber^efft, auc$ atfer ma§ tote
9lmbroft, ber junger, unb3ofepl), bie £>e<$fteter, obberierter mainung ber*
pflicfyt unb berfd^riben fein; toa fie abet bifen bertrag in gebac^tet jeit ber
2 raonaten nit gufc^rcifcen ober annemen nmrben, atSban fotten gemein
5 gtaubiger [273a] mit bifem bertrag gegen inen unb iren erben garr nityfe
berbunben fein , barnriber fie aucty bie nactybenembt berjfl^t nit f urtragen
no<$ inen in biefem fall in ainid^ toeg ju flatten ober beljetf lomen funber
irentljatben ganfe unbinbig fein fot. tt>a$ abet bie 4 gemelten perfonen
auferljatb ber £e<$fteter namen unb ftamen fiber foticfy 3000 unb
106OOO gib,, in tt>a$ toeg ober fall ba$ gefctyectye, ererbten ober funft er*
langten, ba$ fotten fie ben gtaubigem nit berpflicfyt, obtigiert jS geben
ober barmit berbunben fein. unb fo nun bie gtaubiger burcfy bie bemetten
factored bie gebacfyten 6000 gtb., minber ober merr, bon ber §ec$fteter
fctyutben , au<$ bie 20000 gtb. eingep racfyt unb enpfangen fytben, atsban
is fotten bie gemeinen gtaubiger na<$ enpfad)ung Jeber jeit irer gepumuS bie
gemetten §e<$fteter ober ©aungartner ober ir erben, boc$ nit anberft bann
bermiJg unb intyatt bifc bertragS, quittieren.
2Ba$ au<$ bie £>ecfyfteter unb ir bertoanbten, aucty ire I?au$frauen,
funft atlentljatben oor turfc ober tang mit etticfyen iren, ber §ec$fteter,
20 gtaubigem, bie fie umb ir fd^utbe bejatt, bertoiffen ober berfictyert unb
funft mit anbern, toer bie toeren, niemants auSgenomen, ober funft je*
manb$ mit ben £>e<$ftetem au$ irem uriffen unb bebetcty bon anberer
toegen, bie in bifem bertrag ffir gtaubiger an* [>37b] gejeigt toorben fein,
bejatungtoeis, auc$ mit bertoeiffung ober berfid^erung, barju mit tauffen,
25berlauffen, berfafeungen, pfanbfd&afft ober in anber toeg bor bem erften
tag be$ monats julii be$ bergangnen 29. {ar$, ati bie genanten $ec$*
fteter ainem erbarn rat ber ftat 2tug$j>urg leibticfy aib jit got unb atten
Ijailtgen, ir teib, Ijab unb gfitter gefartid^er tt>ei$ nit ju berenbern ge*
fd^tooren Ijaben, geljanbtet unb contraljiert, ba$ aUed fotte bei feinen
so trefften unb urirben pteiben, auc$ benfetben atten burcfy bifen bertrag nit
atlein ganfe nicfyfe benomen fein, funber au<$ fie biefetben atte, aucfy ire
erben, meber bon ben £ec$ftetem, iren eetid^en toeiben, bertoanbten, auc$
ben gtaubigem unb alien berfetben erben, nrie Ijewacfy im enb toeitter an*
gejeigt ttrirt, barumb in ettrig jeit nimermerr toeber mit nocty on recfyt an*
35 gef od^ten toerben. mit bem allem fotten atte fatten gemelter fd^utben
Ijatben, fo bie £>ec$fteter gebactyten iren glaubigern fd&utbig getoeft, jtorifefyen
aflen gtaubigem, auc$ ben ermetten £>ec$ftetem unb granfe $anfen SBaun*
gartner, be$ filtern 5lmbrofi §ec$fteter tocfytermann, auc$ alien iren l?au$*
frauen, atfo gutlicfy unb genfctid^ bertragen unb bereint fein; au<$ nit
Digitized by
Google
232 VII. $tc (Efcrotttf *on (Sfcmntf ©enbcr.
aflctn ain tail gegen bent anbern, funber beib tail, aOe gtaubiger, bie$ec$*
ftctcr unb SBaungartner, au<$ bie frauett, gegen alien jegf fi<$en anbern, rait
ben [274a] bie £>e<$fteter bor ber grit, ate fie ainem erfamen rat ber ftat
9(ug$purg tyie gefd&tooren Ijaben, it (eib unb gut gebertityer toei* nit ju
berenbereu, »ie obftet, ober anber mit inen bon anberer toegen aM be» 3
bet<$ unb ttriffen bet ©ed^ftctcr mit bertoeiffung ober begaHung$n>ei$,
aucty mit fauffen, berlauffen, berfafeungen ober in all anber toeg geljanbtet
unb benfoenen, fo ife unb formate ire mitgefelfd&affter getoeffen, barju
benen, bie fte, bie £>ec$fteter unb ©aungartner, umb ir fd&utben bor ber*
fetben jeit irer gefd&toomer aib begatt, bemiffen ober berfid&erot Ijaben, i»
be$g(ei<$en gegen gebad&ten fingttictyen unb ffirftlittyeu comiffarien ate
bie, fo getreuer matnung unb [au*] I. mt unb f. g. bebetcty, au<$ beiber tail
bit, Ijierinen ate unberljanbler $o<$ bemflt getoeffen unb alien migtid&en
bteifc ffirgeioenbt, unb ju alien taitten Ijin unb ttriber, iren erben, auc$ ju
ainem erbam rat unb gemeiner ftat SlugSpftrg, barju alien berfetbems
funbem perfonen unb funft meniglfity bifer factyen bertoanbt, niemanb
auSgenomen, be^alben einfprtd) ober anfoberung, toie bad imer erbac&t
mectyt toerben, unb funber bie gtaubiger uriber bie $ec$fteter unb SBaun*
gartner fiber ben inljatt bife bertrag* fitd&en, tyaben, noc$ gepraud&eu,
toeber mit noc$ on re<$t in enrig geit, unb bag aHe$, toie obtaut, l)iu unb 20
[274b] toiber, auc$ gegen ainanber, genfcli<$ unb garr ife ateban fcergigen
tyaiffen unb fein, bo<$ atfeS ber geftalt, ob [xtif bur<$ gfttte unb gered&te
red&nung ober funft gfaubtoirbtgertoeis erfunbe , bag bie £>ectyfteter unb
©aungartner ettid^en umb ir f<$utben, Ijauptgut unb gin*, merr ban fie
inen fd&utbtg getoeffen toeren, begatt, beruriffen ober berfttyert $etteu, *■>
ober bag bieftenen, mit ben fie, bie §ec$fteter, ober anber mit inen, ben
$ec$ftetem, ffir fi<$ unb anber mit ber £>ec$fteter toitten unb bebel^ bor
ber geit her get^anen aib, loie oblaut, mit fauffen, berlauffen, bet*
fafeungen, pfanbfctyafften, bertoeiffungen begatfung$tt>ei$ unb in anber
toeg geljanbtet unb contraljiert Ijaben, an folid&en iren bejaKungen, ber* 30
toeiffungen, berfictyerungen, berfafeungen unb pfanbtfd&afften efetoa*
fiberigS unb fiber bie gema$ten contract unb inen, ben £>e$ftetern unb
SBaungartner , tt>a$ fic$ in gnfigfamer red^nung erfunbe, gugelj3rig, bet
unb fyinber inen Ijaben unb ben £>ec$ftetem fd&ulbig fein tourbe, bag
fo(i$$ ailed ben gemeinen glaubigern gu gfit, nufc unb bortail fomen fo(, 35
arxdf burcty ire berorbnete antoelb neben anbem ber $ec$fteter fd^ulben,
i>fentoerten unb unberfefeten, au<$ unber^fenbten gfittern red^tmeffiger
[275a] toete an orbentid^en gerid^ten, unber ben ain jegftid^er gefeffen ift,
11. obfltbad?ten. 17. aini^ fpruc^.
Digitized by
Google
1530. 233
ttrie ft# gepiirt, eingegogen loerben mig, beSgleicfyen toa$ bte $e$fteter obcr
anber mit men obcr hen gftttern nac$ bem erften tag julii be$ 29. jars
in ainid&en toeg, ba$ ben gtauBigern gu nad^tatt, gefarr ober Betrug ratten
mec$t, geljanMet ober contraljiert Ijetten, bag folios au<$ unfrefftig fet,
*bargit ba$$en, tt>a$ Ijie oBejt im arttlet, anfatyen: barauff foflen bte ber*
orbneten factored ic. (©.229,11), beSgteictyen tm arttlet (anfactyen : gum
britten :c.) (©.229, 36) angegeigt toirbet, pteiBen unb geljatten toerben fot.
bamit and) bifer bertrag in nrirdtticfye botgiecfyung gepractyt, foflen afle oB*
gebad^ten ber Jpecfyfteter fcfyutben, giitter unb pfenbtoart, toa bie in areft
io unb berpott getegt, atsBafb gelebiget toerben, barauff migen bie $ec$*
peter au$ unb mit serurittigen ber gtauBtger irer ifeigen gefendtltd^en ber*
toarung erlauffen toerben, bo<$ ber geftatt unb maffen, une fie, bie $ec$*
fteter,. berljatBen ainem rat gil 9lug$purg ain gefctytoorene urfeljb unb
gnfigfam berftyreiBungeu auff Borgfctyafft, ttrie ba$ gemettem rat getegen
is fein u>trt, tljon, auffrt<$ten, auc$ guftetten toerben unb foflen, barin ban
bte gtauBiger ainem erBaren rat Iain mag gegeBen I?a8en toeflen.
[275b] tiBer ba$ afle$ IjaBen fi<$ bie oBgebactyten gtauBiger, fobit berfetBen
ben bertrag, ttrie borftat, angenomen, bamit linf tiger ttriberttrit gttrifd&en
inen bertyiet toerbe, bergteictyt, beraiut unb Bettritget, 06 fi# ife ober Ijtn*
20 fflran Bi$ ju enblid^er &otgie<$ung bife$ bertrag* irrung ober mig&erftanbt
bartn gutrieg ober funft oBBerterter factyen tyatBeu ainicfy foen ober gttri*
tretyt gttrifctyen benen, fo ifco ben bertrag Bettritgt, fampt benen, fo ben
bertrag no$ annemen loerben, famentticty ober funberti# BegeBen
tourbe, bag biefetBen irrungen afle bur<$ gtoen au$ oBgebactyten lingl*
25 ticker unb furftti<$er gnaben comiffarien, nemticfyen I. mt. unb f. g.
ratlje 3oljan SetoBte , pfeningmaifter, unb Stugufteitt Sefcfyen, boctor unb
canfeter, fampt boctor SBotffgang SRemen, Buub$ri<$ter, auff gnugfam &er*
tyer unb fiirpringen ber parfljeien gfitticty, ober, fo bie giit nit berfad^en
med&t, rec$tttc$ unb enbtticty entfetyeiben toerben, unb bie partljeien bem*
3ofc(Ben entfd^ib on afle toagerung nacfyfomen unb geteBen, banriber aucty
toeber mit no<$ on red&t ntc^fe Ijanbten no<$ filrnemen fotten, atte«
getreutid^ unb ungefarb, aud^ alien falfd^ unb Betrug pterin au«ge^
fd^loffen.
3u urfunbt IjaBen bte gemetn glauBiger, fo irit bero Bei [bem] [2?ea]
35i)cr^8r«tag al^ie getoeffen, fam^t ben antoefben, bie ^erfontid^ unb an irer
jmnctySteit ftat in ben bertrag Betoitgt, bor ainem offnen notari, toie ob*
gemett, bifen toertrag angenomen, aud^ n?a« ife ber nit Beiottgenben ^rinci*
pfiten unb antoetben bifer gett gemiit unb matnung ge^eft, mit ainem
11. wiUiflcn. 14. 'wic fca«' au* b crganjt.
Digitized by
Google
234 VII. SDte (Efrrontf toon (EUmcn* ©cnbcr.
ober merr offcn inftrumenten ju beftenbigem gtauben bebeftigen uub be*
ftcttcn (auffen. bef$ec$en ju 3lug$purg am bonftag na$ tiedfrtmefc, ba*
tft bcr 3. tag be$ monats februarii na<$ Srifti unferS Ijerrn gepurt
1530 jar.
$)ife copei, bur<$ mic$ SWartm £>atyben, burger jfi 2lug$purg, aus &
fatferttttyem geioatt offen, approbierten notarien, coflacioniert, auscuttiert,
mit t>tctf fiberfefen unb bem originatbertrag bon toort ju toorten gtei$*
tautent erfunben tft: ba$ bejeug idf mit bifer meiner aigttc !janbf<$rifft.
Slinem jebfid^cn gtaubiger tft am copei bifeS bertragS geben ftorben
unb funft nemants, bci atbs pflictyt. «
(g$ l)at laum Ijatber tail ber gtaubtger in obbemetten bertrag be*
uritgen toetlen, funber ganfee bejattong ober ee e$ gar berlieren toetten,
unb fmb atfo $n%afttg bon ainanber abgef<$iben.
[276b] Stuff foti<$$ in turner jeit bife$ jars finb bor unmut geftorben
3>ofeplj £>ec$fteter$ unb granfe £>anfen SBaungartner* eefrauen1. bais
laifer Earet gen2lug$purg auff ben reid&ftag ift lomen2, ba finb bie gtau*
biger, bie ben bertrag mit ben $ec$ftetem Ijaben angenomen, fflr fai. mt.
lomen unb [Ijaben] begert, bag fein mt. ben anbern gtaubigem, toetd&e ben
bertrag nit tyaben toetten annemen, berftyaff, ben bertrag anjuuemen.
i53o. ba Ijat ber laifer atfen gtaubigem auff ben 15. tag julii, bor feinen ritenao
ju erfctyeinen, ain red&tag angefeftt. ba nun ber ain tait ben bertrag nit
roott annemen, ttacty gnugfamer ber$8r, Ijat fein mt. fiber bif en fymbet
bifd&off Sriftoffen bon SlugSpurg ju ainem rioter unb comiffarien *>er*
orbnet unb an feiner mt. ftabt gefefet.
3)er bifctyoff bon 2tog«purg §at aflen gtaubigem ain red&tag auff *
1530. ben 15. decembiis gen 9ug£purg angefefet unb berfflnbt, bafetben toet
fein f. g. perfontity rectyt jfi foremen fifcen unb atten bteif* anferen, ob er
fie berainen m3c$t. ba nun [bie] gtaubiger all bor red&t auff angefefctem
5. X>ief«r fcbfafc fe< in b. 11. 1e$t ber balb t. ber gl. 12. ober aber flan manglen. 14. ati
faifet Garel auff bem rei$*tag jfl 9lug«purg ift geweflen, finb ber $e$fleter glaubiger, bie ben wr»
trag fraben angenomen, fur tat. int. fomen unb [baben] fein mt. gebetten, bag er bie anbern glau*
biger, bie ben Bertrag nit toeUen annemen, mit urtail unb reefct ober mit ainen manbat barjfi net,
bag fie ben oertrag annemen. auff foli$# $at ber faifet am 15. tag julii alien glaubigem oer
feinen ratten ain rectyag wrffinbt , ba ift jeberman erf#inen. (81. 452»>] ba nun aUe part^den
finb uerbort roorben, unb ber ain tail &at bem t>ertrag weHen gleben unb ber anber tail weflen
baben gan|je jallung ber fdjulb, fo bajftmal fai. mt. mit anbern fd&weren b«"blen ift belaben ge»
weffen, b«t ir mt. jft ainen faiferli<^en rioter unb comiffaii bifer fae^en gefejjt bifdjoff Griflef^n
uon Qlugl^urg. in bifem jar finb t>ot unmut gefiorben 3ofep# ^ec^fteterl frau. !Pb<Hwen Abler!
totter, unb ^anfen ^ran^en Baungartner* frau, Wmbrofii ^e^fleterl totter. 18. 3m Drig.
•bie anbern glfiubiger'. 19. 3m Drig. Mnen uerf^aff.
1. ©. oben@. 221 «nm. 3 u. 1.
2. <5r tarn bcfatmtlt^ na$ Augsburg am 15. 3uni 1530.
Digiti
zed by G00gle
1530. 235
tag erftyinen, unb bcr [277*] biftyoff in gfitte 8 tag mit atlem bteig , mit
grofer mic uttb arbeit jurifdjen men ge^attblet Ijet uttb nicfyfe mtt gfitte
luttb auSrictyten uttb fie auff item ffirnemen ftonben, ba Ijat er inett auff
bctt 14. tag maitii ain enbttictyen rectytag gett Dttttttgett angefefct, foti<$$ 1531.
5 mtt urtail uttb rec$t au$j%rec$en. uttb finb atfo Ijie ju 2lug$purg att
abgefctyiben.
£)ife$ ift bie urfa$, barum bic gtaubiger fittb unainS getoeffen:
bifer tail, bcr ben bertrag Ijat angenomen, Ijat ben anbern tail, ber ben
aertrag nit Jjat toetlen annemen, Ijie bor bem fric^t fiirgenomen unb
10 tpetten n5tten anjunemen. ba Ijat ba$ frtc^t erffinbt, bag bifer tail nit
fol bejtoungen toerben, ben bertrag anjunemen, e$ fei bann ir gutter toil
barbei. bon bifem urtait Ijaben bie glaubiger, bte ben bertrag tyaben an*
genomen, geappetltert far ben faifer*
©a nun tai. mt. mtt anbern fctytoeren Ijenbten belaben to>a$, Ijat er
15 ben biftyoff bon 9tog$purg an feiner mt* ftabt $u ainem rioter gefefet1.
ber Ijet e$ geren gfittiglticty Ijie Derrictyt. ba e$ aber nit tyat toellen fein,
Ijat er am red&tag gen £)illingen angefefet, tone oben gemett ift ba tft ber
bifd&off mit feinen unb anbern raten, bie er barjfi erfoberot Ijat, am
morgen frie &u rectyt gefeffen unb l)at aber berfu<$t, ob er fie gfitigllicty
20 t>erri<$ten m8c$t. unb ba malljeit to>a$, ba tub ber bif <$off bie gtaubiger
afle gen tyoff ju bem mittagmatt unb fagt, bag er nacty bem tif$ bife facty
mit urtail unb rectyt enben unb au$fyrec$en [roerbe]. [277b] nacfy mittag ift
ber bifd^off s& Iricfyt gefeffen mit ben raten unb [Ijat] mit urtail unb recfyt
erfunbt, bag ain rat ju 9lug$purg Jjab mot geurtailt : bie partljet, bie ben
25 bertrag Ijat angenomen, [Ijab] iibet appelliert. unb ftnb auff bife$ urtail
bie partljeien abgefd^iben.
5lin rat Ijie Ijat an fant ^eter unb Wauls abent urn mittag jeit bic 28i^ini*
3 $e<$fteter bur$ ben ftatoogt unb 4 ftatfnectyt gefangen ab bem 9tatl)au$
tauffen fteren unb fte 3 in be$ atten 5lmbroft £>e<$fteter$ JjauS ju ain*
3oanber in ain ftuben gefangen getegt, unb Ijaben tag unb natyt 12 mann
ir geljiet 2, unb fyaben in bifer ftuben fte all trei fic$ ired gema<$$ ju ain*
7. Der uertrag nutrbe von etlidjen auffgefagt, ba§ ber mtux tail wolt ganfce jatlung baben unb
bee minber toil ttolt ben certrag fatten, unb famen fcie fur ain tat; ba gab ain tat ba8 urtail,
ba§ bet metet tail bet gtaubiger but$ ben minbern tail nit folt bejwungen werben, ben vertrag
anjunemen, e« roerr ban ir gutter wil barbei. oon bifem urtail &at ber' minber tail fflt ben
faifer appeUiert.
1. S)atoon toar f^on oben bie 9flebc Udalrici (8. Suit) «r. 71a : «|t. 5gutbm
@. 234, 25. 2 <tt 16 fj bcr #8<$fictter 20 ^uetetn;,
2. 2(u<$ biefe neuc ©aft ber £8$* — 58171*: 'It. Hgulbtn ben20^uetem
ftettet ISgt fld^ au« ben ©aure^nungett ber $8$ftetter filr 8 tag.' .
na^»et[en. 3. ©. S35R. 1531 f. post
Digitized by
Google
236 VII. 3)ic (S&rontt toon (Siemens ©ettber.
anber mieffen bcr natur began, unb Ijat bic ftub faft fibet geftundfeu.
unb in btfer ftuben ffat man bebt auff btc erbc getegt, baran Ijaben fie
mieffen tigen. unb jinb funft afle lamertljiren im tyau* bur# ben ftafc
fcogt befttytoffen getoeffen, bamtit bie $e<$fteter nit Ijaimtid^ barton mtgen
fliettyen. *
510 gfaubiger ftnb Don neuem toiber jufamen f omen jfi SlugSpurg unb
[Ijaben] gegen bie $e<$fteter ba« red^t ba angeriefft. ba Ijaben bie$e#fteter
ba Iain anbttoutt toeflen geben, bann aCein bor bem lamerfrictyt unb
§aben gefagt, laifer Saret unb ling [27s*] gerbinanbus tyaben inen fotid&S
pribitegium gegeben , nierten anberft rectyt [jit] geben unb [ju] nemen, i«
bann bor bem camerfrityt.
i53i. Stuff foticty* Ijat ain rat am 23. tag septembris, an ainem fampftag
ber quottember urn mittag jeit, bie 3 $e<$fteter, ben atten Slmbroft unb
iungen Slmbtofi unb 3ofeplj £>ec$fteter, burcty bie 4 ftatfnectyt an* ber
ftuben unb [be$] atten Slmbroft fym$ in bie eiffen gefiert1. ba Ijat man is
in ben eiffen ben atten SI* £>e<$fteter in ain ftibtin getegt unb bie anbera
2 £>e<$fteter bor bem ftubttn in ain gtoetb an lettjinen gefangen.
SSI*1* ^m famPfta8 ttofy reminiscere bat ain ftictyt Ijie mit rectyt erfihtbt,
anno domini 1532, bag man ber 3 $ec$fteter gut afle$, tigenbS unb
farenbS, fot berlauffen unb fotid&S gelt Ijinber ben ftatbogt tegen bi$ auff »
toeittere erfanbtnus unb befd&eib, unb in bifer mitte jeit fot man nad&
er!anbtnu$ aineS rats toeib unb linb ber $e<$fteter auffentljatten.
Stuff bife$ gegeben urtait Ijaben bie gtaubiger ainem rat band gefagtf
aber ber £>ec$fteter frauen Ijaben fiber foli<$ gegeben urtait 6 touctyen unb
3 tag ain bebad&t begert, ber ift inen gegeben toorben. bie Ijaben barnac^ »
ffir ba$ famerfrictyt geappettiert unb Ijernad&botgenbS [278b] anber ^anbtung
aucfy. ba fymget e$ noc$. bie frauen Ijaben bit irrtgfait gemactyt unb ben
gtaubtgern bit eintteg erjeigt.
1. franb it! gma$# mieffen in bet tamer began. 7. 3m Drig. 'mit ben $e$fteter\ 10. fie
feien ». fai..u. ton. re. maiefhten gevtitoifegiert jc. 17. bie 2 jungen in genuine gefenAnul
unb an eifftn tetfcin getegt. ba ift inen jft effen geben worben wie ainem anbetn gefangnen unb
ainem jeblid^en auff ain mat 7* mo§ Wfin- 22. weib unb linb : bie etben. 28. Snmma
summarum, bie toeiber fyabtn fur ^tnb ffit afle aintreg gemacr)t, bin unb ttibet appeQiett unb jum
lefrften fur bad camerfric&t, ba t$ ifr fangt, unb ift ben partfceien ob bunbert taufenb malen fl
[St. 455b) batubcr gangen, unb ift f$iet ben paitfceien a\i t?il fiber bad tcdjt unb jerung gangen
aid bie J^edjftetet an alter b.ab unb gfit wrlauffen fyabtn.
1. ?(n bem 23. tag settember in ou« be« atten ?(mtrof^ 455(^fteter« ^an«
btfem jar, tt?a6 an aim famftag, ba bie tn bie etfen, ba« ift ber pat gefengtnu*.
gUfy 12f^lug, Pert man ben altenHm* nnb Perten« 4 pattoec^t, unb be« reid^«
xo\\f $8($pcter unb feinen fun ?(mbrofti toogt gieng Dor in ^ct. 9ftantt$« (£^ron.
unb be« alten Bmbtofo $3c^pettct bru« ®. 302b.
bers fun 3ofc^t, fetn matter tyteS ©ann«,
Digitized by
Google
1531—1534. 1529. 237
2lm 7. tag julii Ijat man ben jungen 2lmbrofi unb Sofeplj $e<$fteter 1534.
au$ ben eiffen geficrt auff Ijaitig Sreufcerfljortljuren. bafetben mieffen
fie ir lebtag tigen, unb gibt in auff ain mat 3 eff en ju effen unb ain Ijatbe
mag to*w* jfi trmdEen, gen mittag unb gen nactyt, au$ orbnung aines
5 raW, unb ain rat jatt fotictye tifferung atte fampftag unb gibt fur ain matt
3 creufeer K
£)arna<$ am Ijerbft ift ber att Slmbroft £>ec$fteter in bem ftibtin in 1534.
ben etffen geftorben unb Ijat fotity grog fd^eben an ben fieffen geljapt, bag
er atfo faft geftunden Ijat, bag nemants ijat lunben bet im pteiben, au#
10 er fetbs bifen geftaudf mit grofer befc$tt)ernu$ Ijat teiben mieffen, er tyat
ben tt)otf geljapt2.
[279*] Die tefer tyie jit bem tljom Ijaben ju Sangeneiffen 3 etticty fetben unbNei.52.
edfer geljept, in bemfetben borf ift Irictytsljerr getoeffen 3ttatljeu$ (Sljem,
Urticfys ©utfeers tod^termann. bamit er fotid^e fetben on gett unber in
15 pretyt, Ijat er boftticfy bifen fatfd^en funbt erbid^t unb mit fatftyer narration
Don bem bapft ain butt jihoegen practyt, bag er fotictye fetben f ot anfatten,
beljatten unb Ijaben, toon toegen bag fie offenticty bet iren letterin feffen, in
f$anbtti<$em, uneertictyem, ljurifdijen teben, au<$ offenticty fritter unb
farther toeren unb mit bem areuproft fd^uffen unb ain fctyanbticfys, erger*
20 ti$ teben fierten, ba$ attes bon ber oberfait in bem gatfttictyen [recfyt] ber*
botten n>er. unb ift atfo unber aines fcfyauffs geftatt in ainer tootf^aut
ain teutfefyer, fatfd&er corbifan toorben, ber bocty funft bon bem bapft unb
bem atten criftentid^ gtauben gar nid&fc geljatteu Ijat, funber ganfe jtoing*
tifcty unb tut^erifd^ getoeffen. unb tyat bife fetben mit ber butt angefatten
1. fcatnad) im 1534 jar finb tie 2 jungen fyfyfitUx am 7. tag juni'i auff fcailiger Greufcertborr
gefangen gelcgt worben, ba ligen fie noefc. 7. in bifem fyerbjt ift bet alt 9lmbro|i £e#fieter in
ber gefendnufl gejlorben unb ijt fo fcfyabtyafft gewefl an feincn leib, bafj folic^en getfancf nemantS
f>at funben leiben, ber jfi im ift gangen, unb ijt im felb« au# fcfywerr geweffen jfi fdjmecfen, unb
in ber gefenfnuS fcat er im aU quottember felb$ ain jiU gefefct, roan er weU auS bet gefemfnuS
lebig wcrben. barmit Bef^tu§ id? bife fcanblung ber £c$fleter. 15. unb fcat ain waldfoifcfc, befj
jlucf crbactyt. 21. in ainer f^affbaut ain curtifan roorben, ber ba warli$ ain wolf3» [©I. 456b]
gemut b,at ge^ept. 23. von bem bapfi ober romif^en frul ge^alten fyat.
1. S)tc S3erf8fligung ber brei §'6ty bem @ettber Idngft gefiorfcett tt>ar, ^i5ren
jietter bilbet ettten pSnbtgen ^oflen n>tr toteber ettoas toon ben ©efangenen.
tn ben ©anre^nnngen ; fo 3391. 1532 2(braf)am ©^teg, S31. 607* Bcrtd^tct nnter
f. post Affre (10. Slugufl) SBI. 120b: 'it. 1544: '3nbtfeml544 j[ai^at atn r^at ju
48 guibin 2 U 2 fj ofeung fiir bte 3 Sfagtyurg on« [ber] gefenf^nus an«ge=
^ityftetter toom 22. tag maii bis auf 10. taffen bte j»en $3(^fletter, ben 2(mbro(l
tag augusti toerjert jn 12 cr. oin tag.' nnb Sofe^.1
2. @enber ^at in feiner Chrono- 3. gangennenfna^ nto. toon @c^tt)ab«
graphia na^ @rga'^lung be« ^b^fietter* miind^en. — S)er ganje #anbe( ftnbet
f^en ^Proceffe« jn ettoatgen ^a^tra'gen ft^ IJlrjer erja'^lt au# bei Wlanliti)
fftanm gelaffen. (Sr ^atte ni(^t« me^r 351. 274b.
^tnjnanfilgen. @rft tm 3a^r 1544, na<$s
Digitized by
Google
238 VII. 2)te (£$romt *on (Siemens ©enber.
unb burcty aignen geioaft in feinen Irtd^tjtpang im unbernrirfticty gemad&t.
fcm fcfytoectyer Urtid^ ©ulfeer ! Ijat fi<$ fotictyer fac$ unfd^utbtg toetten er*
jetgen unb [ift] ate ain mitte perfon au* bcfctc^cn feine* totytermann* jum
tljom fflr ain capitel lomen unb [l)at] anjeigt, bag nacty orbnung be* red&ten*
fcin tocfytermann [27<jb] totU Ijanbten unb procebieren unb ben tljombed&ent &
tyerr Wtipp Don SRectyberg2 in bifer fa<§ ffir ain titter annemen unb,
toa* er etlenn , be*fetbigen toett er geteben. ba* fyat ain cartel unb bie
tefer faft geren angenomen. bet tl)ombe<$ant Ijat beiben taitten ain be*
ftimpten ted^tag ernent, beftimpt unb barauff erfobert, nacty orbnung
be* redden* ba jfl procebieren. auff bifen retytag ftnb beibe tail erftyinen. 10
bie tcfer retyt gutter maimmg, be* uttait* ju geteben, be* Don bem
bezant gefyrottyen lourbe, aber ber @l)em ift mit ainem toerferten gemfit
unb Ijerfeen erfctyinen mit fampt feinem fcfyioecfyer Urticty ©utfeer unb Ijat
gefagt, bet tljombecfyant fei im in bifet facty ardfroeinifcty, unb [er] toet in nit
ju ainem rioter annemen; er fei au<$ be* mitten* unb mainung nie ge* 15
toeffen, unb bag foticfy* fcin fc$ioe<$er on fein toiffen unb toitten Ijabe ge*
tljan, barab Ijat fi<$ ber ©utfeer enty ferbt, bag fein antit ai^ rot ift
toorben ttrie fein l)at, unb ift atfo ber f<$tt>ec$er unb toctytermann Don bem
bezant unb tefer fctyamrot mit grofem fpot abgefefyiben. [2soa] barnad^
Ijat ain cartel foti<$* ben Ijauptfeutten be* f<$tt)8bifc$en bunb* ctaget, bie 20
Ijaben be* Sljem* f atfcfye ertangte butt, mit tugin ertangt, at^ ain nuCitet
fraffttog unb ju nictyten gefrrod^en. ba Ijat SWatljeu* ©Ijem Don bem
bunb ajtyefliert fflr ba* Irictyt gen SRotmetyt, Ijat aber nic$fe ba ertangt.
ain fotid^e tragebia mit fatfetye unb tugin Ijat er mit Ijerr SRatymunbo
gugger au<$ geibt unb triben, trie ljema<$ botgt: 25
§err SRatymunbu* gugger fyat $ Sangenetyffen ain bauren geljapt,
ben Ijat SWat^eu* Sljem ba at* ain fri<$t*ljerr be* borf* gefangen unb
Ijat in unbitticfy toiber got unb recfyt urn ain grofe fumma gelfe toetten
ftraffen unb in barju aucty netten loetten, bag er ain uneerfid&en brieff
fiber fic$ geb. ba finb be* gefangen bauren* toeib, Itnb unb frainb juljerr3o
SRafymunb gugger tomen unb [fyaben] mit grofem Ijerfcteib unb toainen im
fotid^* ctagt unb gebeten, bag er feinem aignen armen mann ju Ijitf
3. unfc&ulbia. erjeia,en, bafj er foli^S fcincm toc^tetman nit ^ettc fletatten. 6. ^crt <PtiHwcn
»on $odjetire#&erg. 22. bit 1)&Un im bifc buU »cmi(fet unb wttorfen. 23. ^ot (jen
fflejl»atl appellieTt. 9t0e9 flbttge bitfc* 9tbfa|^c* fefcU in 6. 29. biteff : Dttfc^uibung. 32. f. aigmn
armen mann: [einem l?inbetfe§, ber ba unf$u1bigH$ gefangen tig, unb er [ein renter, naturli^er
Ven fei, jfi f)\\\ fom.
1. 2Ratt$ftu« ^em war fett bem 2. 3fyittj>|> toon 9tt6fitt& toon ^>o^ett
^re 1521 DermWt mit ©tbitta ©ulger. renter
SSarnecte @. 29. @,
3a^re 1521 DermWt mit ©ibitta ©ulger. re^berg. @. ^ammr Hier. Aug. I
~ ^.551.
Digitized by
Google
1529. 239
lomm; ba$ Ijat cr men jfigefagt. auff foti<$$ tft Ijerr SRatymunbuS Sugger
in aigner perfon ju bent Sljem gangen unb Rat] in gebetten, [2sob] bag er
im feinen bauren am bem tfyuren foug, unb toann e$ ficty begeb, bag
ainer in feinem fricfyt itbertrebt, ber im jfigeljflrig fei, ber ficty fcit in
5 ainem grftfern tocrfc^utbt unb fibertretten §ab, f o toeU er im in autff er*
geben, on atte ergattnuS; toa im after folios nit Dermetnt toere, bag er
ben bauren auff recfyt am bem tljuren laug, fo toefl er ben bauren $u
rec$t ftetten in feinem aignen fri<$t $u Sangenefyffen ober Dor ainem rat
jfi 2lug$burg, ober toa er toeU. ba fyat SWat^euS S^em Ijerr SRatymunbo
to Rugger bei trau unb glauben fcerljaiffen, er toet beSfetben tags ben bau*
ren am bem tljuren tauffen, unb finb atfo frainbtity Don ainanber abge*
fcfyiben. fiber 3 tag bawa$ finb bed bauren toeib, ftnb unb frainb toiber
jujfyerrSRatymunbgugger lomen unb [Ijaben] inttriber gebetten, bager feinem
armen mann $u ljUf lomm unb im au$ bem ftod unb gefendnus Ijelf .
is ba er fott<$$ geljiJrt fyat, fyat er ft$ barab fcerumnbert, bann er fcermetnt
Ijat, bem jufagen nacty, ber baur fei fcfyon tebig, unb fie getr&ft, bag fte
fyaim gangen, er toefl toeg fucfyen, bag ber baur am bem tljuren font.
£)arauff Jjat fi<$ Ijerr SRatymunbus gugger lurfeticfy bebad^t unb berat*
gfd&Iagt mit bifen, bie bei im ob bem [28ia] tifcfy finb gefeffen, §anfen
2o9fietten *, SQBifljafat fttftat, SerontmuS SRemen unb anbern bur gem. mit
bifen unb feinen fnectyten ift er $u SlugSpurg ausjogen unb $at jfi im
beriefft Sonrabt Don SRot unb ift mit getoapnoter fyanb jfi Sangenetyffen
bem 3Jlat^eu^ (Sljem in fein IjauS gefaCen unb l)at feinen bauren mit ge*
toatt am ber gefendhtud genomen unb in fein $am fyeiffen fyaim gan unb
25 fyat bed (Sl)eut$ i>ogt ba gef angen mit im gen ©egingen geftert unb l)at in
ba t>on ftunbenan feiner gefendfous lebig jelt unb im be&old&en, feinem
Ijerw, bem (Sfyeut, jfl fagen, er toeC erbarer unb beffer fein bann fein Ijerr
2. jfi bem ttu^Hdjcn teutfctyen curbifan gangen. 12. nactybem ber (Sr)em oil jtoljjer unb u»»iger
wort t)at gctriBcn, t>crf»radj unb cerbfifc cr mit auStructten worten ten 91. $., ba§ er jc. 17. am
3. tag barnadr) ift bie frau, finb unb frainbfdr)afft bed gefangen Baurend wiberumb ju meinen
^er^lieben unb ginfligen t)errn unb eater, Ijerr iRatjmunbo Sugger, fomen [S(.459»] unb [^at] wiberumb
wie t>ormal« gebetten, ba§ er feinem aigen man , unfdjulbigflidr) gefangen, jit tyilf fern, barab f cr;
ber guttig l)err 9lar)munbu« tl>ct Ucrrounbern, ban er glaubt, wa« im ber Sl^em mit worten Ijette
jftgefagt, ba« r)ct er fd)on mit ben wercten erfilt, unb troftet bie gfitte, arme beurin, finb unb
frainb Daft wol unb lie| fie atfo abfaciben. 25. unb SWat&euS (S^em »ogt ^at er mit im ge.
fangen gen ©egingen gefiert, wel(!r)en er t>on ftunbenan bat lauffen lebig bin»«flt gan, mit bifem
bc»el$: *gang t;in jfi beinem ^errn SWat^eu« ($r/em unb fag im toon mir, bafc i4> in folid)cr facr;
wen Boffer fein ban er unb n>el nit alfo trufcli$ unb W\$ t)anblen wie torn r)crr mit meinen
Baurren Ijat getjanblct1.
1. @ein ©Ubnifi toon £an$ ^otbein ©. ©otbein @. 76 II Mx. 148. (Sr flarb
beflnbet |l^ im #utfetflu$fafcmet ju am 6. 2)ec. 1536. ^raffy Epit. Aug. I
©crttn (!gl 2«ufeum). ©. SBottmann, ©.271.
Digitized by
Google
240 VII. 2)ic tyxonit toon (Siemens ©cnbcr.
unb nit atfo trufefi<$ unb ftolj tyanblen, toie fern fyerr gefyanbtet Ijab mtt
feinem bauren.
3n mitfer toetl, ba bet (Sljem fott$d getoar ift tootben, ift [er] mtt
fcinem f<$toec$er Urti<$ ©ulfeer unb anbem feinen frainben ffir am rat
gangen unb [Ijat] ben gugger auff bad ^Sc^ft unb Ijefftigeft bercfogt unb fcer* 5
ungftmpft, unb finb aC mtt ainanber flberlomen unb t>erainbt toorben fiber
ben frumen tyerrn SRatymunbo Sugger tote §etobed unb ^fytatud fiber ben
unf (tyutbtgen tob Srifti , unb toad ir gebandfen unb gemfit, tote fie Ijerr
SRatymunben in f<$ma<$ unb not bre<$ten- unb toad 2lnnad, ber f#toec$er
Satyplje, ganfe mit gifft beraint,bad ift ber ©ulfeer unb fein tod&termann, 10
f 0* [28ib] ftd&er geftatt mit neib unb Ijafc bergifft toiber ben frummen, gofe*
ferd^tigen tyerrn Sftatymunbo, bafc fie nit toaffen betratyten, toad fibeld inen
mit ber jeit baraud enforingen mik$t, ober toad gutfyait fie box Don ben
gugger enpfangen Ijetten, funber afletn, bag er gefefymectyt tourbe.
$err Sacob gugger Ijat Urftd&d ©ulfeerd fcfytoeftertod&tet ju bens
ee geljept 1 unb im bit gfltd unb frainbfctyafft erjetgt unb ftefe bei im ob
bem tif<# gel)aften, l)at au$ feinen fun SQBattfyer ©ulfcer &on bem Ijendfer
errebt, ber graff SWajimitian Don ©ibenbevg ju Sndprugf 200 fl enpftert
Ijet: ben Ijat Ijert 3acob gugger felbd perfonticty bem ©ibenberger aber*
betten unb erlebiget. urn bife unb anbere gutfyait, bem ©utfcer unb ben 20
feinen betoiffen, Ijat er toibertegung erjeigt, toie bie maud in ainer
t&fd^en, feur in ainem mantel unb bie fd&tang in ainem bauti), unb Ijaben
3. Gemald unb ber bogt ju feinem t)errn fain , b,et er roiffen , wie fcerr 9tot)tnunbud Rugger mit
bem bautrcn ge&anblct $et, [®l. 460*] unb b. et barauff feincd fdjwedjerd Urlicfyd Sulfeerd unb an*
btrer ftainb rat, wie er moc&t tyerr (Ratymunben Rugger wiberwiUen beweiffen. bie waffen mit
item rat all ainljeUig wie £erobed unb <Ptylatu8 fiber ben unfct)ulbigen tob Grifli, alfo ft* fiber
ben unfct)ulbigen tyerr JRatymunben Rugger. 15. flkrgaffen ba allc gfitfcait, bie ben 6ul$ern oon
ben Buggern bewiffen wad worben, unb ba§ Ijerr Sacob Rugger bed Urlidjd Sulfcerd fun fflaltbci
oon bem galgen erlebiget bft, ber bei graff 9Ra;imilian ton ©ibenberg bienet unb im ju 3nfprugt
200 fl geflollen b.ct, unb im wolt feine re<$t lauffen tb.on, welc^en l>err 3ucob Rugger pcrfonli^
burd) fein futpitt [33l. 460^] b. ie in bed 6(^cllcnbergerd fyaui bem graffen ^at aberbetten, lebig
gemac^t unb aud forgen gepra^t. Sibilla 2lrfcatin, bed 6ul^et« fc^wefter totter, bie vox b^rr
3acob Rugger ju ber ee bat geljcpt, bie b,at iren man, (Sonrabt 9tc$linger, unb ire frainb 6ul^er
unb Sbem barjfi and) fafl geraifet, ba§ fie Ijcrr IRaljmunben wiberwillen begangen, ^at and) alter
trcu unb eer an im toergeffen. ed wcrcn arm Suiter unb %x$at geroeffen, »a bie Rugger nit rotten
gen>effen, ftnb on unberlaufj imcrjfi ba ju tifdj gangen. unb ba fie iren rat baben bcfc^loffcn n?ie
bie ^erobianer unb tp^arifeier, wie fie Sefum in feiner reb medjten oerfad^en, (931. 461*1 alfo fie,
wie fie molten nun faft Ijefftig b.err JRar>munbcn Rugger oerfagen unb uerclagen, aid (jette er
ubermafj frcffenlic^ geb.anblet, unb giengen jft ben burgermaificrn unb ocrclagten in. unb barnatb^
famen fie mit ainem rebtner fur ain rat unb oerclagten in nod? Ijefftiger unb perfadjeten ainen rat,
ba§ fie 250 fugfne^t beflalten -, bie socmen mit etli^en flatfelbncr gewappet b,ie jfi flugdpurg aud
unb [fatten] 2 farrenbi$d mit inen, unb toiften bife fufjtne$t nit, »a fte folten b^iniie^en ober
roiber roen fte folten jie$en.
1. @ibttta 3trjt (felt 1498).
Digitized by
Google
1529. 241
<rin rebner beftett, bor atncm tat ir fa<$ bcr mag fflr getegt unb betoegt,
bag ain ration ftunbenan 250 fugfttectyt $at beftett, mit iren fetbnew
unb 2 !arenbi<$fen Ijerr SRafymunben Sugger jfi fad&en1, uttb Jjaben bie
fitglne^t nit getoift, [282a] toa flc foflctt tyinjiedjen ober tt>ibcr toen. uttb
»ba fle flttb att« ber ftat jogen, Ijat matt men bebotctyen, bag fte ftc£ tegcrett
jtoifctyen ^ferfen unb ©egingen unb mit liftigfait ad&t $etten, bag ftc tyerr
JRatymunb gugger gefangen gen 2lugdpurg pretyen unb bed STOatfyeud
<51)em bogt bon ber gefendnud ertebigeten. fotictyd fflrnemen ained ratd tft
ftatljerina £)orftn, Ijerr SRatymunben guggerd eefrau2, geioar toorben
10 unb fyrt im Bet atnem merger, ber aiflenbd fyat mieffen reitten, am brieff*
tin jfigef<$i<ft, fotictyd anjetgt unb getoarnot, bag er bon ©egingen an
ain fid^cr ort jte<$, er toerbe funft gefangen. ba tft er on oerjug ju ®e*
gingen Ijimoegljogen unb tyat bem bogt bafetben bebotctyen, toann man in
fud^ ober na$ tm frag, fo fol er fagen, er fei auff bem gejatb unb toerbe
is auff ben abent toiber fomen. ba nun ber ftat fefbner burc$ tr fyecty er*
ffiren, bag fte geefft toaffen toorben unb fyerr SRatymunbud gugger nit
auff bad gejaib funber gen SWitf&aufen toad joctyen, unb bed Sljemd bogt
t>on ber gefendnud lebig toad unb bem gugger ntt flbet rebet funber lob
unb eer na<$fagt, jo$en fte afl fyaimUcty unb ftitt, nit toie bie figljafften,
2on>iber gen Slugdpurg, [282b] funber toie bie flictytigen, nacty ainanber,
2 ober 3 mit ainanber. oit unber ben befteften fugfnectyten bie fagten,
toann fte Ijetten getoift, bag fte toiber ain fotictyen guttigen Ijerrn fotten
jie<$en, toann man in 10 f5(b tyette geben, toolten fte ed nit tljan Ijaben.
man Ijat ainem jebti^en ffigfnectyt 16 creufcer $ ton geben. ed toad bie
25 gemein fag, bag nit am rat, funber ber 6l)em Ijab bie fugfnectyt mieffen
befelben.
SCuff bife jctt finb ju 3lugdpurg getoeffen linig gerbinanbud rfit, graf
©abriet bon Drtenberg, Jjerr $and Seubtin , pfeningmaifter, unb boctor
3ott, unb tyerfeog SBityatmd bon ©atyren rfit 3. bie finb in namen irer
soljerw l)ie ffir ain rat gangen unb [Ijaben] ainen rat gebetten, bag er nit ju
9. ©oli<$* furncmen ift b«" JRapmuntu* tfuggct gtwarr roorben bur<$ fcin cefraucn Jtatyatina
Dorfe. 13. »cgt: bauipflegcr. 17. gtn SWidbaufen : anberfiroa. 30. unb fur fcerr (Rat>»
munben Stiver gotten, bag itn ain tat folidj« nit jft argem auffnem, ban ti fci ©on im nit
fctf(^td?tn ju na^tail obtt veia^tung a\mi rat*, ban tr fei btreit, fie al* [cine tjtrun ju balttn
unb }B eaen, wie er bi* tyeber alwtg bob get^an. itn ^ab abet milfaden, ba§ SWat^tu* ($(?rm
fcin jufagtn nit ^ab gcfcaltcn unb fcin baurcn unf^ulbig unb unbitHdjer wei* in bcr gefendnu*
1. »9i. 1529 531. 77b f. na^ j0- gab fi$ on not^/
hannis evanff. (1. 3aii. 1530): 4it. 137 2. flat&arina S^urjo.
gutb. 1 it 1 B fur ben gfia totbet »av« 3. @. bte n8#e Slum.
mnnbud guggert ftybe jtt iWi^auien.
6tabtc(^roni(cn XXIII. 16
Digitized by
Google
242 VII. 2)ie Gtyronif toon (Siemens ©enber.
n>ibcrtt>ttten anncm tyerr SRafymunben guggerd fanbtung, bann er fofic$d
nit ju nribertoitten obcr fceracfytung tljan $ab, unb [er]erfenu ainen erf amen
rat fur fcinc tyerrn unb [fei] benfetben cer unb bienft ju betoeiffen ur*
pittig, tote cr bann Bi^cr fyafc tljan unb Ijinfuro auc^ ttyon toefl. bad
Jjab aber in Derbroffen, ba{* im bcr Styem Ijab jfigefagt, auff fcin manig* *
&eltig erpietten, er toett im fein bauren aud ber gefendnud lauffen ; bad Ijab
er nit geljatten no<$ ttyan. barum, and grofem mitteiben [mit] bed bauren
[283&] toeib unb finben au<$ frainben , bie atfo jfimerlicty getoainet unb
leib erjeigt Ijaben Dor im, bag er barburcty betoegt unb &erurfa$t fct
toorben, feinen arnten mann ju ertebigen, unb funft aud lainer anbereio
24. *ug. urfacfy &on im an fant Sartljotomed tag getyanbtet fei toorben. ob to
aber Ijerr SRatymunb gugger fyxoa* ain toenig ju toil tyette ttyan, bag ain
rat an$ fiirbit I. mt. unb f. b. foti<$d inen ergebe unb na$(auf?. folic^d
f)at [ain rat] inen jugefagt unb genfettcfy ergeben. barauff bie botfd&afften
ainem rat tyaben band gefagt unb [finbj barmit abgeftyiben. «.
31. stufl. sin fant Sartljotmed actyteten ift Ijerr SRafymunb gugger gen 9fogd*
burg lomen unb mit feinem bruber, tyerr Sntfyoni, ftlr ainen rat gangen !
unb ba ain fange jierlicfye reb ttyan unb erjelt, toad gutljait er unb bie
be$alten, unb fei barju bemegt toorben bur<& ba# gro& leib, weinen unb clagen bet gefangen
bauren eefraucn, finb unb anberer iter frainbfd)afft unb )ab in aul [931. 462»>] barm&erfrigfait an
fant Sarttyolotntf tag auf bet gefenefnu* genomen, unb tyctten barauff ain tat bitten, ob ben
{Ratjmunbu* Sugger efcttat ain wenig in bet fad? f?ette jfi til t&an, ba§ man it foliebl bit woltt
anfed>en unb [in] ungefhafft molte lauffen fcingan. bad i(t inen jugefagt toorben; ba finb fie mit
gtofem baneffagen wtber abgef$iben.
18. unb &at ba ain f$one, lange reb tban, »a# et unb bie feinen jfi gemeinen nufc bifec flat bie
getyan $etten, [91. 463*] unb ju ainet wiberlegung begegnet im ain folic$*. unb feffen ba etlieb
in bem tat, bie oon im unb [ben] feinen meten rei<& gemadjt motben unb von leib* gev&iltcfcit
etlebiget ic. fiber folicb* aUe#, [olivet etjeigte gfttbait, ift im oon ainen tat gefdpfft toorben, ba|
et belfelbigen tag* folt auff ©eginger tbotrtbuten gan unb attein, on aQe gefelfdjafft unb }&•
gang, ba oleiben, bil im ain tat fdjieff, bag et au* bem tbutcn wibet bairn gieng. auff bifen tag.
all fjett {Ratomunbu* gugget ju nac^t bet geeffen, b«t et baroot in ain fatnietlin etliebe biee^lacb
unb btieff §uainanbet (laubet , ben gab et feinem fametet €igmunb jfi ttagen, unb [91. 463b] nam
oon feinet ftaucn ain gftt na$t unb fagt it nit, ma et molt fein gan, unb gieng in tfeuten. ba
ift er allein toltben 4 tag unb nicfet, bi* an ben fampftag, unb man im bet Sigmunb bal effen
unb trineten »raebt, mfift et barnacr) wiber binwegfgan.
1. Uff 31. tag augusti anno jc. tt>tb«rfcfetg fcetmfeu, bag ainen erbern rat
1529 tfi die^munbu« gugget »or rat^ nit n>entg fcefremben em^fangen, ftc^ aud^
aid erforbert erf^tnen, unnb tme burc^ bermaffen ju ^anbten bet tme nit fur*
$erren burgermoifter 9le(tUnger unge- feben unnb befe^alben ainem erbent rat
farlid^ nad)»olgent mainung furge&alten ju bef^ebner t$at tcol ernftttc$ ju r>anb»
n>orben: n?te er, SReijmunbuS gugger, len geburte, jebod) au« fur^it erberer
toergangner tag &ilfaltigclt$ unb nter ^erren unb in anfefyung (etna perfon
bann in atnen tceg im b«nnbel, ber ftd^ unnberlaffen tcorben, unb were ain« et»
atoljcjen fein unnb 9Jcatbeu« D^em« ju- bem rat« aU feinet oberd)ait betoeld)
getragen, unanaefe^en feiner burgetli^en unnb gefcba'ft, ba6 er toon toegen feinet
toflid^t gc^anbelt, fi(^ ungetyorfam unb [©1. 10*>] uberfarung burgerlidjer ^flid?t
Digitized by
Google
1529.
243
fcincn gemeiner flat StugSpurg crjcigt unb betoiffen Ijaben, unb toeren
aucfy ba gegcntt>trtig etU$ be$ rats, bie bur$ fie toeren rei<$ toorben,
au<$ tr etlicfy bon geferttcfyatt tre$ tebenS unb anbern geferftcfyatt cttebtget
toorben, urn toetctye gutfyait ju ainct tmbertegung unb erfantnus tfe fo(t<$$
5 im were Benriffen toorben.
SDarauff Ijat ftcty am rat unberrebt unb atte erlanbtnus In guttem
ju erlennen unb feebtnden Ijinber bie btyir gefefct unb bie Ijerrn [283b]
gugger tmber geforberet unb l)ert SRatymunbo gebotten, bafc er besfelbigen
tags na<$ bem nactytinaC auff ben ©eginger tljuren gang unb ba aCein,
io on alien jflgang, 4 tag unb nacfyt Ms an fampftag bctetben ift (man Ijat *• sept.
in auff ben tfyuren gelegt bis auff tmberrteffung aineS ratt). Ijerfeog
SQBHljafat toon ©atyren Ijat ainem rat toon Ijerr SRafymunbS gugger toegen
geftyrtben unb ift am fampftag in ber 10. ftunb ber brieff ainem rat fiber* 4. etpt.
anbtnmrt toorben. ba Jjat ain rat bon ftunbenan fyer? {Ratymunbo ju en*
15 fatten1, ba§ er fyaimgang, unb [in] fetner gefendnus tebig jelt. Ijerr SRaty*
13. $trgoa SBityatm toon 99ai)ten f$rib ainem tat fcie ain brieff, ba§ man $ett 9)at)munben ftugget
auf bem tfouten lie§. fobalb berfelb brieff eetlefen watb, ba ©etfdjfiff ain tat »on ftunbenan,
in bet 10. ftunb bed tag*, ba| tjerr JRatymunfcui Nugget bet gefendnuS folt Iebig fein unb in fetn
$au# fyaim gan. abet et pUb batiibet im tauten Bi« na$ toefpetjeit; na$ bet 4. ftunb gteng et
etft au* bem tauten ; er mi ain afit ctift, ba* entgalt et.
auf am ttyurn geett unnb nit tyerab f omen
[ottc, hue toerbe bann fouty* bomt ainem
erbern rat tt>iber bergonnt, bamit tytnfiiro
baS unnb bergtetctyen uberfaren bernuten
belibe, unb alsbann berrer ftraff gctt>crtig
fetn. barauff 9tajmunbus Rugger auf
ben ©Bgginger ttyorttyurn, fo ime anjaigt
toorben, $ geen angelo^t unb bem fur*
&alten gnfig $ ttyun fnty etyoten. fflattys*
beer.
1. Uff ben bierten tag septembris
anno etc. 1529 tyaben au§ betoctc^ meiner
tyerrn ber burgcrmaifter, [bet] ratfdjreiber
iutb©anS2Rair, ratsbiener, bemfremelten
fReijmimbo gugger auf egcrtirtem ©eg*
ginger ttyorttyurn im ftublin nactyuolgennt
maiuung anjaigt : ber burttyteu<tytig, tyoa>
geberen fuift unb ^err ^err 3H3il&atm
5«^og in©airn, metngnebtger bnx, ^ete
aineu crbern rat^ fetn, 9iei?muuben
gugger«f falfccn,tne ber tbutnfitaff ju cr*
laffen, ntit furf^rtftgenebigcU^ evfudjtK.
unnb toienjoU bie fcemelt ftraff toittet^t
rt ober nicest lenger gewertfaben, jebed)
gefe^en p31. I la] bc'mctW metuS gucbi-
^ctren f^retBen unb filrpct^ unb ben*
liyifnjiirftltd)en gnabeu jfi nun*
fclin^ete uuub ftelte a in
erber rat^ ine#gugger, btefert^urnfiraff er-
laffen, bo^ ber gftalt, bag bet fcinem too*
rtgen angioben unb ^fltd^t bejteen unnb
Beleiben, atfo toann am erber ratty ine er*
forbern n)urbe, bag afsbann er ge^orfam-
l\$ erf<$etnen unnb Ferrer tyannblung
unnb ftraff getoertig fetn folle, tt)el(tye«
anjatgen 9le^munbu6 guggec mtt un»
bertentger bantffagung angenomen tyat.
Uff 11. taa flftT»t.Ainbris anno etc. 1529
ift Sletjmunbua gugger abermal« toor rat
erfc^inen unnb burtty tyerren burger-
matfter ime bem gugger naty atterlat? er*
jelung ber gf^idjt unnb fetner geiibten
tyannblung nut entn>(Jrung be6 Otyem«
gefangen unb nit tmberfieflung beffelben,
and) teas nttfjfatten ain erber ratty ob
fetner uertyannbtung em^fangen unb ficty
folder ungetyorfamen Bet tme nit toerfetyen
tyete, unnb auff ermtfUtcty metn« gnebigen
tyenn tyerren tyer|og 3Dtltyalm«in ©aim jc.
[531. lit] unb annberer befttyetyen furbettye
btfc na^toolgennt ftraff toerfiinbt, anjatgt
unnb auferlegt toorben: nemli(ty bag er
bcm;Otyem fetnen fttyaben. mtt aufftoffung
ber ttyuru, fd;Ioffer, ftiJd unnb annberm
in entn>8rung be8 gefann^nen ime $uge*
fttgt, ablegen, erftatten unnb tciberferen
16*
Digitized by
Google
244
VII. 2>ie (Styronif toon (Slcmend @enber.
munb tft abet no<$ barfi&er Bt6 in bte Dtertcn ftunb bettfcen, ba [tft] cr
erft Ijatm gangcn l.
au<$ ettlicbe tyanblungen gutter bet bem
burgermatfter gefd)e<$en. iiBcr bad afles
fo toolt bocty ber gugger fcin groffen ge*
toalt alba erjaigcrt, tote er bann bor aud?
an (Sonrabt Sftectytinger unb fetnem toeib
Begaugen, bte er in ber fiatt altyte jft
$ugSOurg nut getoalt unb getoaffneter
tyanbt burd) feiue biener jjenottrungtunb
bejnmngen, bag fie atnanber netnen
mueffen unb bind) baffelb nemen bte
fraum gefebet£t, bag fie $toaiufcigtaufenbt
gulben oerloren ; bcsglcid/en fo t?att fte
ir lebeulaug in bem fdjenen tyaud, fo
3«tg tftnigdflpergergebaut, fantpt cttlidjcn
garten uno filbergef<$tcr, fo ir [531. 1 24a]
oorriger man, 3acob gugger, ir oerorbnet
bat [getoolmt], baoon fte burcty getoalt
aid getrungen toarb, nnb funfl oil gtoaltd,
fo er unb bie anbern gugger triben tyetten
unb ungeftrafft bliben tft. alfo oerrnaint
ber gugger, ed folit im bad aud) alfo
fjingeen, man berft in nit anfectyten, aber
SOGattyeip Of?en fijam fur am rbat,beclagt
jtcty fottietyed getoaltd. alfo lieg ain rfyatt
tren bauptman SBleigen fnedjt annemen
unb etttid; til^fen jSerlctyten unb fdjtdtyet
ju bem gugger gen SKid&auffra, bag er
tn angefi^t big brteffd bem Dl;en feine
gefangue lebig lieg, nnb muojt bem
SGBolff oon gretyburg angeloben, bag er
fid) fiir ben ned;ften rtyat flellen toolt, unb
too er bad nit getfyau , fo tyet man in mtt
getoalt aud SDJtd^auffett genomen unb
fencfljUd) fambt alter feiner gefelfctyafft
herein filern laffeu. uub tote cr ju mor*
gen fl;ant, ba fbam er mtt oil groffen
tyerren auf bad rbatfyaud, toolt fSr ain
rljat, bag er aud) %t, toolt fein tyanbel
oaft guot madjen. aber ed fctyuoff ain
rtyatt mit im, bag er auf ©egginger tbum
geett folt unb ol;n a in 8 rljattd totffeu
unb toitfen nit tyerab, er folt aud) nic*
manbt auberft bann ain fnedjt $S iin
laffen unb toeitter nit. alfo bltb er etlicty
ta$ barauf, uub ton urfad) meg en toarb
[931. 124t»] er tyerabgelaffen fiir ain rtyatt,
ba ftraffet in ain vtyat umb getyen ofen
ftain auein oon bc3 Oljend tyanbeld
toegcit unb toeitter nit. aber bie baub*
lung mit ben 6^ en ift toarlictyen trainer
anbern ttrfacty gefd;ed)en , bann bag gug*
ger ben £tyen mit getoalt tringen toe lien,
bag er tm frmgeuueuffnacty jit fljauffen
geben nut eft, bann eivgugger,fol(^« gertt
ge^abt ^ett;
fotte. jfim annbern, bag er ainem erbent
rat^ ju aitter gegen feiner unblirgerlic^en
oer^annblung gnebigett jlraff je^en iJfen
maurjtaitt ait ber ftat ge^aii entrtc^ten
unnb bejattett mit bem befc^lus unnb
anbang, bag er foldf>e jhaff in anfe^ung
feiner biJfen ljannblung ju gfitem band?
annemen unb fu$ furan al« ain ge^or*
famer burger gegen ainem ratty tyalten unb
erjatgen , toie ime gegen feiner oberctyatt
geijmrt unnb jfiftee, toelctye praff &fi tool»
cjictyen unnb berfelbenjugeleben Wetmtun*
bus gugger angenomen tyat. 9fatty8becr.
1. (S« lotynt [\$, urn (Senber* @r*
jatylung ju controllteren, attcty eine anbere
2)arfleUung bed #anbel8 ?u b^en, San*
genmantelfctyeStyronif [»1. 123»] : *3tcm
toie man gait oon ber geburt (Styriftt
1529 jar ba begab e« fi(ty , bag ain baur
gfie Sangenneuffnacty ain anbern bauren
bafelbft btnbertoertlingen mit ainem
beuctyel fctylueg. berfelb baur toar funft
aucty irrig unb toibertoertig unb fag auf
ainer ftflb, bie geberet bem 9le^munbu8
gugger sue, unb ift erft bei toenig jaren
biefelb folb gen Jangenneuffnacty bauet
toorben. ba lieg 5Ucattyeu« Otyen M ber
gerid)t$tyerr bafelbft benfelben bauren
factyen unb in fein ftodty legen.
ba unberfiienb ftcty bcrr SRemunbuS gug«
ger, ber toar jue 2Jiidtyauffen , ba« er erft
furcjltcty baioor oon SBolff oon gret^burg
gefaufft tyet, unb bractyt ettlictye i)ferbt
auf, beSgleictyen tyet er oil jue fueg, unb
lieg fie tyinuber geen Sangenneuffnacty
giectyen unb fuel aid getoatttgclictyen bem
£)tyen ein mit gar groff er ungeftimigltyett,
erftieffen unb ertyeuen bem oogt bret ober
oier ttyiircn auff mit getoalt, iiber bad
beroogt ftcb erbott aufjutbfin, bad tyalf
ailed nit. alfo ftyamen fie aucty an ben
jtodty unb jertyeuen ben ftodty, [SBl. 123^]
aucty iiber bed oogtd erbietten, bag er in bie
fcbliff el geben toolte, unb namen alfo ben
gefangnen aud bem ftodty unb ftengen
bem Styen fein t>ogt unb nocty ainen, ber
bed gefangnen getyiet bet, banb fie unb
juert fte alfo gen 9J2id^auffen; bad toar
jtye ain groffe, getoaltige banblung, ainem
mit getoalt unb getoaffneter tyanbt alfo
einjufallen unb toergtoaltigen iiber unb
toiber ben lanbtfriben, bte bunbdaini*
gung unb toiber, alle burgetlictye ^flictyt
unb aibt , bann Dtyen unb gugger batbe
burger gu Slugd^urg toaren; ed toaren
Digitized by
Google
1529. 245
SMe je^ntaifter gu fant Urti$, £>and SRubotff, 3Rar$ 3Mer unbMei.51.
fiinfc ©nugeffer, Ijaben aud aigem mutoiflen auff bed ctofterd grnnb unb
boben bafetben auff bent ftrctyoff am fyaud bauen bem tuttyerif^en pre*
biger. unb an fant ©tymon unb Subad tag Ijaben bie ged&maifter an$ 28. o«.
satgncm gtoatt btc bljir ju bent prebigftut ju mtttagjett auffgefctyloffen
unb ben ^rebtgftfil unb [bie] fd&tiffet bargu bent lutljerifctyen prebiger
©otffgang SW., ba jfi prebigen, uberanbtmurt. fotutye fctytiffet fyaben bie
gectymaifter tiberlomen Don bem tutljertfc^en pfarer ju fant Urltcty,
£>anfen ©<$miben. [284a] natf) foli^em Ijaben bie lutl)ertf<$en am
loerften fumptag bed ab&entd, fo ber consent bie preim, terfe unb [bad] 28. <rPo.
. ampt tyaben gefungen, fflr unb fur, frauen unb mann, antf) gefungen,
unb fyaben beib tail unber ainanber gefungen, aid toere ed in ber 3u*
benf<$ut.
£>erfcog ffiitljafat Don Satyren unb pfatfegraff Dtlj $ainri<$ ju 5Reto* aw. m.
w burg * tyaben amen rat gu Slugdpurg fc$riffttic$ gebetten, bafi fie abbt unb
consent gu fant Urtid^ in bebetcty Jjaben unb bei iren freiljaiten befctyirmen
unb ^anb^aben unb ben tutljerifctyen aerbietten, baft fie ba toeber abbt
no<$ consent in irem gofebtenft n>eber irren nocty Ijinbern ober efetoad neud
anfactyen. ba Ijaben fid^ bie burgermaifter enf<#utbtget, fotictyd Ijaben bie
2ogec$maifter on ir toiffen unb bebetcty t^an.
Sim 15. tag decembri8, in ber 9. ftunb, %at ain rat gu bem abbtaei .m.
4. fcaben aut roiberroiflen unb aignen ffiratmen auff be* gofc^aul aigen grunb unb boben auff
bem firdjoff ain fjau* bauen (aid fit furgaben fur btn tobtengrebet), barein fie ain lutbetifdjen
prebiger ^abtn gefefrt. 910(1 flbrige fc< in b. 20. barauff ain rat anbrrourt jfi geben, ain
bebadpt begert $at ; ban bie burgermaifler feaben fid? bait) or entfdjul* [991. 464»>j biget, bafj fie nit
toiffen fraben gefcept umb folidje ber jedjmaifier fcanblung, unb bafj fte folidjl fcaben t&an on ir
to iff en unb tjaiffen. ba bie jedmiaifier folid)* ge$5rt t/aben, Ijaben fte bei 100 manen bed pfarr*
tolcfl, lautttr lut&erifd;, jft incn bcriefft unb ratgfcblagt, toie fie bie miner) mlitn nibertrudfen,
unb ainem rat filtr;alten, bap bei prebigbaui , ber firdjoff unb pfanljcff ber ltd) jugeborr, bar umb
migen fie ba abprcd)en unb auffbaucn nadj irem gefaflen, unb (anb »on ircm furncmen nit roeQen
abjlan. barauff i)at fid; abbt unb conocnt »ot ainem rat proteftiert, ba§ foli$4 mit geroalt auff
grunb unb boben bei go^^aul gebauen [91. 465*1 roerbe , unb barauff fid; redjt* trbotten vox fat.
mt., aud; »or (n. re. mt., »or bem camerfridjt, »or bem fdywdbifdjen bunb, tor ben pfalfegraffen
am JR^ein, oor ben tyerfcogen oon JBatiren ober oor bem bifdjoff oon ^tuglpurg; fcat aber nidj^
baimit tunben erlangen. 21. 3n ber ^anbfcr)rift a r>ei§t el, offenbar irrigj 'an unfer liebe
Sraucn geputt abent'i in ber Chronogr. ^ei|t el: 'in Tigilia vigil iae natiritaiis Cristi'
(23. 3>ec). 21. Mm 15. tag dectmbriw tyat ain rat bie jedjmaifter unb ba* pfarroolcf beriefft
unb incn fuige^alten bed abbtl unb convent! clag , aud; ber furflen brieff oerlefcn ; ba ftnb fte
nod) ungeftimet geroeffen unb [^aben] gefagt, folidjl ge^orr adel ber jedj jfi unb nit ben mind;en. am
bailigen weid^nnaijt abent, in ber 9. flunb oor mittag, bat ain rat ju [SI. 465»>] bem abbt unb
convent gefdjicft boctor ^eijttinger, SBil^alm (Redjlinger , ber roeber junftmaifter SWangen €ei)J>en
unb ber fectler junftmaijier, ben GljfeUn. unb boctor ^etottingcr tl>ct bie reb unb real faft ^efftig'
unb abbt unb content fcette unreblid; gebanblet unb $ette ainen rat unb bie fQrflen gegen ain,
anber roeQen terroinen unb ju roiberroinen ber flat bringen, ban ba* pfarrooid fogte, folidj*
1. 53gt. oDctt®. 174 «um. 1.
Digitized by
Google
246 VII. $ie (Sljront! toon (Element ©enbet.
unb conbent gefc^tdt boctor fionrabt ^Jc^ttingcr, ©ifljafot 5Re$ftnger
unb bic junftmaifter SWang ©etyfeen unb 5R. Sijffetut, unb Ijat boctor
$etyttinger bic reb getljan *, bcr aBbt unb consent n>ct ain rat unb bie
ftirften gegen ainanber berljefeen unb bernnrren unb jn>itrfi<$t madden,
awtff ain conbent Briber atte criftcnlid^e orbnung fytnbte, bag toir toetten *
berl^inberen, bafc be$ burftig bold nacty bent toort gotten bic prebtg nit
IjSre jc. [284b] barauff Ijat ft$ abbt unb conbent beranbttourt unb re#t«
erbotten bor fai. unb f. mt, bot aincm fctyofibifctyen bunbt, bor ben
pfalfegraffen, ben $erfeogen bon ©atyren unb bor bent bifctyoff bon 2lug«*
purg unb [bent] famerfrtctyt. w
21. Dec. sin fant Stomas bed IjaUigen jtoetfbotten tag unber ber metttn ift .
t)\e ain erbbibum getoeffen, bag bie firemen unb fytiufer geioaggot $aben tote
ain fctyiff auff bent naffer2.
21. *>(c. auff bifen tag ift bie auffer ftatntaur gegen ber ftrafc bei ©eginger
tljor jum tail umgefatten, unb toa man e$ nit furlonten tyet, fo toer fie »
gar umgefatten; fyaben auff bifen tag ob 150 mann baran angefangen ju
arbaitten.
g$ ift ain grofe t^eure im loren unb toetn getoeffen in ©cfyoabeu
unb 33atyren 3, bontoegen bag faft ain naffer fumnter unb ^erbft ift ge*
toeffen unb atte toaffer faft grofc unb bor regen bie fructyt nit Ijaben jeitig 20
toerben [fflnben] ; bie unljotben Ijaben auc$ an bit orten bur# bie jaberei
grofen fyaget gematyt. man Ijat Ijie 1 mag 5Recfer ober ©eetoein um
10 unb 12 A geben; bie trauben, unjeitig unb Ijert, finb jutefeften tx*
fctymoret unb erfroren an ben fteden4. [2*5*] leren 1 fctyaff um 4 fl,
add gebStte incn ju, batumb wolten fie ba bauen nadj item gefaUenj unb ain convent noire bal
wort gotte* ju ptebigen wcren bem frumen pfarrvold, be* ba burftig wit nad) bem wort gottet,
be* ba ife bell, dart unb lautter gepttblget wurbe. |2M. 466*] folid)* ade* bat abbt unb convent
veranbtwurt, unb ba§ fie unred)tlid) bejid)en wetben, bafc fit tjabtn weflen bic furfien unb [biej flat
gegen ainanber oet&efcen nod) jft wiberwiflen pringen. unb auff folid)* faben bie ffirften atnem
tat wiberumb gefd)riben , abbt unb convent entfd)ulbiget , ba§ inen unrcdjt befdnd), unb (bitfe)
fain clag fcaben gefiert, [unb ba§] bie fie to tin mit worten nod) wercfen ju wiberwillcn grurfad)t
baben wiber bie flat fcug*purg.
11. unbet ber metten: umb ain* in ber nadjt. 15. bei bem ©egingertbor im graben gegen bet
genuine flra§. 22. an toil orttn bat audj ber fcagel gebtpt gefdjlagen, a\i man fagt, au« ber
unbolben jabetei. 24. el ifr audj fd;tat gan fain wein worben, ban cr ^at fainen funenfd^cin
gebept unb nit funben jeitig wetben; unb ba ber winter ift fomen, finb bie beer an ben wemftcden
alfo bett, unjeitig am {Rbein, OTecfer. [am] 6ee unb [in] ^tanden. — Die Wotij flbet 9eben«mittetpretfe
finbet fid) in b mit folgenben flbweidjungen : •foten' flatt 4feren' , rogfen 1 fd)aff 3*|t ft. ain lib«r
fdjma!^ um 14 ben., ain fd?Ied?te flauffter b^lfc umb 1 (I.
1. ^tcr ift bic au«f UbtU^cre Relatio 3. 53gt. £eon^. ffiibmattn, <£t)ron.
jur (Srfl&njung teranjiutct<n. bon 9lcgen«bura 1. c. ©. 91, 26. 98, 1 ;
2. 230l. bie ©eij|en^orncr ©tft. ©affer; bie SBctffcn^orner $t(t. @. 157.
©.158: an fant X$. tag fru, ee eg aing 4. 2. ffiibmann ©. 95, 6. 93, 11 ;
fafog in ber nac^t. $erott« (Er)ron. t>. ^afl, ed . @$on$uty
©. 118.
Digitized by
Google
1529. 247
rogfen 1 fc$aff 4 ft gerften 1 f$aff 2 p, $aber 1 fd^aff 1 p, am pfunbt
fc^matfc 14 A, am fatfcfctyetb 1 p 18 creufcer, ain Kauffter mit fctytectytem
$otfc 1 p.
«tn tat Ijat 3 aigen ba$5ffen gemac^t unb am pfiftcrei auffgcric^t
is unb beden beftelt urn fant 33ett« tag K unb tyat am rat aln toud&en urn is. 3™.
bie anbcrc in ainer umctyen 1 mal unb in bet anbcm 2 mat! bic Icib
brots bur$ ba« ganfc jar auSgeben , unb auff ain matt Ijaben fte auff
bad minft 8000 Icib brots auSgeben, unb tyat atroeg ain teib brots urn
2 creufcer geben, ben er urn 3 creufcer anberftoa nit Ijet ntigen Tauffen.
io unb Ijat fottc$« brot nit geben, ber ain aigen IjauSljaben getyept, unb
btfen, bie bei ben faurbeden barker an* aignem met! tyaben brot ba$en,
pe tyaben bann ain befunbere urfacty anjeigt, fo ift e$ inen au$ befunberet
gnab t>erginbt toorben, unb Ijat nentanfe Iain brot geben, bann bifen, bie
angefttyriben pnb getoeffen unb jaic^en $aben getyept, ttrie bie ratffofennig,
io mit ber ftatyiren bejei^net; ate toil ainer jeid^en Ijat geljept, fo irit leib
ptots tyat man ainem geben; unb unber ben reictyen pnb 500 getoeffen,
bie baS ^xot Ijaben genomen.
[285b] 3n Cngettanb ift ain faft pepitenfeifctye francfyait aufferftanben,
bie Ijat man ben englifc^en fd^toeii genent2, fcontoegen bag ber menfc$,
10. were aigen &aul unb ^off bet, bent gab ain tat (atn brot ju tauffen, ober bie »or aul irtm mel
bei ben faurbeden b«tten inen laujfen brot batmen , er jtiatt ban ain befunbere urfad? an, ober ba§
[el] im aul befunberer gnab vertoilget wurbe ; unb rourb audj fainem me laib gegeben, ban voie er wal
eingcfdfcriben unb jaidjen bet ; ban ain rat bet lauffen fdjlagen 80O0 jaid>en, [91. 468*) fiber folidjl
brot auljftgeben; unb barumb bat gelt einjunemen, bat ain rat 2 junftmaifter gefefct, Urlid)
$aiber, ain faffner, unb 6ijen fcbelgetifj, ain lebergerber, unb ir jeblid>em afle mudjen 1 fl jft
Ion geben. bife 2 junftmaifter faffen bei ber bbir gegenmarfc ob ainem tifdj in ber earner, ber ain gab
bat brot aul, unb ber anber nam bat gelt ein unb nam bie jaid>en ton inen unb gab inen anbere
gaidjen ainel anbern metall, bamit fie balberminber bctrugen wurben ; feiten baben 80O0 laib
tlecft. bal flaifd; ift aud) feinblidj tyeur getoeffen, unb fdjier aflel, wad ber menfd; notturfftig if)
getoeffen. fo er fdjon bal gelt bat gebept, bat er el offt nit gefunben ift tauffen. t8. [91. 468b)
umb afler fcailigen tag ift aul (SngcUanb unb Dtibcrlanbt ain ftcrbent gen flugipurg tonten, bie
bat man ben englifdjen gefd?toei§ genent, ift faft ain oergiffte frandfcait getoeffen, [\)at] alfo geprenbt
unb ge^ifcet , all wetr el bei redjt fegfeur. ain menfd? roal in 24 ftunben gfunb, hand unb tob,
unb toerr fid; entyleft unb b<^ nit leiben (unbt unb ben lufft jft im lief, wie rocnig ber teal, ber
warb bei rob! aigen. el xoa^ ain unerborte tramtyait, unb roiften bie boctor nidjfe barjft. folid^r
ft (r bent bat ^ie gewert bil fant 9liclaul tag; flnb auff 1 tag t40menfdjen baran geftorben. finb in
alien pfarrcn bie geftorben bil in 4000menfd;en. barnad) ift (91. 469*] bife frandfcait in bal ©atjrlanb
Tfteneid; unb Unger (omen unb in bie Zurdet), oon nibergang ber funen bil }ft irem auffgang.
1. Xrofc afler «nflrenguttgcn bc« 7t>); am 30.fciia.£omauf 18 6, 9?oggcn
«at^c«, bent ©etrcibcntangcl ju fleucrn, auf 16 fi (©t 10»); am 23. 2>ec. tourbc
wucj^fen bie $reife toonSWonat ju9Wonat. ben fremben SBddctn geftattet 'bamit an
91m 29. Styril 1529 gab bet 9^att> ben prot nit mangl etf^eine tyego unb
©Sdern ate 'anfalag' ben 'fern auf 14 g ^eur bife iart unnber ber n>e^benne^t
unb ben rogfen auf 116' (Hatt)«bccr. jeitunbl3tagenir^rotberein[au]furen'
»1. 3b); am 5. Suit 'ben tern uff 14 6 (»C. 15»). »gl. im Ubrigen ©affer.
nnb ben rogfen auff 13 6' (©I. 7»); am 2. 2)ie SWanli^e (St^ron. ©1. 274»
10. Suit *orn unb ftoggen auf 1 4 g (531. beri$t fiber biefe ^ranf^eit: '3ttem in
Digitized by
Google
248
VII. 2>ie <£&ronit toon (Siemens ©enber.
ben bife fcergtfft frcmtfljait ift anfomen, fo faft gefctytotfet Ijat unb ben
menf<$en nit anberft fyat gepetntget, bann ats ob cr teg in atnem feur.
toen bife frcmdljait fyat angeftoffen unb ben tufft ju im Ijat getauffen unb
nit toarm jugebedt ift geroeffen, ber ift geftorBen: in 24 ftunben gefunb unb
tob, toetctyer bariiber ift fomen, ber ift geneffen. aber gemein<JIic$, fte(c$es
bifer f$n>ei§ ift anlomen, finb in ber 12. ftunb baran geftorben. bifer
f<$tt>eifc ift au$ bem 5KiberIanbt am SRljetn ^craufffrifen unb urn aCer fyu«
t. mo». jigen tog gen 2lug$purg lomen unb [fyrt] ba fyeffttgfli<$ geregiert bid font
e. Dec. 5Ric(au« tag. ju bem erften finb etti<$ tag atte tag ob 100 menf^en ge*
ftorben, unb nun bie alter ftetloften, toenig att unb jung. man Ijat in »
fant Urfi$$ ^farr ain grub gemactyt fiir bie tobten, e$ finb ob 1200
menfetyen tyte baran geftorben. itf) adft, bafc bee fegfeur fet bifer f$u>eif
getoeffen, bann ic$ Ijab in toot t>erfuc$t jtoet matt *. Don Slugapurg ift
1529 jar in bem monat nofcember ba if!
in bife flat Sfagdpurg gectyttngen ain
frantfait gefaflen, bie (jatt man genent
ben engltfityen fdjroaid, umtb fenb inner*
$alb 8 tagen ob 10 m menf^en !ran<f
roorben nnb bis in 4 c° menf<$en baran
Scflorben. ed ift ain fotltd? erf<$re<fiid)
ing aeroefen, bed in Xeutf^Ianb nie er«
tyert ift roorben, &at au$ in bifer flat root
brei n>o<$en getoert. bie junaen finb un*
ber 3 unb 4 iaren ift fed] ntt anfomen,
aber funft ben merertait in ber ganfcen
flat; tfl naa^mald auf bad lanb, aid berfer
fateffer nnnb ftecfen, and) tfimen, inn bie
ftett [©(. 274b] $erumb gen Ulm, 2Re*
mingen, 9torbtiugen unnb 2Kina)en, alfo
burcp bad ganfe lanb aufgangen. bife
frandtyeit ift aind anfomen tt>te ain
fceftilenfe. (at aind gefd)toifet 15 , 16,
18, 19 bid in 20 ftunb, aind lang, bad
anber turfe , barnad) ed aind fcefftig an-
tomen ifl. aber ber gemain lauf ift ge*
toefen 24 flunb ; unb batb bie 24 ftunb
audgetoefen finb, (at {16 aind aufbeden
migen. ed pat ana) fatnd im f^roaid
fctyiaffen bieren noc$ aufbeden, fonber
[fi<$] toot unben betyaltenrmeffen.'— S3gl.
2eon(arb SBibmann, (Styron. toon legend*
burg 1. c. @. 97, 9; $nbread 2cttf<^ L c.
@. 54 ; bie (5(>ron. bed grib. 9?^ff 1. c.
©. 105, 14; SBuUmger, Reform attond'
gefd). II ©. 232 ff.; flegler, ©abbatya V
e. 244; SBurftifen, ©adler (£(ron.
@. 585 ; bie Seiffen^orner ©ift. @. 157.
— 2>ie ©eudje fam toon Worbbeutfalanb
rta$ bem @ilben 2)eutf<$(anbd. @.®ru»
nerd, Script, de sudore Anglico ed.
$a[et im «nj. f. Jtunbe ber b. SSoqeit
1866; togt. auc^ ben 3a(rg. 1856 unb
1858. — ©etfer, »otfdfrant(eitcn
©. 199 ff.
1. ©enber beri^tet in feinet Chro-
nographia ©t. 199b golaenbed: cIn
profesto saucti Leonhardi me Cle-
ment em, collectorem et scriptorem
huiuslibri, tertia hora noctis Anglicus
sudor invasit et maximo cruciatu in-
ezplicabili siti ac calore per 24 horas
dure me cruciavit credo
ardorem ilium ignem infernalem ex-
cedere et sitim veluti eitim divitis in
inferno, interim, quo ego hac iufir-
mitate iaboravi, invasit et alios 13 con-
fratres meos ex conventu , ex quibus
tres sensu privati fuerunt per duas
horas unusque ex illis funibus lieatus
fuit eo, C[uod in lecto manere noiebat
et tres viri fortes ipsum observare non
valebant, ut se non nudaret. Sed
horis 24 expletis, dum lecti levati
sunt, omnibus mox sensus integer
restitutus fuit, et dei gratia nullus in
conventu ac etiam ex familiaribus
obiit sed omnes convaluerunt. Sudor
ille maxime f etebat quod ipaemet in-
firmus ipsum fetorem vix tollerare
poterat. opportebat autem innrmum
peracto sudore se in stuba ultra 8 dies
continere, ne aura ipsum accederet et
exinde recidivationem pateretur, quod
et multis ex incuria evenit, qui post
recidivationem mortui sunt etc/. S3gt.
auti) bad Xagebud) bed Sucad Went 1. c.
@. 26.
Digiti
zed by G00gle
1529.
249
ber f^toeifc (jangen in ba« [m*] JBatyrtanbt, bon Safyren nnb Storglen in
£)fterrei<$, Unger, Sfirdefy, bon occibent bi$ gen orient aCe tanbt bur$.
e* finb bit (eut l)ie au* bet ftat geftoc^en, bie jum tail bauffen am f$n>ei§
geftorben finb.
5 2fat anbern funqrtag im abbent Ijat ain rat offentic$ berieffen unb 5. *«.
berbietten lauffen bei bertierung leib unb gut, toer toiber ba$ ^oc^tDtrbig »ci. 54.
facrament, ftiber bie mutter gotten STOaria unb Briber bie (ieben ^ailigen
ain tooxt rebt * — nrie bann ju ©petyr auff bem lefcften reictyftag be*
fc^toffen ift toorben.
10 JUn rat Ijat autf} bad foiflen unb lart^en unb bad jutrincfen ber* m. 54.
botten, unb bag na$ 9 in ber nactyt nemantt auff ber gaffen gang, unb
ba§ man nacty 9 in lament nnrfcljaus toeber fremben noc$ ^ieigen fain
toein aufftrag.
Sn font 8ucia tag finb Ijie unb anberfttoa afle foaffer faft grog ge< 13. d«c
utoeffen2.
8lt$ ber 5Eflr<fifc$ latfer ©ofyman in aigner perfon mit ainem faft
grogen IjBr bie ftat ffiien in £)fterrei<$ in bem feptember be* [286b] legert
$et3, unb au$ aOcr criften^ait linig gerbinanbo bold jftjocty, fyaben bie
bon Sug^urg anfen<t(i$ toiber bie Zixxdtn gefd^irft 400 (anb$fne$t;
2obarflber ift ^au^tmann getoeffen ber ©double, unb fein fun ift fenbrid)
13. in b ifk nwfc betgefugt : if} aflci Abel (jefaHai tooifeen.
»bfafc fc^lcn in b.
14. Diefri ftbfafc unb ber folgenbe
1. 2)er ©eruf batlert toom 5. 3)ec. ;
er toerbot baft ©ottfa'jtein, @<$tt>8ren,
S|fat$en, iiberflfiffige 3utrinfen, <5$e«
ru$ unb ©urerei. 3<tyf , *ug«b. ©Ibl.
II €5. 935.
2. $g(. 2eon$arb ®ibmann« (£$ron.
toon 8&egen«burg in ©t.»(5^ron. XV
€5. 98, 7; $erolt, <£$rott. toon $att
e. 57.
3. ®g(. oben®. 214, 4. 3)ie erjten
€><$aaren ber Xilrfcn etf^lenett am
21. @ej>tember toot ben 2Raucrtt ffiien*,
am 16. Oft. tourbe bie SBelagerung ber
@tafct, na^bem ein am 14. Oft toei>
faster ©turm mifjtungen, aufgeboben.
€5enber bcric^tet fiber bie auj btcfc 53c*
lageruiTg bejfigftdben (Sretgntffe fn fciner
Chronographia 8b. X fet?r gu6fityrti$
bon®(. 210* an unter ber Uberfdjrift:
Yeridica urbis Wienne obsidionis per
Turcot descriptio prout ego edoctus
sum ab his, qui hujusce rebus a nrin-
cipio obsidionis usque in finem inibi
in urbe Wienna fuerunt, sed a nobili
viro Vito de Waldenburg, serenissimi
regis Ferdinandi supremo magistro
virorum bellantium stipendiorum
elargitore atque thesauriano, et Petro
Stern de Labach, eiusdem pr&fati re-
gis in bello Latinus secretarius, nec-
non a sororio meo Johanne Hits tetter
de Laugingen, illuatrissimi principis
Philippi comitis Palatini atque ducis
utriusque Bavarie interpretis et co-
quine sue magistro. (93gl. bie SBeiffen-
bonter $ift. @. 158 Bum. 3.) ©I. 252*
folgt noc^ ein Wadbtrag tyeju mit bem
einleitenben ©afe : Ultimatim per con-
clusionem hujuslibri de re Turcica in
obsidione Wienne ad confirmationem
prefatorum placuit mihi per modum
epilogi ex epistola HainriciRibischii,
jurisconsulti serenissimi Ferdinandi
Hungarie et Bohemie regis etc., per
Slesiam questoris erarii, ad Henricum
Stromerum, Auerbachensem medici-
narum doctorem et consularem Lip-
sensem, ezcerpta annectere.
Digitized by
Google
250
VII. 3)te Styrontt toon (Siemens @enber.
4. on. getDcffcn *, unb finb l?ie on fant gtancifen tag auSjogen. batna<$ Ijaben
bie bon 2(ug$purg bcm obbemetten Ijauptmann nocfy me 300 tanbffnec$t
jugefcfyidt. bawa<$ fyaben bic bon 2Iug$purg tiriberumb 400 lanbffned^t
21. oft. gefctyidt, baruber ift fyauptmann getoeffen $an$ ©atler. an fant Urfuta
tag Ijaben bic Don SlugSpurg tmberutnb 500 mann jit fug [gefctyitft], f<$en, *
Ijtys, ftard mann unb bil reiser mann barunber, bic nit bon be$ folbs
tocgcn jocfyen, funber aCein au$ anbad&t, ben aiftentid^en gtauben gu
retljen, flier bife ift bet $(etyg fyauptmann getoeffen2 unb ain iunger
3Jlenl?art fein fenbertcfy. bifes friegSbotd ift nun lomen bis gen 8anb$*
l)ut, ba ift inen botfdjafft lomen, bie burden feien Don SBien abjogemo
unb piemen $tie<$if<$ SBetyffenburg ju. ba ift ba$ crtftentt<$ hricg^botrf
auc$ ab unb be? $aimat jujogen.
»ei. 56. [287a] Sttn toeber bon 2lug$purg, bei bem Ijaitigen Sreufe gefeffen, ain
tmbertauffer, ift im tmnter mit feiner ftauen bei $tatt>beuren ju ainem
miCer lomen unb [Ijaben] in urn Ijerberg gebetten3. ba fyat ficty ber is
millet enfd&utbiget, er Ijab fetbS nit toeitte gnug tm fyauS fflt fein t>otcf.
ba Ijat et ben miller gebetten, bag er im bergtnn, urn gnugfame bejaUung
13. in bed fet. Sreufc pfair fitfeffirn. 16. ct tjab nit nxittt in feinem &au#, frerobt leut ju legen.
1. 93AU529 (au«bem<Poften unter ber bt« gum 3a$re 1541;* an$ fein ©o^n
31uff(^rift: uff ben jttg totber bctt tocittb
(Srifli) 931. 179b : 'it. 6000 guibln, an cro«
nen unb annbever minfc gen 9*egen8£urg
bem 2ftatljei$ $ern>art unnb too er bie
auf betoel<$ meiner fcerren toeiter toerorb*
nen toirbet ; uff ben brittn tag octobr.
it. 1332 £utben auff 333 fi>lb unnber
bem @$tubin unb beffelben fenblin ; uff
4. tag octobr. it. 1214 aulb. auf 303i/2
fiJlb unnber 3eremia« O&em gelegn.' —
93*R. 1529: Uff 25novembr.93t.179b;
'it. 838 gutbtn 17 6 bem tyau^tman
@<$lubin filr 335i/2 fBlb, bie er ben
foed&ten J>. 2i/2 P bejatt $at.' — uff 25.
novembr.93t. 180»: 'it.775tgulbin 2 to
12 6 3 $tr. bem fau^tman D&em Begalt,
bie er auff 310i/2 fftb gu 2*/2 fl ben
fnc^ten auSgeBen $at.' — uff 25. no-
vembr. 931. 180»: 'it. 676 gulbin 2 to
19 6 3 tytr. ben fnectyten unnber tyaupt*
man <§$(ubiu8 unnb £)$em8 baibe
fennbten auff 413*/2 folb gu IV2 gulbin
auff ben 2 folb unnb baneBen umB bie
Kuberpradjtn Bidden unb annber Remain
au«geBen.' — 93erntyarbin ©ctylubtn (nac$
Chronogr. 93b. X 931. 290b ex Uber-
lingen , vir catholico et bellicoso no-
mine) erf^eint in ben 93aure<^nun^en al«
@8lbner ber @tabt 3tug6Bnrg fctt bem
3. 1528 (mit 200 ©ulben ja'Wtyer 93e«
folbung) unb bieut ate folder ber @tabt
n>irb After unter ben ©BIbnern aufge»
fityrt. — 3eremta« 6^em (©^em), ber
93ruber bes bei@enber ^a'ufig geuanuteu
SWarjc @^em, erWeint a(« 2(ug«burgif($er
©Stbner (mit 80 ©uiben 3a$re*folb) bt«
gum 3«Bte 1535.
2. 939*. 1529: @onntag ua^ Urffile
(23. D!t) 931. 179b: 'it. 1752 gulbut,
far 345 atnfotbtg 38 ordinari [olb 19
bo^cl folb 24 eblmau« (Bib, tun in suma
438 ainfa^ f2(b, unnber be« $(e^gcn
toennbten in die Ursule (21. Oft.) au3«
gogen'. — ©an« ^pieig finbet fic^ in ben
93aure^nungen at* ©tabtfBlbner toon
1525 an bis in ben Slnfang ber fiinf*
giger Sa^re.
3. 2)er SBeber 2lugu(iin 93aber, mtt
2)en!, #efeer, ^ubma^r unb ©ut be«
freunbet, Berat^en bon einem ^Pfaffen
JDSfcatb toon §txMfytlm", unb in
eigentyiimtt$en SBerbinbungen mit 3u«
ben. (Sr traf bereits 3lnpaltcn gu einem
SBefen, ttote e« fic^ foa'ter in S^iinfter ab*
fpieltc. TOljereS ift gu pnben bei 3org
@. 691, au« ben unter bem 12. SWSrg
1530 toon @eb. ^efler, bem 93ogtgu 9^fir*
tingen, an bie loiirttembergifc^e SRegierung
eingefenbeten Urgid^ten, abgebrudt in
£ormavr$ Saf^enbuc^ 1845 <S. 172 ff.,
bei $et;b, ©. Ulri* II e. 318; ©eibe*
mann, £$oma$ SWiinger ©. 149. 93gl.
Digitized by
Google
1529—1530. 251
in feinem ftabet gu ligen. ba$ Ijat im bet miCet um gofetoitten fcetgtnbt.
bet toekt Ijat ade nmefyen trit mel&S fcom miflet lauffl um batgett, btot
batauS gu ba<$en, batab ficfy ber mtttet &ettt>unbett Ijat, n>te et f ot>tt Brot«
fcetgeten mig, obet n>a et e$ fyintljie. unb auff ain nac$t Ijat et Ijatrnticfy
5 batauff getoacfyt, ba I)at et gefe<$en, bog M menfefyen gu im finb fomen.
ba Ijat bcr miCet in atdroan geJjept im ftabel few tyausgefiinbt unb ift
im borf gu feinem i>ogt gangen unb [Ijatj im fotid&S afleS angeigt. ba fyat
im bet &ogt be&old&en, bag et ftiCf<$tt>eig unb fi<$ gen nemants metdfen
laug, er toett foftcfys ben regenten gu ©tutgatten angeigen unb batauff
io na<$ item tat unb be&et<$ Jjanbten. bet fyat bie nacfy&otgenbe na$t ba it
9 toibettauffet gefangen unb fie gen ©tutgatten gefiett. bie §aben bei
inen gefyapt ain fitbetin, toetgutbte fton, ain ftlbetis, fcetgutbs geptet, ain
fitbetin bolglen unb f<$toett unb ain ganfe gulbine fetfyin, 300 ft toetbt,
ba$ fyaben bie |>87b] ttnbettfiuffet afle$ gu Utm beftett unb madden fouffen
is unb begatt. unbet bifen 9 gefangen toibettauffet finb 2 Don 2lug$putg ge*
toeffen: bet etft bet toebet, ben bet mittet betyetbetgt fyat, bet anbet toebet
§at geljaiffen ®afl gifefyet1. bife Ijaben mit itet linglfid^en Iton, fetljin,
geptet, bolglen unb ftytoetbt im SBittenbetget tanbt gu ben aufftietigen
bauten toeUen gan unb ba unbet inen ain linig ettoetten unb ftBnen unb
20 mit bifen lingMid^en ttainetten gieten. bet toebet toon 3tug$putg, bet bet
bem miHet ift gu ijetbetg getegen, bet fott linig toetben. ba man fie all
9 gefangen gen ©tutgatten l)at ptacfyt, ba fyat man fie toon ainanbet
tljan, bamit bag fte baSbetbag peinticty geftagt mBd^ten toetben; bie
Ijaben, n>ie oben gemetbt ift, attes fcetjecfyen unb noc$ me batgu. ben finig
25 fyat man mit feinen 2 gefeflen gu ©tutgatten fcetptenbt, unb ®atten gifefyet
mit 2 feinen gefeflen l)at man gu Sfttettingen fcetptinbt, unb bie anbetn l)at
man ju $it<$en an bet @gf fcetptinbt. ain letytieftet unb ain miflet finb
awtf) ucr^rinbt tootben.
Anno domini 1530 ift bet februarius2 unb ganfe ttrintet ffitauS
3. Jii fo$en unb brot ju ba<$en. 5. ba§ oil menfefcen ftnb in {label gangen. 7. »ogt: fdjult&eiS.
11. welder batna$ in bet na#t mit 9 fne$ten ifl fomen unb it 9 wibettauffet ba gefangen :c.
13. bolc^en. 16. unlet bifen 9 ifl geweffen [5BI. 470b] 2 webet t>on Slugtyutg : bet etft, »on bem
id> oben %ab gef^tiben, unb bet anbet ©an $if$et, bife b,aben mit bifen fingdic^en tleineten jft
ben aufftietif^en bauten in SQBittcnbetg wcOen gan unb batmit ain ting er^eflcn, ftonen unb jieren.
unb bet webet, bet bei bem miUet ift ju b,etbetg geweffen, bat follen fing wetben. ba man fie abet
gefangen gen ©tutgatten b,at pta^t, bat man Re »on ainanbet t&an unb jte b«t gewegen, [ba] baben fte
folicfe* «Ue* uetje^en unb »il gtofetl batju, be« fte b,aben [ftc^] futgenomen jfi ftifften unb jfi oetptin*
gen. bit webet von UugSputg , bet tjat weflen fing fein , ift mit feinen 2 gefetlen ju ©tutgatten
betptenbt »otben, ©afl ^if^et mit anbetn 2 gefeflen ju iRicttingen, [©I. 471»] unb ju 5tit^en
an bet <5gf bie anbetn, unb ain ptieftet unb ain miflet ftnb au<^ toetptenbt wotben.
Regius, de restitutione regni Israel, • 2. 9Sgt. 2eon$. SSibmann in @t.»
Op.lat.II. 78; bie ©eiffen^orner $t(l. <S$ron. XV @. 99, 14. 100, 20; bie
@. 160 ff. SBeiffen^orner ftijl. @. 159 mit ?(nm. 1.
1. fbtfl. oben ©. 189 2fam. 2.
Digitized by
Google
252
VII. 2>te (S^ronit toon Clemen* ©enber.
atfo toarnt getoeffen , afe toer e$ im fummer obcr Ijerbft, [2ssE] bet merfr
tyefl, trucfen unb toarm, felten regen, aprifl me Ijefl unb ftydn bans
regen, mat Ijefl, fc$5n, truden unb toarm unb ju jeitcn ain regen. bife
jeit n>a$ angenem unb nufett$ ben menfetyen, alien tljieren unb ttfgten.
Junius ift auff bad aflerto&rmoft unb tyifeigoft getoeffen, ate toer e$ facts
25. 3u«. 3aco6« tag. jit jetten regnet e$ au$, unb Ijetten atte menfetyen grofe fratb
unb Ijoffuung, »ann man ba$ loren nmrbe etnfetyneiben, bag murben aHe
ftabet bott toerben unb ber hunger unb [bte] tljeure auffljSren, bann attentat*
atte frfictyt ftnb toolgerabten. after bon unfer* ftnblictyen legend u>egen
ift got ber Ijerr frectytigftuty fiber un$ erjirnet. fo »ir in DerlauffenK
$aben, Ijat er unS au$ berfauffen, unb $at bet atter fiberfliffiglatt atter
friictyt ntcfyfe befterminber ber hunger unb [bte] tljeure fcei un$ geregiert unb
jugenomen K
»«t. 57. flaifer Sarel Ijat atten ftenben bed ro. retc$« auff ben erften tag mat
gen Slugfyurg ju lomen ain gemetnen ret$ftag au$gefctyrt6en5
i$
atei. 57. [288b] 2lm rat $ SlugSpurg tyat bon neuem in atten gaffen ciffin letyine
tauffen mactyen, aucty in bifen gaffen, ba bot nie Iain let-in mad gefeeffen,
bamtt [fie], n>ann ain auffrur in bem retctyftag murbe , fie ffirfc$fogen
mitten, ain rat l?at aucty 1000 tanbSfnectyt beftett, bie tag unb na$t it
12. fciefet Bbfafc fe$lt in b. 13. Anno do mini 1530 nacfrbem Taifcr ttatel von Hpft Clement
in Sonenia jfi aimm to. faifa gett8nt ift ivorben , &at et alien furfhn unb fienben auff ben
etffcn tag mail ain tei##tag au*gef<$tiben jfi flugipurg jebatten, ba jfi tatf^tagen, ten et bit
lut&etififce fefeerei aulicit, unb ain neue tcfotmation ma<$, au$ »a# gefialt tx toibei bie Zurtleit an
frieg wel furntmen, bartnit [bie] Xeutf$en nit uberfaQen toetben, trie in Dfteneicfr ift &ef$e$m.
1. S3gt ebenba ©. 99, 18; bie
SS&etffeubomer §ifi. G. 160.
2. @. bag !aiferlic$e SfaSfc&reiben
be* ffiet#$tage8 auf ben 8. Storlf, dd.
Bononia, 21. 3an. 1530 bet 2KUfler
©. 412; ®al$ ©. 747; gtfrfiemann,
Urf.'SB. I ©. 1. — 2>te in ben tta^fol-
genben $ttmertimgett mit (etc^t ju beu«
tenbetStbfilrjung am ^anftgften citierten
Serfe feten tyier jur leid^teten uberfl^t
mlt tljrem toolleti Xitel aufgeffi^rt:
SiJrflcmann, 2lr$to ftlr bie ©e[c^. ber
ftr*f. 5Ref. »b. I (eni^altenb ®zM$
®t\6). bet ^eligton^anbtungen auf bem
ffietystage ju ^uasburg im 3. 1530),
§afle 1831. — gdrftanann, Urtunben*
bufy m ber ©ef$. be§ £Ret^8tagc9 ^tt
9tug«burg im 3- 1530. ©b. I it. II, #atte
1833, 1835. — Coelestimi8 (Qeorgiue),
Hist, comitiorum a. 1530 Augustae
celebratorum, Francofordia c. Viad.
1577. — #etm, @<$tt>SMf<$e ^eforma.
ttonSge^tc^tc, aiibtngen 1855.— e^m.
ma$er , ©ricfe unb acten ju ber @ef(^.
bed ^eligtousaeftora'^cfi gu SERarburg
1529 unb bed 9m$3tage* ju «ug«burg
1530, ©ot^a 1876. — 5)Bal<$, Dr. 3War«
tin Sutler* fa'mmtli^e @^riften. —
Zwinglii Opera Completa ed. prima
cura M. Schulero et J. Schulthessio,
Tur. 1828—42. — Corpus Refonna-
torum, SBb. II, $afle 1835 (entyaltenb
bte ^Sufig cttierteu Wftntb. ©efanttcn*
bcric^te). — 3)ato. <£tyfrau« , 4>ifr. ber
Sugeb. (£onfv 9?oftoct 1576. — (Syrian,
$ift. ber S(ug«b. (5onf., ©ot^a 1731. —
OTHer, ©ift. Hon ber etoang. ©tSnbe
<Prot. u. WpptU. k., Sena 1705. —
83trtf, ^ot. (Sonefpcnbenj ber ©tabt
©tragbura im 3citatter ber 9lefonna'
tion. «b. I, ©trafiburg 1882 (cntboltfub
bie ©trafiburger @cf.-»eri^te).
Digitized by
Google
1530. 253
toatyt unb aufffed^en Ijetten, ba$ ftc§ nt(% neu$ erljieb, unb toaS men ain
ratfd&ieff, basfetb atftoeg tfyetten unb forfam teiften1.
@oti<$$ Ijat fccm faifer Ijocty misfatlen, bag man, toon neuem bic wei. ss.
gaff en &u befefytieffen, letJjinen gemacfyt Ijat unb 1000 tanb$Ine$t beftett
5l)at, unb Ijat foti$$ ber laifer afleS abgefd&afft 2. ba Ijat ain rat S&arfyo*
tome SQBetfer unb SBotffgang 8angenmantet ju bem faifer gefefyidt, fetn
mt. ju bitten, folid&s inen nit jfi toerargen, funber [bag er e$] gnebigfticty
jufouffen toefl. ba l?at fein mt. lurfcab getoett, bag fie bie lanbSfnecfyt
urtuben3, unb auff bife jeit toerimlget, bie fetfyinen jS pteiben, bie er
toljema<$ fyat antf) abgefd&afft.
@o tang ber rei<$$tag Ijat getoerbt, fyat tag unb nacfyt ainer nacfy m. 58.
bem anbem in ber orbnung, altoeg ain pnftmaifter unb ain jtoelfer mit
fampt anbew, teamen mieffen [289a] unb aufffectyen tyaben, bamit Iain
auffrur ftc$ erljeb ober ain feur auff gang, ain rat l)at aucfy toerorbnet,
«ba§ unber alien ftatt^oren ben ganfeen tag Ijaben mieffen ftfcen na<$
orbnung ainer be$ rats unb ainer toon ber §errnftuben unb ainer toon
ber Sauffteutftuben mit fampt anbem burgern unb beftetten fne<$ten.
bifen Ijat au<$ jugeben I. mt. fetn beftett fnecfyt, nactybem e$ bie jeit er*
aifd&t ijat. Ijie »on ber gmeinb Ijaben atte nad&t auff alien tpren unb
20 auff ber gaffen mieffen toad&en ob 500 mannen, in 4 Ijauffen getaitt,
Ijaben aKe na<$t bis morgenS burcty atte gaffen in ber ftat mieffen gan,
toetd&en ber laifer au<$ toil lanbsfnectyt auff bie toacfyt $at jfigeben. auff
bem gronfyoff gefd&eibs urn ftnb beS laifers tanbSfned^t getegen, bie fyaben
fag unb nad^t mieffen toactyen unb ir aufffed^en Jjaben, bamit fain auffrur
25u)erbe4.
2lm 2. tag maii ift Ijerfeog $an$ toon ©a<$fen, ctyutfiirft, mit 200 »ei.58.
pferben unb 5 toSgen gen 2lug$purg fomen ; barauff finb gefeffen feine
13. auff tern $trla$tyuien mieffen tt>a$en. 15. Bet jebli<$em fcaupttyor. 20. 4unb auff bet
gaffen1 if* au« b aufeenommen. 23. gef$eib« urn bie $falfe.
1. @. $icr$u ben SMrnb. ©ef.*33er. urfaubtett,aufben9fat$bereibeten$ned)te
toom 17. 2ftat 1530 <5. 52, too toon 800 mufjte bic gtet<$e 3<tfyt neu angetoorben
2aub«fnec$ten bic ffiebe tfl; ben 2(u«jug unb filr ben laifer toer£fltc$tet roerben;
avt$ bet &mgenmantelfd)ett (Scroti, ©l. bic Soften bicfer faiferltctyen Sru^e
127a ff. (aufgenommen in bemna^jien ^atte gro&mttyctte ber 9^at^ ju tragen.
SBattb ber SlugsB. @t.*(S^ron.). ©gt. au<$ ben ©tragburger ©cf.*S3cr.
2. @. bie mxno. ©ef^SBcr. i>om *°m 28. 2«ai ©. 445, toom 7. Sunt
31. $Rai e. 78 unb toom 11. Sunt f- *™> w» 1^ 3uni i C. 455; btc
@. 90. &mgemnante(f<$e (£^ron. ©L 127* ff.
3. 6. beu Mrnb. ©ef.«33er. toom m<4;3J>ic Sangcnmantel^c C^ron.
26. 9M, toom 8. 3uni, toom 11. 3mit, *»• 129a if-
1. c. ©. 66, 70, 89, 90. @tatt ber gc
Digitized by
Google
254
VII. 2>ic <£&roni! toon Gfemcn* ©enber.
^rcbigcr unb et(t$ fetner rfit, unb jit fu& bcr trofc, frauen unb mann, oB
50 perfonen *.
[289b] ©ife na<$gef<$riBnen fiirften, graff en unb abet Ijat er Bet im $ie
am $off geljapt : Ijerfcog $an$ gribert<$ toon ®a$fen, fetn fun ; $er$og
granfe bon SunenBurg, Ijerfcog $anfen fd^toefterfun2; graff ©otff gangs
furft bon Slnljaft3; graff ffiotffgang bon $ennen6erg; graff JUBrecfct &on
SWanffetb; graff ©attljafar bon $anan>; graff Srenft bon ®(eic$en;
graff 3oj* bon 9Kanjjfe(b; Snarcf, Ijerr gu ©tlbenfelfc; Ijerr $an« *<m
^etoren.
©etne rat : grtbert<$ bon .3^un ; $an$, ebter bon $(anife, £>an$ «
bon 3Wt<fentt>tfc ; Srtftoff bon XauBen^atm, $an$ bon ffietyffeuBac^; £>an$
bon Deuljtgt, Srtftoff ®rof — afl ritter; 3oa<$im, marfc^atcf Don
^apenljatm; Sonrab ©ofcman, boctor Sljrtfttan ©Ijetyer, cannier; boctor
3erg ©rucf, Stoaft bon ©ranbenftatn.
©etne prebiger: boctor 3ona$ bon ffiittenberg , boctor $$Uip|>ift
9Kefancftl)on, maifter 3erg ©palatums, matfter $an$ 2lgrtcofo.
Sriftoff bon goto enftatn , Ijoffmatfter ; £an$ SRettefel, camerer;
SRicfet bon Snbe, $offf<$en<f, [>9oa] unb funft 61 ebet.
$erfcog$anfen tyte im einrettten I)at fetn ntarfd^alcf 4 im atnplof
fd^toerbt borgeftert. x *
»«i. ^ $erfeog $anfen prebtger Ijaben ju fant $at$ertna geprebiget, ate bie
fag tft getoeffen, anQ atnes rats bertoitgung5. e$ Ijat aBer Iain clofterfrau
11. in 6 na$ $. ». 2W. nod? 3org v. 3)7. 15. 3uflu* 3cna« JtoA). 16. €atnmtli4< na$
Vgitcola aufgcfufcrtcn tytfonliajffitcn ftfrUn in b. 21. Diefct fcfefafr fe^lt in b.
1. ©ejttgttd) bcr3citbc8„(£inreiten«"
bcr einjclncn PrftUcbfeiten toirb auf bie
in bcr £anbfc$riftenoefc$reibung aufge»
TOrtefcrucIfdprtftA (abgcbrudt biiffiaty
©b. XVI ©. 840) unb auf @c$trrma<$er
1. c. @. 43 ff. toertoiefen. 2)ie ©efotgS*
lifien bcr glirflcn , bie ©enber nur f c&r
untootlfia'nbia mttfycilte, ffnben fi$ in
ben am a^eidJenDrtebefrroc&ettcn 2)rud«
f$rtften Bu.D. ©ei ben ^erfonennamen
nmrbe bie <Senberf<$c$anbfc$rift b in ben
©arianten nur ba ^erangejogen , too im
Sntereffc ber 3bentiftcieruna, etn fcefon-
berer Slnlag corlag ; im ll6rtgen erf^ien
etne 33er$eidmuna ber ja^llofen ort^o*
a,raj>$if<$at aJerf^ieben^etten bcr Seamen
tn ben fceiben $anbf(^riften jtecrfloi. —
®.'2)te rc^fe be« c^urfurfteu gu
©a^fen na$ SJugSburgt, unb
n>a«Dor t^eologen fein <^urfurfi*
l\6) gnab mtt fi$ bo^tn geno*
men' bei @$tuma$er @. 36, ben ©e»
riefct ilber bie Xntunft bcffelbeu L c.
©. 37.
2. granj, ber iflnacrc ©ruber be«
$er$og* (Sxixft be« ©erenner«. @eine
aflutter SKargaretfta »ar eine Softer
be« ©ergog« @m(l toon ©ac^fen, eine
@<$tt>cfter 3o^ann« bed ©efta'nbtgen.
3. ffiotfgang au« ber Sinte fcu&alt-
4. Soacbim toon ^a^en^eim.
5. @. ^teju ©c^irrmac^er 1. c. @.45.
2)emna(^ prebtatc ftgricota toon <5i«lebcn
'an bem bie reige mit betntorebigen ge-
toefen1 am SWittwcc^, 4. 2Jcat im 3)c
mtnifanernofter, toon ba an Sftcr. Km
©onntag jubilate (8. 3ftai) lieg bcr
^nrfiirft. ju @t. ^at^arina prebigen.
am 5. 3'ttni pvcbtgte bort Urbanu« #tye<
gtu«. Kbam S93et6 ^rebigte am 4., 6.,
18. 3uni cbcnfaU* \n @t. ^at^arina.
(©c^irrmac^er @. XXI Knm.l.) — 3)ie
$rebigten bceHgricota werben aU befon.
Digitized by
Google
1530. 255
an bie prebig toetten gan* ber 8utljer l)at nit toetten gen 2lug$i>urg aw. 58.
lomen *, aber bod^, bag er fi<$ erjeig tone ain etoangeiift, l)at er am biecfy*
tin mit 16 artidften2 gen 2lug8purg auff ben reid&Stag gefctyidft, ate fiinb
er on fein lefeerifctye (eer nit au$geri$t toerben, bamit menigtti<$ erlenn,
:s baf er ain father, Ijoffertiger, auffrieriger, abtriniger mincty fei. man
l)at aber fein tefcerifd&en artidfet nit toertefen toetten , unb ift l)ie bur$
boctor Eonrabt SBimpina unb boctor $an$ Sftenfing bur<$ [eine] fc$rifft
tool bejatt unb feine artidel fefcerifefy betoert [toorben; biefe ift] im trudf-
toiber in ausgangen.
io 2lm 13. tag maii ift margraff A3oa<$im toon SBranbenburg, ber $ur* aw. 59.
fiirft, mit 150 pferben fomen3, unb l)aben lodger unb arenproft gefiert.
ber Ijat bife l)errn an feinem Ijoff Ijie bet im getyapt: margraff 3oac$im
fein erftgeborner fun; [29ob] bifd&off 3erg ju 8t6u« unb SRafcenburg; graff
Soactyim, fiirft ju Stnljatt4; graff ©ernl)arbt, Ijerr jfi SRegenftain; graff
i5£ainri<$ toon ©ctytoarfcenburg; ^an^, Ijerr j& ^uttift; Sriftoff, tyerr p
^uttift; Sattljafar, Ijerr ju SMberftain; ©igmunb, l)err toon Setyp.
©eine rat: Sriftoff toon ©cfyaibingen, l)offmarfc§atd ; 2ttefc$ior
©arfufc, cometljer toonQuarfcen; Ijerr ©etoljart toon ©agato, ritter; tyerr
©atttyafar S3ud, Ijauptmann ju Sottbus unb ^etyfc; boctor SBotffgang
20 8tettn>ig, canfeter; SBuffe toon©$uttenburg; £>an$2lrotym; boctor Sonrabt
toon 2Kefefc$; boctor SBotffgang SReborffer; Ijerr 3erg toon 3iWta; Ijerr
©igmunb toon Sinbenato, bectyent ju 3Werfourg.
^rebiger: boctor SonrabtSBimpina, theologus; boctor £an$ 2Ren*
fing, theologus. — unb funft anber toom abet 32 perfonen.
25 8uff bifen tag ift l)erfcog Srenft 5 toon SBraunfd^toeig mit 50 pferben f3d-^9ai
fomen, bie ^aben att f<$toeintyie6 gefiert. ber Ijat mit im bifeS ^offgfihtbt
ljerpra<$t: Hermann toon Dttertyaufen, erbmarfctyatdf be$ l)erfeogtljumb$
11. armptofl unb pfeil. 23. Die S&eologcn finb in 6 ni$t genannt. 25. (Stid).
ber«$eftiggegen„bie gef<$riftfiiirmer", bie Bet Sat<$ XVI @. 766 ff.), belt Sutler
3»tngUf<$en, eifernb bejeittynet. ©trafc mit bem ©<$rift$en '2tuf bag @<$reien
burger ©ef.*93er. toom 7. Sunt @. 451. etU<$er ^apijien iibcr bie fiebenge^ne 2Ir=
1. $gl. liber bag $er$alten Sutlers tifel' beanttoortete. (93ei Sal<$ XVI
toa^reub beg ^ei^gtageg JMJfHta, Sutler @. 778 ff.) 35gl. «iJ(!Un II ®. 204.
II ©. 195 ff. 3. Soa^tm L, flurf. toou ©ranben-
2. @enber nteint ^ter bie toon Sutler burg; fein ©o^n, ber na^maltge
toa'^renb fein eg 3lufettt^atteg in floburg Soa^im II. 9^a<^ @(^trrnta(4er 1. c.
^erauggegebene Heine ©c^rift mit ben '©. 43 unb bem alten 2)rud A ^a'tte ber
©<$toabadjier 5lrtifeln ; gegen biefe fctyrte* (Sinrittam 12. 9Jiai flattgefunben. (£o«
benSim^tna unb brei anberc £$eofogen Icflin I @. 31 fyat bag 2)atum @enbcrg.
(D. Sofymn iWenftng, D. Solfaang 4. 3otyann II. (ni^t Soa^im) toon
ftebiJrffer, Lie. 9Ju^). @Igergma) etnen ^ln^alt»3erb(l.
'Furien c^rijiU^cn Untenic^t' (gcbrudt 5. ©erjogSri^I. toon ©raunf^toeig.
Digitized by
Google
256 VII. 2>ie CtyronH bon Gtcmen* ®enber.
©raunf<$to>eig; [291*] ©run bon Sotljmar, auff bife gctt matftydd;
boctor ffiberljart bon ©untljaufen ; boctor ¥$i(iM> 5Era$ftet unb funft
13 bom abet.
ftyoetyg1 mit bifem Ijoffgfiinbt : graff §>an« bon §otftain, ©c$att>en6urg *
unb ©terenfcerg unb Ijerr ju ©Ijemen unb funft 36 ebet.
i3.Va9r. auff bifen ta8 if* !omen tatibtgroff $PW bon $effen* mit
• 120 pferben ; bie Ijaben aQ to<$er unb atenproft gefiert in grauen rStfen,
unb im glingcn crmct toaffen bifc 5 buftaben V. D. M. I. E. 3 ; bad
bebeut natf) feinem (in: verbum domini manet in aeternum. ba$t*
tegten im bie [atten criften] atfo au$: unb bu muft in$ cttenb.
£)er Ijat bifen abet bei im geljapt: graff Srcnft bon $ennenberg;
graff ^iti^p bon SBalbeden; graff 3tyi(iw>* bon ©otm$; graff ©ifljafot
bon gtirftenberg , tanfctgtaff in ber S3are , Ijerr ju $aufen im ftinfeifler*
tyatt; Dietricty, freiljerr ju $fef. »
©eine ret : ffribericty £rott jft ©totfc ; JBurcfljart bon grain ; SDtlj
$unbt; ffiernljer bon SBatbenftain ; [29ib] 3acob bonSHjatoenljaim; ©ig*
munbbonSBeineburg; $ubolff©cfyen<f bon©<$toein$berg; 33rgbon(5ot'
matfd); $an$ 3ftatyfenbug! unb 46 bom abet.
am. 59. 2im 14. tag maii ift Ijerfeog ©renft bon Sunenburg4 mit 30 pferbena
lomen ; bie Ijaben fctytoeinfyiefc gefiert. Ijat btfeS ^offgffinbt bei im ge<
Ijept: $an$ giirfter, cannier; 3erg bon SSJenge marf<$a(d unb me 9
bom abet.
Rci. 59. 2lm 15. maii ift $$i(iM>6 bon gterjftaim, bif<$off jit ©petyr, lomen
mit bifem Ijoffgffinbt: fyxx i)abib ®ofer, tyomljerr unb summus sco-a
lasticus ju ©pefyr ; $an$ bon Setoenftain, bafetben tljomljerr; $err bon
gatcfenburg, cufto$ unb tljomljerr ju ©petyr; ©erd^totb bon gterj$aim,
2. Die $anbf<fcrift b fflfcrt nod) auf: Dr. <PfeU. Xra^flet u. ftianj von Ztacfcfttt. 3n torn aitei
Diu<f B ifi genannt flatt bed $1?. eon Xraftftet tin $tf(. v. Sartfdbc. 6tatt Sberfrart vot
©untyaufen $rijjt «* in v Gt&aib von Suntyaufen. 8. bit $abtn pfcil. u. a. u. gt«u rod
angefcevt. 24. 'von ftleifftaim' ft< in 6. 26. 3. v. 9., fyoni}m u. jptobfi )ft f). ®rnnan
ju 6pdr. 27. Dt^o von 9alct enburg j b nennt nci) 8tiberi$ von 9ki|^aim j dittel $t<tri4
von ©emminflfn, 3erg von ftippenbutg, ^an« von SBeflecflctcn.
1. $ergog ©etnri(^ II., bet Sflngerc. cus, Saxonicus elector, suis hibernam
Wad) bem ©cr. bei SSalc^ @. 963 ft?arc veetem dedit cum his Uteris in dextra
er BeteitS am 12. 2Hai attgefommett. manica in longitudinem intertextis:
2. 2)er ©cr. bei @^ittma*cr €5. 43 v- D- M. J. E. Id erst: Verbum do-
be«i($net ben 12. m\ alt ben Sag fehtct m^i manet ^ eternum.
(Stngugee. 4. $tqog (Stnfl, ber ©elenner, t>oit
3. ©patatta bert^tet in feinen 2fo. SfltieBurg.
naten unter bem 3a$et 1522: Frideri-
Digitized by
Google
1530. 257
bed bifd&offd (tuber, boffmaifter; $and bon ©idfingen, bed bifd&oftd
fc$n>efierfun; boctor Sonrabt $(idfer, canfcfer, unb me 10 ebel.
8lm 16. tag maii ift fomen graft Hermann bon SReioenaer, &£**«.»•.
Wfdjoff gu EMen1, mit 100 pferben, bie Ijaben [292*] arenproft unb
5f<$effelin gefiert. unb Ijat bifed ^oftgffinbt gefytpt: graff Hermann bon
9ien>enaer ju S3len, tljomprobft, ift Ijie geftorben2; graft $ainri<$ SReufc
bon $(a&>e gfi (Bten, tljombed&ent, ift am $atmgte<$en auft bem tteg ge*
ftorben; graft ?§itiw bon $otftatn unb ©d&atoenburg, tyxx gfi ®$emen,
probft unb bezant gfi fant ®ereon; graft ®tetri<$ bon 2Ranberf<$aibt
10 unb SMandfenljaim, Ijerr gfi ©tetyben, Serpen, Eronenburg unb SRutoen*
burg ; graft ffiifljalm bon SReioenaer unb 9W8rf*e, Ijerr gfi Sebbur, erb*
Ijoftmaifter bed ftifttd gfi £8fen; graft ®umpert bon SRefcenaer, Ijerr gfi
Sltyen unb $adfenbreid&, erbbogt bed geftifttd 68len; graft $and bon
©alme, Ijerr gfi 9ttefterf<$eit unb 3M<fe.
ift ©eine rfit: boctor ©emljarbt bom $agen, probji unb confer;
boctor $and ©roepper, scolasticus gfi fant ®ereon; boctor $and Styfie,
d&orljerr gfi fant ®ereon; 3acob Ebel, boctor ber erfcnei; $and Qtoabe,
Ijerr gfi Eonberg unb Sanbdfrone, marfd^atdf ; Huguftein bon ©rundperg,
§err gfi ffiroit. anber Ijoftgffinbt : 19 ebet.
20 «m 1 8. tag maii ift margraft 9l(bre<$t bon ©ranbenburg, erfcbtf<$oft m. 59.
gu [292b] 50ienfe, primad gfi 3Watybenburg unb abminiftrator gu $alber*
ftat3, lomen mit 130 pferben in ringem Ijarnifcty unb langen fpieften mit
bifem Ijoftgfiinbt : Ijerr Eriftoft bon ®abefenfc, cantor bed geftifttd 9Kenfc;
graft ffiotftgang gu S3arbi; Seftn oon SBettljeim, probft gu $itbedljeim ;
25 graft 3erg bon SKangf etb ; Ijerr ©tymon bon fironberg, capiteltljomljerr
gu SRenfc; Ijerr SSatentein bon 5EetteIeben, probft gu 8ibud unb grand*
furt; boctor Eafoar bon SBeftljaufen, menfcifctyer cannier; SBofftgang
bon 9Korfe, genannt Severn, menfcifd&er marfd?aldf; boctor Sriftoft
XtixA, matybenburgif<$er canfeter; boctor $and ©<$ott, menfeifctyer
3oj>rot$onotari; boctor $and $faft, fd&ultljeid gu aKenfe; boctor 8orenfc
ffiifbljelm ; $err 2^ielman £rei<$, probft gfi SBefcdtar ; Slnbread SRudfer,
rSmifctyer unb menfeif$er fecretari; boctor *JMjiliw S3u<$eim unb funft
46 bom abet.
9. graft Ktolff von £oltfttin unb 6$at»enbutg, bm jft ©frcimn, probft unb tenant jft ft. ®eteon
tf (Sclen. (€0 au^ im £rud B.) 12. etbljoffmaifler jc. : abmatfdjalcf Ut ec^biflumbd Goltn-
22. ringem: balbtn. 25. €iflmunb von Stxcnbtx^. 32. 91. ftuder ft bit in b, bafut fUibe*
H* bott SXati Gtumpff.
1. $mn<umV., ©raf toon ©ieb. $atmann , Doc. litt. @. 91; (gutter
2. 2)icfer ©raf Hermann t>ott9hienat ©cfd^. ber ©tabt ^fiin IV @. 103 ff.
(acb. 1492) ge^rte gu ben bebeutenbflcn 3. SJgl. ©<$trana<$er ©. 44.
©umauifteu feiuer 3dt. ©. ilbet tyn
6tabtf^i(miftn XXIU. 17
Digitized by
Google
258 VII. 2>fe Gtyrontr toon (Siemens ©enber.
»ci. 6o. 3lm 22 . maii, vocem iocunditatis, ift Sonrabt toon £ungeti, bif (£off
ju SSMrfcburg *, fomen nut 100 pferben, fete baben arenproft geftert. mit
bifem Ijoffgffinbt: feme rfit: [293*] graff ffiotffgang ju Saftel; ©d^enrf
Sllbted^t toon Stympurg ; Ijerr $an$ toon 8ie<$tenftain, tljomljerr ju SBirfc*
burg; ^err3Rartin toon Uffigljaim, tljomljerr ba; $err2Rorife toon^mtten, 5
ba tyomljerr; boctor Sluguftctn 9Kariu$, tt>eic$bifc$off ju SBirfeburg;
boctor SBartljolomeUftng; fflernljarb toon STungen, Ijoff maifter ; boctor
9Karftttu« ^erninger, cannier; $ainrid) Xx&d)\t% toon SBefcen$aufen,
marfd&atcf ; boctor Sonrabt $raun. unb funft 26 ebel am Ijoff.
wci.60. am 24. maii ift margraff 3erg toon JBranbenburg fomen mit 1 60 u
rtngen pferben, ad in gren ffoibt2, mit tangen ftrieffen. Ijat bife bet im
am Ijoff geljept: Ijerfcog 3erg toon SWinfterberg; fanbtgraff 3erg toon
Seuctytenberg ; graff S3er<$totb toon $ennenberg; grtbericfy toon ©ctytoarfcen*
berg, freiljerr ; Slbam toon SOSolffftatn, freiljerr ; (Safoar toon ©ecfenborff,
marfctyafd, unb me 23 ritter unb ebel. 15
jHei. 60. am 27. maii finb fomen bie Ijerfcog toon $omew 3erg unb ©erntyen,
gebriiber, mit 100 pferben unb Ijaben fcfytoeinftnej* gefiert3. Ijaben bife eblen
bet inen gefytyt: [293b] graff Sberljart toon Sberftain, Ijerr in 9icto>*
gartten ; $an$ fyerr ju Siberftain ; 9tatfyoni Sftafemer, §offmarf<$al<f . unb
me 36 abete. *
om. 00. am 28. tag maii ift Ijerfcog 3erg toon ®a$fen fomen mit 100 pfer*
ben, Ijaben arenproft gefiert. Ijat bife unber fetnem Ijoffgfunbt ge^a^t 4 :
$erfcog §an$ toon ©ad)fen, Ijerfeog 3ergen erftgeborner fun; fcerfeog
griberi<$ toon ©acfyfen, fein anber gebomer fun ; graff SBoIffgang, furft ju
Sfofyalt6; boctor ©fymon SBecf, cancer; $ainric$ toon ©(tyleinifc, mar**
fctyatcf ; boctor $an$ Socleu« unb 60 ebef.
Sim 29. tag maii ift Ijerfeog Sllbredjt toon 3We<$rfburg6 mit 30 pfcr*
1. 'vocem ioc.' febjt in 6. 4. &tyn& CUrel ». Stympiug. 7. Dr. 9. Uflng (ant fcugufhin*
orb en. 11. 4ringen' febjt in 6. 11. in gren ffaib, $aben $alben fcarnifd) u. Iang foief
gefiert. 15. in b finb no$ genannt : fflolff t>. {Re^berg, $anl », Jtneringen, Subroig v. $utttn.
17. fcabtn gefiert falben b,atnif$ u. fameinfpie§. 18. ffiolffgang Von (Sberflain (aud? im $rwf B),
6 nennt nod) ©otfaald ». SJeltb. cm, comet&er jfi fflilbenbrugf. 25. SBolffgang, f. ju Slnb. :
3oa$im f. jft Vnb, alt ; b nennt m>$ Srenfl ocn Scb.onberg, b^eir in ®lau$t.
1. ^onrablll. toon^iingen. @^irr» 4. ^irma^er @. 45. ((Sr tarn nmb
ma^et @. 44. (Sr fam 'frue nmb (c^8 brei u^r na^ mittage*. 3n feiner ^
u^t pittWtoeigenb^. aleitung toaren feine ©S^ne ^an« unb
2. ©eorg toon S(n8ba(^. @<$irtttta$er grlcbri^.
@.44; erbra^tcbret^rcbigcrmitCrenj 5. 3oa<$im toon «niatt»2)cffau.
»urbe noc^ eitoartet. 6. fllbre^t VII. 9ia^ bem ©er. Ui
3. ©eora I. (toon $ommem»2Bolgaft) @^irrmo(^et ©. 45 am 15. 3wti, na^
u. ©araim XI. (toon ?ommetn«@tettin). bem bet ©at<$ @. 864 am 13. 3uni.
©d?irrma^er ©. 44.
Digitized by
Google
1530. 259
ben fomen, mtt bifem abet: l)err 3oac$im bon 9)efcen, cancer; griberic$
bon ffiotffenrabe, marfctyafcf, unb funft 13 ebel.
Sim tefcften tag maii ift graff SBifljatm bon $onftain, btfd^off ju»ci.eo.
©traSburg, fomen1 mtt bifem abet: graff Sngetljart bon Sefyningen;
s graff Wttpp bon©totberg; graff gribertd^ bonfitingen; [294*] graff
SBoldfmar bon $onftain; am lunger graff bon 3°^; ato lunger graff
bon $o§entoe ; ain lunger fretyerr bon JHngfegf ; gtyttetyans SRecfyburger,
cancer; 3acob bon Dberfir<$, Ijoffmaifter, unb me 14 ebet.
9lm 1 .tag junii ift fomen ffiiganb £reuifcer, bifefyoff ju ©abenberg 2, aw. «o.
10 mtt btfem abet: Ijerr <5ra$mu$ bon SBotffftain, tljomljerr bafetben; Ijerr
teafpar bon ©erg, ba tljomljerr, unb funft 12 ritter unb ebet.
5lm 2. tag junii ift fomen ^er^og Sriftoff bon SBraunf<$ttrig, erfe* »ei. eo.
bif<$off ju ©remen8, mit bifen bienern: I)err Seon^arbt Setter, ticenctat,
canftter, probft jfl ©ujrte^uben; boctor $an$ SRetynedfer ; $err9Wicfyel unb
ts^err 3)ietric$ bon SIHanbefto, tijomljerrn jfi SSerben; l?err Stuguftein bon
©etete, (icenciat ; SBotten bon Dbergen, marfctyatcf , unb funft 6 ebet.
3tm 3. tag junii ift fomen ffiattljer bon Jhronberg4, ftat^atter unb »«!.«•
akminiftrator be$ $o$maifterampt$ in ^reuffen. ber ift mit bifem [abel]
fomen: Ijerr 3Metri<$ bon ber ©ate, genannt glecf, $au$fometljer jfi
2oSRebatt in (Sfyfftanb, bed tjocfynnrbigen fflrften [294b], §oc$maifter$ , in
ffityfftanbt botfd&afft; Ijerr #ainrtcfy bon Shtertngen, lanbtfometljer ber
battei an ber Stfcfy ; graff $an$ bon $o$entoe, comet^er ju Sappffenburg ;
Ijerr ffiber^arb bon (S&ingen, compter jfi $atytprun ; Ijerr ffribericty Sturm*
feber, compter ju ^(omentatt ; I)err $ainricfy, marfc^atcf bon SBertingen,
25 compter ju Serb ; $err 3erg bon SBatrabe , compter ju fetingen , unb
funft 8 bom abet*
8lm 4. tag junii ift Ijerfcog $ainric$ bon 9Ke<$etburg fomen mitMci.Gi.
feinem fun Ijerfeog SWangen 6 mit 34 pferben unb bifem Ijoffgfftnbt: Safpar
2. ft neniit no$ $ant toon Samberg, fret&etr. 10. ft fulprt no$ auf: fcn ©ebafHan von
9totcn&an, titter, Ijm 3etg toon ©treitberg, titer unb toifctum in jtetenben. 13. etfcb. jfi Bremen
u. abminijhatot ju Setben. 15. *I>ittri^ to. STOanbefclo u. 1?. Bufluftein to. @etele' feblcn in ft.
18. in $reuffen, teutf$ orbenl in teutf$en u. toelftyn lanben. 25. ft nennt nwr) : fc. ©alt&ev
von ^uffenfiain, bau*coment&er jfi flatoffenbutg, $attmann toon ittonbetg, $an* von SRofenbetg,
3etonimu6, marfaald toon ©atotoenfaim.
1. ffiityctm III., ©raf ju #or)nftein. 5. $rinri<$ V. toon 3Re(Hcnourg unb
2. ffictganb toon ttebtoife. \** ^^ B**™*. »j»©f »»n f tyn>
4. 2)er ©cr. bei ffial* ©. 863: am fcnbura bei. ©. oben @. 258, 27.
7. tag junii.
17*
Digitized by
Google
260 VH 2)te Qtyrontl »on Gtemen« ©enber.
toon ©<$5nei<$, cancer; SBenfceStauS, Ijerr gu ©tbcrftain ; $an$ ©perfing,
marfctyatcf, unb 14 ebel.
«e?.uSo: *ttff bifen ta8 *!* Iomen $wfo* 3icgtcr *, bifd^off gu S$ur, mil
8 pferben.
»d. so. Sim 8. tag junii tft Oabriet toon (Styb, Bifc^off gu 8lt($fteten 2, foment
mit 34 pferben unb bifcm Ijoffgffinbt: Ijerr $an$ toon SBtrfoerg, boctor,
bezant gu Slicfyftet; Ijerr ©tfljalm toonSecfenborff, tljomljerr unb summas
scolasticus bafelben, unb funft 13 toom abet.
[295a] Sim 9. tag junii tft fomen Sriftoff toon ©tabton3, bifd^off gu 2lug*»
wei. oi.purg, mit bifcm ^offgfflnbt : ©ityafm toon SBalbegf, marfc$al(f ; $an$ toon «
©tabion, toogt guDtBtngcn; JBurcftyafbt toon ©tabton; boctor Sonrabt;
boctor SRocfyi Ditmatyr unb 15 ebel.
Sim 11. tag junii tft fomen pfatfegraff $ainrt<$, probft gu (Stoangen
Wc!- 61* unb abmintftrator gu ffiurmfc4, mit bifem Ijoffgfunbt: §err $ainri$ toon
SRtetyurg, bezant unb totcari gu SBurmbS ; ©olffgang toon Slffenftain, »
titter, oberamptmann tm ftifft gu SBurmjr, boctor Styttel ©enfft, cannier,
boctor ^Ui^fflurd^art; 3abob ©tainljaufer toon SRibenfelfc, tyoffmaifter,
unb funft 12 ebel.
3n mtttet btfen tagen ftnb toil prelaten, gratoen, freiljerra, toom abet,
weu ei. au<$ ber ffirften unb ftfite botf<$afften Ijerfomen* »
Sim 14. tag junii tft fomen margraff Srenft toon Saben 5 mit btfen
Hci.6i.bienern : graff (Sonrabt toon STiibtngen, Ijerr gu Siec^tnecf ; $an$ Subtotg
toon ©tauffen, freiljerr; Sonrabt toon graioenberg , Ijoffmaifter; boctor
Dfroatb Out, canfcler, unb funft 5 ebel.
i4.3imi.[29*b] Sluff btfen tag ift fomen pfalfcgraff SBolffgang, be$ <$urfflrften»
jungfter bruber6; margraff grtberic^ toon fflranbenburg, tljomprobft gu
8. 6 nennt no# $ant von GUc^tcnflain, £auvt, matfd^aK von ©avvenfcaim, 3crg Subtvig von <£*>.
9. 3m Drig. flttjt oor biefem 9tbfa^ : gtaff $an* von $enncnbetg, abbt ju fculba. 10. ». t.
33. in $artnegf. 11, $. von Station, be* biftof* brfiber. 12. 6 nennt no$
£ainri$ von 6$»angau, ©ilfralm von Jtnetingen, 3erg von 9ce$berg, £anl von fctmmingui,
Galpat <D?el$ior von $it#»erg, ©ebaftian von fieontob. 14. b nennt no# : $. von Subtnjtoin,
vogt jfi Clivangen, $. Saltier von ^irtn^aim jfi ftiberabelflngen u. JNt$en. 6tatt ftietverg
fcei§t ti in 6 ttiepurg, flatt 3. 6t. v. SRibenfelfc: 9let)benfel§. 21. 5Diefer unb bet folgenbe
Wbfafr fefclen in 6.
1. $aul 3leater toon 3ieaelberg. ihtrfilrflen) grtebti^.
2. 2>et ©en^t bei e^irrnta^ct 5. (grnft, ©tifter ber ginic ©abcn«
@. 45 (cfet beffctt $(n!uttft auf ben 2)urla(^. 8gl. au^ bie fflet. ©. 62.
28. 2Kat, CiJIefiin I @.32 u. ber ©ert$t 6. SBolfgang, geb. 31. Oft. 1494,
bet 9Bai$ €5. 863 auf ben 12. Sunt. gefl. 2. Sfyrtl 1558, ber jflngjle ber ba«
3. £lj>rtfio£l? I. ton ^tabion. maid (ebenben ©riiber be« Surfilrflra
4. $einrtd& IV., ©tf^. toon ©orntd, toon ber $falj.
ein ©ruber bed ^falggrafcn (f^a'teren
Digitized by
Google
1530. 261
SOBirfcburg ; margraff $an$ 2Hbrec$t bon Sfranbenburg 1 ; bapft (Siemens
brubersfun Sttejanber be STOebiriS, Ijerfcog gu gtorenfe2.
9m 15. tag junii, an fantSBeit* tag, an unferG tyerm fron(et<$nam$< s»ei. ei
abent, ift am morgen in ber 8. ftunb $er!omen ffi&erljarbt, graff toon 8lren<
& berg, fyerfcog gu ©uttion, carbinat, erfcbifd&off gu S3atenfc unb bif<$off gu
8itti<$3, mit bifem $offgffinbt : pfat^graff gribericty bon JRljein, graff gu
©panljaim; Ijerr SornetiuS bon ©iebenberg, coabfutor gfi 8itti<$; graff
9tiipre$t toon STOarcf unb Slrberg , Ijerr gu ffigmont ; graff $an$ bon
?euc$tingen; graff $$UtM> bonSftaffato; graff $$ittyi> bonSTOarcf, tljom*
io$err gfi Citttd^ ; ®ttg bon ^tacferety, cancer unb c$orljerr gu Sittid^ ; mc
5 tljomljerrn toon 8itti$ ; Ijerr #an$ bon Sanfcen, titter, Ijerr gfi SJuffo
unb SWottenbej*, Ijoffmatfter unb oberoftcr camcrer; Ijerr $an$ bon
$ebing, frau STOargretljen, fatfer 2Ra$imilian$ totter, Ijoffmaifter; 3erg
SRubenpre, ftafotaifter, unb funft 15 ebet.
is [296*] 5ln bifem tag gu morgen* fric in bcr 4. ftunbt pnb auff bem 9tat**ei.6i.
$au$ gufamen fonten ber <$urffirften rfit4, barnacty in bcr 5. ftunbt pnb
bie c$urfurften att perfontic$ fonten, bie l)ie ftnb getoeffen, unb ber ab*
toeffenben botfd&afften. in ber 6. ftunbt pnb bie anbem fflrften att, gaift*
tt$ unb toeltlic^, gu inen auff bad SRatljauS fomen, bte gu Slugtyurg ftnb
20 getoeffen. ba pnb gu inen bie faifer(i$en rat, ber bifctyoff bonSpetyr, mar*
graff §an$ Sllbrectyt bon ©ranbenburg unb graff SBotff gang bon SWontfort,
in bie ratftuben lomen.unb [Ijaben] mit ainer giertic^en reb inen ain crebenfe
k>on bem fatfer flberanbttourt unb iren beoelc^ au$geri<$t unb pnb ba bon
ftunbenan abgef$iben unb in berfelben ftunbt gfi bem fatfer gen fojfPngen 6
13. b nennt nc$ SWajimilian oon SBurgunbi, \)txt ju $efarn; boctor 9Refterat, tbomfren ju
Sitticfc. JDagegen fc^lt Wubenpre ic. b f$lie§t ben Bbfafr mit bcr Wotij : 2>ifer carbinat ift
ain alter, gelerter, erfarntr, reiser, (renter unb bemieriger bm getoeffen u. b<*t mit frau
SRargretfcen bem taifer bal ftiberlanb geregiert. 15. am morgen frie. 16. in ber 5. ftunbt:
u. ain ftunb barna$. 18. unb ber anbem, bie nit $ie Pnb geweffen, ir botfebafft. ^2. [91.
484*) 2>a bie ffirflen all jfi ainanbn in bie ratftuben finb fomen, finb be* taifer* rat , bifaeff
Ityilipp oon 6»eper, m. $. 91. o. ©r. u. gr. ©. o. SW. jfi ben furften in bie fhtben gangen unb
[baton] ba inen ain crebenfe oon bem taifer mit ainer jierlicb.en reb flberanbttourt, wie fie im beoelc^
paben ge^ept, unb flnb alfo abgefc^iben unb finb in berfelben ftunb }fi Qluglpurg toegf ju bem
laifet gen Ihjflngen in bal borf gerirten, ba^in ber taifer in bet na$t oon 0urfienfelb fomen
toal, ba ju mittag }ft effen unb barnac^ gen Qluglpurg ju reitten.
1. griebn^, $ropft gu ©flrjburg, 4. §\tx bicntcn @enbcr at« Ouettcn
ein ©ruber bed ©er^ogJ 2ttbre<$t toon bie 2)rucfj^riften A unb D . 83gl. au^
^reugen; So^aun 3HBre^t, rfu iflngerer bie 2anaramantclf<$cG$romf©1.130»ff.,
©ruber ber ©eiben, fpSter (Srgbif^of toon mo aucj lutercffante ©iujetiettcn fiber
SWagbeburg. bie ©orgSuge uumtttetbar border crgS^U
2. @. ^ieju bie geneol. Xafel bei fab.
Heumottt, 9lom III, 1 ©. 562. 5. tiffing an ber $aar, fiibt. toon
3. &$irma$er<5.45;gBat$©.864. grtebberg.
Digitized by
Google
262 VII. 3)ie ©&ronif toon (Siemens @enber.
geribten. ber f)at toon gflrften[fetb], ba cr fiber nactyt ift getoeffen, batyin
toetten fomen unb ba git morgen toetten effen.
Mei. 63. 35te ffirften all finb bi$ mittag auff bent SRatljaus pttben unb [Ijaben]
ft<$ ba unberrebt unb beratfatagt, tote unb toad orbnung fie ben faifer
enpfactyen toetten. [296b] nad^mtttag in ber anberen ftunbt finb Ijie bem 5
faifer entgegen ausgogen bid git ber 8e$prugf atte gaiftti<$ unb toetttic$
ffirften1, pretaten, graffen, ritter unb fnectyt, ber fingen unb anberer
ftenbe botfetyafften, unb ift ain faft toarmer, fyifeiger tag getoeffen, I)at bie
fonn Ijart prinbt unb faft gefctyinen, Ijaben ba bie ffirften 2 ftunbt auff
ben faifer getoartet. to
«fi.63. $>a ber faifer, finig, tegat unb bie anbem ffirften2 fiber bie 8ec$*
prugf finb fomen, ba finb bie ctyurffirften, ffirften unb anber l)errn afl
toon iren pferben abgeftanben unb gu fug in irer orbnung bei 40 fctyribten
bent laifer engegengangen. ba folios ber faifer unb finig erfectyen Ijaben,
finb fie avitff toon iren pferben abgeftanben. ba foti$$ bie ffirften getnerdftis
Ijanb, Ijaben fie angefangen git fauffen, foti<$$ gufflrfomen, bag ber fatfer
unb finig nit toon ben roffen abftanben, aber ber faifer unb finig finb inen
gu pljenb getoeffen, unb finb atte gu fuf gu ainanber fonten. unb bie
ffirften unb l)errn all, bie ntit bent faifer finb fonten, bie finb au$ toon
iren pferben abgeftanben. [297*] faifer Saret unb finig gerbinanbus Ijaben 20
atten furften na<$ orbnung bie Ijanbt botten unb auff bad frainbficfyoft ntit
fretictyem gemfitt fie gegrieft. barnacty Ijat ber erfebifctyoff toon Sftenfe in
nanten alter ffirften unb ftenb ntit fotid&erreb ben fatfer enpfangen3:
wei.64. Sltterburcfyteud&tigifter, grof$me<$tigifter, unfibertoinblicfyifter, gene*
bigifter Ijerr! nteine Ijerw brftber, frainb unb toertoanbt, au<$ anberen
ffirften unb ftenbt, au$ berfetben botfetyafft Ijie entgegen unb ic$ Ijaben
10. <Ra$ biefen ffiorten folgt in 6 ber «paffu«: [931. 485»] fling SerbinanbuS jfi Unger unb Severn
ift mit bem faifer fcerfomen , unb bat bife r)errn an feinem &off ge&ept jc. (in a auf 931. 302*>).
23. 6obalb ber faifer fiber bie 8«$prugf ift fomen, ftnb al c&urffirften, furften, berrn unb abel
unb bie botfc&afften Don ben pferben abgeftanben unb bem faifer bei 40 fefcribten jfi fu§ entgegm
gangen. ba folic^d ber faifer unb fing fcaben gefec&en, finb fie aud? eon iren roffen abgeftanben
unb fcaben jfi fu§ ainanber aUe entpfangen unb frainbli* jfigefproc&en. unb ber carbinal oon
9Wcn^ t?at bar* [931. 499*] na$ ain oration get^an unb in namen aUet furften unb fcerrn ben
faifer entpfangen. (Die in a nun folgenbe Otebe fe$lt in b.)
1. A: 'au«aef<$icben ber carbinat toon roig toon SBatyern, bie Sarbinflle (Sam*
2fttrt<$ unb Mfctyoff toon (Stjfiett tyaUn fceggio, ber toon @a$6ura unb ber toon
alters unb f#tt>a$att Ijaiben nit er* £rient, ber ¥fal§graf grtebricfy, bie $falg»
fd&einen mBgen1. 2fa<$ ber SBifdiof toon grafen Ott $cUrrt<$ unb ^^i(tt>to unb
5lug«r3urg Met) in ber <5tabt jurilrf, urn me^rere©if(^iJfe.giJr(temann I.e. I ©.266.
ben flaifer bort an ber @ptfee ber $rie* 3. 2)ie ffiebe flnbet W M> ^« ©■
fterf^aft ju em^fangen. tepin I, 73b, beutfc^ bei 2Ba(^ XVI
2. TOmti<$ gerbinanb, be« flaiferS 6. 848jf.; @cnber« Zqt toeutyt batoon
33rubcr, bie $>er^oge ffiityetm unb Sub- ettoag ab.
Digitized by
Google
1530. 263
toon cuter fat. mt. fctytifft enpfangen, ate bic gtibet bed to. teicfyd gen
Slugdpurg je fomen unb ba ain teicfydtag jft fatten, batauff finb tott ate
bie fotfamen etfefyinen unb aude. lot. mt. gtiedfame julunft in bad
t8mif<$ tei$, ate unfetd alter gnebigiften Ijettn, (inb nrit alt und flbet
5 bie mag etfteien unb me bann ic$ audtytectyen fann. batumb fo finb
toit, biefetben eut Ijaitige fai. mt. auffd attetbemietigeft enpfacfyen unb
gtiefen unb ju bet attetljflctyften ttritbigfait bet faifettid^en ftBnung bit
gtidfd unb l)aite tt>inf<$en unb ain ftibticty, tieblicty, tiebflid&d tangf teben
in bet tegietung. mit ganfeem gtauben unb gemilt toetljoffen [tote] ju
io got, baf butcty feme Ijttf e. I. mt. jufunft fomen unb teid^en toetbe
gemeinet ctiftenljait ju nufe [297*] unb teutfefyet nation ju Ijodjen eeten
unb tooffatt. unb ti>tr , bie ate bie gtibet bed to. tei<$d afljet gen
Stugdputg etfobett fein , toetten mit attet fotfame unb unbettiritfti<$ait
ju attem toetfyotfen fein unb auff bad tteuticfyoft Ijetfen, tatten unb mit
istootten unb toetden etjetgen, bad ju bem etften bient ju bem tob unb
eet gotted, unb batnacty atted, toa& e. f . mt. unb gemeinet teutfetyet nation
ju tob, eeten, nufe unb tootfatt fomen mag. batmit betoetctyen toit und
e. f. mt aid unfetem attetgnebigiften Ijettn.
yiatf) bifet otation ift bet faifet unb finig mit pfatfcgtaff gtibettctyen »ct. 64.
20 auff ain ott ttetten unb [$at] fi<$ betatfetytagt, nrie unb m$ jeftaft et ben
fittften band fagen toefl. batnacty tjat pfatfcgtaff gribeticfy in namen
bed faifetd ben ffitften mit ainet futfeen jiettid^en teb band gefagt ganfc
2)atnac$ ift bet faifet toibetumb auff fein pfetb geftigen unb Ijabenttei. 64.
25 im batauff geljotfen, in jaunt, an bie ftegteiff unb fattef gegtiffen bie
jungen Ijerfeog toon ©actyfen, Sftectyetbutg, Sunenbutg, matgtaff toon
SJtanbenbutg, tanbtgtaff toon £>effen unb gtaff SBotffgang .toon Slnljatt.
batnad^ finb bet finig unb anbete fittften audij auff ire pfetbt gefeffen.
[298bl eematd bet ganfe taifig jeug ift fflt ficty joctyen unb bie otbnung ge*
3omad^t ift tootben, l?at man auffptauffen , ttumetljet unb bauget, unb [ift]
fo ain gtoft gefctytei, batunbet bet rojL tootben, fo aud manctyettei tanben
bet ganfeen ctiftenljait, bag batbutcty bad etbteicty gtei<$ ain toibettyatt
geben f)at attentoeit Slugdputg geftanben ift, ift nie fotoit ftembd tootdf,
aud fo toit nationen gefectyen tootben nocfy jufamen fomen, atd auff bifen
10. Wad) »Wf im 0"8« flnnlo* *ba3 bur$\ 23. in 6 nut a,anj furj : barauff $at pfatygraff
fttibericfc im namen bed faifet* inen banc! gefagt.
1. 2>ie ftebe be* ^faljgrafengricbti* beutfa bci Sal<$ XVI, 868.
finbet ji<$ latciniW bet (SiKeftm I, 74,
Digitized by
Google
264 VII. 2>te <E$ronif toon Siemens @>enber.
i6. sunt, fant Setts tag auff ben ret$$tag gen Stogfyurg, aut$ «frtcaner unb
Slrabter.
JJaifer Earel Ijat bife ffirften, Ijerro unb biener on felnem $off ge*
Ijept, ate fern !. mt. jfi SfagSpurg ift eingerltten *:
©etner mt. $3($ft unb $aimfi<$ r5t : ber carbtnal bon 8itti<$ ; pfaffc**
graff griberidfr bom 9tyein; bifd&off bon Eoftenfc unb ^tlbeSljeim, oberifter
cannier2; margraff $ainri$ bon ©eneta, graff ju SRaffato; graff $ot>cr
bon SNanSfetben; Ijerr $an$ Stouter, freiljerr; atejanber ®dfto^f
oberofter fecretari.
©etner mt. Ijoffrfit: graff SBotffgang bon STOontfort ; graff Urlidfr t»
Don $elffenftoin; Ijerr \Xxli6) bon ©<$eflenberg, titter; |>98b] Caftar
ftfingltn bon Orenburg, ritter, tyoffmarfctyatcfSamptSbertoafter; fflolffgang
^rantner, ritter; Eriftoff ^tarer, ritter, camermatfter; boctor SDtatljia*
§e(b ; boctor $artmannu$ $artmann.
Die r8mif<$e canfctei regiert : ber vicecancellarius, bifc^off fcon is
Soften^ 2C. ; Sltejanber ©c$toet$; tyerr Styelmann, probft ju 8Befc«lar,
bertpalter unb probifor ber canfctei; Oberaburger, regiftrator ber brteff.
Seine canfctetfd^reiber : 2Ratl)ia$ £\mucmanti; ©ebolb $afler;
$eatu$ Slrnofb; £>an$ 3acob; SBoIffgang ityburger; $an* gfoc^tburger
unb SJamabaS JBeljemer; Ijer Urfi<$ garabifler unb Sriftoff ftljfin, ge«*
mein eecretari.
Slnbere ffirften am !aiferftc$en Ijoff: erfcbift^off bon Sara, fty*
tyaniol3; 3oljanS, erfebif<$off ju Sunba, frau SWargaretljen faifer SWap*
mUian totter botfetyafft, au$ Denmardt4; bifd^off toon SBafenfc6, §ty*
foantol; bif<$off bon ©urgi$6, ©pantot; bifd&off bon Street7; bifc$off*
2. 2>a ift ber faifer wibet auff fein pftrb gefeffen » ba bat im ber jung berfeog von 6a$fen, be^og
eon Sunenbutg , .fcerfcog »on 9Mc$elburg , lanbgraff eon $effm unb fflrfl »on Unbolt bem faifex
an bie fitgreiff, fattel unb jaum gtiffen unb auff bal ro§ gebolfen. barnaty ift ber fing unb an.
berc ffirften unb berrn au$ auff ire pferb gefeffen unb ju ttuglpurg eingeribten. unb aU long
9lug#purg ain fiat ift geroeffen, ift nie ge$3rt nod? gefe#en worben, bafj oon fooil frember natien.
»6Wen unb fSM. 499*>j lanben, fo mangerUi fpra<$m mit ainanber aingcribten feien, in mandbetlci
Kaibigungen unb fitten na$ praud) alne« ieblid?en BaterlanM. — SI folgt nun bie in ^anbf^r. a
auf 91. 306b ff. fiebenbe ©c^ilberung bcl oon ben 9ugtburgern bem itaifer entgegengefanbtem
3ugel. 4. X>it nun in unfercm Xerte folgenbe IRufta^lung bed faiferlidjen ©efotgef ftnfcet fid?
in b auf St. 601»-504». 14. $. ^., gemeiner secret&ri. 15. ftteftr »bfa| feblt in ft.
22. Diefe Uuff^rift ifi aul ft genonrtnen. 24. *piacenj.
1. (Sin 33erget<$nt6 be« talfcrtt*cn 3. ©art in Untetitalien.
®efo(ge« ffttbet ft($, im (Stmelncn t)tel« 4. (Sinet ber einflugrei^flen tatfer*
fa$ toon bem @enber« aBtoet^ettb, in ber ti$en 9ta't^e.
2>ruc!f^rift B u. D. 2)te «ufja^lung 5. 3n D: ©if<$. toon ?alen^. $a!en»
©enber« flil^t ft(^ , f otoett ba« fpantfd^e cla , ®tabt am (Sanion (filbteeftl. toon
©efolge be« ^aiferd in $etra$t fommt, 53urgo«) in 2eon.
auf mfinblicbe tlngabcn bed ^er^ogd toon 6. ©urgo$.
2anque6a. @. unten @. 266, 26. 7. «tri in ben 5!brujaen?
2. ©altyajar *>on SBalbfir^.
Digiti
zed by G00gle
1530. 265
toonDfma1; bifc^off toon ©anaria2; Btfc^off toon ©enie3; Btfc^off 3exg
toon Stiffen, laifer 3Wajrimtfiane fun.
[299*] ft. m. oberoft Ijoffmaifter: bcr erft unb grSft Ijoffmaifter f. m.
$erfcog $eter toon Saqueba unb SKbureg!, fant Sacobe orben, am
5®paniol; bcr anber grog Ijoffmaifter graff Slbrian toon SRoty aue glanber,
in nibertenbifAen, burgunbifc^en unb toelfcfcen rfiten rat; ber 3. anbcr
grog Ijoffmaifter Ijerr Ur. toon Suriera aM glanber; ber 4. grog Ijoff*
maifter SRole aM gfanber. bifem Ijat bcr faifcr ben bicfen pfening ge*
f<$endt, 200 mard f<$n>er, toel<$en bie toon ©ctytoafc bem faifcr gefd^encft
wljaben4; bcr 5. grog Ijoffmaifter bcr mufi unb Ijerr toon SWucron; bcr
tyerr toon SDiofquiron Ijoffmaifter.
ft. m. oberofte camcrbicncr fiber ttaib unb bettgtoanbt: bcr crft
unb oberoft camcrer margraff $ainrit$ ju ©eneta in ben fingfreic^en
SJalenfe unb Oranata, graff ju fWaffat© ; ber anber camercr ber Ijerr toon
i5 5Woncarnteg aue gtanber; ber ffirft toon ©atanaba, bee toicere in SRapfaj*
fun; be* ffirften morfty Ofiftfterty fun auegfanber, fantSnbrie orben cum
vellere Gedeonis; [299b] ber Ijerr Drfuafof$a; ber Ijerr toon $of<$ aixQ
gfonber; graff Subtoig toon a3ifla, ©paniol; ber $err toon SBafanfon, ain
©urgunbier; $ane unb $ainric$ ©tare! , gebrfiber, camertnaifter; bcr
2ofrci^err toon Styfeingen avis £)fterrei<$; Urlicty Stinger toon goftenfc;
Sotyanneta toon SWoron.
ft. m. bifefybiener, ffirfd^neiber , unb bie im effen unb trincfen ffir*
tragen unb retcfyen:
$eter toon Oufmann, bee grofmectytigen Ijerfcoge jfi SKebifonia bruber
25 in bem Knglrei$ Saftett; 3acob toon Saqueba, bee Ijerfcoge toon Sttburecf
bruber b ; Ijert 3uan SWanricf, bee Ijerfcoge toon Sftaffera fun; tyerr ©alone,
graff SKanrico toon Orforao fun; graff 2Ranrigfy, bee graff en oon
Saftra fun; Ijerr (Saceron toon Sarbona, bee Ijerfcogen toon Sarbona fun
in bent fingtreit$ Satljalonia; Ijerr (Srtego toon SKarbofa, bee margraff en
2. 3n b ift nod? genannt ber 9if$of son (Jotin (ttoruSa). 7. muft &«r t»on Ur. ttitritea aul
fclanber. 10. Der 6afe: 'feifeit bat Ux !.— gefdjendt r)abtn' ftblt in b. SRucron aul
9lanber. 12. be! taiferl camcrbitner unb rat. 20. UrI. <S bina.tr, rat u. camera. 23. munb*
f$tn<fen tai. mt. u. tifabitner. 25. GafHlien.
1. Dsnta (In bcr 9i% bc« 3)ucro) in ainen fiflbcrin pfenning, barton bcr
&tt><&afHliat. mtrtc bcr 9?<5mifdr> abler unb auffen rings
2. @. ^tqu @anbot>aI, Hist, de la umb tat. mt. afler tilnigrctci) unb Ianbt
vida y Hechos del emperador Carlos tea^pen, unb auff bcr anbern {ctttcn (n?te
V. ©b. II ©. 81. mir angejatgt) fat. mt.titcl, 1700 gutbm
3. @tcna. tecrbt.'
4. (g. btc 2)rudf*r. A; 2)ic Snap* 5. 8gL untcn @. 266, 24.
ptn i)ere^rtctt bent ftaifer in @c^»aj
Digitized by
Google
266 VIE. 3>ie ©fcronlf toon (Siemens @enber.
toon 93iHa notoa fun; fyxx Urti<$ ©eg aud gfonber; Ijerr Ur, SBag aud
©urgunbi; [3ooa] $err3acob toon STOenbofa, bed graffen toon SRibababia
fun im !tngtreic$ ©afttia ; Ijerr $eter toon £oteto, bed $erfeogd toon 2l(ba
brfiber ; Ijerr Slntljoniud $atnrtcud, bed Ijerfeogd toon SHba fun in bem Itngf*
rei<$ Saftett; mfipi Ur toon 3nft, fant Snbrid orben, am gteming; $and, *
graff $ainrtc$d toon Sftaffato bruberdfun , Ijerr jfl Saer ; bed graff en toon
Sftieba in Saftitia fun; Ijerr griberid^ toon £oteto, bed margraffen toon
SRotoa toiHa erft geboraer fun; grancifcud Detofcobud, ber erft unb
oberoft contmenbator font Sacobd orben, ber oberoft unb grog canfeter
bed laiferd in §fyfpania, Statta unb ©ermania; $ugo toon S3ried, Ijerr 1©
ju 3tyertoe, fant 3acobd orbend, cancer, fecretari unb rat bed laiferd in
ben !ingfrei<$en Stragonia, ©ictlia unb SJiapfog; ber Ijerr toon SRotc
©etid, $)amont genent, burgunbifctyer marfd^ate ; Ijerr ©antfd^o ©lego
Segifamo, !. m. $offri<$ter; [3oob] $and toon ©unga, bed graffen toon
SDitranbo brfiber, $auptmann bed laiferd fiber bie guarbi ber ©paniolen; a
Sr^arbt toon £)abe, fatfertictyer ntt. Ijauptmann fiber bie teutfefce guarbi;
©nrityermud, margraff ju Srfctyott in gtanber; margraff toon 35iUa
granca im fingtretcfy ©atttta, bed margraffen toon SSiCa granca fun; ber
Ijerfcog Snfantafa unb graff ju ©olbania ju £oteto; 3oan. Sftartcud, bed
tyerfeog toon Wafera fun ; margraff toon Slncifa; margraff toon Slguitar im^
fingfreic$ Saftett; margraff toon SBiffena, ber oberoft im tmg!rei<$ 5£oteto;
ber gefirft graff toongonted jfiHragonta; $and 2Ranricf, bed margraffen
toon ©ifar fun ju SaftUia ; Ijerr Sartljolome toon Saqueba, bed Ijerfcogeu
toon 9Hbureg! bruber * ; l)err 3acob toon Saqueba, Ijerfcog fflartljotomed
bruber, bed orbend 3Uacantra in Saftilta; [3oia] Ijerfeog ©eltran toon»
gaqueba unb 9Uburg! in bem ftnglreicty Saftette, fant 3acobd orben (bifer
I?erfeog $at mir munb(i<$ auffjfifd^reiben fester alter ffirften unb Ijerrn
einlomen in $tjfoanta anjetgt) ; Ijerr $eter toon £ofeto, bed oberoften
commenbatord fun, toet<$er bed Ijerfeogen toon Sltba bruber ift ; ber grog
commenbator ju 8eon, bed fatferd rat ; Ijerr ©arf <$t toon ^arbtlia, ber so
1. fun in bem fingrei$ Gaftol. muft Ut. »on 2Be§ aul 91. 2. mufl Ur. 2Ba§ aud 9.
2. $eu $>iegc con STOenbofa, be# reic&en graffen fun ». W. In bem ftngr. ®. 4. \)txx $etet »cn
Ickto, be) ^a^ogtn von 91. bruber. 5. '$anl' fefclt in 6. 7. 5)cr graff ton Sclalco unb
*Ri*ba im fingr. (Jafxalia. 12. nac^ 'Haplafj' ^«i§t e* in 6: 3t. 8 secreUri ber can^Uun.
13. Vtx b«n o. 5B«1U Datnont au* iB., marf<H>. 15. graff $. ». 3W. u. 6unaa, ^. ubtt bit
€panif^(n ©uarbi f. int. 18. margraff 9rib«ri(^ von ©ilia franca. 20. $. So^ann SWaricu*
». 91. 21. m. o. 91., fafl me^tig in btm fingfreic^ Caflel. 22. ber furfl u. graff o. S. in %,
23. m. Wl. o. ©. au* btm tingr. Q.. ^er^og 9. ». fi. (ba« ffldtew ft I? It) u. ^er^og Dtegc o.
9. u. 911b. »on 911acantara orbtn. 26. $>« €a|j: *5E>ifcr ^er^og — anjtigt' fc$lt b"r in 6; ugl.
bie SBariante auf 6. 267 ju 3. 19. 29. $m $. ». I., be« grofen c. b'tfcogtn ». 91. brfiberfun.
30. bm SWartinu*, ber grp§ comenbator jft fieon, (ai. mt. rat.
1. @. oBtn @. 265, 25.
Digitized by
Google
1530. 267
erft comcnbator bed orbend Satatratoa, bed laiferd rat comenbator toon
Satatratoa; ©efubiretopid toon ©abitta im fingfreicfy Saftette ; $eter $ain*
rid, bed orbend 2ltacantra, bed fflrften toon ©onto Bruber ; $eter toonS3o6a«
btfia, bed margraffen toon 33ifla notoa fun; SacoB gacca toon ©otto, ber
5 merer mtb grSfer; ijerr ©ernljarbinud toon Ungarfctyia; SSonfee toonSeon,
bed Ijerfeogd toon 3lrcod Bruber in bent lingfreic^ 3lnbofofie ; [3oib] l)err
3a, Sajedo, bed margraffen toonffitttena fun, bed orbend 3tfacantra;
Eljoniud, bed ©atetid ©tyron, margraffen toon 23itta, fun, fant SacoBd
orben; l)err 3atoB toon £oteto, bed graffen toon DrBoed Bruber; l)err
ioS33ann ©toanbofe, bed graffen toon SRtBababia anber geBoren fun, bed
orbend Satatratoa; SJjoni 3oan. SMmenteti, bed graffen toon Sftauente
fun; ber graff toon 8atain; ber graff toon Slgremont; ber ffirft toon ©ut*
mona; ber toon Dtreq, fretljerr; ber toon 3Wontfatconet, fretljerr; ber
l)err toon 9tye unb fein 2 Brilber; ber Ijerr toon $etu; ber Ijerr toon ®ranb
15 SSette ; ber Ijerr toon ?)fefftain.
Unb me 21 teutf<$ unb Ijtyfyanifcty Ijerrn unb boctored, ber namen
§ toon furfcen toegen unbertaufs.
Sftocty Ijat ber faifer oB 200 fflrften, margraffen, graffen, Ijerrn
unb anber bapfer mann Bet im am Ijoff geljept, f<$ier aud alien tanben.
20 [302a] Sr l)at auc$ gc^a^t $ Betoarung fetned tetBd 300 tratoanten,
100 £eutfc$, 100 5Kibertenber unb 100 ©panioten. me I)at er geljapt
1000 tanbd!ne<$t, bie l)aBen tr aufffectyen mteffen IjaBen, ba§ fain auff*
rflr fi$ in ber flat erljeB , barflBer ift Ijauptmamt getoeffen graff 2Ka$i*
milian toon (SBerjtain- er Ijat aucfy [getyept] atn grofe anjatt toon prieftern,
.25feiner capett biener, canterei unb mand^ertei trumetljer; er Ijat au<$ fein
aigen Jager unb 200 ljunbt au^ £tyfoania mit im geftert.
@r Ijat au$ gel)ept 12 namljafftig feiner camerbljirljuetter. £atnri<$
^Jerfond, ritter, furier; ^Jeter fflufa, conturtier.
Samert^irptter: So^and 8ta^a^et, £and toon©oretI), 9lntljoni
30 toon fflebia, Stntljoni toon 2Wiranba unb funft 12 mann.
2. 4@ejubiretopi3 jc' fetyt in b, ebenfo $eter $ainrid jc u. $etet »on Sobabilia jc, fcerr
33ern$arbinu« jc. 5. graff $iego ftacca »on Gotto. ©onbofee »on fieon jc. 9. graff
$>tego »on DtboeS. 11. graff ffiann ». 91., b«« orbcn« d, 12. graff 9lnt^oni be ftauente.
13. bie nai) bem f. ». ©ulmona folgtnben fetyttn in 6. 19. t. (5. ^at noc^> vil me anber
furften, ^erjjog, margtaffen, graffen, fretyerm, ob 200, am ^off gefapt, welder namen alle burc^ $.
Seltran t). Saqueba nit fcaben tunben erfaren, ber mir funfl aUt ire ^ertic^ait, jarlic^ renbtfc u.
gilt ^at anjeigt (f. oben 6. 266 Sariante ju 3. 26) unb ebelleut fc^ier aud atten lanben, erbar u.
Derjtenbig maner. 21. 400 teutfd? — 100 6p.' fe^It in 6. 24. MDarfiber ift. &. g. gr. SOT.
». <£.' fct>lt in 6. 25. Win grofe jatt ber caplan feiner capett unb in ber cantrei lautter alt,
geflanben, erenft^afft perfon, funflreic^ in ber mufica in aUen ftimmen fingen, beggleic^en au$ bie
t^rumetber. 27. ©iefer Safc ift entnommen au« 6. 28. 4$. ®. contr.' febU in 6,
29. fciefer 5lbfa^ feblt in 6.
Digitized by
Google
268 VIL 2)te (J^tomt toon <5(emcn« ©enbct.
^falfcgraff grtbcrtc^ toon SR^etn ift mit !. mt. aid ainer bed ^off-
gffinbt eingerttten nut btfem abet : Ijerr 3erg toon ^)a^begf, freiljerr, Ijoff*
maifter; boctor 3ftelc$ior ©fitter, canfcter; $and toon ©c^lamerborff,
marftfyilcf ; (Srtftcff 9toe(, fecretari; [>o2b] boctor §artmann §artmanni
toon (Stynngen ; boctor $and Sang toon Senberg unb me 24 ebe(. *
$)ed bif<$offd toon Softenfc fat. int., canfcler, Ijoffgffinbt: fflaltljafar
toon SRabenftain, Ijoff maifter; 3erg Oienger, cancer; ©eatud Statotbi,
fecretari; Snbrid toon ftingidmardt, marfc^atcf; boctor $eter ©petyfer,
tljomljerr ju Eoftenfc, rat; boctor $and fted unb me 9 ebet.
ftinig gerbinanbud Ijat bie na$gefdjribnen Ijerra bet im getyapt am to
*offl:
©eroljarbud toon ©lefc, carbinal bed tttetd fant ©teptyand in Celio
monte unb bif<$off ju Orient, f etner mt. oberofter cannier unb $aim(i<$er rat
(bed carbinald Ijoffgfunbt ftatljernactyan ainem bequemem ort bef<$rtben —
®. 270, 15) ; ©illjalm toon SRogenfcorff unb SWoHenburg, freiljerr, ober* »
ofter Ijoffmaifter; SBoIffgang SBoIfra, ritter, oberofter Ijoffmarfc^alcf unb
rat; graff JRubotff toon ©ulfc, oberofter l)offru$ter ju JRotoetyl; graff
©abriet toon Drtenburg ; 3toffoto>> $*** ju ber 8ety, rat unb oberofter
rectytforecfyer ber Iron SBeljem; [303a] SBilJjatm £ru<$fefc toon ffiatyurg,
fretljerr, camerer; 8bam, Ijerr su bent SRetoenljauj*, ber Iron Severn »
canfcler ; 3erg, Sruc^fefe toon ©atyurg, fretljerr ; ©igmunb toon Dietrich
ftain, fretljerr; $and $offmann toon ©runenjnd&ef, ritter, camerer;
Sabiflaud toon SWacebonia, bif<$off ju ffiarbein; graff ftictaud toon ©aim,
oberofter camerer; graff SRicIaud toon £uro#j, Ijoffmaifter ber fron
Unger; graff Subtoig toon Stingen; Ijerr $eter toon Saffo, oberofter ftal»»
maifter; 2Ubrec$t ©ctylicf , graff ju^affaun :c, oberofter camerer ber Iron
Severn ; graff SBityatm toon Sberftain ; Ijerr ffiityatm toon SRapoIftain,
freiljerr ; ©$roetogfl?art toon ©unbelfingen, fretyerr ; ©angotff toon $o$en«
Oerolfcegf, freiljerr ; $and Ungnab, freiljerr toon ©unegf, oberofter ffir<
7. oor '3. @iengcr* in b: frerr Jbjclmann, probft ju ©cfclar, be# biflumb* $ilben*b«t»n cannier.
11. $a# ©efolge fcerbinanb* ift in 6 an anberer 6teUe, 91. 485« — 189* oeqei$net. 15. *«.
SWoflenb.' febtt in b. 16. ffl. S. von 6tainprunn. 17. gr. 9c. o. 6., be* \U r.
r(i<H ^offr. jft JR., flatbaltcr tor obtrnoflmei^ifcb/tn (ontoen. 18. gr. 9. o. D., fret^m |fi
grtljenflain unb itatllpa^, ^en jfi Gricurt. 20. 9la^ SB. tf. v. ffi. folflt in 6: ^m 3ct«
Imdjf. v. ffi., fteiten, flat^atter ju ©irtenbttg. 21. 6. bie ooib.fTflcb.tnbe Sariante. 22. 6.
«. $., freiben (ft £obtnburg, ffincfbenftain unb Zalberg, etbfc^enc! jft 5t<rctt)en. t)cn ^. ^of*
man, litter, camera u. bauptraan in bet 9?fuenftat. 24. gt. 91. v. €alm u. (Reuburg am Chin,
obcrofler camera. 25. gr. 9. ». D., bet alter. 27. gr. 91. €djlid jft <JJaffaun, b"i jfi
ffieiffenfircb, Gtbogen unb 6c^la(fen»erb, ter cron Severn oberofter camerer.
1. (Sin $erget$nt$ feints ©efolge« (ol^( gerbinanb I., in. $b., ©<IL XI
ffttbet fl^ (auger in B) au$ bei ©u(^» 0. 661 ff.
Digitized by
Google
1530. 269
ffyieiber; (SnbriS Ungnab, ftSBetmaifter; Ijerr Srljarbt toon *Pofljaim,
fretljerr; 8eon$arbt toon S3etg, freiljerr, camerer; SBenfeeftauS toon $off*
lhr($en, fretyerr; SBifljalm toon ©ii<$am, fretljerr; firiftoff toon ©etyfen*
e<f, freityerr; $an$ gerenBerger toon SgenBerg, ttrifctljumB in £)fterei<$
soBertyatB bet (gnfc, oBerofter f cctetatt ; (SnbriS 2lbler, fecretari; boctor
SaloB ©i>ieget, fecretari; $an* SWaty, fecretari; boctor $an* 3°^
fecretari; boctor $an« gaBri; ffiotffgang ©rafroein, ritter, oBerofter
fecretari ber canter ; D<>3b] SBenfeeStauS toon SBityartife, ritter unb boctor,
vicecancellarius ber Iron ©etyem ; 3erg toon 8ogf<$ato, teutfetyer vice-
io cancellarius ; boctor SRityrectyt SWoffteimer ; boctor $ainri($ SRiBitf<$ ;
boctor ©eato$ SBibman; boctor ©regori 2fagrer; boctor SaloB grancfr
fflrter; boctor $antu$ SRitiuS; boctor Urftnu* 2$etiu$; boctor Slbam toon
$f orfeen ; SraSmuS Dfftner, bed KnigS loeinf^encf ; ©altljafar toon ?re*
fing, ritter, oBerofter !uc$inmaifter ; SWictyel Oty toonSUtyterbingen, in oBer*
15 dfterrei#if($en lanben oBerofter jeugmaifter. me 18 ritter, bie finb afle
f. nt. rfit.
St. mt. munbf<$en<f en :
©raff 3acoB toon (Sroty ju ©empto; graff Subtoig toon $arbegl;
graff Seon^arbt toon SRfigerofl; graff $ainri<$ toon flatten ; SBaltyafar
20 toon gronfperg.
Sru^feffen : ©etydfljart toon $uc$am, fretyerr; SBotffgang toon
SRogenborff, freiljerr; Safta toon ?rag, freiljerr; SaloB Jructyfefc toon
SBBafyurg, freiljerr; ©aubenfe toon ^ofljaim, freiljerr; 9Warquarb toon
ftfiering; ganfeetot be la SBelarie, [304*] Baffart toon SRoty; $ityranbt
25 toon ©leg; SBiOjatet SRumpff; $an$ ©urg toon ©urgenftain, unber*
ftSBtinmaifter.
gfirfd&neiber: graff $$UtM>* toon SWanffetben, ebefljerr toon$atb*
rung; Urli<$ B^fe, ritter toon Sofcenborff; $an$ ©d&ab toon 3WittcI-
BiBra#, oBerofter ftlBercamerer; 3an toon ©alinas, camerer; 3Wartinu$
30 ©fifmann, camerer.
1. 9lnbr. Ungnab v. €unegf, freiberr, oberofier flabelmaijter. 3. ffl. v. $., fret^cr jfl jtetamnfc.
3. IB. 9. ©.' fetft in b. 4. ttfrr. ». 6ifenegf, ft. §fi ®eittenegf. '$. fcerenberger ic.* feblt
in 6; bagegen finb $ier aufgeffibrt: 3oa$im SWotfran, freiberr jfi Sartenburg; b«rr ©altbi* t»on
$reftag, titter, oberofier !u&inmaifict ; frert ffiolffgang Qraiwein, titter, b«r earner oberofier
feetetari. 8. fflolf. ©r. : f. bie uorige tyariante ; in b flebt nod) : b«r 9ran^i§ *BilaTtj, probfi
|ft 'Prelburg, ber eron Unger fecretari. 10. ftacb '3. ». «.' in b : boctor $ani fcabri, bifc!r>off jft
Sien. 6. 9t. SW., t^ombe^ant jfi <P«ffel unb $afftn. 12. ®. 3. fcranbfurter. «Ra(t
*b. Urf. Selinl* in 6: b. ^an< 6piegel. 13. ftrafum ^offtner. 14. €. oben bie ©aiiante
gu 3. 4. 15. *3R. D. o. »^terbingen ic.' fcr)!t in 6. 18. graff 3utiui v. ^arbegf, Qlafc
unb SRadjlanb, er^f^end in Dfierrek&. 21. SB. ». $., freiberr jfl jtapi u. Jtettinpacb, ety
ttudjft« in Dflfaeidj. 22. SB. o. W. u. 9WoIlenb. 8a§la o. $tag, freiben )fl ffiinbbaa, \ oor
ibm ftc^t no$ in b : ^anl, b«r jfi S^ellenberg unb Stofl. 24. SW. v. ihienring, berr jfi €eeftlb.
Digitized by
Google
270 VII. 2)ie (E&ronl! Don (Siemens ©cnber.
Samerbiener: 31?an 3Mtn; 3erg $etfeet; 3$an Don 8ot$rin;
$eter Don Diararte; 2Martin JBebrott.
©ifljetm DonSBtotyg, oberofter faldenmaifter; ffiifljatm $irc$enfetn,
camerbljirljfitter; Srtftoff $olb, contrator.
2faber amptteut: $an$8lnngrer, ^offjatf d^rcibcr ; (SnbriS bonSBifuu *
gen,fecretaribe$Ijoffrat$; $ant$aleon[23ogt],fecretari; boctor Safoar Don
Ufemoang; $an$ $offman, ber earner fecretari; [so4b] Stiftoff Saftileius,
ljtyfl>amf<$er fecrctari; SDefiberiu* ©efimaubris, burgunbifc^er fecrctari;
SlntljomuS Don 5Eaffl$, obcrcftcr Ijoffpoftmaifter. me anber Ijoffgffinbt,
30graffen, fretljern, ritter unb ebel; item 24 ebeler fnaben; 5Riflau$io
DfyuS, ritter, Ijauptmann fiber 40 Ijatfc^ier, barunber 10 ebet finb;
Srenft Don ©ranbenftain, Ijauptmann fiber 100 tratoanten, teethe ber
merer tail ebel finb. 1. m. rat Ijaben 51 ebel getyapt, bie inen gebient
Ijaben. in ber canteret tyat cr geljapt 40 perfonen.
Sarbinat Don Orient Ijat btfeS Ijoffgffinbt geljapt: ©aubenfc Don is?
aWobrttfc^, ritter, $offmaifier; 25eit$ager Don 9lltenftaig, marf<$at<f;
Oilg Don SBelfc, fretljerr, unb me 12 ebel.
Der carbinat Don ©alfeburg, SWatljeuS Sang, tft mit !ai. mt em*
jogen mit bifem Ijoffgfimbt: Saltan, abbt ju fant Spctcr ju ©alfcburg;
[3osa] graff ©igntunb Don Detemburg, <$orljerr ju ©alfeburg; 8fatbroft2o
DonSamberg, official unb tijomljen bafetten; $an$ SRSfler, tljomprobft
ju ^affato; boctor 3erg Xljefinger, cancer; boctor SRicolau* SRtbefyffen;
boctor Slmbroft 93olanbt; Sriftoff ©ewer, camerfecretari; Ijerr $an$
©$encf, marf^ald; Sorenfc Don SBafybeg!, unbermarfc^atd; Sauj
8ang, fieonljarbt 8ang, 3Katljeu$ 8ang, atte rat unb anber ebel 18 25
perfonen.
^falfcgraff Dtlj $atnrk$ unb ^IjittypS, gebruber, finb mit fat. mt.
mit 300 pferben in Ijalb ljamif$ eingerttten mit bifem abet: graff $aug
Don SWontfort, pfleger ju $e$fteten; {Reinprec^t DonSReunegl, ritter,
pfleger jfi fiaugingen; SEriftam 3*n8er' faffmaifter; $ugo Don ^arfoerg, »
4. !Ra$ 'd(?r. tycW ftc}t in b nod? : Qlnt^oni ©on laffi*, obetofta pofhnaifler. 5. 6tatt beffen
$«i§t «# in b : bit anbern fetrrn am &off bienent on dmptet : graff $an« ». G^aumbutg, ttb*
mat[6ald in Dftmticfc u. 6tairmarcf t ; graff SBoIffoang oon fcrangepan ; ©efeiaw ©on ftifenbtrg,
ten ju 6$n>i#ato , gtafffioMnfc 6$lid jfityaffaun; $attmann, fan jfi 8ie$tcnflain i Wdnpnt, ^en in
Gberlberff, crbcamtccr ju Dftmtidji dljriftoff, fretym ju (J^ing; Qrafum, frei^en jfi dlj^ingi
(Srifioff, fiti^err ju Dtogtnborff u. TOoUtnburg; ffliiljalm, frei^en ton SRoriptrg u. ^effaiti ^anl
fecn in B^enborff, erbjagnmaiflei in Dften«i$. 9. 6. bie Saiiante ju 3* b. 15. 2>a4
©tfolge bei 99if4of« oon Iritnt finbtt ftd? in b auf 6. 489* j t« finb b«« no$ genannt: diprian
b. Iljun, txbfatnd bt« fliftt Xrient ; Griflopt? v. €ertnt«in. 19. 3bra gttjt in 6 ooran : bf"
3Warauatb ». 6tain, tbomprobfl jfi 9tua,#pui0. 22. 4^. IRofltt' feblt in b. 23. *Ra<^ **.
SoUanbt* folgt in b : b«t ^an« b. ?llbutg, lanbtt?auptman jfi Salzburg. 24. ^cri $an< 6d?«nd
». ©^entftnjlain, m. 25. ^auy, «con^., SKattb. Cang' ff&Itn in 6. 28. 3n b auf 81. 49&»».
30. liiftram 3.
Digitized by
Google
1530. 271
titter; 3etg Don SBenbigen, titter; Sontab, SBolffgang, Setg, SBifljatm
Don JRcd^Bcrg ; Sate! Don SBelben; Sfyttet Don 2Beftetna($; SJetnljatb
Don $itnljaim; $an$ [Slbam] Don ©tain; Sriftoff Don ^taffenbetg unb
me 35 ebel.
5[305b] $etfeog SBilljatm unb Subtoig Don SBafyten, gebtubet, finb mit
fat* mt. [mit] 500 pfetben eingetitten mit Ijatnifctyen unb tangen fo teffen,
tool getift, mit bifem abet: gtaff SWotife Don Dttenbetg; gtaff 8eon*
Ijatbt Dom §ag; Stiftoff Don ©tyoat^enbetg, fteiljett, Ijoffmaiftet ;
Subtoig Don ^enfenato, matfetyafd ; Ijett §an$ Don SJetn, bet aft; Ijett
io§an$ Don SBetn, bet jung; bet Ijett Don ©egenbetg unb fein fun; tyett
®tegoti Don 8ofenftain; boctot 8eonIjatt Don Sgf; Ijett §>an$ Setg Don
Sfoffen; boctot 2luguftein Sefcfy, canfetet; ©igmunb $f effenljaufet, fucfyin*
maiftet; $an$ Don £ettingen; SBolffgang Don ©cfyellenbetg, unbet*
matf<$a(<t me 62 ebel, batunbet Dil tittet.
15 $etfeog (Stenft Don Satjten, abminifttatot be$ biftumbs ^affaio, mit
bifem Ijoffgfiinbt: boctot ©tepljan SRAffin, tljomljett ju^affaio; boctot
3etonimu$ SBiefytting; Ijett $an$ Don 3Matein unb 14 ebel.
SSifd^off 3etg Don Stiffen, faifet 2fta$imilian$ fun, mit bifen m. 62.
bienetn: SReinptectyt Don SBotymunbt, titter, Ijoffmaifter; Ijett Slmbtofi
2oDon®um^enbetg; 3etg Don SBaltenljoffen, fiitfd^neibet; 5lnt^oni ©$end,
ttutfyfefc; $etet 93itegu$, cametet. me 2 ebel.
[306a] 5Det legat, carbinatytieftetbeS titetSsanctae Marie trans Tyberim, gui. 62.
8autentiu$ (SampeiuS, jfi !ai. mt. gefanbt, ift mit 100 pfetben Ijie etn*
geritten*
25 23incentiu$ ^impinellius, etfebifefyoff $ SRofana, be$ Bapft^ botfd^afft m. 63.
ju linig getbinanbo, unb be$ ^im^ineBu^ btubet, bifefyoff ju geftetS, finb
autf) mit fai* unb !♦ mten eingetitten.
$)e$ !ing$ bongtantfteicfybotfetyafft; be$ ItngS Don Sngeltanb bot* aw. 63.
fd^afft; be$ ling* Don ^ottugafe botfd^afft; be$ fingS Don^olan Dot*
30 fc^afft ; be$ fing$ Don ©enmatdt botfd^afft; bed fingS Don ©gotten
botfefyafft; bed faifets bet 2ftofcottritet botfd^afft; bet Unget, SBinben
unb anbete betfelben anftoffenben (enbet botfd^afften.
2. '(Sont., ffiolffa., Setg, SBBity. b. $e$b.' fe^len in b, ebenfo afle folgenben. 7. bettnafj
gewappnet, aid ju#en fie in oin f$la$t. 9. 'bet air fetylt in 6; 'tyxx $. ». IB. b. jung' fetylt
in b. 11. 3et0 ». fiofenftain. 14. 3n b fetylen ncefy: bet fcett t>. $egtnb.; boctot %u%.
Cefcf>; ^. ». Itttingenj 9Bolfg. \>. €^«aenberg. 3>agea/n ill bort no^ gtnannt: *Paul«borfffr,
fuct>inmatfler. 16. \). &. . . . ljat mit im (je&ept: 5 tljoin^ettn feint* geftifft* u. 14 ebel.
20. •«. ». ©.' fe^lt in b. 21. 9lntfy. ©<i|en<f ». ©djencfenflain, tt. 28. *be« f. r>. gt. b.'
fe^it in b. 29. (Jbenfo *b. f. ». $olan% b.' 31. bet Unget unb 61a»oniet b.
Digitized by
Google
272
VIL 3>ie fcfaonif Don fclemen* ©enber.
«ti.63. $)er SBenebtger, bet Oenuefer, ber glorentiner, bcr ©<$n>et#cr,
[be$] $erfeog doii@o^c^ $erfeog *on Seter, tyerfcog toon 2Wcmtna botfd&aff t
nnb &on t>U anbcm grofen ffirften, tyerrn unb potentaten botfd&afften.
©et ling gerbmanbo jfl linger unb Severn finb getueffen bcr nam*
$affteft abcl an$ linger, SBet>eut, Srabata, 2)atotarta, ftyftria, Wloctyxn, i
©tefo, an$ aflcn j5fterreid?ifc$en (anben, [3oeb] ©c$tt>aben, fcurgeto,
^retyfgety unb <£lfafc in man$erlet Katbungen.
nti. es. [3oeb] 8ta$ ber ftat HugSpurg fmb bem latfer entgegen jogen 1 1000 $anb*
1. In b : bet tytfc. t>. ffercr botfaaft, be! b, . o. 6opfcei b. , be» b^tfc. t>. Sotbtingen b. ; bet Be.
nebtget b. ; bet fclotentinet b. •, bet ©enuefet b. ; bet €$»ei)fcet b. 4. Dtefet «bfafc feb.lt in b.
8. 6. oben 6. 264 ©atiante ju 3. 2. Det Xejt lauttt in b : Die fctttn eon bet ftuben unb [tie]
tauffleut, fail tool etbufet, finb bem faifet mit 200 pfetben entgegen getibten; bie fcettn gugget,
ttamnunbui, 3etonimu< unb Jlntbomuf, fcaben 32 pfetb gefcpt, unbetfaiblkb, aui ben anbttu,
aUe in oin fatb betleibt. [91. 600*] bem faifet finb fut bie fiat entgegen getitten bie butgetmatfiet
Urlidj Be^llnget unb Seon&atbt 9imt( ; butgetmaiflet 3etg SJettet &at alter* fcalb nit funben bo.
fein, unb bet butgetmaiflet 3etonimu« 3m$off if* plinb gemeffen. finb au$ ba oon beat tat ge*
weffen dontabt Bed>linget, 6impte<fct goffer , 6tepb.an Gpffelin unb boetot Gontabt <Pe*tttnger.
flatfc&teibet, bet bat bie teb tban unb ben faifet entpfangenj bie finb oon ben pfetben abteftanbei
unbffcaben] fi$ ftfiSmalen gegen bem faifet geneigt, unbnadj bem empfa^en bat man bie gtofen bifcfen
ad lauffen abgan. ba ifl bet faifet unbet ben tjimel getibten, ben it 6 be# tati baben gettagen,
oon tottem, gtenen unb toeiffen famat ge» (2)1. 500b] maty, ftugiputget fatb ; an jebtt$et feitten 3
fl angen. oben auff ben 3 ftangen, an bet fredjten feitten toaffen auff jeblufcet bet faifetlid> ablet
unb auff bet anbeten feitten bet oon 9lug4putg mappen. ben $imel b.aben gettagen bife 6 von ainen
tat : $anl 9te$linget, ©ilb. aim 9ie$linget, gtanfc $offmait, fiauj €^oUenbetget, Utli$ Gulfcet unb
3Rang 6e$fc, bet webet junftmaiflet ; unb baben it etlidj bie f#u$ auff bem meg ab ben fttffen
petjett. bie anbetn 6 oon ainen tat, bie ben faifet enpfangen fraben oot bem tyon, finb nit
mibet auff ite pfetb gefeffen, funbet neben bem faifet but$ bie fiat ju fft§ gangen.
1. ftScr ba* (Slnrcitcn bc« *alfcr« In
%ug6Burg Utidfttn un« 1. ber Don ¥eu*
ttngcr« $anb tit bie ftatyftbecrete cin*
gcfd^ricbette ©crid^t : 'Km mttouctyeit un*
|ct« ^errn fronlei^nam* aubet ben 15.
tag junii anno 30 fein Don rat* totatn
(htau* toerorbnet, bie tatyff. mt. pm felb
ju entyf atyen, bvoeil Beb Burger meiper, fo
tym amipt fein, ettoa* ir« leib* \6ftoa6) ge>
tocfen: ^err U(rt$ ^et^ltnger bcrr ^n*
toni $tymel , Beb alt Burgermdfler, $err
(S^onrat ^linger, Bcrr ^)an« ^ctnfeel,
©te^ban (Svfeltn , <&impu$t $ofer, atte
^aumeiflct unb evnnemer, unb boctor
^euttnger. mit ben fcnb ad BepBlt t>om
abel unb fonft ju rog in ainer farB mit*
aeriteu, baneBen $aBen bie Don Beben
jtuBen audi ain tool gerufien jeug ju rog
ge^aBt unb )u fug bt« in bie 1800 mit
aufgeregttem fenblin, be*glelt^en mit
etttcfrem gef^ilft, fein jum roten t^cr
^inau* gogen fur fant ©ersaclcn auf ben
Sroffen piatj gegen bem erften bad), ban
ie batyriffyn picltcn Don ber Sed^Brugt
Bercvn. unb waren anbe'r $urfiirfien
furflen, fo au$ fapff. mt. entgegenae*
gogen, inmitten. unb at* tatyff. mt. flbet
Bemeltem bad? lutein tarn, ^at au* Beuel^
ain* r^at* ber genant boctor fatyff. mt.
entpfangen, barauf ber erfebiftoDe jfl
3Wctntj anttourt geBen unb infonber ba*
fa^ff. mt. foli$ unbertanigft entpfa^en
in alien gnaben angenomen. ben B^ntel
fyaben tragen $an* ^e^Unger, gran^
$ofmair, SBtlbalm ^eBIinaer, Ulri^
©ulfecr, 2uca* <S^eQenBerg, SWang ©^
Dom rotfyentyor Bi* jft fant ?ien(art* ca*
pette.' ^at^becr. »i. 27»>. 2. (Sin alter
3)ru<f mit bem Xitel: &aiferli$er 9Rate^
fiat | eiureitung t?n SWun^en ben X.
tag | iunii. 3ai M.CCCCC Dnb XXX
3ar. J ©ie £etfetllc$e SWaiefl. Don ben |
^uvfurflen unb gurfien t?nn i^rer
9Raieflat | etnreitung Dor ftugtyurg ben
XV. Junii | entyfangen ifl. | ffiie ber
DmBgang auff (Sorpori* | C^rifit.
bonner*tag ben XVI. Junii )u^ugi*purg
ge^alten koorben ifl. | Stem too Don
auff ifeunbigen | fttity tag jfi
9ug*)>urg ge^an|belt fol roerben. (Sine
Digitized by
Google
1530. 273
tuerctemann, (anfefne$tift, au$ alien junften au$!taupt bold, gaiife toot
mit $arnif<$ gejiert, Ijaben bictyfen, tyiefc unb tyetfenparten ttogen unb
fenla$ geljapt unb 12 n>agenbi$fen mtt men gefiert bie burger Don ber
flauffteutftuben, 200 pferb mtt rtngem $arnif$, (uftig unb itertuty, ftnb
sbcm laifer cntgcgenjogcn; barna<$ ber Ijerren gugger, Ijerr SRatymunben,
Sfatljoni unb 3eronintu$, fne<$t, 32 pferb, aU in ain fart beltaibt. e$ finb
au$ bem laifer entgegen geritten bie 2 burgermaifter, Urti$ SRetpnger
unb 8eon$arbt SBimet, bann btc 2 anbern burgermatfter, Serg SSetter unb
3eronimu$ 3m$off \ Don frandljait toegen nit Ijaben Ifinben reitten, unb
to 4 Dom rat, Sonrabt SRed&tinger, (Stm^ted^t $ofer, ©tepljan (S^ffcttn unb
boctor Sonrabt ^euttinger , ftatfd&retber , ber $at ben laifer in namen
aine$ rats unb gemeiner ftat enpfangen. [307*] ba fte ben faifer finb an*
ft<$tig toorben, finb fte Don tren ^fcrbcn abgeftanben unb Ijaben ftc$ ju
3 malen gegen f. m. geneigt. unb nac$ ber enpfactyung $at man ailed
is $anbgf<$fifc unb toagenbi<$fen mitainanber tauffen abgan , bad Ijat atn
grofc bumeren gemacfyt. barna$ ift ber laifer unber ber Don SlugSpurg
Ijtmet geritten, barunber ift er eingeritten. ben Ijaben ir 6 bed rats ge*
tragen, unb bie 2 burgermatfter unb anbern 4 Dom rat ftnb nit toiber auff
ire ^fcrb gefeffen, funber ju fug neben bem laifer gangen. ber Ijtmel ift
20 gemactyt getoeffen Don rottem, toeiffen unb grenen famat, jertailt toie Slugs*
purger farb ift, mit 6 ftangen, an ieblid^er feitten 3 ftangen. ob ben
3 ftangen an ber freemen feitten finb bie faiferlic^en abler geftanben unb
an ber gftngen feitten auff ben 3 ftangen ber Don SlugSpurg happen,
ben $imel$at getragen: $an$ 9?e<$tinger, ©itljafat SRectytinger, Sftanfc
»§offmatyr, Saujc ©<$otlenberger, Urficty ©utfeer unb SWang ©etyfe ; bife
feltene 2)rudf<$rift (ein exemplar berfel* faifertic$e maleftat \u BugSpurgt am
ben beftnbet fi$ auf ber I. 8lb!lot$el in abenbt corporis Chnsti anlommen unb
©erliu, eiu anbereS in bet 8lbliotyef be« Don alien rcfc&flenben mit gebuerlic$er
SBatfcnfrtufe* gu $atte). 2)lc ben (Sinritt reuerenfc unb e&rerbtetung empfangen
befi SaifcrS in £0Hin$en unb in Bugs* unb eingejoaen fei. Anno 1530. 6. 2)ie
. burg erjfi^lenben Bbfcbnttte ftnb bet 8ertc$te brifealcfc, 8b. XVI <§.846 (ber
ftBrftemann, Urfunbenb. I ©. 245 ff. tbenttfa ifl mit bem in A, f . oben @. 254
bejtt>.©.257ff. abgebrudt. 2)icfe @<$rlft 2lnm. 1) unb <&. 870 (ber fic$ sum £$eil
tourbe Don ©enber, rcte bie tyeifc tntyalt* becft mit bem bet <§$irrmad>er 1. c ,
U(Ht^t6feb^lid>eft6erein{tfmmunabe* roetc^ lefeterer aber au«fityrll<$er ift.
jeugt, bet (einer 2>arfiettung be« fatfer- 7. 2)er bet 2Kab, II <&. 156 ff. 8. 2)er
lichen (Sinjuge« bcnii&t. 3. (gin anberet In bem 8riefe Don 3ona8 an Sutler &om
alter 2)rn(f mit bem Xitel : Uon laifer* 18. 3uni 1530 in ^otbe, Analecta Lu-
Ucber SKalejtat einreDtiten, auff ben therana @. 134ff.
9tei$*tag in Kugljpurg, 8ef$e$en am 1. ®eorg Setter unb #teronomu8
fiinff ^enbentagJfuniijiml530.|3ar|. 3m^of toaren bie ©ttrgermetfier be«
(1. ©ogen in Ouarto.) ©ei giJrpemann 3a^re« 1530, Utri$ ^Itnaer unb «n«
@.262ff. 4.3)te@.254«nm.l aufgefil^r. toni ©imel bie (altcn) be* 3a$re« 1529.
ten 2>rn<If($Tiften A u. D. 5. 2>cr ©e» ©al. ben ©ericbt ber ?angenmantelf(^en
ri*t bei ©tyrrntacfter @. 54: ffiie bie <5$xon. 81. 131*> ff.
€tabttd?toniten IXIH. 18
Digitized by
Google
274 VII. 2>ie (£$roni! toon Siemens ©enber.
$aben#ben Ijimet foten tragen bid ju font geonljarbt1. fie flnb abet all,
on ber ©et$ nit, fo micb toorben burc$ bie ftat, ba& fie ire fne$t Ijaben
mieffen anftetten, ben Ijimet ju tragen. ir etti<$ Ijaben bic fc^uc^ ab ben
fieffen t>erjett.
a«ti.67. [307b] 2lfle priefterfd&afft aud alien pfarren (audgenomen bie bettetorben*
nit) finb in unfer tiebe grauenfircfyen mit bem Ijaitigtum in iren otnoten
juf amenf omen 2 unb bem faifer bid auff ben *Perta$ entgegengangen.
bei fant 8eonl)arbt ift geftanben ber bifefyoff bon augdpurg3, fein toeity
bifc$off 4 unb ber abbt bon font Urticfy 5 in iren inflen in ber procejj. ba<
fetben Ijaben fie auff bed faiferd jufunft getoart. bafelben ift ber faifer »
aud ber bon Slugdpurg Ijimel unber ber tljomljerrn toeiffen bamaftin
Ijimel geritten bid in unfer tiebe grauenfir^en. bifen fyimel Ijaben ge«
tragen 6 tljomljerrn, Ijerr ©regori bom ©tain, Ijerr griberic^ bon Seon*
robt, Ijerr ®tjfo bon $effberg, Ijerr $and bon ©cfyaumberg, Ijerr (Sber*
Ijarbt bon frirnljaim unb Ijerr SBotffgang, marfctyatcf bon ^apenljaira6. **
»ei. 67. Sai. mt. einjug unb anberer ffirften unb Ijerro ift in folid^er orb*
nung befefyectyen: jum erften ftnb gangen ju fug bie 1000 fanbdlne<$t
mit 2 fanen, bon bem faifer beftelt; barna$ bie Iwfoanifd&en Ijerrn, faft
foftfidfc, in gulbin ober f$toar$ famatin rflcfen, unb l^etten grof gulbin
fetljinen am Ijatd. [3o&a] barnacfy Ijerfeog £>and 7 griberi^ bed c$urfurften»
bon ©actyfen fun, mit feinem raiffigen jeug. bamac^ tiriber bit IjJjfpanifa
Ijerrn in gulbin unb famatin ffoibern, [faft foftlicfy. bamac^ pfatfcgraff
8ubttrigd, bed d&urfurften, botfefyafft, 30 p ferbt, bann er felbd bon [feegen]
frandtljait nit perfonltc^ (omen funbt. barna$ bed d^urfiirften margraff
3oac$im bon ©ranbenburg raifiger jeug. bama$ Ijerfcog 3ergen bon*
©arisen raifiger jeug. bawacfy bed erfebifefyoffd bon SKenfc jeug, bar*
5. Mt prieiterf<f>afft ijt bem faifct in ainer procefj mit bem fcailigtum engegengangen. [391. 501*)
ber bifefcoff oon Huglpurg, fein tt>ei<fcbif<$off unb ber abbt ten fant Urli$ finb oor fant Seon^arb*
cappel in iren inflen unb ornat geftanben unb bei inen ain toeiffer bamafriner bimet, btnen tern
X&om §uge$6rig, btn fcabtn 6 tlpomfcerrn getragen ton fant Ceontyarbl cappe! biijn unfer liebe
fcrauen firemen ob bem faifer: ©regoriul torn ©tain, ^riberitr) oon fieonrob, @r>fo von ^elbeta^
{>ani con 6$autnberg, (Sberbart con ^irenbaim unb fflolffaang I>i(trid? oon ©appen^aim, mar*
fdjalcf. 17. 2>er einjug ift fclidjfr orbnung befd?ed?en. (Die Stufja^Iung Sbnli^ roie in a.)
1. @t. fieon^arb an ber 3ubenaaffe. bon ©ini^ctm u. SBolfgang toon^a^^n*
2. ©. bic Jangenmantclf^e (fiftron. ^ctm @. 616.
©1. 133» ff. 7. Wa$ bem ©cric^t U\ ©^trrma^cr
3. ©. ofcen @. 262 2(nm. 1. ©.55 befanb flt^ ticben ©eriog So^ann
4. 3ofamus III. Ca^mann. gticbritr) toon @a$fen bet ©crgog granj
5. 3o^ann VII. iiSnltn. toon SJiineouTo, tt. SBolf gTana toon 8n*
6. ©regor toon ©talnf gricbr. toon ^a(t. 5lud^ im Ubrigcn ftitnmt bie bort
?eonrob unb Gtyfo toon $a*bcrg aufgc angegebene 3«gi>rbnung mit b«r toon
fityrt bci ^bamm, Hier. Aug. I ©. 613, ©enber bcrt^tcten nid^t gang ilbcrcin.
$an« toon ©efcaumberg ©.612, ©bet^arb
Digitized by
Google
1530. 275
nad) be8 Don SBfen unb £rier jeug. barnacty Ijerfeog SBifljafet unb
l)erfcog 8ubtoig8 Don SJatyren jeug *. barnacty pfatfegraff Dtlj $ainric$8
unb ^itt^cn jeug. barnacty margraff Sergen Don ©ranbenburg raiffig
jeug. bawacfy ber anbetn gatfttittyen unb tpcttltd^cn fiirftcn jeug, ain
5 jeblic^cr na<$ feiner crbnung. barnacfy am toetfd&er raifiger jeug. [3osb]
barnacty 11 ebetfttaben auff grcfcn tyengften, jugeljflrtg bent oberoften
fyoffmaifter be$ !aifer$, bent Don 9iot$2. barnacfy 22 ebetfttaben auff
grofen, fcfyBnen pferben, faft lofiltd^ bellaib, lintg gerbinanbo jugeljflrig.
barnadfr 23 fttaben, fiirftcn unb gtaffen finb, atner na<$ bent anbern,
io bent fatfer jugeljttrig, in gelen famatin xM en unb in bent ainen ermet
Dermengt ntit Cainen ftidlad^en Don afefyenfarb unb praun. bie Ijaben bie
aflerfoftttd&often pferbt geritten, jeneten genannt, unb au$ ber Jurdety,
Sarbaria, Sngellanbt unb ^Jotanbt. barnacfy be$ laifers unb finig$ rfit
unb bie Dorberoften an teem Ijoff, faft foftttcty in gTofen gutbin letljinen.
t*barnac$ 14 trumetljer unb bie fupferin ijflrbaugen, baroacty bie toett*
Kd^en fiirftcn, 3 ober 4 neben ainanber, in ber orbnung nad& altent Jjer*
lomen, bent after unb [ber] ttrirbe na<$. barnacfy be$ !atfer$ 2 Ijerotben in
irer Itaibung ntit bent abler unb be$ finigS 2 Ijerolben in iren flaibern
ntit be« fimgS toappen. [309a] bamacfy ber Don SRot$, be$ laifer* ober*
20 oftcr tyoffmaifter, unb ber Ijerr Don SRogenborff 3, be$ finigS ober*
ofter Ijoffmaifter, ir jebtid^er ntit ainent grofen jepter. barnad^ ain
priefter, ber furt be$ tegaten creufe. barnacty [ber] Ijerfeog Don©acfyfen, ber
furt ain ptoj* fcfytoerbt in ber Ijanbt, unb ju feiner Irecfyte tyanbt ribt
pfatfegraff Dtlj $ainri<fy an feineS DetterS, be$ cfyurfurften, ftabt unb ju ber
25gfingen Ijanbt be$ Don ©acfyfen margraff Soacfyim, ber ctyurffirft4. bar*
xiadf ber erfcbifctyoff Don 2ften|, ber erfebifefyoff Don (SStn, unb an be$
erfebifefyoffs Don £rier ftabt tyerr $an$ Don 3Wefeeni?aufen, tfyomprobft
ju £rier. barnacfy unber bem Ijimel laifer Saret in ainem gutbin toa^en*
rod unb Ijat bur<$ bie ftat aCentalb mit friJtid^em gemfit auff atte ort urn-
30 gefectyen, unb toa er im furjied^en ain lird^en tyat gefecfyen, fyat er atoeg
feinen fySt abjogen, l)at fain lappen angetyept unb ift fiber ben lamm be*
fctyoren getoeffen. ju ber gered&ten ^anb Knig gerbinanbus bamad^ unb
ber tegatSam|)eiu^. barnacty bie carbinfil[Don] ©atfeburg unb Orient. [309b]
1. ©ei @(^irrma^er @. 55: SBtetool unb anbetcr getegett^ett tyatben ntc^t ^at
ftd^ ber furflen Don iBcicrn gcug Bci an* geenbett miJ^en tucrben.
bctn gemctnen furpen !e^. mt. nad^ju* 2. ©raj Slbrtan toon 9lot8.
$>en getmert , fo ^aoen fie f\$ bo# ben 3. SUpctmgrci^crrDon^oggcnborf*
obgcfdjricbncn d^urfiirften jeug ungefe^r* SOioKcnburg.
Ud? mit funftunbert ^ferben, tool gcrufl, 4. 93gL jeboe^ ben SBcrtc^t bei@(^trr-
nadjjujiljen gebrungen , aflc in rotfy gc* ma^er @. 56 mit 2tam. 1.
ftctbet, totltys enge fatten bed toeged
18*
Digitized by
Google
276 VII. 2>ie (S&rotttt fcon (Siemens ©cnber.
batnacty bet etfebifctyoff ^}roq> inetlu$, [bet] cr^btfd^off Don ©temen, bie an*
betn bifd&off, ptetaten, futften unb botfefyafften, au$ gtofc Ijettn, ain jebtic^er
in bet otbnung nati) feinem ftanbt. batna$ bte bifctyoff unb ptelaten unb
gtofe Ijettn au$ $tyfpania unb nati) inen 300 fyrfpaitif$ teittet. batna<$
ift getitten ain gtofet taifiget jeug, finig getbinanbo jugeljBtig. ju bem*
lefeften ift jogen bet toon Slugtyutg taifiget jeug unb fuffoolcf mit ben
12 gtofen ftud bictyfen.
aw. go. Da bet faifet Dot fant 8eonljatb$ cappet ifi getitten unbet ber tljora*
Ijetrn tyimet, tyat et ain fpi^rut in bet Ijanbt gefiett. ba ftnb toot im
nibetfniet bet tljomptobft l)ett SDiatquatb Dom ©tain1, bet tijombe<$antn
Ijett ?l?UtW bon SRectybetg2 unb mit inen no# 2 tljomljetrn unb 2 au$
ben fcietljertn 3, bie fyaben gefungen : advenisti desiderabilis , quern
expectabamus in tenebris , ut educeres hac nocte vinculatos de
claustris. batnacty Ijat bet ganfe $ot bie antigen Dot IjinauS gefungen
bid ju enb : te nostra vocabant suspiria, te larga requirebant la* is
menta, tu factus spes desperatis, magna consolatio in tormentis.
Alleluja!
««i. 70. [3ioa] SDiit bifem gfang ift bet faifet, fing, catbtnSt, all ffttften unb $ettn
na$ bet ptieftetf<$afft aCe in bet ptocefc in bie fitctyen gangen, mit toil
ptinenben fadten, unb ift Iain genteinet mann in bie fitc^en getauffeuio
tootben, unb ftnb all btyiten an bet firemen befcfyloffen getoeffen, auSge*
nomen aine, batbutc^ man in bie fitctyen ift gangen. but$ bed faifer*
bienet ftnb 2 ftiel mit gulbin tte<$er, inmitten bet fit<$en ainet unb bet
anbet im neuen $ot bet bem Ijoctyen altar, gat foft(i<$ jugetid^t getoeffen,
8. [91. 504»] Xa bet faifer bid jft fant Seonfcattl capetl wal fomen, ba tibt bet taifer au< bet
eon 2lugl»utg fctmel nad; alter gewonbatt unbet ber tbombcrn bimel; ba gieng bcrt SRatquatb
Don Stain, tbomprobft, unb fceti tytyilipp Don (Re^betg, tbombedjent, unb 2 Don ben biet&errn unb
fnieten ooc bem taifei nibet unb flengen an ju fingen : adyenisti, desiderabilis, quern expec-
tabamus in tenebris, ut educeres vinctos, teutfd) : JD bfi begitlidjet, bifl bu fomen, bel wit in bet
flnfietnu* gewattot baben, baf? bu bie gefangen au«fietteft Don bet gefeiufnui, bi$ bat becicffl unfet
feinffogen, mainen unb tlagen k., unb b,at (olidjc antiffen bet djott gan gefungen, unb [ift bet (.] bat<
mit in unfet 9iailen fitdjtn gangen. 18. [951. 504&1 $et faifet b,at in bet banb ain fpifcrfll
gefiett. bet if) toot bet firdjbbit abgefianben unb ba mitten in bie firdjen gangen. bafelben ift
oon feinen bienetn ain flfil mit gulbin tie$et jugeti^t geweffen, ba iji et auff beibe fnie nibet*
fniet. binbet bem faifet ift gefknben bet finig unb legat unb &inbet bem fing unb legaten bie
catbinAl [ton] Sal^butg unb Xtient unb fcinbet inen bie anbetn bifdjoff. bet catbinal bon Cittid?
»a# oon feinel altetl wegen bem faifet nit entgegengetibten in fo gtofet \)\$. bem faifet unbet
augen flonb bet djurfiirft oon 6a*(cn mit bem ploffen fdjroert. ju bet glinggen feitten U9 faifet!
fionb bet bifdjoff [91. 506»] oon Wlinfy, pfal^gtaff Ctb ^aintidj , bet tbomptobft oon Xtiet, unb
binbet inen ftonben etli* anbet ffltfitn. ju bet ftedjten ^anb bet bifc^off oon dolen, matgtaff
3oad}im unb bamad? bie anbetn furfltn unb b,ettn in ainen bauffen. ba fang bet bifdjoff oon
5lug«putg etlidj cottect.
1. ©. iifcer t^n ©rauti, 2)er 2)om jc. ^o^enret^bera 1. c. @. 258.
@. 211. 3. <S. ttSer bie l33ier^e^en, 1. c.
2. e. iibet WUipp ^e^betg bon ©. 254.
Digitized by
Google
1530. 277
ba bet faifet bafelben Ijinfniete. ju bcm crftcn ift bcr faifet auff beibe
fnic auff ben ftut ba mitten in ber firemen niberlniet unb Ijat bie gtflnen
f^tgxut in bet Ijanbt getyept. Jjinbet bent faifer ift geftanben getbinanbuS,
linig ju Unger unb SJeJjem, unb ber legat Samp eiu$ in ainem tangen,
5 fpifeigen batt. Ijinbet bent linig unb legaten bie catbinat [Don] ©alfebutg
unb Orient, unb fyinbet bifen catbinat finb geftanben etlid) bifctyoff. bent
faifet unbet augen ift geftanben bet d&utfittft l)etfcog $an$ Don ©acfyfen
ntit bent ptoffen fcfytoett. [3iob] auff bie glingen Ijanbt be$ faifetS Jjinauff*
toax% finb geftanben nebenainanbet, ate ftenben fie ju d&ot, bet etfe*
io bifd&off ju 3Wenfe, pfatfegtaff Otty §atnti<$ unb bet tljomptobft Don £tiet,
Ijinbet inen finb geftanben etlicfy fiitften. p bet geted^ten Ijanbt be$
faifcr^ finb geftanben nebenainanbet bet etfebifefyoff Don SBln unb bet
d&utfutft ntatgtaff 3oac$im Don SJtanbenbutg, tyinbet inen Dil fiitften
unb Ijettn in ainem Ijauffen. an bet glingen feitten pfeife, bem faifet
15 unbet augen, ift geftanben bet bifd&off Don HugGputg mit bem n>ctc^*
bifefyoff unb [bet] abbt Don fant Utlicty , unb nadi) etltcfyen antiffen Ijat
bet bifd&off etticfy betfidfel unb cofledt gefungen.
SRacfy foticfyem ift man in d^ot ffit ben Ijoctyen altat gangen. ba ift s»«i. 70.
bet faifet auff fein jubeteitten ftui nribet nibetfniet, unb [tyaben] alle fiitften
20 iten ftanbt geJjept toie Dot. ba Ijat man ben pfatm exaudi gebettet, unb
bet bifefyoff etlicfy Detfidel unb cottedt gefytocfyen. [3iia] batnacfy ift bet
legat ju bem altat Ijinauffgangen unb l)at mit bet Ijanb ain cteufc auff
ben altat gemad^t unb e$ fuffet ; batnacty Ijat et fid& ju bem faifet Ijetumb*
fiJtt unb ben Detfidfet gefungen : adjutorium nostrum in nomine do-
25 mini, batauff im bet <$ot auff alle Detfidfel geanbttoutt Jjat. batnacfy Ijat
bet legat mit bifen tootten ben fegen geben: benedicat vos divina
maiestas, pater et filius et spiritus sanctus. $otu$: Amen, ju
bem fegen ift bet faifet, finig unb anbet fiitften unb Ijettn nibetfniet.
batnacty Ijat man gefungen ben $tymp* Te deum laudamus. unbet bifem
3ol?tymp$ Ijat ficfy bet faifet, finig unb [bet] bifd^off Don SKenfe mitainanbet
unbetrebt, mit toas Ijodfoeittid&ait [fie] am motgen ba$ feft unfet* Jjettn
ftonleid&namStag began toellen, bann fai. mt. gut ttriffen Ijat geljapt, bag
l)ie bie lutl?etifc$en ptebiget mit it falfcfye, Detfette leet Dil menfd^en Jjaben
Detfiett unb alle anbad^t nacfy alter, loblid^et getoonljait gegen bem tyo<fy'
35toirbigen factament Ijaben au$gelef<$t. batumb tyat fein f. mt. baSbet
18. Stomal gieng ber faifer mit alien furften in djor, bafelben wa8 aber ain jtul mit gulbin
tied^er jugeri<f>t inmitten be8 (fjorS, ba fniet ber faifer n>iber niber, unb ftonben bie furften alle
in iter orbnung wie oben. ba fang be i>ifd>off aber etli<f> codecft. bamadj gieng ber legat ju
bem altar fcinauff unb gab ben fegen. tarna$ fang man bad Te deum laudamus unb etlicfc
colecten, unb gieng jeberman au« ber tir$en.
Digitized by
Google
278 VII« 2>« (tyrontf toon (Siemens ©enber.
fcftct geaitt, bag er foti$$ feft, ttrie feme toorfaren (tmber bcr lefeer teer) ju
9lug$purg bor menigfti<$ mit afler fotemnitet begang. [3iib] ju bifem fcer* :
Te ergo quesumus, tuis famulis subveni ift bcr fatfer [unb bcr] Kng
mit ploffen Ijaupten unb all bie fiirften auff bic ploffen crbc unb auff
fain tiffin nibcrfnict. unb barna<$ ftnb fie auffgeftanben bi* ju*
cnb bife$ l^mp* unb etfictyer collect, bie bcr bifctyoff toon 2lug$purg ge*
fungen I?at.
wd. 71. ©amacty ift ber faifer, [bcr] fing, [bcr] legat unb afle fiirften unb
fycrrn jfi fug , ben faifcr auff bie ^fatfe in fein Ijerberg ju p kitten, gangen.
ba fyat bcr laifcr mit incn alien ba ain furfe, frainbti$$ gefprecfy geljapt, w
incn ba anjeigt bic ftunbt, uriberumb jufamen jelomen, ba$ ampt unb
[bic] procefc mit bem loblictyen Ijoctytoirbigen facrament morgen* ju begeen,
tDte feine unb attc ire uorfaren anbe$ttgflic$ unb tobli<$ begangen ljaben,
unb fyat baraacty ir ieblid&em bic Ijanbt bottcn unb [fie] an ir Ijerberg tauffen
jiecfyen mit toinfefyung aincr gutte nactyt K is
Hd. 71. 3Un rat tyat !ai. mt. gefctyencft 3 grog, filberin, fcergfilbt fctyeuren,
bcrbecft. in bcr ainc fcin gelegen 1000 bucaten, in bcr anberc 1000 unge*
rifcty gulben, in ber britte 1000 ncu 2lugfyurger retnifcty fl. [312*] fintg
gerbinanbo tyat ain rat gefdjendt ain grofe, ftlbertn, fcergutbte fc^curcn.
ben fiirften unb tyerrn alien Ijat man ftfc$ unb tocin gef<$en<ft, ben prelaten jo
8. [91. 505b] Xarnacr) ift bei faifcr auff tie $faty jod)en unb mit im bet ling, [ber] legat unb an
fiirften unb faben ba ain tlein gefprect) mitainanber ger)ept unb l&at] au$ inen anjeigt, ba§ er ju
morgen write unferS &crrn fronlei^naml tag wie fein borfaren bo<t)jeitticr) began unb bai $e$«
roitbig facrament in be flat umbtragen. unb bott barnacb. ainem jeblUfcen bie b.anb unb lief fie
an it bti&erg abjiecfyn. 16. Win rat fcie tjat bem faifer gefcr)encft 3 ucrgulbi, bcrbecft, gte§
fefceuren: in ainer fcfeeuren flnb gelegen lautter bucaten, in ber anbern lauttet ungerifeb, gulbin
unb in ber britten lautter neu ttugipurget gulbin. ber faifer ift Don ben gefanbten ainet rati
gefragt worben, ob fein [931. 506*J mt. wetle ain burgerSbanfc fcaben, b.at er ju anbtwurt gcben,
er t?ab vcr augen ain banfe, ben well er bor auirict/ten. ain rat bat finig Serbinanbo ain »er«
gulbttn, verbedten fdjeuren geftyneft unb ben anbern fiirften unb prelaten afle fifdj unb vein
ober wein aUein, be*gteicr)cn bem abel aUein wein.
1. 2Bat)renb btc ilBrigcn gttrflcn In ba Bet tyrer or3lcr)nenbcn ©altung. ©.
ir)rc ©crBcrgc cnt(af(ett »urbcn, mugtcn JBrcnj att 3fcnmann dd. 19. 3unt ht
bcr ^urfilrfl toon ©ad)[en, 2Karfgraf Corp. ref. II <S. 114; gBrftemamt,
©eora toon SBranbcnburg , £crjog (grnfl Urt.*S8. 1 @. 267; (Stoang. SBtberlcaung
Don Jiineburg, ?anbgraf ftyityp ^on gcacn ben fatfc. Script t>om SJct&tag
$effenunb gilrjt Solfgang toon ^alt bet gbrfhmann, Slrc^tD f. b. ©ef4 b.
jurildblelben. ^bnig gerbtnanb croff* ftrc^l. 3lef.1, 1 @.28ff.; ben Bamberger
nete tynen in ©egentoart be« flatferS, ©efanbten-53er. toom 16.3unlS.106ff.;
bag fte bie ctoangcttfae ^Jrcbigt toat)renb ©c^trrma^er @. 58 nnb 59 ff. 53et ber
be« 9^eicb«tage« abflctten nnb morgen Unterrebung am 9Worgen bc« gtonletfy
an bcr grouieic^nam«procefpon t^eil* namstages tvar llbrlgcn« ber ^urffirfl
ncljmen (ottten; bcu fid) tcelgembcn toon ©aAfen, ber ft^ un^Sglic^ fa&tte,
gttrflen tcurbe ©cbenf jett bl« gum nttcr)* burtr) fetnen ©obn 3or)ann griebrt^
flen SWorgcn gcn>ar;rt; fie hlitUn aut^ toertretett.
Digitized by
Google
1530. 279
unb [bcm] abet toein, ainem jeblid^cm na<$ feinem ftanbt. bie ratSgeben
Ijaben ben faifer gefragt, toann fein mt. well, fo toetten fie im ant
burgerbanfe fatten; ba Ijat ber latfer inen ju anbtourt geben, er Ijab ain
banfc borijanben auff bem rei<fy$tag, ben toefl er &or ausbanfeen.
5 3ln unferS tyerrn fronleid&namStag Ijat ber latfer burcfy fetn caftan i6. sum.
ben fyoctyen altar junt Jljom tauffen jteren p bem ampt unb barauff tanwei.7i.
fefcen 6 grofc gutbin (euctyter unb 8 grofe, gan^ gulbtne bitber bis gu bem
nabet, am grofc crucifij, unfer (iebe frauen bUb, fant $eter, fant Sfravite,
fant Snbris, fant 3acob, fant 3erg, fant Slntfyoni.
io Sluff bie 7. ftunbt finb afle ffirften ju bem latfer &e fommen an Ijoff Ret. 71.
beriefft toorben1, bamit ber latfer nut afler* f olemnitet [3i2b] ba8 feft
unfer* Jjerrn fronleicfynams baSber Ijerttctyer begaun toere. fofi<$$ aber
tootten ntt all tfyon, unb ttriberotten fi<$ gu fomen ber cfyurfurft Ijerfeog
£an$ bon ©actyfen, fetn fun Ijerfcog $an$ gribericty, l)erfeog (Srenft unb
15 Ijerfeog granfe bon Sunenburg, be$ cfyurfittften Don ©a<j)fen fctytoefter*
fun 2, ntargraff 3erg bon SJranbenburg, lanbtgraff $$ifiw$ bon §>effen
unb graff SBotff, ffirft ju Slnijaft, toetctye* fd&toefter ber d^urfitrfl tyerfeog
§an$ ju ber ee fyet3, unb tljetten ben latfer bitten, bag fein fat* mt. [fie]
nit ttriber ir geioiffen nStten toere. ber latfer (iefe fie alfo auff irem
20 f efeerifefyen , bflfen fiirnemen bajumaf beftan unb ift mit ben anbern
fitrften unb Ijerrn in unfer liebe grauenfird^en gangen mit ainer grofe
anjatL
©obatb fie in bie firctyen finb fomen, Ijat bed faifer* canteret, and) m. n.
mit orgfen unb trumettyen, angefangen, unb ber bifd&off bon SlugSpurg
25 ijat ba$ ampt gefungen. unber bifem amt finb bie tutfyerifctyen fitrften all
ju tyerfcog £wnfen fomen in fein fyerberg unb Ijaben ba ain tauffltcfys,
fefcertfdfy concili geljalten. [3i3a] in ber 11. ftunbt ift bad ampt geenbt
toorben ; ba Jjat man ficfy ju ber procefc gefefytdt, unb bie aCerfflftticfyoften
ornat, fo man ju bem 23)om Ijat geljap t, bie Ijat man gepraucfyt.
30 3u bem erften finb bie fritter gangen, bawacfy bie bicarier unbgtei.72.
6. fco$en altar: cfjorrattat. 8. 4ain gro§ cruciftj' fetylt in 6. 22. SDet Slbfafr fcf^lie^t in b
mit ben SGBotten : *unb in bifer mitler toeil fcaben bie lut^crifc^en furjten in fcerfcoa, £anfen tyx*
berg ain rat a,eb>lten\
1. 8gl. ben 33eri<$t bet gBrPcmann, 3. Jhtrfiirft 3o^ann tear fctt 1513
Ur!.48. 1 @. 271 ff. (cine Ouette @en* in jtoetter (S$e mit 3»argareta, ber Xoty
berS); ©t^inma^cr ©. 61 ff. ter be8 gilrflen SBalbemar VI. toon 2ttt*
2. ajlargareta, bte@^tt)e(ler beg #ur* ^att (beg SSaterg beg gtirjtat SBolfgattg),
fttrflen toon @a#fen, xoax fctt 1487 toer* fcermctytt.
rna'^tt mit §erjog ^einrt^ toon SBraun-
fc^toeig^ilneburg , bem 5Sater toon (Sntjt
u. granj.
Digitized by
Google
280 VII. 3)ic (Etyrontf toon (Elcmcn* ©enbcr.
tfyomtyerrn, barauff ber bifd&off toon Slugdpurg, barna<$ bic ty?fpantf($en
priefter unb prelaten, ben Ijet man toerorbnet bic bfiften unb foftlid&often
ornat anjutragen, fo man auff bcm t^omfttfft l)et. barnacty flnb bed
faiferd unb fingd trumetljer gangen. barnacty afle teutfctyen unb fy*
fpanifcty ffirften. baroacty ift bcr erfebifcfyoff Den SWcnfe unbcr bcm tyimeU
gangen, bcr !)at bad tyocfyttrirbig facrament tragen, unb finig gerbinanbud
Ijat in ju bcr frectyten Ijanbt gefiert unb gu bcr glingen Ijanb margraff
Soacfyim, bcr ctyurfurft. ben Ijimel fyaben gctragen bifc fflrftcn barfyaup t :
toon unfer liebe grauen bid gen fant ^Jetcr pfalfegtaff gribericty bom SRljein,
fyerfeog SBUfyatm unb Subttrig toon SJafyren, [3i3b] Ijerfcog 3erg unbio
SJerntyn toon foment unb bcr iung margraff 3oacfyim, bed ctyurfiirften
fun. ba man ju fant ^Jeter bad etoangettum getefen !)at geJjapt, ba tyaben
6 anber fflrften ben Ijimet tragen toon fant ^Jetcr bid gen bem tyaitigen
Sreufe. ba man nun bafelben bad etoangelium gelcfen Ijat fapt, ba tyaben
aber 6 anber furften ben Ijimef tragen toom IjaiKgen Sreufe bid in unfer is
liebc grauenfitcfyen.
«ei. 73. Huff bad^octyttrirbig facrament ift ber faifer anbecfyttgfticty bartyaupt
attein gangen unb Ijat in feincn beiben fyenben ain grofe, prinnebe ferfeen
toon toeiffem toactyd getragen. na# bem faifer ber fegat Santyegtud unb
neben im ain alter, mecfytiger fyerr, Ijat eincm SBatctyen ober ©panioten 20
gteicfygefecfyen; auff bifen Ijerrn l?at ber tegat fctyter imerju fein fred&te Ijanb
gelegt fapt. barnacfy bie carbinat [toon] ©atfcburg, Orient unb Sitticfy unb
befeife auff fie ain toenig Ijerna<$ ber bifd^off toon Sflten unb [berjtljomprobft
toon SErier. barnad^ bie anbern furften, botfttyafften, tyerrn unb pretaten.
[3ua] bie toorbcroften Ijerrn, 200 an bed faifcr^ unb finigd Ijoff, in gutbin 25
unb famatin ttaiber faft foftticty, finb toor, na<$ unb neben bem Ijo$*
toirbigen facrament gangen, unb Ijat ir jeblid^er ain grofe, prinnebe ferfeen
in ber Ijanb tragen. ber laifer Ijat 100 ferfcen toon toeiffem toad&d unb
bet ling 100 toon gelcm toactyd ju bifer procefc lauffen madden, urn fie
(ieffen bed faiferd 300 unb bed finigd 100 tratoanten. urn aind na<$3o
mittag fyat fi<$ bie procefc geenbt. bawacty tyaben bie furften afl bem
faifer bad glait bid in bie ^fatfe geben. barnad^ ift ain jebtictyer an fein
tyerbetg jogen, bad mittagmafl gu nemen.
Bd.73. %m 17. tag junii nacty mittag fyat ber faifcr ju im auff bic
8. ten Ijinul , batunttt b« bifc^off »on 9Win|j mit bem fcoebwitbigen factament gangen ifl
mit ploitm \)<Mpt. 17. mit gtofer inbtinjligct anbadyt. 29. 4ber fing' ip aufgenemmen
aul b.
Digiti
zed by G00gle
1530. 281
24 criftenli<$ filrften benefit unb [ift] bci men im tat gcfeffcn bi$ in bie
7. ftunbt gegen bet nacfyt1.
3lm 18. tag junii am fampstag Ijat bet laifer juim attetn bte ^ei. 73.
tutljerifcfyen filrften beriefft, mit toetd^en er 3 ftunb tang Ijat reb geljatten
5 unb fie mit atter guette Don iter irfal ju bem toaren, frecfyten, atten
gtauben ermant, Ijat aber nictyfc mit inen liinben fttyaffen, nocfy au$ri<$ten ;
l?at fte alfo toerftotft Don im tauffen gan 2.
[3i4b] ©obatb bie tutljerifcfyen fiirften Don feiner mt. finb lomen, Jjat er ««. 73.
bie criftenticfyen fiirften ju im auff bte ^fatfe gefobert, unb afe fu$ ber*
10 fetbig rat in ber 6. ftunbt geenbet Ijat na<$ fcefperjett, ba Ijat ber laifer
bie 3 Jjerofb mit iren ftebtactyen unb 12 trumetljer unb IjBrbauger unb
etoa Dit raifiger pferb Ijie ju 9lug$burg lauffen reitten unb fiir aCe
Ijfiuffer, barin bie tutljerifttyen fiirften ju Ijerbig finb gefegen. ba Ijaben bie
Ijerotben an ainem jebticfyen ort mieffen berieffen unb au$fc$reien, toetd^er
15 au$ ben 8utljerif<$en prebige ober an ir prebig gang, foticty all n>ette fai.
mt. mit ber IjBctyften ftraff ftraffen. unb finb atoeg 2 trumetljer auff
ainem rofc Ijinber ainanber gefeffen. unb in aflen gaffen unb Dor ber
tutljertfd&en fiirften Ijerberg, ate [offt] bie Ijerolb Ijaben fo(i<$$ toeflen, Ijat
man barDor mieffen auffptauffen unb baugen 3. unb Ijat fi<$ auff bifen
20 abent ba$ lutljerifcfy prebigen atfo geenbt.
£>er$og §anfen Don ©adjfen prebiger Ijat ju fant Satfyerina unb ju m. 74.
jeiten ju fant Hnna geprebtget4, margraff 3ergen Don SJranbenburg
1. 24 furften bed alten, ftedjten glaubenS. 2. unb $at mit inen tat geljalten toon bet 7. jlunb
M« in bie nact)t. 4. unb mit inen 3 jlunb in aUer gutte getyanbelt, ob er fie auff ben re#ten
meg me$t bringen it. 10. [®I. 509*>] fc,at fein fai. mt. feine 14 ttumettyer, baugenfct)lager unb
3 bjrolben mit ftSbla(t)en unb etlict)en reuttern in ber flat bje burd) afle gaffen unb fur ber furften
berberg lauffen reibten unb buret) bie fcerolben offenlid) lauffen berieffen alweg nact) bem trummettyen
unb bauggen, bafj bie fai. mt. roeUe bie lut^erif^en prebiger, bie ba bjnfuro me tourben prebigen,
unb afle bife, fo baran gan wurben, mit ber f)8(t)ften ftraff rooltc ftraffen.
1. 2fai 93ormittag beg 17.3uni ilbcr* f$fog gefcrad&t, bag man Don fceiben
jjafcen bte luttyerifdjen gtirfkn bte toon @eiten mit bem ^rebigen fHtte fte$e, »o*
tynen geforberte f^rt|tlt^e (Srfta'rung, gegen ber laifer uityarteiifctye ^rebiger
toamm fte flc^ m$t an ber ^rocefflon be« aufPetten miirbe, bie ba« retne ©ottefi-
ttyetltgt, unb aarum fie ntc^t Don ber toort ju tocrliinben fatten. Stuf btefen
etoangetif^en ^rebigt abftetyen tooflten. SSorWag gteng ber laifer etn, n>orauf
9ia^mttttag« krief ber laifer bie ilfcrtgen no(^ am Slbenbe bcffelfcen Sages bie
gilrfien , urn jt$ mit i^mn bariiber gu ^roctamterung be8 fatfertt^en ©efcoteS
berat^en. ©. @^irrma^er ©. 66 ; burd^ ^erotbe erfolgte. Sfttatfcerger ©ef.*
33ril(f @. 34 nnb bte n8c$fte Slnmerfung. Ser. Dom 19.3uni; @^irrma^er 6.67;
2. @tn Don ber 2«aiorttat gefctlbcter ©tild &. 34 ff. ; (SSIefttn I @. 88 ff.
2fa$f($u6 mtter^anbelte am 18. 3«nt 3. @.©(^trrma^er@.70ff.u.©.400;
SBormtttagg mtt ben etoangeitf^en giirften ©rilcf @. 40 ; SSalc^ XVI <&. 890 ; bie
ttegen etne« S8erglei(^e« fcejiiglt^ ber (Srja^Iung be« §erotbe« @turm in D.
?rebtgt. (S« rourbe toon i^m in SSor- 4. ©gt. oben <&. 254 Slnm. 5.
Digitized by
Google
282
VII. SDic <£tyrontf toon OElemenfi ©cnbcr.
[prebiger] ju fant2Worifeen, [bed] tanblgraffen Don 5>cffen prebtger jfi font
Urti<$ *. ift bic fag geioeffen, ftc Ijaben ed tyan aud aine« ratd $ie Der*
fcUgung.
Die fflrften finb fetbd an bte prebig gangen2.
i»ei.74.[3i5a] 8lm 20. tag junii am montag Ijat bcr erfebifctyoff Don 9ttenfc jus
bem £ljom bad ampt Don bem Ijattigen gaift mit alter fotemnitet gefungen
mit bed laiferd unb [bed] finigd cantereien, orgten, trumetljen unb anbem
inftrumenten, unb finb bie nacfygefd^riben fflrften in folictyer orbnnng bet
bem ampt geftanben 3.
8ln bet frec^ten feitten: »
Satfer Saret;
finig gerbinanbud ;
Hermann, erfebifd&off Don SBten ;
£and Don 2flefcenljaufen , tljom<
probft ju Zxxtx ;
©ctyend SSatentetn Don Srbacfy, fret*
fy»rr;
fyerfeog 9Bifljatm Don ©atyren;
I)erfeog 3erg Don ©acfyfen ;
^Ifefltaff Dtij§ainrid&;
Ijerfcog Snbnrig Don ©atyren ;
margtaff 3erg Don ©ranben*
burg;
§erfeog Srenft Don Sunenburg
nit im ctyor geftanben, funber in ber
gangen 4.
Ijerfeog §ainric$ Don ©raw
tfalfegraffWKW;
tyerfeog $ainrt<$ Don 2Ke<$eiburg ;
tyerfeog JHbrecfyt Don 2Ke<$etburg; is
tyerfeog 3erg Don foment ;
Ijerfeog ©erntyn Don foment;
fyerfeog§andgriberi<$ Don©a$fen;
margraff 3oac$im, ber jung;
fyerfeog griberid^ Don ©ad&fen ; 20
l?erfcog granfe Don Sunenburg ;
(anbtgraff 3erg Don 8euc$tenberg;
tret fflrften Don 2lnljatt.
unb ber tanbtgraff Don $effen finb
23jomIir<fyen mit ainanber fpafeieren»
3. toai bie fag, bie furften, bic atoeg felM an bie pitbig giengen, ^etten bie ain tat barumb k*
fu$t. 9. in beiftin (ai. u. fn. mt„ aUet catbinfil, fflijlen, ^erm u. botf#afftcn, bie all im $en
nad) tret oibnung in jtieUen fhmben, auflgenomen ^erfrog %ani von 6a$fen, djutfutfi, »a# nit ba,
unb fcerfcog (Srcnft von Cunenburg unb bei lanbgtaff eon -fceflen bie gicngtn in bee firdjen tin
unb ben fpafeietn, wcltcn nit in #oit gan.
1. (Sr^arb €#tte£f, be$ Sanbgrafen
^reblger, ^rebigte gleii am £age na$
bcr 9fnfunft beffctbett in 2fog«&uig in
ber ©t. aWorifettrd^e; toom 17. 2Kat an
lieg ber Sanbgraf attc ©onntage, 2)ten«*
tage unb 9fltttn>o$e ju @t. Ulricfy mor«
genS urn 7 Ul)r prebigen. ©c$irrmad?er
@. 46. (Stomal tyiJrte Wltyp and} ben
(Scttarius. (Sfcb.
2. Wa6f @c$tmna$er <5. 46 gtengen
bie iibrigen etoangelif^en giirftett ju bem
^rebiger be« flurtttrften toon @a^fen.
3. 25gl. bie (SrjSblung bei ©^in--
ma^cr ©. 73; ben 9iflmb. ©ef.*©er.
toom 21. 3nni @. 121 ; ©^alatinfi ©er.
bei SBal^ XVI @. 937.
4. 3n ber S)mdi$rtft A bcigt c? :
'Unb ber tanbtgraff toon $effen nub ctt*
Itt^ anber fyabtn nit fleen miJgen , fetn
auff ber ^arfirc^en gewefen.'
Digitized by
Google
1530. 283
[3i5a] 9ln ber gtingen feitten:
$)er tegat, carbinat SampejiuG ; btfcfyoff Don £l?ur ;
carbhtat Don ©alfcburg; „ Don Softenfe;
carbinat Don Orient; „ ton 2lug$purg;
5 erfebif cfyoff toon ©remen ; «, Don $affati> ;
SBaltljer, fyod&maifter in $reufa; „ Don Stiffen;
bifctyoff toon SBirfcburg ; „ Don getters ;
„ Don S^ftetten; „ Don 8ebu« unb SRafeenburg.
„ bon ©petyr ;
io 3)er finig [Don] grandretcfy, Sngettanb, Portugal unb [ber] SSenebiger bot*
fctyaff ten finb befunber geftanben gu enbt, in mitten be$ <$or$, bet ben bljiren.
£)er ganfe <$or ift mit gufbin tiecfyer bebedt unb umfyendt ge*
toeffen,
S3 finb aucfy funft bit prelaten, graffen, Ijerrn unb botfctyafften ba
is getoeffen, bie nit geftett finb toorben.
^fatfcgraff gribericty Don 9t^ein ift nit ba geioeffen, Don ettictyer be$
faifers gefcfyefft toegen, autf) bafc er mit Ijerfeog 3ergen Don ©actyfen ain
ftri tt Ijet Don be$ ftanbS toegen K
[3iea] Watf) bem eDangett \ot ber erfcbifctyoff Don SRoffan, ^JimjrinetfaS, »ei. n.
20 [ate] orator Don bem top ft $ finig gerbinanbo gefcfyid t, ain fd^Une oration
unb exportation, toiber bie burden ju ftreitten, ju bem laifer unb atten
f iirften getfyan, mit berierung manttyertei Ijiftorien unb gefcfyictyten 2*
Sftacfy ber oration ift ber laifer, linig, fegat unb afle fiirften ju o^fer mi 75.
gangen 3.
25 5Rad^ bem antyt ift ber laifer mit fampt aflen fiirften, Ijerrn unb Hei. 75.
ftenben auff ba$ SKatfyaus lomen, unb ba ft<$ ain Jebtid&er an fein ort ge*
fefet bet, Ijat \> fatfegraff gribericfy in namen be$ laiferS ju ben ftenben be$
ro. u\tf)& ain fcfyBne reb gettyan4, toie fein mt. mit gemeiner toafl ju
13. Diefer Hbfafc unb bie beiben folgenben fe^len in 6. 19. [81. 510t>] 9ta# bem efcangeli
$at ber erfcbifefaff ton IRoffan, bed bapftS botfaafft, ain oration unb prebig im $orr getyan, fte
ermanbt wiber bie Sfircfen ju friegen. 23. Diefer Sibfafc fetylt in &. 28. fyit pfalfcgraff $ri«
betted in namen be« faiferS ain fc^one reb getyan, wie fein fai. mt. feine rei$e finflfrcicf?, au#
feine weib unb finb fyab oerlauflen unb bur<f> feiner feinb lanb au« grofer liebe, fo er ju teutfetyer
nation roolfart trag, fomen fei, bie fpaltung im glauben ^injfilegen unb ain frieg wiber bie
lurden furjfinemen unb frib unber ben fflrften ju madjen.
1. Sfte^rere anbere ^aitfifheltigfcttcn XVI <&. 916 untcr bem fatten 3)atum
ber gilrficn toarcn Sags &utoor(19.3mu) bc« 19. 3uni.
toom flatfer entf^teben tuorben. ©(^trr* 3. 83gl. ben Set. bet @(^tnma^er
ma^er®. 72 ff. @. 54.
2. @. bie Stebc bed SStttc. ^tmpitteflt 4. ®. ben 3tntrag unb bad ©ege&rot
kt (£iJte(ltn I @. 105 ; beut^ bet 2Bah$ bed flatferS an bie Ptflett butc^ ben
Digitized by
Google
284 VII. 3)ie Qtyrontt toon (Siemens ©enbet.
grandfurt ju ainem to. linig ertoett fei toorben, unb tote ct $eraa<$ ju
SBurmd am reicfydtag Ijab geljalten unb ba alien migtictyen t>(eig antert,
ju tracticren unb Ijanbten, bad ju bem gemeinen nufe ift bienfttitty ge«
toeffen. aber auS grofen obtigenben fa#en tocgen unb frieg Ijab cr in
teutfetyen lanbcn nit lenger lunben pleiben, funbern fcincn erbtictyens
fingfreicty unb tanben in iptyfpania mieffen ju Ijilf lomen, [3ieb] ntit oer*
toilgung ber cfyurftirften, furften unb ftenbe bed to. reid&d, unb [Ijabe] inmitlcr
jeit [in bet*j teutfd&en (anben gutte ffirfectyung tfym, ftatljatter unb regenten
gefefct mit ootfomnem getoatt. nad&bem cr aber in iptyfpania oeroomen
$ab, bag in teutf$en (anben neu fefeerei im glauben, ixfal unb jtoi'io
freest, auffrur unb toibertoU bidder erftanben fei, Ijab fein nit. toeib unb
finb, feine fingfrei<$ unb afle$, toad er Ijab, aertauffen unb [fei] mit grofer
geferli<$ait unb forg bur# feiner feinb (anbt fiber meer gefaren, [fei] ju fob
unb eer teutfefyer nation mit ber faiferli<$en Iron getrSnt, [Ijab] mit Ijitf
gotten bad 9Belf$tanbt ju frib pracfyt, ber tyoffnung ju got, mit tyitf ben*
ftenbe bed ro. rei<$d folid^d auc$ in teutfd^en tanben ju oerpringen *c.
aw. 75. Unb ju merer erMairung feiner reb tourbe ife in irer afler gegen*
toirtigfait bur<$ ben fecretari 2Ueyanber ©d&toefyjj <*in brteff Derleffen
toerben, toarumb bte lai. mt. ben retd^dtag ju2lugdpurg Ijette fftrgenomen,
[ms er] Ijanblen unb tractieren toitfte : jum erften bifen artidet, mit ts>a^ »
geftalt [er] toiber ben burden ain frieg toolte ffirnemen. ber anber artidet,
toaS gefd^toernud unb toibertoitten bie oberlait ber gaiftticfyait toiber bte
toeltlicty oberfait Ijette unb [si7a] bie toeltlicty toiber bie gaiftlicty obertait ;
[fo bie ftanbe in bifem ir opinion in fd&rifft fteflten], artidetdtoeid teutf#
ober lateinif<$ begriffen, unb folid&d fai. mt. iiberanbttourbten, fotoolte*
fein lai. mt. in foli<$ jtoietrecfyt ain gftttigd, gnebigd, eertictyd einfettyen
barin tljon unb urn jimltd^e mittel betrad^ten. ber 3. artidet ift getoeffen,
bafc fein mt. toette atte menget, auffrur, jtoitrectyt unb menget im ganfcen
ro. reic$ Ijintegen unb ailed bad, bed gS auffnemung unb bSfferung blenft*
l\d) fei, oerorbnen unb furnemen. 30
»«i. 76. 35a , olid^er brteff bid ju enbt oertefen ift toorben, finb bie <$ur» unb
ffirften auffgeftanben unb Ijaben fic$ mitainanber unberrebt, unb bar*
nacty Ijat ber d^urffirft margraff 3oa$im in namen atter ftenbt ju bem
17. Xiefet «bfafc febjt in 6. {31. [SI. 511»J Buff folt$* bat matgtaff 3oa$im Taif. mt. in
narmn alto jtanbt band gtfagt, .unb ifl! alfo f^ien urn ami jeberman auff bem SRatbaul obgt»
fatten unb fcaben ben taifet bi* in bit $fatfe beleit.
^fatg^rafen bei ©palattn, Ann. ©. 201 ; im ©ertc$t bet ©^trnna^et @. 75. —
(£^VtTau« @. 47; Salc$ XVI ©. 938; ©. im ftbrigen ttber ben Eertauf biefer
8»r|lemann, Urf.»». I ©.295. — fort. ©egeben^eitenben5Rflrnb.(3^ef..©er.toom
bei (SBlepin I ©. 115; C^trauS ©. 53; 21. 3unt 1530, 1. c. «t. 734 ©. 121 ff.
Digitized by
Google
1530.
285
laifer oin oration getljan unb auff bic reb, Don pfatfcgraff gribericty be*
fctyectyen, fat, mt band gefagt , unb tote fie all and feiner tai. mt. jufunft
Ijocty erfreit toeren toorben unb ir afler geljorfam, unbertljenig bit toere,
bag ir I. m. toolte inen ain copei be$ ife Derlefnen brieffs mittaitten, fo
& molten fie ficty barin erfe<$en unb fur augen nemen, barin ju ratfetytagen,
unb ate t>it inen miglicty n>ere, bef#tieffen, barab fcin f. mt. ain gnebig*
gefatten tourbe Ijaben.
[3i7b] Darauff au$ f. m. beDetdfc pfatfcgraff gribericty geanbttourt Ijat, nci. 76.
f. m. Dertmtge ben ctyurffirften, fflrften unb ftenben, bag fie ben Derlefnen
io Brteff abfetyreiben.
$)arna$ Ijat ber marfctyatdf Don ^apenljaim mit tautter ftim beriefft, aw. 76.
bag bie ctyur*, fflrften unb ftenbe'affe ir jebtid&er ain fctyreiber urn bie
3. ftunbt auff ba« 9tatljau« fctyidf, fo toerbe ben obgemetten brieff be$
bifc$off« t>on SWenfc fecretari offenticty ad pennas tefen.
i* 9iad> foftctyem ift ber laifer unb afle fflrften auffgeftanben fd^ier urn jh«i. 76.
ain$ nactymittag, unb Ijaben bem laifer atte fflrften ba$ glait geben bi$
auff bie $fatft.
$)er abtoeffenben fflrften unb Ijerrn Botfd&afft1.
$erfeog $an$ Don ©afyren, graff ju
2° ©elbenfc 2 unb tyerfeog 8ubtoig ju
©afyren, graff ju ©panfytim 3,
Ijaben iren gtoalt geben margraff
$lji{iW$4 cancer Don ©aben;
margraff ?$UiM> Don ©aben [fcfyidf*
2& te] fein canfcter boctor Seroni*
mum gotyf#;
tyerfeog Don ©runf<$tt>ig, bifc^off
ju Oftnabrugf unb ^abelboren5,
Ijerr SReinprectyt Don fterfen*
30 bruc$,DtI)o©er<f man Kcenciaten ;
unb Ijerr griberi<$ gribman,
official;
[3i8a] bifdjoff Don SKinfter, [beS]
btfetyoffs Don ©Men bruber, ain
graff Don9tett>enaer, ift erfd&inen
bur<$ be« bifc$off« Don S5Ien
cancer unb marfctyatdf ;
tf affcfltaff Wftf>P> Mfaoff ju gret;*
fingen6, [fctyicfte] feinen canfefer
3Katl)eum 8u$ unb Ijerr Slntljoni
2Uberfborff er, tljomljerr bafetben ;
pffttfcgraff ipanS, abminiftrator ju
8. 5Diefei 9t6fa^ unb Ux na$jle ftbjtn in*
1. 8al. SBaty XVI ©.866 u. bic
Urrterf<$rtften beS §Ret$8tag8abf$iebc8 in
bet SReuen ©ammlung :c. @. 329.
2. 3o$ann II., Waftflr«f Don @tm»
tnettt.
3. Subfcig n. Don 3»dbrfl(fen.
4. tyfittw I. in ©panfrim, + 1533.
5. (Stic$, cut ©ruber Witttypf I. bed
SHteren, feit 1508©tf#of toon D«nafcril(f
unb ^aberborn, fattier (1532)no#©ifc$of
Don iWflnjter.
6. ^tyittW, etn ©ruber beS tfurfflrffen
SubtriflV. Don ber $fala, feit 1498
©lf*of Don greiflng, feit 1517 Siftof
toon S^aumburg.
Digitized by
Google
286
VII. 2>te Circuit toon (Element ©cnber.
Ijerfeog bon ®&l$ unb Sfebe2 Ipt
gefctyidt graff SBetyrtd^ t>on
Saldtenftatn, Ijerr $)ietric$ ton
flatten, probft ju Sronberg unb
fd&utmaifter gu »$, Ijerr S)tt*5
ricty bon SEBetylicty, erbljoffmaifter
gu ®ut$;
tantgraff ipanS bon 8euc$tenberg
Ijat fein getoatt bem bifctyoff t>on
9ttenfe bebotctyen. «
9fcegen$purg *, fein canfeterStugu*
ftetn bon 9fcofe unb fein tljom«
bectyent Ijerr Satyar bon ©umpen*
berg ;
bifctyoff bonJBafet Ijetr $an$ ©tain*
l)aufer, fctn official;
bif<$off bon 3ftefe boctor Staubium;
bifctyoff bon Samtyn Otljonen $)o*
ring, fctn canfeter;
bifctyoff in Sljurlanbt Ijat gefaicft
fcincn canfeter gribericfy ®$ne«
berg, ©abriet ©jffenljoffer unb
griberid&en ffioffftod;
[3i8b] £eutfc$er graffen finb 36 auf bem reictystag perfon(i<$ getoeffen 3,
bie anbern l)aben ir botfetyafft gefctyicft ; ,5
abbt perfonticty 6, bie anbern bur# ir botfefyafft4;
reicfyftet unb freiftat 61 5.
^e?.1™: *n fant 3oljanne$ be$ tfiuffer* abent Ijat ber faifer auff bem gron*
Ijoff bor feinem gema<$ ain grofen, gefctyety ten ^auffen mit Ijotfe tauffen
legen unb auffmad^en unb mit bretem gef<$etb$ umfd&tagen tan unb in20
mitten be$ Ijauffen mit Ijotfc ain Ijitfeine faut tauffen auffgan 6. barauff
Ijat er ain Iranfe unb Iron, bon ptomen gemactyt, tauffen ftecfen, au$ btfer
urfacty, toan foU$$ freibenfeur tourbe angejinbt, [bafj ber], n>elc$er btfe
lonljait begieng unb Ijinauffftig, bie Iron unb franfc tyerabuim, bon bem
laifer bereert unb begaubt tourbe, *
15. X>iefer 9tbfa^ lautet auf 931. 541*> in ber £anbf$r. 6: 'Stuff bifem rei$ftag finb $te geivejfen
peti'onlidj 44 graffen, bie all in tat ge&oren, bie anbern bifc^off, pre 1 at en unb aiaffen bunfc h
botf#afft unb 48 ber fl5t rattgeben , bie anbern rei$« unb freiftat mit be»ckr) anbercr ge*aU#«
%altt\ 18. [951. 511*] %n fant 3«>bann* be* tauffer* abent Ijat ber faifer ain grofen tauffen $ol| auff
ben ffronfeoff Dor feinen gematfc laujfen fieren unb e* orbenlicfc lauffen legen, all wen ei ain tyuren
unb ba mitten batburtt) ain faul lauffen auffgan, barauff $at er laujfen fterfen aintn franfc unb
Iron , eon plomtn gema$t ; fo berna$ ba« freibenfeur roerbe angejinbt [unb ainer] folidjcn franfc
unb cron fcerabljofl, ber faifer benfelben ttceeren fei.
1. Sofytmtlll., etn jihtgerer ©tuber
be« tooiigen, felt 1507 ©tfi$of toon ffte
gen«burg.
2. 3o$ann III, felt 1521 Jperjoa
toon <£fetoe, feit 1524 au$ toon 3iitt<$
unb ©erg.
3. (Sine ?if*e ber ©rafen unb $erren,
fo filr fi# fetbfl auf bem 9lei^«tag er>
f^ienen fcinb, flnbet flc^ (au« ber ©rud'
thrift A) bet SOBattf @. 866.
4. ©gt. ffialdb 1. c. @. 867.
5. ©g(. ©at(^ @. 868/69; bie5)nt(!«
thrift B u. bie Unterfartften be« fftd^
tagdabf^iebed in ber9teuen&ammtung?c.
n®. 331.
6. ©. e^irrnta^et e. 81 ff.; <S3<
teflin 1, 123b. ©gr. ben 9fa3etger f. bie
&. b. ©orjeit XX e. 45.
Digitized by
Google
1530. 287
S5er laifer Ijat gu bifem freibenfeur Beriefft linig gerbinanben unb
etticty furften, unb urn completgeit ift bet laifer, Itnig unb [bic] furften in
ben fenftern gelegen. ba Ijat man angefangen ju trumetljen, pfeiffen unb
baugen. ba Ijat man bad fretbcnfeur an* |>i9ft] jinbt* ba finb 2 ©panio<
5 ten Ijiuauffllumen unb affo fetb l)inauff, bafj fie lecfyt ain elen toeit noc$
ju bem Iranfc unb Iron Ijaben geljept, unb Ijaben ire Ijenbt audgeftredt
unb barnacfy toeUen gretffen; ba finb fie beib auff bad erbreicfe Ijerab ge« •
fallen, nit toeifj ic$, ob ed ant forest ift befc^ed^en, ober fie bad feur aid
iibel prtnbt Ijat, ober obe inen bie fug gefctyltyft finb. ba ift ain grog
io getectyter toorben, ift aber lainem nictyfe befctyectyen. ba folictyd ain ©ctytoab,
ain fc$ufterfne<$t, Ijat gefecfyen, ba ift er ba mitten burc$ ben prinenben
Ijauffen Ijotfe Ijinauffllumen unb fomen bid gu ber Iron unb Iranfc unb [Ijat
fie] mit feinen Ijenben Ijerab genommen unb [ift] un&erfert barmitburcfy bad
feur toiber Ijerabgeftigen. ba (jaben bed laiferd biener bifen ©d&toaben fur
15 ben laifer gefiert, unb Ijaben &or im anljin bed laiferd trumetljer pfeiffen unb
baugen mieffen mit grofem iubilieren. ben Ijat ber laifer grieft unb gnebig
jugefyrocfyen unb 9 Ironen gefefyendft unb Ijat im barju &erfproc$en, toa er
feiner mt. toetle bienen , fo toe! er im- fein lebentang folb geben. unb
finb auff bem gronljoff ob 12000 menfd^en barbei getoeffen.
20 [3i9b] ©ant3oljanned feft Ijat ber laifer jum£l)om mitfampt bem linig, lega* |4fI37u7ni-
ten unb 32 teutfefyer furften, auc$ anbern furften, Ijerrn unb [ben] botfefyaff*
ten ganfc Ijodfoeitlicfy begangen. ba ift autf) im $or geftanben ber (anbtgraff
t>on ipeffen, btx Ijat tljan, aid fei er bofl unb unfelig, ba man im ampt
bad §oc$torirbig facrament Ijat auffgeljept ; Ijat autf) nit toeflen niberlnien.
25 2luff bifen tag na<$ bem mittagmatl Ijat ber laifer atte fflrften unb w«i. 77.
ftenbt auff bad SRatijaud beriefft, unb urn bie 3. ftunbt ift ber legat, car*
binat Sampegiud, auff bad SRatljaud lomen, ba fat. unb In. mten. unb ben
ftenben alien anjujeigen, toarumb er oon iap ftlid^er Ijaittglait auff bifen
reid^dtag gefefyieft toere,
30 £)er laifer , linig unb alle furften finb bem (egaten entgegengangen aw. 78.
oon ber ratftuben bid ju ber ratftieg unb Ijaben ben (egaten gefiert in bie
1. $er faifer fat jfi bifem freibenfeur feinen brfiber unb etlicr) furften getaben ; [931. 511b] unfc Um
completjeit fat man auffpfeiffet , ttummetyct unb fcauget. ba fat man ba3 fteibenfeut anjinbt,
unb ift ber faifer, ting unb [bie] furften in ben fenftern geftanben unb jfigefec&en. bafinb 2Spanier
auff ba« prinnet tjimelfeur fcinnauffflumen , unb ba fie ledjt noct) ain fpan fcetten mit ber fanb ju
bem Iranfc unb cron ifl rei^en, ba fieUen fie farab auff bie erb, unb gcfct)ac^ ir fainem ni^ am
leib. ba folidj* ain S^wab fait), ber ain fcr)ftfterfnecr)t wai, bag ain \o\\6)i grog gtcc^ter roafi
rootben, ba bie 6panier ^>erab roaffen gefatlen, ba fiig er fcinauff unb nam ben fran^ unb fron
unb flig wiber t)erab, unb Bef^acr) im nic^^. ba ffirten be« faifer* biener ben fcr)ufterfnec$t mit
bem fran^ unb fron fur ben [991. 512»] faifer , unb [man] mfift im cor trumct^en unb fauggen.
ba fd^ancft im ber faifer 9 fronen unb fagt im jfi, roan er im molt bienen, fo roolt er im fein
leb/nlang folb geben. 20. liefer 5lbfa^ fe^It in 6.
Digitized by
Google
288 VII. 3>te <E$tonlt toon (ftemenfi @enber.
ftuben ju feinem flfe, batoor gcfcffcn ift Knig gerbinanbuS, unb Ijaben in
ba nibergcfefct, unb fintg gerbtnanbus l)at flc$ gefefet unbct ben bifd&off
toon aJienfe. bawacty tft bcr laifer unb afle filrftcn am jcblid^cr an fetn
ort ntber gcfcffcn*
aw. 78. [32oa] ©a l)at bcr tegat in tatcin ffirgcljaltcn, n>a$ cr toon bcm bapft ins
bcbcl<$ Ijat geljept *, unb na<$ attcr getoonljait ju bcm erften ben bapft*
lichen brieff bcm laifcr in fcin Ijanbt iiberanbtamrt. bartn ift geftanben,
n>a« bcr tegat fur am gtoalt unb bebetc^ Ijab. bcr laifcr Ijat foti($en
brieff geben bcm btfetyoff toon 3Wenfc ate fcinem canfeter ju tefen, ber ijat
ben brieff fcinem canfcter jfi tefen geben. ate nun bcr brieff offenfid&io
berlcfen ift toorben, Ijat bcr Icgat ain oration tljan, bei aincr Ijatbe ftunb
tang, bartn ftc erotant, bafj fie nit abfatten, funber ircr toorfaren fujfyfabt
nacfytootgen at$ gtiber be$ ro. rei$$ unb toibcr bic £firden ain fricg fur*
nemen. barju toctt incn ber bapft toerljotfen fein, nit attein mit jeitlid&em
Ijab unb gut unb attem patrimonii fant $eter«, funber aud& perf onltc$ is
mit ptutoergieffung , au# toertierung feine« teibs unb tebens. unb na#
folictyer oration ift bcr (cgat abgefctyiben nnb in fein Ijerberg gen bent %au
ligen Ercufe in bad ctoftcr jogen.
m. 78. ©arna<$ finb toon ftunbenan bic botfd^afftcn toon alien 8fterreic$i*
fd^cn lanbcn fur ben faifer unb [bic] ftenbe gangen, unb Ijat ba l?err ©igmunb »
toon ©ictrid^ftatn in allcr lanbcn namen ain fc$8ne reb tljan, [>2ob] toa*
gefc$ti>ernu«, flbertaft, bejtoandfmtS, tobtfd&teg unb toerbcrbung [fie] toon
ben £flr<fen titten, unb auff foticty* be« ro. reictys Ijilf anrieffen2. bar*
auff ift inen ain gncbige anbtourt gegeben toorben. barauff $aben ftc
band gefagt unb [finb] barmit abgefefyiben. »
net. so. Stuff foli#« ift bon ftunbenan bcr ctyurfurft toon ©actyfen mitfampt
3. unb fcerbinanbu* t)at fcin fty genomen wit [ain] finig von !Bet)em , unber bcm bifdjeff »cn
aJttnfe. 4. on item ort gcfcffcn, wen t)at foflen ftyen k. 10. cannier : fecrctari. 12. ba1
bet Icgat felb* ain oration gctyan, lenget ban V* ftunb , ftc aUc etmant, all gliber bet romiftcn
fircben ir ant)engig unb ju befet)itmen jefein unb wibct bic fcinb bet eriftenfeait, bit lutden, \jh
ftteitten; barju wcl auct) bet bapft fcin leib unb leben unb afle* jeitli$«, wa* et bob, barfhtden
[91. 513*] unb nad? folicfym ift bet legat abgfaiben unb gen fcailigen dteufe in fcin fee t bag
joc^en. 19. Datnacb, ftnb aVLt gefanbten bet ofletteic^ifc^cn (anb ade eingelauffen worben ; in
wctc^ct namen fcert €igtnunb oon Xiettidyftain bie teb t?at tb.an, beclagt unb an jeigt, wa* fdbaNnl
fie bon Zntden etlibten b. aben , unb bilf batauff ju bem wibetfranb begctt. unb barauff alien
oblafl oon tutden in gfatifft ub,etanbtwutt in bei faifet« fcanb, bie ,ifl offenli(|> ©erlefen wotben,
wie oben, butc^ ben menfeif$en fecrctari. benen ift ain gnebiget abfct)tb geben wotben. 26. 9ta$
foli^cm finb auffgeflanben oon item fife Ijetfcog ^an* oon ©ac&fen, d)urfutft margraff 3erg oon
Sranbenburg, Grenfl unb gran^, b.er^og oon fiunenbutg, [91. 513t>] unb lanbtgraff von ^effen unb
1. 23gt. ben ©ert^t bet ©^irrma^er @. 953 (fiilWtt^ unter bcm 20. 3um).
@. 82; be« ^ttrnb. ©ef.»»et. toom 2. ©. bte 9iebc (inbirect) bet (53tcfHn
25. 3wti <g. 127. SDic tat. Hebe bei I@. 133.
GtJlefHn @. 124, beutf* M Sal* XVI
Digit!
zed by G00gle _
1530. 289
ben anbem tutljerifctyen fflrften auffgeftanben fcpn irem fife unb fflr ben
faifer geftanben1, ba Ijat tyerfeog $anfen canfeter2 in affer tutljerifctyen
fflrften [nomen] bie rcb tljan: bafc fie fur tear tiriffen, bag fte afl gegen
fai. mt unb alien ftenben be$ ro. rei$$ berfagt feien, bafj fie in teutfd&en
5 fanben bit neu unb unerljSrt fecten aufforingen unb pftonfeen toiber ben
criftenti<$en glauben. barum fei it unberfljenigS bitt unb beget, bafj man
ba offenti# aerginn, in ainem tibett gu bertefen atte ire artidel ire* gtauben«
unb [iter] fircfyenpreic^.
Stuff folid&S ift ber lintg unb atte fflrften gu bent faifer gangen unb »«i. so.
tojjaben ftdj mitainanber unberrebt. nacfy folictyem Ijat ber faifer &on inen
begert, bag im in feine Ijenbt fotic$$ tibett unb artidel flberanbtamrt
toerbe, fo toel ftcty fein [321*] fai. mt. barin erfectyen unb nac^maten ain
gnebige anbtourt barauff geben. unb toelfytv unber inen im glauben ain
gtoetffel Ijette, ber fott gu im fomen, bem toBtt er felb$ perf8nlic$ gnug*
ftnb gegen ben faifer geftanben unber augen, ba &at be* berfcog* £anfen canfcler bife reb getyan:
bie bur$leu$rigen fflrften, mein gnebigift tjctrn, $aben warbafftig eernomen, baf fte manigfaltig
gen e. fai. mt., alien fflrften unb ftenben oerfagt ftnb, all 06 fte in teutfd)en (anben neu unb un«
erfcort fecten auffriefcten unb fefcerei wiber ben waren criflenli^en glauben unb anber leut barjfi
urfactyen. barum fei u bitt unb beger au* glitter, frainbli^er, nacfcpeurli^er maiming, baf fie
nad? Ienge m gefefcrifft wellen oernemen ir orbnung, firdjtnprtid? unb afle artidel, toad fie in iren
fflrftcntyumben prebigen unb fjalten lauffen.
9. Uuff folt<$* t>at ba faifer mit ben anbem fflrften gerablgf^lagt unb barauff [91. 514*] ju
anbtwurt geben: baf man feiner mt. bie artidel ire* glauben* unb braudj irer firemen flberanbt*
wurr, fo well er mit feinen T&ten barflberfifcen unb [fte] oerlefen unb ain gnebige anbtwurt barauff
geben. unb wetr unber inen fei, ber in bem glauben ain jweiffel &ab, bem reel fein mt. felb* perfonlicb
anbtwurt geben j fo fie anjeigten, baf ir neue leer warr unb freest were, [unb wenn wer] fie oon bifer
leer mit gewalt on auetoritet ber bailigen gfdjtifft baroon wolt abwenben, fo wolren fie auff ain
jftfinftig* concili appetlieren, wen fte bod? in bifer (ad? in ber bi*putierung jfi ainem rioter wcllen
baben, benfelben [folten fte] anjeigen, fo bo$ ber ftritt on ain oberri$rer nit mig enf$eiben werben,
ob fte fein mt. weflen fflr ain rioter annemen. [91. 514b] fo bat ber fa<$ftf$ cannier au* bebeltr)
feiner berm wiberumb ben faifer geberten, baf er oerwilge, baf folid)e ire artidel oor jeberman
offenlitfc oerlefen werben. ba* bat ber faifer nit tbon wellen unb inen bur$ pfalfegraff ? rib t rid?
gcanbtwnrt, au* befunbern gnaben wel er inen jugeben, baf folieb* morgen an feinem c;off fol oor
alien fflrften oerlefen werben, unb baf im ty ba* bud? bifer artidel unb leer flberanbtwurbt werbe.
barauff fcaben in bie lutberif$en fflrften geberten, baf er inen folic$* bfi$ bi* morgen beibenbig
Iauf , ban e* tab an oil orten mangel unb fei abgefefcaben , unb wellen* bi* morgen re$t ma$en
unb feiner mt. flberanbrwurten unb foli^e gnab urn fein mt. oerbienen. [St. 515*] barauff ber
faifer nad? gefcaptem ratfd)lag ber fflrften inen $at jfi anbrwurbt geben, mit wa* freffenli^ait unb
rnifr fte bo* ^anblen unb mit wa* rat unb fede, baf fte fotlen fomen fflr fein mt unb ade fflrften
unb ftenb }fi oerlcfen offenlid? [ain libel] mit ainer mangelbaffte, abgefc^abne gf^rifft, 'bie ir un*
nit offenli^ fiberanbtwurten birfen. bod) wil id? eux begerr crftUen i tompt morgen na^mittag
urn jwei mit eurer gefebtifft.1
1. Cfll. ©^imnad^er €>. 82; ben bet @enberf^en (grjS^lung mit biefett
gra«!furtcr®efanbten-©er.»om27.3um SDarfteKungen , toot atlem bem ganj ob*
ebenba ©. 400; bett SRiitnberaev ©e» jetit» ge^altencn ©erl^t ber 9^ilmberaer
fanbteu*©et. torn 25. 3unt ©. 128; Oefaubten, jeigt, tr>te @enbet beratttge
CSlefthi I, 133b; ©edenborf lib. II 2)mfle aufgubu|jen Uebt.
§ 64; »rild L c. tg. 51 ff. 2)er »etglei* 2. 2)er tianiUx »tild (^otttamifc).
6t&bte^ioniten XXIU. 19
Digitized by
Google
290 VII. 2)ic fc&totrif ton <£(emcn« @enber.
fom anbttourt geben, nacfybem fie angeigten, ir neue leer toar unb freest gu
fein, unb, [toenu] loer fie baroon on genugfame beioeiffung bet Ijailigen
gfd&riff t mit getoalt unb macfyt tt>5Itc tringen, f o a^efltcttcn fie ouff ain finf »
tig gemein conciti, bamit fie nit toiberfy enig erfunbt mBctyten toerben ober
unforfam. ba fie nun begerten ju bifputieren, ba fagt ber faifer gu inen, *
toen fie bo<$ in fotictyer bifputation gu ainem prefibenten ober rioter
toolten Ijaben, ban bife \p enn unb irigfait migen on ain rioter nit oer*
gleicfyt toerben, ob fie fein fai. mt. gu ainem rioter unb faibmann toetlen
annemen. bo Ijaben [bie] obgemetten lutljerifctyen fiirften burcfy ben canfeter
fai. mt. toiberumb gebetten, bag er oerginn, ir tibell (repudii) offentid^ 10
in alter aubienfe gu oerteffen; Ijaben bamiit ben boffet toetlen an fi#
giectyen. ba Ijat ber faifer unb linig toiberum barauff ratgfcfytagt, unb
barauff ber faifer burcty ^fatfegraff gribericfyen [32ib] geanbttourt , au$
befunbern gnaben toett fein fai. mt. inen gu tootgefatlen oerginnen unb
gulauffen, bag gu morgenS an feiner fai. mt. Ijoff Dor im unb alien is
fiirften ir tibett offenticfy oertefen toerbe, unb bag \% oon ftunbenan be$«
fetbig tibet ires glaubenS unb firctyen prauctys feiner fai. mt. iiberanbt*
tourt toerbe. ba Ijaben bie tutijerifd&en fiirften ben faifer toiberumb ge*
betten, nacfybem fein fai* mt. ifc ir libel nit toette oertefen Ian, bag er
inen e$ beiljenbig (aug bis morgen, bann baS libel Ijab an etlictyen ptettern 2a
mangel, [fei] aucfy gefefyaben unb an etticfyen orten abtljan, fo toetlen fie bis
morgen baS tibeH emenbieren unb feiner f. m. flberanbttourten, unb toa
fie fiinben foticfys urn fein f. m. oerbienen, baS toetlen fie ttjou. ba tjat
ber faifer ber furften toiberumb barauff rat geljapt unb inen bife (efefte
anbttourt barauff geben : toaS freffenticfyait unb fed^e fie an inen Ijaben, 25
befunber [inbem fie fic$] fitmemen, bag fie feiner mt. brud&Ijaffte, abgc
fcfyabue, oor bem recfyten oertoorfne gfd^rifft ffirljatten unb foficfye angu*
nemen unb gu oertefen bitten oor alien ftenben, *bic ir uns nit tljirren
iiberanbttourten. [322*] aber eur beger gib ic$ gu, folid^er geftalt, bag
ir morgen nacfy mittag in ber anberen ftunb eur libel, rectifiert unb 30
frecfytgemacfyt, mir iiberanbttourt'. baS Ijaben fie mit banrffaguttg ange*
nomen unb autf) tljan.
9*ei.8i. 8ta fampftag ben 25. tag junii in ber 3. ftunbt nac$ mittag finb
4. Qi rourbe ber ffiortlaut nadj 2Jerglei<$ bet 6teUe mit ber entfpre$enben in b fcergefteflt ; urfptun*
lid? t)U$ ti in a: nad)btm fie onjeigten, it ntu Icet wax unb fttdjt ju [tin, unb wet fie baroon
mit gwalt unb macbt wolte tringen, fo appeflierten fie auf ain finftig gemein coneili, on gnfigfame
beweiffung ber ^ailigen gf$rifft k. 33. 91m fampflag ben 25. junii in bet 3. fhmb finb aUe
fiitflen ju bem faifer auft bie <Pfal^ gefobert wotben. ba ifl ber ^utfurfl »on 6adjfen mit feinen
Iutyerif$en furfien furgangen unb tyat bem faifer bie articfel ber neu leer uberanbtwutt , bie nidjfc
anberi ffaUn ingebalten [991. 5l5b] ban bie alten fitdjenptcudj unb eerimoni abjfit^on, unb ba§
bie bifdpoff unb pfaffen fallen prebigen, unb [man] bie cloftct unb litdptn jcrflen, mindj, pfaffen unb
Digitized by
Google
1530. 291
ouff bie $fotfe betiefft tootben bcr Knig unb atte f fltften. bo ift bet fyetfcog
&on ©a#fen mit feinem tutljetifctyen anljang au# etfefyinen unb Ijat lat.
int. ba« libet iter confeffion iibetanbtamtt K barin nictyfe anbets begtiffen
tft getoeffen, bann ire neucn fitcfyenpteu<$, unb toatju btc btfetyoff unb
5 ptieftet aetbunben tocren nad) austoeiffung bet bibet, unb cWftet jet*
fteten, min<$ unb ctoftetftauen au& ben ctofter[n] iagen, ptieftet abtljon,
lit<$en uneeten, min# unb pfaffen toeibet unb bie nunnen mann nemen,
fie ttet guttet betauben, nemen unb befifcen, alien gofcbienft unb cert*
ntonten unb gutte toetd aetnictyten unb untftoffen unb aBein fetn Ijoffnung
tofetnet fetigfait ouff ben gtauben fefeen, bie mefj oin abgBttetei fctyelten,
fund* [322b] ftoufc^afft betnicfyten unb betgteictyen alt, g&t, loblicty pteu#
unb Ijetfomen Ijimoetfen unb (after on bet ftot auffticfyten :c. man Ijat
3 ftunbt an bifetn fc$anbti<$ libel gelefen, ba$ xtf) toon tfitfee toegen unbet*
taufc gat Don toott ju toott ju befctyteiben.
i6 9ia# folid&em Ijat bet loifet ba« libet gfi int genomen unb fytt mita<i.82.
ben anbetn ffltften tatgfd&lagt, toa$ et inen fol botouff ju ainet onbtmutt
geben; unb nacfy befd^tug be$ tats Ijat et ju anbttoutt geben, e$ fei bet
attidel oin gtofe anjafl, unb feien bie attidel on in felbs fctytoet, fein mt.
©el in ainet folicfye gtoffaicfytige facty glettet leut tot pffegen unb oin gne*
20 bige anbttoutt geben 2. batntit ift jebetmann obgefd^iben.
Saifet Satel Ijet botbot ouff bifen tei$«tag bit boctote* bertefft 3, *cl-82-
au$ toelc^en er (au$ inen) bie atletgelettoften 24 boctet bet Ijailige gfcfytifft
teutfd^et notion Ijat auSettoelt unb ju ine bit boctotes au* $tyfyania,
gtandteicfy unb Stalia, unb inen ba$ tutljetifcty libel fibetanbttoutbt, e$
clofleiftauen jum lanbt auljaid) unb inen it l?ab unb gut nem unb bie fd)enblidjen me§ unb
unnufcen gafebienfi tnit ban fingen bet fiben jeit abt&ie. an folidjet gefdjrifft Ijat man 3 flunb
gelefen, tot\6)t flefdjrifft, bie unb anbete [id? J afle bei&enbig $ab, [id?] ^ic »on tutfcen ttHgen unbtt*
lau§ jfi fdjteiben.
1. 6. fiber bie ©ertefung bet (Son* burg anmefenben tatyottfetyeu 2#eofogen
feffton in bcr <5a^itclftubc beroif^Bf lichen iibcrtragen, bie beretts am 13. 3ult xtyxt
Vfatj @^trrtnad^er @.89; ffial^@.978; Arbeit, bie (So^futaHon, beenbet batten,
ben SWirabcrger ®ef.«©cr. bom 26. 3uni aber fflnfmat Snberungen bornebmen
@. 142. 2)ie «naabe be« Snbaltfi ber mu&ten, bid pe gebttttgt unb (am 3. 2fog.)
(5onfefPon«Wrtft tft fflr ben @tanb^un!t berlefen nmrbe. ©. 2Smmerf 2)te bor--
nnfer« (S^rontjten toieber fe^r be* trtbentinifa « fat^ol. S^eol. ©. 33 ff.;
jetcfenenb. Siebemann, <£& ©. 271 ff.; ^etrn,
2. @. bte ben lut^erlfc^en ©tanben ©d^Ab. »ef..©eW. ©. 185 ff.; @c^in.
na# SBettefung t^rer (Sonfefflon bur^ madjer @. 98; ©riegcr, ©eitraae jur
ben ^fal|arafen grtebrt^ ert^eitte Hnt. ©eW. be« 21ug«b. 9?eicb«tageg tn ber
wort be« *aifer« bet C^trauS ©. 168; 3ettf^r. f. £tr<bengef#. XII @. 123 ff.;
2Bal$ XVI @. 1040. gider, 2)ie Confutation be« «ng«burger
3. 2)ie ^rflfnng unb 933iberlegung ©etenntntffe$.
ber (Sonfeffton aurbe jtoanjig in »ugs*
19*
Digitized by
Google
292 VII. 3)te <S$ronH toon (Siemens ©enber.
mit bteifc ju fibertefen unb [bag fie] bat* [323a] na<$ toot ffirbetrac$tlic$
ain confutation unb bernid^tung ber tutljerif<$en tccr , mit ber ljatftfle
gfcfyrifft gegrunbt , bartoiber marten unb bic tutljerifctye leer tme falfc$
unb fefeerifd^ bemerten.
jRei. 82. ©a nun bie boctoreS nacty betoetcfy fai. mt. burcty toarljaffte bctocrungs
ber Ijaitige gfcfyrifft griinbftcty bie lutljerifctyen leer fatfety unb fefeerifc$
ljaben betoert, ijaben fie barnad^ fotid&e confutation fat. mt. fiberanbtourt,
toeld^e icfy Don fiirfee toegen Ijie jS befctyreiben aucty unberlaufc. ber faifer
Ijat fot$e confutacion mit band son ben boctoren angenomen unb fetb*
mit bteifc uberlefen, be$gteic$en autf) ber [egat. i*
1 aug.2" Darnad^ an fant peters fetljinfeflr unb ben ned^ften tag barna$ Ijat
*e,-*Her faifer afle fflrften, au$ bie (ut^erifd^en, fflr fi<$ auff bie $fa£fe ge*
fobert unb bie confutacion offenlicty in feiner unb atter fflrften gegen*
toirtigfait berlefen lauffen K
\*?$k am fumP*a8 barnad^ Ijat ber fatfer in ber firctyen jft unfer Hebe»
grauen §anfen gretyburger, burgermaifter ju fibertingen, unb Safoar
©orenfy erger, junftmaifter bafetben, ju ritter ge« [323b] fctytagen, Don*
toegen bafc bie Don Uberlingen ganfc ftett im atten gtauben finb pltben
unb nictyfc Don ber fiutljerei Ijaben toetten annemen unb all alt criften,
gaiftlid^ unb toe(ttic$, Ijaben auffgenomen unb bet inen unberfd^teifft. &
!jat autf) ber ftat bit neuer prtotfegia geben2.
27.3uni. 5lm montag bawa# in ber 10. ftunbt Ijat ber faifer aQe burger,
1. pd> barin ju erfedjen, too* ju tjalten ober ju oerwerfen fei bur$ bic frailige gfdfrrifft. 8. $al
im Original flebenbc 3Bort *audj\ t)ct ten SBorten '&en furfje wegen*, Ml im Safee nod) einmat
oorfotnmt, toutbe in unfetem lejte toeggelaffen. 10. roeldje (nam I id? confutation) Urn taifet,
Iegaten unb alien furften toolgefaUen, ba fie offenlid) ooi inen oerlefen, approbiert unb angenomen
ift worben k* 15. Eiefer 5lbfafc febjt in 6. 22. [»1.516»>1 «m motgen t?at ber faifer ge.
fd?afft, ba§ aUe butger, reidj unb arm, in bet 10. ftunb ootmittag fflt ba* {Ratbaul lomen on afle
waffen u. meffer , u. ba§ Iain fnedji nod? bienex ba fei obex |U bifet jeit bin unb btr auff bet
gaffen gang, be£gtei$cn aud? bie iftauen. ba ifl bee taifet lomen mit ainer gtofen tnenge bet
futfkn, [bc#] abel* unb lanb*fned?ten, unb if) auff ba* {Rat^au* gangen unb in ba* ewfetlin gejianbem
ba i(i oot feiner mt. ber rat unb ganjje gemein geftanben, gefd?eib* urn in ainem b^iuffen, bie
baben im ba gefd?»oren pflidjt, forfame unb aib getban. unb boctor (irifioff Iruf<&wi|>, mab/
benburgifdjer cancer, b,at benen oon »ug*|>urg an ainem |cbel ben aib oorgelefen, bem pe babtH
mieffen nadjfpredjen.
1. 2(ml.5tug. murbebteConfutatio ton. ©. 148; S5cefenme^erf ^t. 8titr.
in Hirer etpen Slbfaffung toor bem faifer ©. 19; ©djtrrma^et @. 168.
u.ben fatfyoftfe^ett gttrften unb @tauben 2. ©enber gretft tytt toieber juriicl
be« 9teic$e$ toerlefen. ©palatini Sinn, auf ben 25. 3>imi, ben Xag bet SSerlefimg
©. 148; <&d)ixxma&tx ©. 167; am ber ^ug«burger Confeffton (atte« bej. bci
3. 2faa,. fanb nad^ enter 9iebe beS im Refutation ©efagte ifl barart nur ^>rfi»
Seamen be« flaifer* [^re^enben ?falg« fumpttt) angeft^loffen) , fo bag alfo ber
flrafett grtebric^ bte SBerkfuna ber (Son* in 9fcebe fie^enbe ©onntag ber 26. 3um
futatiou toor toerfammclten Surfiirflen, tuare; bag ©enber fo fcerfianben fciu
giirficu unb ©tanben ftatt. @^>alatiu8 toill, geigt ft<$ in bem nac^ften Sbfa^
__Digitized by
Google
1530.
293
retcty unb arm, ber flat SlugSpurg on atte toaffen unb met auff ben $er*
lad), auti) ain ganfcen rat *>or bent SRatljauS auff Die gaffcn juainanber
berieffen (an x unb gebotten, bafj lamer ircr fnectyt barbei fei ober ju btfer
jett Ijtn unb tiriber auff ben gaffcn gangen , be$gtet<$en aucfy ben toeibern
5 gebotten, bag fie gfi bifer jeit nit Ijin unb toiber in ber ftat gangen. auff
n>o toon ber 93ereibung ber Slugdburger
Stirger bie SRebe if* , toeldje am 'montag
barnacC b. t. am 27. 3uni ftattfanb.
3nbed be(auptet tfeint @. 161 (geftiifct
auf einen Ulmcr ©ef.«©er. toom 20.3uni)
bag bte Sfodgeidjnung ber Uberlhtger
©efanbten am 19. 3uni toottjogen tuor-
ben fd.
1 . 'Anno 1 530 auf f ant 3o(and bap-
tiflte tag (at faiff. mt. bura) ben retc(d-
marfaalf an metn (erren burgermeifter
begert, bad rat unb gmeinb bifer ftat
Slugdpurg tr aid romtf<(en faifer unb
red)tn (erren fd)to>ern foflen, bed fid? ain
r(at in afler unbertantgfeit bettrittiget
(at. unb ift ber tag furgenomen ttorben
auf montag nacfc Joannis, tote obftabt,
ben 27. tag junii toor mittag gu neun
(orn. ntttler jett (at ber er^bifc^o^e jfi
2fteinfe bcctot ^Peutinger angerebt, road
bet gebraud) fe( jfi folc(em fc(ttern. ift
fein d)urfiirfMic(en gn. angejaigt toorbeu,
bad, emalen faiff. mt gefc(to)oren, tr mt.
burc( bte toerorbneten aind r(atd in afler
unbertantgfeit gebeten toerbc, f» gnebigf*
lic( be9altem(erfomen, gutengebreudjen,
aen>on(etten, frei(eiten, begnabungen, be*
ftattungen unb conftrmation,ttne f o bie toon
ro. fabfern unb t untgen (aben, gnebia,flu(
beleiben lju laffen unb tr aflergnebtgfter
(err ju fetn. barauf fein ((nrfiirftl. gn.
an boctor ©euttnger begert, mad fatjff.
mt. gti antwurt geben, bad folt er auf'
$ai<(nen unb fetn d^urfilrjtt. an. antnmr*
ten, bad er get(an. unb tft bte antnmrt,
trie aufgejaidjnet unb (ernad) gemelt,
auc( batoon ut((t6 toerenbert tft toorben.
auf montag ofaemelt balb na<( neun
(orn ift bie fa^fT ntt. fambt ((urfiirften
unb fiirfien in groffer angafl balb nac(
neun (orn auf bem rat(aud erfdbinen,
unb fcrrer ge(anbe(t toorben. [81. 25b]
auf obgemettem montag, aid bie faoff. mt.
auf bad rat(aud, tone obftat, fomen, fetn
toon ratdtoea^n metn (errn,bie 13, fambt
boctor 9fe(ltnger unb boctor $cutinger
git tr mt. in bebtoefen djurfurfien unb
furftcn bet? ber groffen ftteg fomen, unb
(at boctor ^euttnger aud betoel( fci*
ner (erm obgemelt anfut(en unb Utt
in after unbertantgfeit anbra$t, barauf
tr faiff. mt. burd) ben erfcbifdjotoe ju
Sfleinfc atn gnebig anttourt geben, fo ain
r(at unb gmatnbe ber ftat Suad^urg ge*
f((tt)orn, aldban tourbe tr fatyff. mt. jl((
ge^en inen unb amahter ftat Sugdpurg
mtt gnaben bewetfen. auf bad fetn fatyff.
mt. fambt ((urfiirfien unb ffirften in ben
audgef((offen ergfer, aid \>W ber baretn
gemogt, gangen , unb tft nac(toola,cnbt ber
gang r(at bte grod ftteg aut( (tnab auf
benn plafe fur bad r(at(aud bafelbdju
ber gmatnb ganpen unb geftanben, to>et(e
gemainb burc( bte ober- unb unbeT(aupt*
teit aid aHe burger unb (aud(ablub [531.
26»] tnn>oner mtt tren funen, fo $u tren
tagen fomen fein, auf ben pla$, toie obftat,
erfcorbert, aua) baneben bei>ol(en toorben,
bad ftc( ju obgemelter gcit bie toetbber*
fonen bed $erla^d ent(alten toolten.
edfein aud)ju berfelben jett bie (au^tt(or
offen ge(atten toorben , teietoott bie alten
an^aigt (aben, bad bie (tetoor jS ber*
gletc(en fd)to)ern gefpb'rt gctcefen fepen.
aid tapff. mt. fambt Aurfurften unb
furftcn t)tn ergfer, toie obftat, geftanben,
(at ©turm, ern(olut, offenlic( beruft unb
geft(rten, »ie fa^ff. mt. bte t>on 9lugdpurg
f^VDern »erben, bad fonft manigflid;
fttll fein unb ju(oren fott. auf ba9 ber
matbeburgifc( cannier aid atn la^ bod)
in namen bed erfebtfc(otoe $ 3Retn^ aid
er^can^lec in ©ermanien, ban fein d)ur*
ffirftt. gn. and) erfebtfd)otoe ju SWatben*
burg ift , ben aib toorgetefen, ben burger*
metfter , r(at unb gmeinb gefd)tt)oren
(aben, barauf in namen fapff. mt. burcb
emanten cannier and) bte antourt gebn
toorben, atted toie (ernad) toolgt.' pentad)
folgt ber (gib SBl. 26b unb ebenba bte
'Bnttourt, fo toon wegen fatoff. mt. ainem
erbcrn r(at unb gmeinbt ift geben tt)or*
ben', tilled toon $euttngerd $anb. ©.
(te^u @<(tnmad;er @. 99 ; (Solefttn II,
197b; Sala)XXI ^a*tcfe50; ©tettenl
@. 136 unb toor allem bte audfii(rlid)e
3)arftettung in ber Sangenmantelfd)en
(£(ronit©l. Hlbff.
Digitized by
Google
T
294 VII. 2)ic (Sfcoittf Don (5Icmcn« ©ntbet.
obgemelte ftunbt ift ber faifer mit ainct grofen anjafl bcr furften, abete
unb tanbsfnedjten bem 9totljau$ jfijogen , unb ift fein !ai. ntt. auff bad
SRatl)au$ gongcn unb [Ijat] ftcty in ba$ crdcrfin getegt. ba tyat im atn rat
unb gmcin mit auffgeljepten fingcm gefctytooren, unb l>at in boctor Sriftoff
Irufcfytoife, mafybenburgifctyer [324*] canfeter, ben aib an aincm jcbet Dor* *
gclcff en, unb f otic$$ jurament [Ijaben bic Don Stugtyurg] Don toort ju toort
rep eticren unb nad&fprectyen mieffen.
2?e3uS: ^ afftermontag bamacty, am motgen in ber 7. ftunbt, ift bed fatfer*
unb finigS fd&toefter 9Karta, toeitanbt finig 8ubn>ig$ Don Unger gemac$ef,
unb 2lnna, finig gerbinanbu* gemactyel, gen 2lug$purg lomen unb in ber i*
2$omprobftei etnjocfyen. fte finb uber na<fyt ju SJeflenburg gelegen. e$
ift inen Iain fiirft engegenjogen. am obent ift ber laifer unb finig gu
inen fomen unb biefetbe na<$t toiber gen 2fag$purg fomen1.
ftinigin SKaria %at bife bei ir am Ijoff geljapt2:
SSMtyatm, ljerr in Betfing, Ijoffmaifter unb rat; Sernljarbt ©e§em, is
camergraff, rat, Ijauptmann ju StttenfotI; ©ebaftian Don ^empljling, rat
unb oberofter ftatmatfter; -JiicfouS Dtalj, rat unb ungerifd&er fecretari;
Seopotb Don ©cfyretyberSborff , rat; boctor Sacob Don 8lictyoffen, rat;
boctor ipan$ $encfel, rat unb prebiger.
Jrmtyfeffen :c. [324*] : ffiinjafat Don ^ucfyarn, freiljerr ; ljerr ©igmunbt Don 20]
(SberSborff ; ^Hipp DonSaitteut, ffirfd&neiber; StaubiuS Don ©ailleut,
f iirfd&neiber ; $an$ Don ©ailleuf, ftebetmaifter; 3erg ©odt Don SabraS,
ftebelmaifter ; l)err ipan$ Don ^otyaim; ©olffgang Don ^fictyam; ©it*
Ijatm Dom ©cfylojr, Subtoig §olfcinger ; 3erg oon Sanbenberg ; 33joma$
2Kitf$fy, oberer fitbercamerer ; 3ane 8ofy$, filbercamerer; ^Jeter §uber,»
filbercamerer; 3acob Don ©tamp, iagermaifter; ©otffgang ^ityler,
teutfd^er fecretari unb pfemngmaifter ; $an$ 2Utenborffer, befyemtfetyer
fecretari ; Urlicfy Sftaffentater, futtermaifter ; Sriftoff Sreufc, fud^enmaifter;
@nbri$ ©Marfan, camerbljirljutter unb funft 12 ebeL
8. [391. 517rJ fcn bifem abent ift ting fcetbinanbu* gemw&el unb fein unb be* taifet* f$»efta,
tinigin oon Unget, gen ffietlenbutg fomen, ju »el$en bet taifer unb ting ftnb binaul (jfi into)
geribten unb biefelben nadjt toiberumb herein, am afftermontag am motgen in bei 7. fhinb finb
beib tingin tjtrtcmen :c. 14. 5Da# ©efolge bet flonigin 3ttatia fte&t (falfali* aid ba# bei
Jtonigin Anna bejei^net) in 6 auf ©I. 497*. 16. 'b. ju *.* fefclt in 6. 17. *». Clab
(Clad? bei 8u<j>bolW Wt in b. 18. (Jbenfo fi. ». Sd?r. 20. SB. o. % ft., tnunbfdjtiuf.
21. €. V. d.t munbf^enct. 23. aUe nai) '£. v. BaiUeul' ®enannten fe^len in b mit ftul<
nat>me bei ©olffgang gutter :c.
1. ©. bie 3)rucff^rift A. flnbet fic$ auger im 3)rud D and) bei
2. (gin 9Seraci$ni& tyre* SofgefmbcS ©u^^ol^ 1. c, ©b. Ill ©cil. XI ©. 662.
Digitized by
Google
1530. 295
Sinig gerbinanbus gemad&el Ijoffgffinbt1:
$an$ Don gamberg, Ijoffmaifter ; ^antljateon Don SUnigfperg ;
tyerr SBifljalm Don $erberftatn, ffiilljalm Don $)ietrid&ftain ;
unfcerljoffmaifter unb ftebel* [325*] SKajimilianu* Don Iljun ;
maifter ; boctor 3eronimu$ SRicius ;
3oad&tm Don £alljeim, ftatmaifter; SBotffgang SBolanbt, fecretari unb
Ijerr $an$ Don $rag, furfctynetber; camctcr;
Ijerr 6ra$mu« Don fiied&tenftain, SBattljafar faring, pfeningmaifter;
furfctyneiber ; JBilbalm $ranb, fud&inmaifter ;
10 graff ffiotff Don ®c$aumburg, ©altljafar Don $ag, camerbljir*
trud&fefc; gutter;
fyerr (Sberljarbt Don Samberg, triicty* 3eronimu$ ©ctyrendfel, camerbl)ir<
fefe; ^fitter;
©attljafar Don ftiienring; unb funft 10 ebel.
is Jrifyranbt 38rger;
3m reictystag, al$ offt man otn fcffton Ijat geljalten unb auff ainen
jebltd&en artidfct bie frag Ijat lauffen umgan, Ijat e$ 3 ftunbt gemeret , bte
man ainen nad) bcm anbern gc^Brt Ijat2. ba$ ift gu Derbroffen irem
mitten gemeffen, unb Ijaben ainl)effigfticty au$ tncn ir 12 ertoett, bte f often
20 fiber atn jebtid&en artidet ftfeen unb beratfd&tagen, unb toa$ fie baruber in
rat finben, [bafc] folios Dor alien ftenben Derlefen tourbe, unb ljeraa<$ bte
ftenbe att ir anbttourt barauff geben, e$ minberen ober meren mectyten.
Dife ffirften finb barju ertoelt toorben : erfebifd&off Don SWenfe, mar*
graff 3oad&im, atter d&urffirften botfctyafft, auSgenomen ber Don©a<$fen,
25 carbinat Don ©alfcburg, bifcfyoff Don ©petyr, bifd&off Don 9fog$purg unb
Ijerfcog 3erg Don ©ad&fen.
atn fant SoljanntS advent Ijat man bem carbinal Don 8ittid& Ijie am. 3ui«.
feiner Ijerberg bei ber nactyt 6000 fl geftotten.
[325b] <£$ finb bem faifer brieff gen 2lug$purg geprad^t toorben, toie
30 SlnbreaS Doria mit 400 galeen ain grofen fig bem faifer miber bie toeiffen
2Woren ertangt Ijab unb ir Dili taufent erfctylagen unb oil taufent ge*
1. 3n b 91. 496t> falfd)li(fc alt $cfa,efinbe Ux JWniajn SKaria fcejei^ntt. 9. 9la4> (halm. »•
8. in b: fctanfc o. Xbuttn, futfc&neiber. 13. $Ue na$ *<$bet&. v. Sambaa,' ftolgenben ft (? I en
in b. 16. wan man jfi rat ift fieftffen. 6. ju btm ©anjcn aud? untcn in 6 auf St. 521*
tnttcr ben 8at. auf 6. 303 ju 3. 20. 29. DUfet Qlbfo^ fc^It in ft.
1. (Sine Sijlc i^rcfi ©efolgcd cbcttba. ©cnbcr fpri^t ^ier t>on bem fog. gro&cn
2. €J. fiber bie ©itbnng toetf^iebmer 2l««Wu6.
®ef<*Sft«au«|^ttffe bte ©rudf^rtft D;
Digitized by
Google
296 VII. 2>ie (fyrontt *on (Hentcn* @enber.
fangen unb grofen raub ertangt; barab bet faifer ljo# erfreibt if:
toorben *.
m. 85! *n fant UrI^d ta8 $fl* ber *a*fer «nb tfntg Mb atte fflrftcn bafclfen
bad ampt geljSrt, unb Ijaben bed faiferd canterei, trumetljer, baugger anb
orgfer bad ampt gefungen 2. 5
4. 3uu. Huff bifen tag Ijat bet red&tag fiber bad gefelt urtatf bor ben toifer*
Hctyen commiffarien, btfe^offen bon ©tradburg, Softenfc unb Slugtyurg,
ttribetumb angefangen bon bed tanbtgraffen bon $effen unb graff $ain*
ricfyd bon SKaffato bon toegen ftafeeneBenbogen. bann ber lanbtgtaff Ijat
bem urtait nit toetten berfotg tljon3. 10
5. 3uii. 2lm afftermontag Ijat fat, mt. ain brieff mit feiner mt. figet mit
foUcfyem ebict unb gepott am Stotljaud aufffctytagen Ian, mit fotictyen at*
tidlen :
3um erften, bafc Iain lanbdfnectyt unb fain brofc gen 2lugdpurg in
bte ftat eingetauffen foil toerben, [326a] unb bie barin ftnb, bte follen is
baraud iied&en, ed fei bann fa#, bag fte bon fat. mt. beftelt feien4.
3)a§ fainer in fainen garten gang unb opd baraud trag5 ober burc$
bad foren reit ober in bie ader gang, fctyeffen ober anber frficfyt baraud
trag. toefctyer fottctyd fibertrebt, er fei an bed faiferd, fintgd ober ffirften
Ijoff, bie fol ain rat ju Stugdpurg gefendlic^ annemen unb ber fiber**
trettung na# ftraffen.
Stem afle bife, bie ife ju Slugdpurg finb, fie feien auff ben retc^dtag
gefobert ober nit, bie fotten ftcfy an iren Ijerbergen eerttcty fatten, unb fain
nation bie anbern beteibigen ober fcfymecfyen. unb toa jtoen ober tret ober
mer mit ainanber fteffig unb toibernnflig tourben, folen fie ed nit mttfc
frieg, ljaber unb fecfyten audricfyten, funber bor fat. mt. rfiten.
Stem toan ain auffrur tourbe, fot ficty fain audmenbiger barein*
mifefyen, funber an feiner Ijerberg p leiben.
4. ba* ampt Qttjort , bed bet abbt gefungen $at unb be* faifer* canterei, trumetyei unb orgler.
6. Dufer ftbfafe ftbtt in b. 11. [91. 518*] 91m afftetmontag fcat bee taifer ain manbat unbet
feinem ftgel an ber b&itr bel fflatfeaut lauffen auffalagen, bifel inb,alt«. (golgt bet fcnfdjlag, &bn>
U6) tote in a.)
1. (5« fctyeinen bie bamats gegen fflrftcn 'anSgenommen bee $urfftrfi ju
berbertfetye ©ecra'ufcet unternommenen <£>acr)fen, lanbgraf ju $effen unb tyr
tfrie^tfyaten bed HnbreaS 3)oria gemeint anfcang\
ju fern, bte iebo$ nur tyeitoetfe glMlt<$ 3. $gl. ben granffurter ©efanbten*
toaren. © .^anbotoatl. c. S3b.II ©. 66; ©er. toom 12. 8ug. bet ©c^irrma^er
Jurien de la Gravifere, Doria et Bar- @. 493.
berousse ©. 196 ff., @. 200 ff. 4. ©. bie Sangenmantetfc^e (£^rcn.
2. @. @^irrma^er ©. 100; an bte« ©L 144».
fan (S>otte«btenfie befteiiigten ftc^ atte 5. (gbenba.
Digitized by
Google
1530. 297
Stem lamer fot bet ber nactyt Ijin unb Ijer in bet [tat fpafcieren gan,
and) ber ftirften biener, er Ijab bann (efctoad) Don feiner Ijerrn toegen am
gefctyefft audjilrictyten ; bad fot er mit l)8ctyfter befcfyeibenl)eit tljon unb atte
[326b] bife, bte fie barum ju reb ftetlen, gutten befctyeib geben. toelcfyer
5 aber foticfyd ubertribt, ber fot nerten Iain freiljung Ijaben, funber am rat
$ie foil fie trer iibertrettung nacfy ftraffen.
Stem bte 2lugdp urger fotten bte geft eerticty unb toot fatten unb
nemantd mtt effen unb triudEen mtt unjimtictyen foften befcfytoeren, funber
geben, bad ju beiben taitten bie btttid^att eraifcfyt:
io Urn ain matt, ba man Ijennen unb Ijenner gibt, fot man 10 creu^er
geben, 6 matt urn 1 ft.
Da man aber toeber Ijennen noc$ Ijenner gibt, funber pratted unb
anber effen unb toeind gnug, 7 mat urn 1 ft.
2ln ainem tag, fo man nit ftaifdfc ift, 6 matt urn 1 ft, ba man
15 jtoeierfei effen ftf<$ gibt ; ba man aber attein pratfifd^ ober bad^enftf cty
gibt, 7 mat urn 1 p.
Stem fatner fot nit ain nacfyt fiber 1 creufcer jn fcfytaffgett geben.
Stem toa aber ainer fo gar ain fofttid^d pettgtoanb toott tjaben, fot
[er] 2 creufcer geben ain nacfyt.
20 Stem ain franfeoftfcfyen fronen fot man fur 21 bafeen nemen, [327*]
item ain Soacfyimdtatter urn 16 bafcen.
Stem bafc fain fpitmann ober freiljat an fain fiirften^off gang.
Stem toad ainer Dor mittagmatt ifft ober trindt, bad fot er befunber
jaten.
25 Stem in bifen fyaufero, ba man ben tjaber nimpt ober flitter ben
roffen, fot man ain tag unb nactyt fur tjai unb ftro unb ftatmiet geben
3 creufcer unb nit mer.
Stem toan ain gaft an feiner Ijerberg ifft unb ber rofc futter anberft*
toa nimpt, ber foil atte tag 4 creufcer geben fiir (tatmieb, ijai unb ftro.
30 Stem toetd^er bad futter, l)ai unb ftro fetbd laufft ober ju Ijoff l)ottet,
fot atte tag Don ainem rofc 1 creufcer geben.
Stem toetd^er ain aigne Ijerberg fyette beftett ober nocfy beftetten
tourbe, ber ben Derfyrocfynen jind nit geben Ijette, ber fot in nocfy frainb*
ticfy bem Ijaudtoirt geben.
35 2ln ber Ijaitigen jtoetf^otten tag taittung l)at Ijie ain rat atte burger, is. suit,
arm unb reicty, jfi tren Ijauptleutten beriefft unb in atten gebotten, bag
f ainer in nutter jeit, toeit ber faifer bie te^en Derteicfy, ;aud feint Jaud
35. Sicfei Wfafr fe^lt in 6.
Digitized by
Google
298 VIL 2>ie (Efroutt toon <£temen« ©cnber.
gang, [327b] bann toem e$ gefc^afft tpirbt. beSgteictyen au<$ toann in bcr
ftat am feur aufferftenb, unb toann man bie fturmgloggen anfcfyte($t, fo
fotten aflein bife bent feur julauffen, bte barju aerorbnet finb; bie
anbern afl foflen in item l)au$ pteiben. unb toann ftcfy ain auffrur begeb
jnrifctyen bent faifer unb ben fiirften ober jtoifctyen tren bienero, fo fot ftc$ 5
fain burger bareinmifctyen , funber fie fotten in irent I)au$ pteiben unb
ftc$ ber fa<$ gar nictyfc annemen ; bafc man aucfy ju foticfyer jeit Iain f etljuten
oor ben gaffen jufcfytag unb berfper l.
\i si' ®ct 'ft*fcr ^a* fan* Jacobs tag fein feft gar tobticfy unb eertuty Ijie gu
bem Ijaitigen Sreufc begangen ate ber oberoft [bom] fant 3acob$ orben mit 10
alien orbenSbritbern in irem I)abit. ber faifer unb afle britber Ijat ir jeb*
tidier ain toeiffen mantel ob ben anbern ftaibero angefjept.
Sinig Srifternus bon Denmardt ift mit toenig pferben gen Slugs*
purg fomen unb ift bei bem faifer auff ber $fatfe jfi Ijerberg getegen, unb
[er] Ijat in barnacfy ju frau SJiar* [32s*] gretl)en gefcfyitft in ba$ SRibertanbt, 15 1
bag fie im ba am l)off Hfferung geben unb atte jar 5000 ft ju ainent jet*
pining, bann er toa$ burcty feineS baterS britber unb feine unbert^ancn
au$ feinen fingfreictyen bertrtben 2.
26. sun. an fant Slnna tag Ijat [man] auff bem SBeinmard t t>or ber 9ttefeg bei
be$ £)anfeljau$ ftieg atn Ijttfein frift mit plecfen auffgemactyt unb ain so
gteger, bag man ftinb ^inauff gan unb reitten, unb mit prettern toot be*
tegt. bafetben ift ain faiferlictyer ftut auffgericfyt toorben unb gu beibcn
orten fife ftir ben finig unb [tie] furften, unb mit gutbin ttictyer att bel)engft,
berbecft unb uberjoctyen, beSgteicfyen ba$ IjfiuStin auff bem 3)an#)au$,
barin fi<$ ber faifer in feine f aiferttcfye ftaibung unb bie d&urfurften in 25
ire ftaibung Ijaben fic$ angetegt fampt finig gerbinanbo , ate ber faifer
ben I)erfeogen bon foment unb bem Ijoctymaifter au$ ^reuffen ir teljen
toott leicfyen.
3n ber 3. ftunbt nac$ mittag ift ber faifer, finig, [bie] ctyur* unb anber
furften bon ber $fatfe geritten 3 unb fiber [328b] ba$ frift unb brugf Ijin* 30
auff; ba finb fie abgftanben unb l)inber bem faifertictyen ftut in bem $)anfe*
IjauS in ba$ tyhtSlin gangen, ba Ijaben fie fic$ angetegt.
19. 2)iefer Olbfafc fc^lt in 6. 29. 91n (ant Hnna tag in bet 3. ftunb na# mittag ift ber faifer
in feiner maieflet gefeffen in ber $e$in »or bem 2>anfef>au8, garr foftlicfc jugeti^t, unb ^at ^er^og
Sergen unb Sern^n, gebruber, con *Pommetn, ir lefjen gcli^>en unb barna<& bem Ijo^maijter aul
tyrcnffen, f>ert ffialtbcr »on ©ronberg.
1. ©. bie ?angcnmantctf^e C^ton. macfcet ©. 414; Brevis et vera de-
SB t. 144b. scriptio , qua pompa quibusque cere-
2. S3gt. Samtigatten 1. c. Ill ©. 87. moniis imperator Carolus V. regalia et
3. ©.bie 2)rucff<$rtft B , bie <5enber feud a nonnullis principibus contulerit
jur OueUe gebient ^at. S3gt. @c$ttT* Ut (SBiefltn II, 248^.
Digitized by
Google
1530. 299
Der laifer fat angetegt ain alb, tyanbfanen unb ftot unb am Ictottcn*
rod tote atn e&angelier ; bie ftnb mit ebten ftainen unb feinberfactyen auff
fcaS aUerlofttictyoft gemufiert, fcerfefct unb gejierbt getoeffen. fiber bie
Ifaiber l)at ber laifer atn gufbtn prieftermantel angelegt, ber fat an bet*
5 ben orten bon oben ^erab bis ju enb be« mantel atn preitten faum, ainer
Ijalben eten prett, getyept &on ben aHetgrBften orientifctyen feinberlactyen
unb eblem geftain; unb tyinben auff bent mantel toaS ber laiferficty abler,
ganfe grog mtt auSgefoannten fliglen gemactyt.
SKargraff 3>erg »on ©ranbenburg, tyerfeog $an$ griberid), be« c$ur*
io ffirften t>on ©actyfen fun, unb l?erfcog 3ergen toon ©actyfen fun unb ber
tanbtgraff &on $effen bte ftnb Ijtnben unb befeife ju beiben feitten bed
laifers gangen, ftaben] feiner mt. gebient, ben mantel bed laiferS tyinben
unb befeife tragen, bamtt fein mt. baSber ringer mtg toon ftabt gan.
[329*] $)er laifer fat auff feinem fanpt %tfapt atn tofttictye laifertictye
15 Iron &on guttem, ratnen gotb mtt man$er(et grofen eblen ftainen unb fetn*
berladjen, attff ba« aUerfoftti<$oft, bergteictyen fcor nte gefectyen ift toorben.
man fat bife Iron gef<$efet mtt fampt ben anberen laiferlictyen Ilaibem me
bann tret mat ljunbert taufent gutben toerbt ju fetn.
Matff bem fatfer tft gangen ttntg gerbinanbus ju Unger unb SBeljem
20 in feinem KngMictyen l)abit, tote ain efcangetier, unb fat ain toftlictye gut*
bine fron auff feinem fanpt getyept.
Die ctyurffirften aH, bie ba ftnb getoeffen gegentoirtig, bie finb in
iren ($urfurftti<$en flaibem gangen.
ftingin SKaria unb !ingin 3lnna mit irer beiben frauenjimern, ber
25 ob 50 jundfrauen unb 12 ebler geftanben frauen ftnb getoeffen, au$
pfalfcgraff Dtlj $aintic$$ gemote! mit irem frauenjimer unb l?erfcog
©illjalmS &on SBafyren gemactyet mit irem frauenjimer [>29b] unb funft
*>it ffirften unb faxn ftnb aU getoeffen in fax SRatymunbS unb fyer 2lntljoni
guggerS tySufew , [ftnb] in ben f enftern geftanben , [tyaben] ba f otictyer
3ofotemnitet jugefectyen: lai. mt. unber ber Iron in feiner majeftat ftfeent
1. X(i faifet bat ange^ept ain alb, flol unb manipel unb batob ain eoangelienod mit gtofen
feinbettae&en unb eblem geftain. unb ob bifen fleibetn fcet ec an ain gulbin ptieftetmantel , bee jfi
betben feitten gart betab tyt ain faum, ainet fralben elen pteit, mit fofttic&em, eblen geftain unb
grofen fein* [91. 620b) betlai&en. ba^inben an bem mantel wa# bet faifetlicfc ablet mit auSge*
ptcitten fliglen ganfe gtofj geflidt. bet faifet ^at au^> auffgefcept fein faiferli^ fton, bie if* fo
Ioftli(^ von eblem gefiain unb gtofen feinbetla^en getoeffen, betg(ei$en oot nie gefed^en ift wotben.
folid^e hon unb bie taifetli$e fleibung bat man gef^e^t toetbt ju fein ob tteu fcunbett mat taufent
gulbin. 9. Diefet «bfa^ feblt in 6. 14. 6. bie ©otiantc ju 3. 1. 19. fing
ftetbinanbut $et auti) an fcinen fingli^en babit unb tleiber wie ain epiftlet unb fein fingflidjc
fton auff bem baupt. 24. [91. 521«] 3)ie jtoo finigin unb pfatygtaff Dtb ^ainrid^ gcmad^el
unb btrfcog ffiilbalm* von ©aijten gema^el mitfampt iten ftauenjimetn . waffen in bet Sugget
^iuf<t unb fafyn jfi. «Ue# Ubttgc fe^lt in b.
Digitized by
Google
300 VII. 2>te (Efcroitif bon (Siemens @enber.
bie tetyen berteid&en mit fampt bem Knig unb d&urfurften in ircn
ttaibungen.
^>erfeog £>an* bon ©actyfen at* erfemarfd&atd $at bor bem faifer bad
ptofc faifertidB fd^tccrt tragen. margraff 3>oac$im bon SBranbenBurg, erfe*
camerer, ba* jester, an pfatfcgraff Sutooig* ftabt, erfetrud&feffen, $at fehu
Botfd&afft, bcr bon ©etbenegf, ben gutbin apfet tragen.
SWad&bem bcr laifer mit bem finig, [ben] d&urfiirften, iren Botfd&afften,
carbinfiten, Bifd^offen unb anbern toetttictyen furften lomen ift jfi bem ju«
gerid^ten faifertid^en ftitt, ift er barauff nibergefeffen.
3u ber gere<$ten Ijanbt be* laifer* ift gefeffen ber erfeBifctyoff bou i«
Sttenfe afe ber oBeroft canfeter be* ro. reid^d in teutfd^en (anben. [330*]
barna<$ neBen bem bon flflenfe ift gefeffen finig gerbinanbu* bon Severn
ate erfefctyencf be* ro. rei$*. neBen bem finig ift gefeffen pfatftgraff
Subtoig*, erfctrud&feffen , 6otfc$afft, ber bon ©etbenegf, mit bem gutoin
taiferfictyen apfet, ben er in feinen Ijenben Ijat getyalten. ju ber gtinggen ^
feitten be* faifer* ift gefeffen an be* Bifd&off* bon $5(en ftabt, ber tjie
Irani lag, graff ©ietricty bon 3Kanberf<$aib, bamacty an be* Bifd^off* bon
£rier ftabt, ber nit $ie ma*, tjerr Dietricty bom ©tain, titter, ainer au*
feiner Botfd^afft. barnacty tyerfeog §an* bon ©actyfen, erfemarf<$at<£ ber
Ijiett in feiner Ijanbt ba* p(o§ fd^toert. barnacty margraff Soad^im bon *
SBranbenBurg, erfecamerer, ber tyiett ba* jepter.
3u Beiben feitten be* faifertid^en ftSl* unb ber ctyurfurften fife »af[en]
fur bie anbern gatfttic$ unb toeltlid^ fiirften au$ fife jugerid^t. aBer bon*
toegen bag ir fo bit ba roaffea, molten fie nit niberfifeen, funber ftonben
all bor bem faifer. unb juned^ft an be* faifer* feitten ift geftanben pfatfe» »
graff gribericty at* fein oBerofter, tjaimtid&oft rat.
[33ob] Stuff foticty* ift ber faiferticty ftul bur<$ ber Ijerfeog bon $omern
raifigen jeug ba* erft matt Berinbt morben. barauff finb bife 4 furften
in gar gutbinen, fofttictyen ftaibern barfomen: tjerfeog §ainri<$ ber jung
bon ©raunfetytoetyg, Ijerfeog Srenft bon ©raunfd^nje^gf, Ijerfeog §ainric$ 30
unb tyerfeog 9Ubre<$t bon 9Jiec$ef6urg, geBrflber. bie finb bor ber prudt
bon iren pferben aBgeftanben unb fur ben faifer tyinauffgangen unb finb
bor in mitter jeit ju 3 mat auff ire f nie mit geBirtid^er reberenfe (unb [finb]
etticty ber tyerfeog bon foment rat Ijinber inen geftanben) nibergefaUen.
barnacty Ijat fyerfeog §ainri<$ bon ©raunfetytoetygf bie reb tljan unb fai. mt.»
geBetten, ben Ijerfeogen bon ^omern ire bfitertictye feljen gu (eid^en. ba
3. $<t von €dbcnccf, pfat^taff flubwifl* botftfeafft, I>at ben flulbin apfel Qttraflm, fttrfeog $an#
ven 6ad>fen bal fd^wert unb margiaff 3ca^im ba* |tpttt .
Digitized by
Google
1530. 301
Ijerfcog £ainric$ fein rcb geenbet Ijat, ift ber ton 3Wenfc auffgeftanben unb
ju fai. mt. gangen, [l)aben] fi<$ ba furfett<$ mit ainanber unbcrtcbt. barnacty
l?at bcr ton SDienfc ben 4 ffirften aud fai. mt. betelcty j& anbtourt geben:
fat. mt. Ijab it atter ffirpitt, ton iter tetter unb frainb toegen getljan,
stemomen unb toett inen, ben Ijerfcogen ton^omern, ire regatta unb teljen
terfeicfyen. barauff Ijaben fie fai. mt. band gefagt, tootten au<$ fottd^d
iren tettern, Ijerfcogen ton foment, anjeigen.
£)a bife furften ton bem !aifer fiber bie brugf tyerab finb fomen, ba
ift bad anber matt ber faiferftcty ftut berinbt [33ia] toorben, gefctyeibd urn
io bie Sttefcg tyerumb, bedgteictyen and) bad 3. matt, barnatfy finb tyerfeog
3erg unb SBerntym ju foment, gebrfiber, mit ainem fcfyBnen raifigen jeug
[erfefyienen], ber men unb anbern ffirftenunb abet Ijat jugeljBrt, toetd^e inen
ju eeren finb fomen, unb Ijat ain Jebttcfyd pferb tornen an ber ptaffen ge*
typt ain pomerif<$ happen.
i5. 3ftan Ijat ben tyerfeogen ton Romero 10 fanen torgeftert, unb [wa(\
ain jebticfyer fan befunber gemactyt mit bifed tanbd toappen, bed fte ju leljen
ton bem faifer enpfactyen tootten. unb ffirt ain Jeblictyer ber aUerebteft
tanbfefc ben fanen bedfetben [tanbd], barin er fafe. bed reicfyd fanen oberptut*
fanen, gan^ rot, ift am erften gefiert toorben ton irem ljoffmarf$al<f
20 Slt^otit SWafemer. ©tetin, bed Ijerfcogtljumbd, fanen l?at gefiert graff SBolff*
gang ton ©berftain, Ijer ju Stfetogart. Romero, bed tyerfcogtljumbd, fanen
Ootfcfyatdf ton SScIt^atm, comentljur. Saffuben, bed Ijerfcogtljumbd, 8udfe
§ane. SBenben, bed Ijerfcogtljumbd, Slcfyim §ane. [33ib] ©artifefyen, bed
Ijerfeogtljumbd, SBebege ©uggentyagen. SRugen, bed ffirftentljumbd, SKafefe
25©ur<f. [ben] umtgafcfyifd&en fanen 3>erg Suffato. [ben] udbomifd^en fanen
Ijat gefiert SBolffgang ton SBebet. ®ufcgaio, ber grafffityafft, fanen Otl)o
ton SDBcbet.
9luff bie fanen finb geritten bie 2 Ijerfeogen ton foment in Ijer^ogi*
fcfyen ftaibern, ir jebfictyer in ainem rotten carmifinen rodf unb paret, mit
30 (off ct unberjoctyen. bie finb mit getoontictyer reterenfe unb eeren fur ben
fatfer Ijinauff gangen unb jutefeft tor bem faifer nieberfniet, unb Ijinber
inen bie obgemetten 4 ffirften. ba Ijat tyerfcog §ainricfy abermatd bie reb
tljan gegenfai. mt., ben Ijerfeog ton foment ire regalia unb te^en [jft] ter*
leicfyen, bad toetten bie 2 ffirften unb fte att in atter forfame unb unber*
35 nrirflicfyait ate ffirften unb gtiber bed ro, reicfyd urn fein fai. mt. ter»
btenen, tote fie bann folicfyd ju tljon terpflicfyt toeren. barauff tyat ber
ton 2Kenfe aid ber oberoft cannier aud fat. mt. betetd^ geanbttourt, ba§
fai. mt. gnebig barju geneigt fei unb toetten inen ire taterlid^en erble^en
teid^en.
Digitized by
Google
302 VII. 2>te (E&rotii! toon (Siemens @euber.
[332*] ©a Ijat bon ftunbenan ber bicecanfcter, Btfd^off ©altljid bonSoftenfe
unb §itbedl)aim *, bad ebangetibii<$ barpracfyt unb auff bed laiferd fd^o§
getegt, bad l)at ber laifer oben mit beiben Reuben geljalten, unb ju bcr
freemen tyanbt bed faiferd ift fniet ber erfceanfeter, ber bon 2Kenfe, unb
ju ber glingen l?anbt ift fniet ber bicecanfeter. ba tyaben beibe f iirften s
ire Ijenb in bad ebangetibucty gelegt, ben Ijat ber bifctyoff Don 2Wenfe mit
lautter ftimm ainen jebtid&en aib unb pflictyt ained jeblicfyen tanbd borge*
tefen, unbeaten] bie 2 f iirften mit tautter ftint bontoort ju Morten unb [mit]
audtrudften Morten mieffen nac$fprec$en unb ben aib ttyon. ftnb inen alfo
aUe tetyen berlid^en toorben, ained na<$ bem anbem. barnacty finbbieio
furften mit aUer reberenfc bor !ai. ml auffgeftanben unb l)aben fi$ neben
bie anbem furften auff bem frift nibergefefct.
3luff bifen tag unb ftunb, fo batb bie tyerfcog bon $omern ir leljen
enpfangen Ijaben, tyat ben laiferlid&en ftut gefctyeibd urn bie 2D?efcg bed ljoc§*
maifterd aud ^reuffa, Ijer SBattljerd bon Sronbergd, [jeug]berenbt2. ba* i*
runber finb bil graffen unb ebel getoeffen, ganfe jierticty unb toot erbufct.
3n bifer mitter jeit Ijat ber laifer [ge]fc$afft, im ain tocit tang bie
laiferlicty Iron bon feiner mt. abjujiecfyen [332b] ju ringerung bed Ijauptd
(unb Ijat bad rot famatin fd&leppfin unber ber Iron auff bem Ijaupt be*
fatten), ba Ijat ber bifd&off bon 2Wenfc unb ^fatfegraff griberic§ bon 20
SRljein bie Iron mit after reberenfe bem laifer bon bem Ijaupt abjod^en
unb gerbinanbo aid ainem tinig juJBeljem unb erfefefyendfen bed ro. rei<$d
in feine tyenbe ju l)eben geben. barna$ Ijat linig gerbinanbud bie laifer*
U6f Iron ju Ijeben geben in feinen Ijenben bem freityerren ©cfyendfen ju
Stympurg aid ainem erbfd&encfen bed ro reicfyd. ber ift ain gutte toeit lang »
bor bem laifer geftanben unb [Ijat] bie I. Iron bor feiner mt. fteenb in feinen
tyenben geljalten. ber d&urfiirft bon ©actyfen , erfcmarf<$atdf, Ijat bad
laiferlid^ fcfytoert Soacfyim marfefyatdf bon ^apenljaim aid erbmarfd&atd
ju Ijeben geben. ber ift an bed laiferd feitten geftanben, unb an ber anbern
feitten bed laiferd ift geftanben SBoIffgang, marfefyatdf bon $apenl?aim. 30
ber cfyurfiirft bon ©ranbenburg, erfecamerer, l)at bad jester ju Ijeben geben
bem graffen bon 3ofrn «tt erbcamerer bed ro. reid&d. ba bie geit ift
lomen, bafc ber laifer bie Iron ttriberumb aufffefce, ba Ijat ber bifctyoff bon
SBienfe bie Iron bon bem bon Simpurg genomen unb linig gerbinanbo in
bie Ijenbe geben, ber tyat fie bem laifer auffgefefct. »
[333*] ©er teljen oerleid^ung mit alien cerimonien ift geljalten toorben toie
1. ©aft^afar 3Jiarniu. majestati ditionum suarum feudum
2. Ski. Pompa Gualtheri Cron- petentia et accipientis bei (JUlepin I
bergii, Prussiae magistri , a Caesaris @. 250b unb bie 2)rucf thrift B.
Digitized by
Google
1530. 303
often, man Ijat im fcor gefiert 2 fanen. ben rotten ptutfanen obet reic$$*
fanen Ijat gefiert ©berljarbt oon Sljingen, comentljur ju §aifyrunen; ber
anber fan ber ift toeifc geioeffen mit ainent fcfytoarfeen grofen creufc unb
inmitten bes creufc unb in ben 4 orten be« creufc ain gutbinS creufclin,
bifen fanen Ijat gefiert Ijerr £)ietric$, comentljur Don SReoett* ber fyfy
maifter Ijat angeljept ain tangen, bamaftin, loeiffen rod mit grofen, Brett*
ten, langen ermten.
SKactybem ficty ber faifer, finig unb [bie] d^urfiirften im IjfiuSfin Ijaben
abjogen, ba ift ber faifer auff bte ^falfc geritten, unb ^aben im atte
io furften bad gtaib geben.
3n bifer ftunbt unb jeit, aid ber faifer in feiner majeftat leljen ju
oerteicfyen gefeffen ift ba ift au$ ftyfpania ain pofft gen 2lug$purg lomen
unb [ffat] bem !aifer botfcfyafft pracfyt, bafc fein anberer gebomer fun gerbi*
nanbuS geftorben fei. ba nun foticfys fainer am Ijoff bem faifer Ijat ttyiren
i5[333b] fagen, ba Ijat nac$ 2 tagen finig gerbinanb eS bem faifer gefagt.
barauff Ijat ber faifer im geanbttourt : 'mein bruber, got ber Ijer Ijat tool
geJjanbtet, bag er meinen fun, ben er mir geben Ijat, uriberumb l)at ju im
genomen, unb ifc er bei got regiert unb tauft micfy mit angft unb not auff
bem erbreicty im jeittid^en umgan.' l
20 J)er faifer jjat au$ gen SlugSpurg auff ben rei$$tag atte earner*
rioter Don ©petyr gefobert.
3Me botfetyafft ber reid&ftat fifcen nit niber, fo fie auff bie reicfystag
gefobert toerben unb in rfiten finb, barum toerben fie bitti<$ bes reicfys
ftenb genent; man fragt aucfy fie nit in fainer toatt, funber, n>a$ bie
25 furften, Ijerm/pretaten unb [ber] abet befefytoffen I?anb, jeigt man inen an.
£)ie lutljerifd&en furften all finb ju bem faifer auff bie $f atfc f omen unb s. *u*
[Ijaben]ber confutation, toiber fie oertefen, ain copei unb abgfd^rifft begert
16. barauff |jat ber faifer geanbttourt: 'rnein bruber, got $at re$t tfcan, ban meinen fun, ben mir
got geben $at, $at er mir toiberumb genomen, unb ifc regiert er in ben ^imlen bei im unb lauft
mi# ^ie auff bem erbrei$ in angfl unb nott in bem geitli$en umgan'. 20. $iefer 9lbfafc ifi
au* b aufgenomen. Cfc$ folgt tymbort folgenbe €teUe : 3n bifem reidjftag, nac&bem ben lut&erifc&cn
furften ifi anbttourt geben toorben, $at ber faifer unb [bie] ftenbe 8 furften oerorbnet, ben carbinal oon
SDtinfc, ben carbinal oon ©alfcburg, ben bifc&off oon ©oetyrr, ben bifc&off oon 6rra$burg, margraff
3oa$im oon ©ranbenburg , ^erfeog ffiilfcalm »on ©a^ren, I^er^og [931. 522*1 3ergen »on ©ac^fen
unb $er$ogen ^ainri^en oon ©raunfc^n>ig , bie folten mit ainanber ratf$tagen unb bef$lieffen,
tote man ben gemeinen nufc folt er^alten unb ain gutte ooUice^ furnemen, unb toa8 fie marten
unb befctyuffen, bem faifer unb aUen ftenben fur^iclten, bie folten gen>alt tyaben tl ju minbern ober
mcren. 6. oben unter ben ©arianten 6. 295 ju 3. 16. 25. 2>iefer 5lbfa^ ifl auS 6 ge»
nommen.
1. $0t. ben granlfurtcr ©cf.-53cr. Sluggburg 6. SJuq. 1530 fcet ^otbc, Anal,
toom 28. 3uU M @$Urma<$er @. 415; Luth. @. 145.
ben S3rief toon 3ona« an Sutler, dd.
Digitized by
Google
304 VII. 2)ic <£&ronit t>on <£lemen« <3enber.
aflct arttdfet. ba fat ber faifer men geanbttourt, cr toet ftcty ntit bett
fflrften unberreben unb fiber 2 tag am anbttourt gefcen. barmit finb fie
afcgefcfyeiben1. afe bes d^urfiirften oon ©actyfen canfcter bie confutation
in namen ber tutljertfctyen fflrftcn Begeret, fagt cr offenticty, bag feinen
gn. faxn foticfye gfd&rifft folt jugeftett toerben, bamit fie eS ejaminierten, 5
ob e« in ber ijaitige gfd&rifft gegrinbt toer ober nit. ba$ gefiet t>il teut*
fctyen unb fyrfpamfctyen furften iibel, unb fagten, fie Ijetten barmit crimen
lese maiestatis begangen.
3Me l)ijfoanifc$en fflrfien Ijaben bent faifer geratten, na$bem bie tutlje*
[334*] rifefyen furften gnugfam geljBrt tyaben, bag [bur$] btc confutation 10
mitfiberfliffigeroeranbttourtung, burcfybietyaittgegfefyrifft gegrunb, au$ ben
e&angetien, ber jtoetfyotten epiftet unb atten, tyaitigen terero ntit ber toar*
Ijait ir article! toibertegt feien, fot fein fai. mt. inen bie confutation nit
juftettcn , fie toetten ban Don irer fefcerei abftan. bie teutfd&en furften
tyaben bent faifer geratten , er fot ntit fotid&er unberfefytb ben tutljerifctyen 15
fflrften bie confutacion mtttaitten, bag fie bet Ijanbtgebeter treu, an
aineS aib« [ftatt], feiner mt. oerfyrectyen, bag fie ba8 iutf) ber confutacion
bet inen fetb$ toeUen beljatten unb nemants anberS ju lefen geben noc$
ju trudten.
weuS: *tt fant 'fa unb OfoatbS tag fat ber faifer at fflrften unb ftcnbt 20
auff bie ^fatfc beriefft unb ben tut^erifd^en fflrften jfi anbttourt [geben]
aUe«, tote obgemett im bie teutfefyen fflrften geratten Ijaben. ba$ Ijaben
bie tutl)erif($en fflrften nit toetlen annemen nocfy tt?on* barauff Ijat inen
ber faifer am anbttourt tauffen geben, bie inen nit gefatten bat. barnacty
ift jeberman toiber an fein Ijerberg jod^en 2. »
aid. 84. [334b] Da ber tantgraff oon $effen auff bent gronljoff auff fein pferbt ift
gefeffen, Ijat er ficty auff bem rog oerbreit unb ben frecfyten amt in bie
I?8c$m auffgetoorfen unb ntit grofem gted&ter ju! gefefyrten unb Ijat e$
ben faifer anfectyen unb l)8ren tauffen unb ift barmit baroongeritten an
fein Ijerberg. 30
8. Ditftr unb bie na*flen funf Hbfafce fc^lcn in 6.
1. $gt. often®. 291,21. @.bie$3itte 2. ©. ben bur* ?faljgraf ftriebri*
ber et>angetif*en gfitften unb @tanbe, ben etoanaeltf*en giirftat unb ©tanben
bur* Dr. ©riid 'am 3. Slug, an ben auf tyre SBitte um 3uftettung einer W>*
faifer geri*tet , um SDUtt&ettung einer f*rtft ber Confutation ju tyeit geroorbe*
2l&f*rtft ber Confutatio bei (SJ^tra'uS nen 23ef*eib be* flaiferS am 5. Sua. bet
219b; TOtter €>. 699; Sal* XVI Gutter @. 702 ; (Sfatra'u* @. 221 ; Sat*
@. 1282; bie bur* ben ^faljarafen XVI ©. 1282; giJrpemann, 2lr*to
grtebri* ert^eilte ?tnt»ort be« «aifer« @. 72; gSrftemann, Urt..©. ©.179;
bei 9Wiitter @. 701 ; Sat* 1. a; im tateuut*: (£oeleftinIII@.18; (S^trau«
iRttrnb. ®ef.-»er. toom 4. Stug. ©. 251. @. 215. SBgt. ©*tnma*er ©. 190.
Digitized by
Google
1530, 305
9ln font 2lfra abent urn fcefyerjeit l)at ber faifer atte furften unb *^®J;
ftenb auff bie ^fatfc beriefft unb inert gebotten, ba§ fie nacfy after getoon*
tyait meg IjBren unb bas Ijocfyttrirbtg facrament anbetten unb fcereeren.
toon man mtt bem Ijod&ttrirbigen facrament auff ber gaffen ift gangen, ain
5franf$ jit fcerfectyen, fo finb bie ©paniot mtt prinenben (tester barmtt
gangen unb I?aben gefectyen, bag ir bit 2lug$purger ba$ Ijailig facrament
fcerfoott Ijaben mtt gtecfyter unb nit ftnb auffgeftanben noc$ ba$ Ijaupt
entyteft, biefetben tyaben fie offt in bad mauU gefcfytagen ober auff bie
erbe getoorfen unb toot erbottet.
10 2Cuff bifen tag ijat ber laifer unb bte criftentid^en furften fcerorbnet, e. siug.
ba auff ben nacfyootgenben tag fant Slfva ain ampt jum SHjom Don bem 7. «ug.
Ijaittgen gaift ju fingen, unb bag atte furften barju fomen.
[335a] Stuff bife na^t in ber 8. ftunbt ift ber tanbtgraff Don §effen mit^l.
2 bienern in ainem fremben ftaib on nriffent be$ faifers unb alter criften*
isticfyen furften Ijaimticfy auS ber ftabt StugSpurg geritten ju ben jieget*
ftabten1. bafetben^in l)at er Dor 3 feiner biener befcfyetben, auff in ju
toarten, unb Ijat fein anber Ijoffgfunb attes ju 3lug$purg getauffen unb ift
eittenfe feinem tanbt $effen jugeeitt. burdj toetd&e ftraffen er mit feinen
bienern paffiert Ijat, ift umoiffent ba fai. mt. fotic$« Dernomen Ijat, Ijat
20 e$ ir ljo<$ misfatten, unb ffiat] 100 pferbt nac$ im auSgefcfyidft, in ju factyen
unb ju pringen. bed anbern tagd finb bife 100 pferbt ttriber fomen unb
Ijaben bem faifer anjeigt, fie Ijaben auff lainer ftrag ffinben erfaren, toa
ber tanbgraff fet l)infomen.
£)ife nacfyt ift ganfc l)ie unriebig getoeffen, unb l)aben bie faiferifctyen
25 unb bie 9lug$purger bie ganfeen nacfyt ir toactyt geljatten bei ben ftat*
ttyoren2 unb auff atten gaffen Ijin unb Ijer getauffen unb ir auffmerdten
geljapt, ob ficfy nemantd erljeben toett. unb an fant 2lfra tag ^at man 7. «wug..
erft bie 4 ftatttyor auffgefctytoffen ain Ijatbe ftunb nac$ funfen unb ju
ainem jebtid^en tljor ob 100 mann geftett.
13. [931. 522^] <Kn fant Wfra tag in ber 8. flunb na$ ber complet ift ber lanbtgraff »on £ejfen
baimlicty on toiffen be* faifer* unb anbercr criflenli<$er furften in ainem wrferten flaib mit 2
fnec&ten out 2lugSpurg geribten jum ©egingtr ttyorr h\i ju ben jiegeljiabel ; bafelbenfcin ^at er.
bar»cr etlic^e ber feinen jfi ro§ (bafcin) bef^eiben, mit benfelben iji er fledjUngen auff ^cjfen ju*
geailt, ba ^at im ber faifer 100 pferb na^gefc^ieft, ba§ fie im in gefangen jupringen; fie baben
aber in nit funben erfragen, burc^ welc^e wcg er geribten fei. 24. S)iefer 2ibfafc fef^lt in b.
1. SSgl. €^trrma(^er ©. 189; Srcnj 2. ©. ben ^ilmberger©ef.«S3cr. Dom
an 3femann dd. 14. 3tug. in Corp. ref. 8. 2tug. ®. 265; bie Sangcnmantclf^e
©. 277 ; ben ^ilrtibcrgcr @cf^8er. dd. (tyrott. 331. 147^ ff.
8. 8u0. ©. 263.
etabte^renifen XXIII. 20
Digitized by
Google
306 VIL 2>te <£&rontf toon Siemens @euber.
i3. «ug. [335b] fiber 8 tog bawa<$ ift baS tanbtgtaffen ^offgfunbt Ijie attes
tyintoegf jogen , unb tft aUein fctn canfetet unb 2 bet tat imb fcin ptebtger
l)ie pfiben1.
***&' ^uff bifcn a*ent unb f^^bt^ ba bet (anbtgraff tft tyitttoegfgeflod&en,
ba tft §an« ©ctynetyb, bet lutljetifcty ptebiget ju bem tyaitigen Steufc Ijie2,*
ju Ijetfeog §anfen ton ©actyfen fun fomen an fern tyetbetg, ben er ouff
ainem feffef fifeent gefunben Ijat, ju bem et gefptoctyen fytt: 'aHetburd^
teuctytigiftet, gnebigiftet, toa$ flfct e. f. g. ba, toatumfc tljut it euc$ nit an
eur getoat? it unb eut Ijet &atet toetbett nod? btfe natyt but<$ bed laifer*
bienet gefangen tyintoegtgefiett toetben; bo<$ aetmeten mic$ nit unbu
fagen tainem menfetyen fain tooxt bat&on, bag i$ e. f. g. gewatnot fyiV.
ba gieng bet fun ttautigflicty ju bem t>atet unb jetgt im foli$$ an, unb
tatfefytugen mit ainanbet, toie fte bet fa<$ tootten tljott, unb beriefften
in ir Ijetbetg att it Ijoffgefunbt, unb tegten bie futften fetts unb alle tte
biener iten Ijatnifcfy an unb fcetmactyten intoenbig bie Ijaustljit mit tiglen is
mit aUem t>tci§ unb toaffen faft ftit unb toattljeten ba bet julunft bed
faifetS biener, toann fie iten futften urtb Ijetn gefangen ^intoegfftetten.
1. Xatnad) if* be* lanbtgtaffen »on $effen (offgfiinb mit feinet ctebenfc (ie aud) (inipeat}o4eii,
unb (anb nit ain ^aUet jft lefein gelauffen. 4. [91. 523*J 6obalb ba lanbtgtaff eon $cfm
bie (inwegf ift fomen, ba if* £an# 6d)nepb, bet lut^erifd? ptebiget jfi bem (ailigen (Jteufr, in be*
<P(ilipp* 2lblet* (au* gangen, ba (etfeog $an* oon 6ad)fen ju (ctbetg ifi gelegen, »* (at a
feinen fun, ben jungen (etfeog, gefunben in ainem feffel ftfrent. ba (at ei ju im gefagt: 'b«H$»
lefidjtiget furft, wal t(ut c. f. g. ba ftfeen, warumb t(ut ir eue( nit an eur geioatt, ban ir unb
eut (err oattec werben bife nad)t burdj bee taifeil bienei gefangen werben , batum (alten eu$ in
(fit unb fcit futfld)tig unb fagt nemantt nidjfc batoon, ba§ id) e. f. g. gewamot (ab\ folid)* bat
cr ttautigflid) feinem oatet anjeigt; bet (at oon ftunben an afle feine tat benefit unb rait inen
getatgf$lagt, wie et fid) balten fol. bie (aben im getatten, ba§ et (©I. 523b) aUc feine bienet,
ebel unb unebel, betieff, bie (aben aHe iten (atnifd) angelcgt unb bie baulbbin mit tiglen wr-
mad)t unb (abeu ba in alia ftiUe ge»ad)t unb getoattot, wan be* fatfeti bienet fomen unb in
bettn gefangen b»nn>egf fleten , unb (aben fid) mit tat unb wiflen itet bettn weflen ifi weir fhOen.
N unb eemal* fie wellen gefangen toegffieten Ian, it (eben oetlieten> unb ftnb alfo bie futften bie
gan^e nad)t on fd)lauff in item batnifd) in ainem feffel gefeffen, unb ifi inen nid}| bd§ begegnet
mit bem minflen wort, unb bet faifet unb fing (anb nit ain toott um bife fa$ geioift an
motgen (at (etfeog ^an« oon 6ad)fen (ie (inwegf mcUen teitten, bem (at bet faifet gebctten, baf
et (ie pleib.
1. ^a^bem©eti^tbct<S^trrma*er ®ef$. @. 188 ff . ; (S^rtfteH, $Ra<$ri#eii
©. 197 ^ahtn ft* 'bte$effif<$eu jft abcnb« toon ber etoang. ©arfttfeet* u. ©t. 3«{o^
(2)ten0tag 9. Slua.) getct^ct, in mci- fh^c tuSlug«burg 1733 @. 24; ©rudet,
uung auf ben tag Laurentii (10. 3(ug0 ®ntn>urf einer ®efc$. ber e»ang. ^fan<
u)eg ju ji^en o^n etlir^e ret^e , bie t)on tir^e sum fcl. ^reuj in Augsburg 1753;
ttjegen be« lanbgrafen ber ^enbel ju ben ©trafib. ®ef.-©er. toom 31. Sna.
«ug«burg ab»arten foflen.* @.492. ^a*bie|erDuette »urbe@*neib
2. 3o^ann <5$nctb toon ©*ongauf gefangen genontmen 'bornntb bag er ben
ber toom 9laH>e befteflte ?5rebiger ju ^l. morgen , at* man bie ttyor toer&fitet, ben
^reujf etn§reunb unb ©enofie betters, tanbgratoen, fo ben tag ba&or ^inttwj
(Cgl. ilber t&n oben @. 179, 15. 193, 30. tuafi, unterftanben ^at jfi toamen; »tu
134.) ©. ilber bie ©eunru^igung be«#ur* man i^m uategen, er $ette gerne ein ouf»
filrpcu bur*@*neib^eim,@*n>a'b. 9le(.« iauf gema^f.
Digiti
zed by G00gle
1530. 307
bie Ijetten aintyettigfltcty befd&toffen, ba§ fie ben faiferifd&en ftotten toiber*
ftanbt tljon unb ee ir teben bertieren, bann ire tyern gefangen tauffen $in*
ttegtfieren. unb fxnb alfo bie ffirften bie ganfeen nactyt bid an tag on*
gefdjlauffen in ben fefften gefeffen, unb ift nemants nidft} bef$ec$en, Ijat
5fic$ au<$ bes^atb Iain menf<$ nit geregt, unb Ijat ber taifer nocty tain
anberer ffirft um foftctyS [336a] Iain ftort nit geftift, ban fai. mt. ber •
tnainung ift getoeffen, fein jugefd&rifceS geleib an jeberman ftett unb feft
ju fatten* ant morgen, ba e$ tag ift ftorben, Ijat Ijerfeog £>an$ fteUen
Ijinftegljied&en. ba fo(ic$$ ber toifer ift getoar ftorben, ba Ijat er im ge*
10 botten, baj? er $ie pletb. ber apoftata $an$ @$nefyb Ijat barmit burd)
feine berfogne ftort ain auffrur ftetten madden.
5Rad^mittag ^at ber laifer ben legaten, d&urffirften, f firften unb afle WeI- s6-
ftenbt auff bas 9tat$au$ gefobert * unb fie att ju ainljettigfait unb ben
criftenftd&en glauben ju fatten [ermant], tote fein mt. bor bergangen tagen
is mit erltairung unb grunb ber tyailigen gfd&rifft bertefen tyette tauffen, unb
batt bie (utljertf<$en furften frainbticty, bag fie feiner treuen ermanung
unb ber Ijaittgen gefd^rifft &er&o(g tljetten, unb Beclagt fi$ barauff bed
frebenlic^en, $aimti<$en ftedfjugs bed (anbtgraffen bon §effen,
3n bifer feffton Ijat Ijerfcog §an$ offenficty gefagt, ftte er bon $an* wti. so.
2o fen ©d&nefyben fei geftarnot ftorben, fai. mt. fteUe in unb feinen fun
tauffen fatten, unb toie er ljeroa<$ mit ben feinen ftett umgan.
8n fant Sorinfcen ad&tent Ijat ber laifer feinen profofj mit 200 tra* J* *»«•
13. in ainen ojfentiffeen rat beriefft. 14. tote cr ban in tteta.ana.cn tagen burdj beroeijfung bet
bailigtn gefdjrifft gnfigfamlid) bewiffen r/ettc. 19. Da jeigt bet r). $. ». 6. offenlicb an, toie
ba§ er turd? $. 6$ner}ben wen gctoarnot toorben, bn faifer toolt in fadjen. 22. an fant
Sorinfcen abent fdjidte ber faifet feinen [91. 524b] ptcfo§ mit 200 rraroanten unb liefj ben $an*
©djnerjben in feinem bau# fadjen, barbaupt, in Ijoffen unb roame*, unb legt in gefangen in ben
©ogeltburen. ba lieffen bie toeber ju mit gcofem grimmen unb joren unb wcltcn in erlebigen, bie
fdjlfigen bie tratoanten mit inn beflenparten um bie fopf, bafj ftc muflen nadjlauffen. am
fieitag b,at man ben €cfcner)ben pcinlidj gefragt, ber ljat folidjl unb funfl Oil be§ oerjedjen. an
fant {Bartholomew abent 'feat man ben Sdjnerjben mit 200 lanblfnedpten aut bem tburcn auff ben
9ronboff gefiert, ba ftnb ob 300 man unb frauen gejianben, bie fagten : 'nun fei got gelobt, man
roil un8 unfern prebiger n>i» (3M. 525«] ber geben.' ba gicng ber fdjmib feinjft unb gab bem profofc
2 eiffin fetfein, bie ein fdjlfig [er] im an bie flefj unb bie anbere an bait unb legt in auff bie <Pfalfe
gefangen, unb an fant SRatbeut tag in ber nadjt ifl ber 6$nct}b aul ber gefenetnu* entcunnen
unb hat nemanW geroifr, toie et }it ift gangen.
1. 2tat 3Roracn bc« 7. Hug. nmrben 3)cr attgej. ©cf.«©<r. toom 8. Hua. ; ber
bie Prfien, bie bie «ug«r3urger <£or> S3eri^t ki @^trnna^er ©. 192. 2>ie
fefpon unterf^rieben fatten, auf bie ^roteflterenben bef^toetten fl^ in biefer
(SapltetjhiBe bet $falj Berufen , too man ©effton au$ toegen ber t)on bent $aifer
fte jut ^a^gtebigfeit ju fcetoegen (u^te. in ber 9la&t toom 6. anf bem 7. Bugufi
6. an^ bieju ben Wiirnb. ©ef.«©er. t>om berfiigten ©^errung ber $r)ore. @. ben
8. Sing. ©. 262 ff. ; ©#irrma<$er ©. 191 . ®ef..SBer. toom 8. «ug. ; @^irrma^er
9iac$inittag6 tunrben fte toor ben &aifer ©. 193 ; bie Sangenmantet[$e (Sr)roni(
cittcrt, bet fi^ bet biefer ©elegenr)ett au^ 91. 148^ ff .
fiber bie flbreife be9 Sanbgrafen bettagt.
20*
Digitized by
Google
308
VII. 2>te (E&ronit toon (Siemens ©enter.
roanten [33eb] gefd^idt unb $anfen ©ctynefyben in fetnem $au$ lauffcn
fa^en nnb in ben SJogettljitren tauffen legen1. ba ftnb bie n>eber jugc*
tauffen unb anbet feme nadtyauren mit grofem joren , bie Ijaben in er*
erfebigen toeUen. bte Ijaben bie tratoanten urn bie fflpf mit ben §elen*
parten gefctytagen unb abtriben. 5
jRti.87. ©olic$$ afle$ ift bent faifer anjeigt toorben, unb tote pc$ bie
toeber bafetben geroaffnet in etftctyen Ijfiufern rottierten. barumb gepott
ber faifer atten feinen btenern, ebten unb uneblen, unb ben tanbs.
fned&ten, [bag fie] toactyten unb auffmerden l)etten, bantit fain auffrfir
19. «hu8. erftenbe. ben anbem tag bamacty, ant freitag, ift §an$ ©ctynefyb perafic^ *•
gefragt toorben. ber $at nun M fibets beffinbt, bad er gettyan unb an*
23. *u8. gerictyt Ijdbe. an fant ©artljolomeS abent gegen ber nactyt in ber 7. ftunfct
I)at bir profofe §anfen ©c$netyben mit 200 lanb$fnec$ten au$ bem
93ogettI)uren geftert unb im auff ber ^fatfe ain fettyinen an tyate gelegt
2i.e«pt. unb an beibe fte§ in ber gefenefnu*. unb an fant 2Katljeu$ tag in ber «
nad^t ift ber ©ctynefyb auGfomen, unb $at nemants funben erfaren, u>er
im barju bertyoffen fyab.
»ei. 87. [337a] ©obafb $an$ ©ctynetyb gefangen ift toorben, ftnb bie anbern tut^e*
rifctyen prebiger aU Ijie tyaimftcty au$ ber ftat geflod^en 2.
iRei.88. 3>r profofc Ijat bife jeit, fotang ber faifer ift Ijie gemeffen bis auff 20
24.3«SdT fant ©Myotomes ta8 146 menfd^en getSbt, barunber jinb gemeffen40
frauen unb mann Slugfyurger 3.
»ct.88. £>a nun bie tutljerifctyen furften auff irer fatf<$en teer aerljarten unb
21. flttobt: ertrindt unb an bie bairn getyendt.
unb ubunadtfe.
1. @($neib nmrbe ant 17. Slug. toer«
tyaftet. 2)er faifer liefi bem fltotbe fagen,
er tyabe ©<$neib 'ntdjt bed ©laubens ober
^rebtgenS, fonbern 9fofru$r8 tyalben,
bte er fl<$ ju ertoecfen unterflanben, in
gronfefi bringen laffen.' ftiirnb. ®ef.«
©er. toom 19. Slug. 6. 291; grantf.
©ef.»©er. toom 24. Slug, bei <3djirrma($ec
@.427; bte Sangenmantelfdje (£$ron.©t.
151* ff. fta>rc$ iiber biegtuc^t @<$netb«
ijl m$t belannt ; e« fanb au$ bad ©e«
rii^t ©lauben, @$neib fet^geba'ngt unb
in bie 83erta<$ getoorfen toorben. 2)ie
SBetffen^orner (S&ron. 1. c. @. 167 be-
rt^tet: 'Sliner faget, man tyette in er-
trencft, ettic^, man bette in gen 3n6brud
geftert, ba bet man im ben topf abgefAla*
gen, »a« atteS fablen. fobalb tayferhc^e
ma^eflat binfteg jog, fam er gtcitip ftiber
an tag'. «gl. aud^ ©ruder 1. c. ©. 27.
23. Xiefet 9lbfa^ fe^lt in 5, ebenfo b«t na^fic
3n bet ©91. be« 3a^re« 1531 ©I 67»,
f. post judica (1. Ityrit) flnbet M jol«
genber Stntrag: 'it. 15 gulbtn berr
^ann8©(^neiben fur fein quatentbergelt.'
2)te« tBnnte flc^ auf ben in fficbe jtebeu'
ben @^netb bejieben.
2. SWe^rere ber neuglaubigen ?re»
biger, namentli^ bie 3wtnglif^en (6e(*
latiu«, ©cvfiicb, ©cbucib), batten ft$
f^on feit I5ngecer 3«it toerborgen get>al»
fen. 35a8 ©orgc^en be« ^atferd gegen
©^nctb toeranlafite faft atte, aut$ bte
?ut^ertf(^enf jur gtu^taus bet @tabt;
bie £n>ingltf(ben btQaUn [\$ natf) Wttm*
mtngen, 2tnbau, Souflam, ©trafeburg,
bie 2utberif$en nat^ 9^ilrnberp.
3. 2)arunter metyrete SBtebertanfer,
bte fl(^ ber flaifer toom Watty aufitiefern
Uefi. 2>gl. fatter an 3toinglt dd. 5. Oft.
II e. 529 (unb H ©. 599).
Digitized by
Google
1530. 309
fagten, ir leer toere freest unb be* faifers unb anber furften unb fur*
nemen unlre<$t, Ijat man fie tauffen Jjaimjied&en. om 23. tag septem-
bris um ainS na<$mittag ift ber d&urffirft toon @a<$fen unb bie tyerfeogen
Don Sunenburg $ie ^imoegfjogen. etti<$ tag barna# ift margraff 3erg
5 Don ©ranbenburg au<$ Ijimoegfjogen K
©a bie tutyerifd&en filrften unb ftSt enblicty ju fcerftan tyaben geben, h<i. w.
bag fie IjaiSftard unb fcerftodt auff irem furnemen unb fefeerei fcerljaren
Ijaben toellen, ftnb fie ton bent faifer, fflrften unb alien ftenben Don alien
rfiten auSgefd^offen toorben, toten>ot fie bennocfy nadj irem toegljied^en,
io fie aU, etti<$ irer rfit bis ju enb be« reic$«tage« ju Stugfyurg getauffen
ijaben. ber laifer fat afle eiffin tetljinen Dor ben gaffen juainanber ge*
toidlet mit eiffin binben an plod gestagen, bamit man fain gaffen me
bef^tieffen Iflnbt.
[337b] ©raff ffiolffgang toon grangenpan fat »or lai. mt. unb alien ften«
is ben ain oration getljan ton be$ Knglreid^s Srabaten toegen unb nriber bie
Ifirden Ijilf begert. bem ift ain gnebige anbtourt geben toorben 2.
Stuff bifem rei<$$tag fat 3eronimu6 SBelfer3 am 22. tag augusti »ei. ss.
13. "Die IRotij eon bem 3ufammentotlen bet fletten auf ©efc$l be* tfaifetd finbet fid? in 6 auf 931. 538*.
17. Dtefe (Jtja^lung lautet in b fplgenbetmafjen : [525*] 3etonimu* ffielfet, bet, ju ©enebig aud
ainem fad gefaUen, mat tyenetet nwben unb ju Gndbeim auf ber gefendnud etlebiget wad wotben,
bat frie mit ainem ebelman, Cubwigen »on 2>efcabid, bed bifaoffd eon ORinfr bienet, gefpillet unb
$at verfpilct ailed fein gelt, gulbin fet&inen, ting unb fleinet, fleibet, feefel unb girtel unb batjfi
auff bte tieiben unb bit fcunbetttaufent bucaten, bie er im oeifprc<f>en bat tteulid? ju bejaltn, unb
ifk 3etcnimud ffielfet nun 23 jar alt geweffen. bet ffielfet l?at anfencflidj im fpiUen bem ebelman
abgenwnen ailed fein gelt unb tteinetbet unb fein famatin fdjauppen, bed et ailed gfitwifligflid)
bem ©elfet [©1.526*] fret geben, unb fafj ba in bofen unb warned cUenllUfc bei bem ©elfet.
bet la^et unb wad fceli^; bad etbatmet feine gefcllen, bie anbetn cbellcut, bie umb ben tifdj
jhmben, unb lichen im 200 ft, bad et bad glief nod? ba§ octfu^te. ba gcroan et bad fein ailed
roibet unb batju, trie cben gemelt ift. bet ebelman toolt ben ©elfet »on ceten toegen nit ent»
plejfen unb lie§ im bie fdjauppen an unb fagt offt ju im : 'liebet ©elfet, i$ bit bi$, b« auff jfi
fpilen, ban bu tyajt tain fall* bad wolt et nit tt)on. batna^ gieng bifet ©elfet f?in ju bem
golbfebmib SWatj 6<^waben unb nam eon im 2 gulbin ting umb 300 fl unb fagt, et welt im bad
gelt btingen, bad et ban nit tt)et, unb gieng batmit ^aimlid) aud bet flat ^inroegf. [91. 527 bj
Iti ©elfetd eatet unb btubet ^anb luxti) mittelpetfonen mit bem ebelman gebanblet unb $anb
im wetltn geben 4000 fl ban unb fein leben lange aUe jai 200 fl leibbing , bad $at et nit toeUen
nemen, ip alfe balb batnac^ ^inwegfjogen.
1. 5lm 22.@c^>t. Jatte ber tfaifet ben ©ranbenburg DerUe6 bie ©tabt am 30.
etanben ben borlfiuRaen 9tei^«tag«aB« ®tpt gBrflemann, Urt.«». II ©. 637.
Wicb ht@a<$en be« <SlauBen« t>crffln« 2. ©.bte am 24.3fo8.8e&atteneSRebe
ben laf[en , in n>e!<$em ba« ©IauBen«fce- be« ©rafen ffiolfgang gTangi^ani in bex
fenntnig ber (gtoangeUf^en al« fcuberleat bei 3<^f t Ann. Typogr. Augustanae
erttart unb i^nen eine ©ebenhett M @. 94 angefityrten aldd^jeitigen 3)ntd*
jnm 15. 9tyTil be« n5d)flen 3a$re« ge- thrift, in ber and) bie bur$ ben Wlaxb
aeben »urbe. 2>ie 3T6rcifc be« ^urffirften grafen 3oa$im t5on ©ranbenBurg barauf
So^ann loon ©a^fen , ber ^erjoge <Srnft ert^eiUe^nttoort ent^atten ift ; eine ubcr»
unb granj t)on Sfineburg nnb be« gflr» fefenng^ebenfafl* fllei^jeitiger alter 3)ru<f,
ften toon %vfya\t erfolgte Xage barauf. ip ebenoa @. 93 aufaefii^rt.
gSrpcmann, ?tra)ito I ©. 212; @tj^irr« 3. £ierom?mu« SBcIfcr, ber©ruber be«
ma^er @.321. 2>er 5Warfgraf©eorgt)cn oben©.214ff.ertoa^nten®tgmnnb2Belfer,
Digitized by
Google
310 VII. 2>ie (Etyrontt toon (Siemens ©cttber.
ain unerljBrten l)anbet begangen, ift nit gar 23 jar att getoeffen. ber
ift 8au$en SBetferS fun geroeffen, ber i?ie ain faft reiser burger ift ge*
toeffen, ain frumer mann, aber nit Ijocfys berftanbs, ift in rat gangen.
unb Ijat in geioonfyatt geljept, tuann er mit feiner eefrauen bie eetid^en
toerdf fytt toeUen pflegen unb ain !inb loeflen madden, l)at er Dor ben fegen 5
tfyut: 'nun toirb ain frumer, tootfrattyner fun unb urirb Iain ftriter nit,
nrirb Iain iundffrauf<$tt>ec$er, toirb Iain gofetefterer, nrirb Iain jerer unb
bertljanS !inb nit, ain ber|<$tt>emer betneS jeitticfys guts, freffer ober
trindfer unb bergfeicfyen!' nun ftnb im feine fegen faft Ijinber fi<$ gangen
mit feinem erftgebornen fun ©igmunben , ber im ©arfufferctofter ba$ 10
crucify Ijat jerprocfyen unb barnacfy ain fobomit ift toorben, unb mit
bifem 3eronimo. ben l?at er in feiner iugent gen 3Senebig tl)an, bag er
ba bie toetfd&en fyracfy [foQ] ternen. ber ift ba [338a] toon ainem fatt ijerab*
gefaflen, bag er Ijernacfy fein teben tang an ainem ffig getywufen Ijat.
biefer 3eronimu$ SBetfer ift l)eroa$ toon finig gerbinanbuS regenten $ i5
@n$tyaim im (Stfag 3 gefangen morben, unb Ijat im toeflen baS Ijaupt ab*
fd^tagen , bontoegen bag ber faifer mit bem finig toon grantfreicfy trieg
Ijat gefiert unb Bet bem Ijaupt toerbotten, bag fain £eutf$er ju bem finig in
grantfreicty jujiecfy. fo [Ijat] er fotidjs manbat nit attein burcty fein perfon
ubertretten, funber Ijat bem finig bon grandfreicty aucfy fned^t auffgenomen 20
unb im toeflen jufieren. unb ift ju Sngljaim Ijart unb faum mit grofer
ffirbit unb mit ainer grofen fumma getfc erbetten unb lebig gema<$t
toorben.
2ln bem obgemetten 22. tag augusti Ijat bifer Seronimus SBetfer
mit ainem ebetmann, gubtoig bon £)eljabi$, be$ bifctyoffs bon 9ttenfe25
biener, [ficfy] ntbergefefct ju fyiten. ba Ijat ber SBetfer bem ebetmann abge*
tounnen atte« fein gelt, ain gutbine fetljin, gutbin ringe, ain famate
fctyauppen unb atled bas, toa$ ber ebelmann bei im unb urn ft$ Ijett, unb
fag ba bei bem SBetfer in Ijoffen unb toamaS , bann ma$ er auff bem
fpitt berloren Ijet, ba$ Ijet er gutotfligfticfy bem SBetfer aUe$ gegeben, 30
n>et<$e« ber SBetfer mit freiben unb foottid&em gfecfyter [33sb] afle« bon im
Ijet angenomen. ba nun bie anbern ebetteut, be$ ebetmanns am Ijoff ber*
roanten, [ben] unfatt fac$en, unb nrie er bon bem SBetfer footticty gar entyteft
n>a$, Ijaben fie ft$ fiber in erbarmt unb im 200 gutben getid^en, ba$
gtidf toeitter mit bem SBetfer ju berfud&en. unb %at miberumb angefangen 35
mit 3eronimu$ SBelfer ju fatten, ba ift bem ebetmann baS gtidf toiber
fomen, unb ^at fein gett, atte ftainet unb ffaiber toiber getounen unb ^er*
19. !>at : im Dtig. *ift\
1. ©nft^etm, ber ©i^ ber t>orber8fterret<$if$en JanbeSregternng.
Digitized by
Google
1530. 311
toiberumb bem SBetfer auff btfem fifc attc« fctn gelt, ftainet unb Itaiber
abgenmnen unb abjogen, au$genomen ben rod Ijat er nit toctlctt nemen,
funber Don eeten toegen bem SBetfer angefauffen; unb tyat barju bifer
SKJcffcr auff bit, fcod^ gettriffe bejattung, Derfyitt tyunbert mall taufent unb
5 20000 gutben. in mitter jeit, tt>cttt fie mit ainanber geftritt Ijaben, Ijat
Subtoig Don $)el?abi$ offt jil bem SBetfer gefagt: 'mein 3eronimu« SBetfer,
\6) bit bic$, Ijer auff ju fatten, bu fictyft, ba§ bu loeber fllidf nocfy fad Ijaft
unb Ijaft ifc Dertoren, ba$ bu !aum jatten fanft\ barauff Ijat im bet
SBetfer geanbttourt, et fot mit im tyiten, urn bejattung birf er nit fotg
io Ijaben, er fot treutid^ htyait loerben* atfo Ijaben fie mit ainanber geftritet,
bi$ er fo t>tt Dertoren Ijat. unb finb affo [339*] Don ainanber abgefefyiben,
bag er am anbem tag Ijernac$ ben ebetmann bejaten fott. ba ift Seroni*
mus SBetfer ju bem gotbfd&mib 2War$ ©d&toaben gangen unb Ijat Don im
laufft 2 gutbin ring urn 300 ft. bie fagt er im ju, ju bejatten, fobatb
15 er fie Dor feinen gefetten l)et tauffen fecfyen. be$gfei($en Ijat er aucty tljan
mit bem gotbfc$mib £anfen fatter, fobatb ber SBetfer bie ring aUe fiber*
lomen Ijat, ift er Ijaimticfy au$ ber ftat 2lug$purg Ijimoegf jogen unb ftat]
. nemanfc bejatt. bie gotbfd&mib finb offt urn bejattung fomen ju 3eroni*
mu$ SBetferS Dater unb mutter unb brfibern. fie Ijaben aber fain be*
2ojaUung befomen Ifinben, bann fie Ijaben gefird&t, jaten fie bie gotbfd&mib,
fo mieffen fie ben ebetmann aucfy fcejaten ; bocfy jutefeft Ijaben fie bie gofb*
fctymib bejatt fie jjaben auc$ mit Subtotg Don £>etyabi$ burcfy mittet*
perfon geljanbtet unb ficfy mit im toetten Dertragen unb im ffir fotictye
anfyracfy toetten geben an barem gett 4000 ft unb fein teben tang 200 ft
25 teibbingS. ba$ Ijat er bajumatS nit toetten annemen, ift audj atfo Ijie ab*
gefd&iben* ift aber bocfy bie fag Ijernacty gefoeft, man §ab foDit mit bem
ebetmann ge^anbtet, bag er foti$$ Ijab angenomen. [339b] §ernac$, ate
Seronimus SBetfer ttriber gen 2lug$j)urg ift lomen, $at er boctor 2ftar*
fcfyatdfs totter, procurator auff bem d&orfricfyt, ju ber ee genomen.
[30 Sin fant ©itgen tag Ijaben bie $ur unb ffirften auff bem gron^off 1. en*.
Dor be$ faifers gemacty ain freibenfeur gemad^t unb geljatten, bem ber
!aifer unb linig ^aben jugefetfyen, unb $at ber cfyurffirft margraff 3oa$im
fetbs perfonticfy mit fampt ben anbem ffirften ain !arrenbic$$, mit
30. 9tn fant ©ilgen tag ^>aben bie furftcn auff bem ffronfaff ain ftaibenfeut a«nac&t unb fie felb«
mit ainanber barum gcbanfcet, unb ifi bet faifet unb fina, in ben fenftern gelegen unb [^atj jua,efe$cn,
unb ^>at margraff Soac^im mit ben anbem furften fclb8 perfonli$ ain farrenbic^S auff ben ftton*
^off gejo^en, bie f^at ain funbfHi$« 0ema(r)t« feut in bie $6$in auffgeroorfen. unb ^>anb foli<$3
[®1.527»] barum get^an, ba§ bem faifer waffen brieff fomen, roie fein ^auptman, ^err 9lnbrea8
Doria, wiber bie lutden )o gtofen fig ^ette ge^ept, be«glei^en *u# finig gerbinanbu« ^auptleut
roiber ben waiba.
Digitized by
Google
31 2 VII. 2)ic (Styrontt t>on <£temen* ©enber.
funbftret^em feur jiigerid&t, fttxdlid) getaben, mit iren Ijenben auff ben
gronljoff gejocfyen jfi bem freibenfeur unb bic Utffi &or bcm faifer
tauffen abgan unb bad feur faft ty$ in bic l)3$in auffgetoorfen, [ift] tuftig
ju fe$en getoeft. bic fftrften Ijaben aud) fetbd mit ainanbcr ain banfe ge*
fytyt t>or bcm faifer unb finig. bedgteictyen Ijaben fte and) tl)an box beiben 5
fingin tyerunben tm tyoff bcr Sljomprobftei. folic^c frcib Ijaben fie barumb
erjeigt, bann ed toad bcm faifer botfetyafft fommen, bag er grofen fig
toiber bic ungtaubigen ertangt Ijette * , bedg(et$en finig gerbinanbud
Ijauptleut toiber ben toaiba.
5.et^.[34oa] 2lm montag na<$ fant ©if gen tag, bed 5. septembris, Ijat finig »
gerbinanbud in namen tai. mt. unb in feiner mt namen ate ain Ijerfcog
Don £)fterrei<$ oon bem ro. rei<$ na$ intyalt feiner pri&ttegia auff feinent
aigen grunb unb boben bet SBeHenburg in ber margrafff^afft ©nrgato
feine Iel)en, 18 fftrftentljumb, enpfangen, fotid&er form unb geftalt, tote
l)erna<$ fcotgt2. **
33or fant SRatlja ift bifed frift auffgertd&t getoeffen, bad fcor bem
SDanfcljaud ift geftanben, barauff ber faifer bie teljen ben Don Romero unb
[bem] Ijod&maifter toerfid&en Ijat 3. barauff ift and) bcr faiferttcty ftu( unb all fifc
unb ftenb auff bad atterfoft(i$oft jugerictyt getoeffen unb ain famer,
barin fic$ ber faifer, finig unb d^urfurften Ijaben angetegt. ed ift au<$»
neben bem tatferli<$en frift tor fant 9tatlja ain anber frift auffgeric^t unb,
mit gutbin ticker foftKcty gejtert, bereit gctoeffen fflr bie 2 fingin unb
2 fiirftin unb ire frauenjimer.
Stuff bifen tag in ber 8. ftunbt finb ju Siugdpurg audjogen auff
gutbin, fcerbedften toagen fingin SKaria, fingin 2lnna, 3acoba, tyerfeogin*
fconSJatjren4, unb ®opl?ia, pf atfegraf fin 5, mit iren frauenjtmern, faft
[34ob] foftiicty in gufbine unb famatin ftudt bettaibt, mit ainem grofen,
raiftgen jeug gen fant SRatlja fomen unb finb auff bifed frift geftanben.
15. bie et^erfcog »on Dfierreier) Ijaben wot »il r;unbert jaren von ben to. fingen unb faifcm biftt
pritntegi erlangt Von roegen tret grofe fheit unb fig toiber bie unglaubigen, ba| fte aufer^alb
ire* lanbe*, grunb unb boben nit faulbig finb, tjon bem faifer Uf)cn jfi enpfactjen. 28. finb —
— mit ainem grofen raiftgen jeug gen fant 9iatf?a gefaren unb (IjabenJ be« capflan* tjaut bafelben
etngenomen. unb oor bem bau« ifl audj ain trifx auffgemae^t geroeffen, ba ftnb fie gc«($t. 52S»J
franben [unb ^aben] jugefe<^en jc.
1. @. often &. 296 3(nin. 1. 2 ©g. in Ouarto, au« toel^cm g3rfle«
2. @. ^icju bie 2)rudf<$rift C (@en» mann etnen Sfofyua mttget^eitt ^at
bet« Ouette) unb ben Bei gSrflemann, 93gt. au$ ©c^irrmacpeT ©. 256 ; $u<fc
UTf..©. n @. 377 ctttetten atten 3)nt(f : ^ m @. 576 ff.
Uon bent ger)oltcn Xrtnmto^ 9?itterfpie« 3. @. often ©. 298 ff.
ten, >nb feIbf^arm%(n|fo ftet> ben?e|» 4. 3)te ©ema^Itn ©erjcg SStl^elmfi
^en »eT(epr)ung UapferU^er OTatcftat | IV. toon ©avern.
auffcr^alft 2lug«^urg gcfer)en | »orben, 5. @ufanna, bie ©enta^Hn be*
famftt anbenn, I t»o« fl$ baftcp toerlloffen ¥faljgrafen Ott $einric^.
tonb ftegeften ftat, | lu^tg ju (e[en. | s. 1. e. a.
Digitized by VjOOQLC
1530. 313
bet inen ftnb aucty geftanben ber tegat carbinat, be* ba^ft orator, bic bot*
fd&afften be* linig* Don grandretcty, Portugal, Sngelfanb, $ottanb unb
anbcrer linig, be* Ijerfeog toon gerer, 2Kantua, [ber] SJenebtgcr unb *>U an*
berer fiirften unb Ijertn botfd&afften, tyaben ba jugefed&en, tote ber laifer-
5 bent linig bie fetyen »ertic$en $at, ben tfyurnier be* laifer*, linig*, [ber]
fiirften unb tyerrn, bte fd&fad&torbnung unb fc$armifcet ber tanb*lnec$t, tr
1000. bte tyetten fcei inen 10 fatlanetten, bte Ijetten [ftc$] Dor bent laifer*
lichen ftflt auff 2 ort au*getaitt unb toarteten !au mt. jutunft, unb jtoifctyen
men ftunben bte Bidden*
to 3n ber 10. ftunb finb ber linig unb afle furften auff ben gtonljoff
lomen, tr oB 50, gaiftlicfy unb toettttcty, afle Seutfd^ unb bte ©panioten
au<$ att auff ba* atterloftlid&oft Bettaibt unb finb atte fiirften unb Ijerrn
in atter orbnung Ijte au*jogen [tote bamat*], at* ber laifer be* erftmat ift
jjte etngerttten. tut au*reitten tyat ain rofc ntargraff »on ©aben Srenft
is ba* gting fcfyinpain jerfd^tagen.
©a ber f aifer, ling unb [bte] furften finb fonten }3 ber prugl be* laifer*
tictyen ftitt*, ba tft Itntg gerbtnanbu* mit fetnent Ijoffgfunbt Bet 500 fd^u*
<$en toett Ijinber fi<$ gerttten unber bte jetten, bte bafetBen ffir fern int.
finb auffgericfyt getoeffen, unber toeld^en er fic$ f)at jugerid&t mit Haibung
20 unb anberer riftung ju enpfac$ung ber teljen. [34ia] ber laifer l)at ftc$ oit
f ojtttc$er in anbere laiferticty Haibung Beltaib, bann er toor gepraucfyt Ijat,
ba er ben tyerfeogen toon foment tr teljen fcertid&en tyat. man l?at bife
Iron, mantel, apfet, jester, ba* fd&toert mit ainer gulbin fctyetb gefd&efct
toerbt jfl fein bife, bie ficfy barauff fcerftanben tyaBen, aine* grofen f<$afe
25 unb trit tyunbert mat taufent gutbem
©er laifer unb bie d^urfiirften in irer Haibung unb ir Botfctyafften
unb anber furften IjaBen fic$ in after orbnung gefefet unb getyatten, toie
oBen in ber toon foment teljenfctyafft, au*genomen ba§ Ijerr 3tffbto>
©erla, Ijerr Don ber 8ety, ber Iron SBeljem oBerofter rectytfprecfyer, an ftat
30 be* erfcf<$endfen linig gerbinanbu* neBen bem »on 2Kenfc ift gefeffen. ba
finb and) geftanben bie 3 laiferticty Ijerotb , ber teutfety , fyjfpanifcty unb
Burgunbifcfy.
9. Dor bem faifetti$en ftfil ftunben ju beiben feitten ftunben bed faifetS 1000 lanbMnectyt unb jtoifdjen
inen 10 faldanetlacty unb »artotcn mit item tyauptman, graff 9Wajimilian ton (Sberftain, auff Ui '
taiferS jfifunft. ba wajfen auc^ in befunbettyait »erotbnet fui ain mttacfel 2 man »on finig ^erbinanbu^
boff , ain Ianger ti§ unb {larder man unb faji ain Turret jtt>erg in ainem bart, bet fajj auff aincm
camelt^iet. bet ti§ ttug ain tjdtn^arten unb toad 3 mat lenget ban bet J^crg. 11. mit 50
futfien , mit allem abel unb I^ettn , mit ainem gtofen taiPgen jeug bifet aanfeet raifigct
jeug ifl gef4>eib« urn ben faifetlic^cn ftfil bmbet bie lanbdfncc^t eetotbnet worben, bamit bet boffel
ncmantd ubetbtung, ban ed waffen »il taufet menfetyen t>a, ftaucn unb man. 16. bet faifet ift
mit ben futfhn bie ^tugf fcinauff gangen in ain famet, ba sfigetic^t, ba ^aben fie fi$ angelegt in
bie laifetlia^e unb d)urfutfHid>e flaibung -, abet bet faifet bat oil fofllic^ete Haibet angelegt
ban et oot ^at ge^apt jc. 26. £>iefet %bfa$ feblt in 6.
Digitized by
Google
314 VII. 2>te <5$ronil toon fclemmfi @enbcr.
8uff foti$d $at In. mt. ben laifertid&en ftfit nut 250 pferben fetned
Ijoffdgfunbt tauffen berennen mit bem plutfanen, barunber ftnb getoeffen
bit graffen aud teutfd&en tanben, ©eljem, Ungern, $tyfoania, ©tnben,
•Srabaten unb aud anbero fanben, in manctyerlei ttaibungen, nadf atned
jeblid&en batertanbd prau$ unb fttten. Ijerr ffiolff bon 83olfra, In. mt. *
oberofter marfctyatdf, tyat biefen fanen gefiert.
[34ib] 9luff foli$d finb bife 4 fflrften: t>fa(^graff gribericty, Ijerfcog 3erg
con ©a$fen, pfatfcgraff Dtlj $atnrt<$ unb margraff 3erg bon SBranben*
burg, bie bcr Iron ©eljem Ic^cnteut ftnb, ffir lai. ntt. lomen, unb f>fat%*
gtaff griberic$ ftat] btc reb tljan, atted mtt gcbtrltd^ reberenfe ir alter, ba§ ir ie
lat. mt. bie bertaufne fflrftcnt^umb laifer SWajtimitianud loblid&er gebec^t*
nud fetigen jfi (e^en berfeid^e Itntg gerbtnanbo aid atnem erfeljerfeog ju
£)fterrei$, bedgteidjjen au$ bad Ijerfcogtljum SBittenberg, bad lauffmand*
toeid an bad tyaud 6fterreic$ lomen ift. fotictyd attcd ju ttyon Ijat lat. mt.
jugefagt. bawacty auff bandffagung ber fflrften ftnb fte fiber bte prugl i*
totber Ijerabgangen unb auff ire pferbt gefeffen unb jfi Itntg gerbinanbo
geritten, ber bei ben jetten auff fie getoartot Ijat.
$)a ift ber laiferttd^ ftut jil bem anbem mat gefd^eibd umrinbt toor*
ben. barauff ift Itnig gerbinanbud, bettaibt tote ain erfcfyerfcog, mtt 700
pferben feined Ijoffgffinbd, faft loftlicty erbuftt, bem laiferfictyen ftfll iilge*»
ribten unb [Ijat] bor im gefiert 18 fanen, bann fobit fflrftentljumb unb §er*
fc$afften toott er ju le$en ettyfactyen, unb ain iebtid&er (anbfeg, ber fftrnem*
fid^oft, ffirt bedfetben tanbd fanen, baraud er bfirtig unb fefljafft toad.
[342a] $Iutfan: biefen fanen ffat gefiert unb tragen fyerr SBotffgang bon
93offra, ritter, ht. mt oberofter marfctyatdf; Sfyburg, grafffc$afft: Ijerr*
granfe bon S^an^atofen, ritter; Ortenburg, grafffd&afft: Ijerr $and bon
©retyffenedf, ritter; $abdpurg, grafffctyafft: Ijerr @df bon 8teufd^ad^; ber
fyerfd^afft ^ortnato: Ijerr ©igmunbt bon SDfiren; £\ty, grafffd&afft: Ijerr
©attfytjar bon ?reftng, ritter ; £egl, ^erfcogt^umb: graff Subtotg, ber aft,
Don 6tingen; ffiinbifd^mardt, ^erfd^afft: Sradmud ©d^eirer, ^auj>tmann»
sS 3en9> ^anbt °6 ber Snnd : ^err $and bon^rag, frei^err; Serenbten,
18. IWadj felidjtn ijl bcr fing mit 700 pferben au* bem jclt gertttcn in fcimm er^^CT^c^ifd^n flaib,
mit fcittcn 4 lef>*nfurften, pfal|jgraff ftribriefcen, pfaljjgtaff D\\) ^aintic^tn, \)tx$c% 3frgtn ten
&4&)\m unb margraff 3ergm von ©ranbenburg , bet taffd ©<^tm ; barunbei ftnb gemffen 200
ebel, bie tjabon ofterrridjifdje ocnlein, n>ci§ unb rot, toon taftet gema^t, gefiert. f©l. 529*»J tcr
bem fing ^at man 18 gtofer panner fetnet futflcnttyum unb (>erf<^afften gefiert, al»eg 2 ne&en ain*
anber. ben rotten plutfanen i}at gefiert t>er ffiolffgang von Soldra. — Qt folgt nun bi# 91. $50
bie flufjafcluna, ber ubrigen IBannertrager, abgefefcen ocn ber iHeib.enfolge unb ber Drt^ogra^^ie »ic
in a. 26. ®o (ri^tig) in ber $anbf<r/r. 6 ; in ^anbf(^r. a &ei§t e* irrig '^err Set Don 5Reuf$«*
ritter', ber bie fafcne ber ©raffc^aft ^abdburg fflb,rte. 6. bie nSc^fle Satiante. 27. %ut
ber ^anbfcr)r. 6; in a roirb al* Zrdger ber Qat)ne ber ®taffc^aft ^ab*burg 'irrig '(en granji ton
Ib,anbawffen' genannt. 6. bie oorige Sartante.
Digitized by
Google
1530. 315
tyerfcogtljiim : tyerr @nbri$ Ungnab, freiljerr ; ©d^eftftingen, tyerrfcfyafft :
tyerr JBaftljiS &on gronfoerg; JBurgau, margrafffd&afft: Sonrabt Don
ftott; $fiirbt, graff fc^afft : Ijerr 3aIob SEruc^fefc son SBatyurg; ®5rfe,
graff fd&afft : granfc t>om 2#tren ; [342b] SBirtenberg, fyerfcogtljum : graft
5©ttl?atm bon (Sberftain; £rain, Ijerfcogtljumb: tyerr ®erljarbt Don 8am*
berg; SEtyrot, grafff^afft: Ijen $tytpranbt &on ®ta§; ©tetyr, Ijerftog*
tljumb : graff 3erg bon SDionfort ; Sfterreicty, erfcljerfcogtlj&m, gu bem
tefeften : fyerr ^etytfljart fcon ^ud)am anftabt graff SKiclauS t>on ©atm,
bcr nit berljanben n>a$. barauff 2 Ijerotben linig gerbinanbS in ircn
loftaibem. barnad^ graff $an$ &on ©Hamburg, erfemarfd&atdf in £)fter*
reicfy unb ©teir, ber fiert in fciner fyanbt &or bem linig ain fc$u>ert in
ainer gutbtne fd^cib. barauff linig gerbinanbus auff ainem f$8nen pferbt
mit aincm gutbin tu<$, rot gemuftert, Derbedft, Ijet fein er$erfcogif$
Ifoib an, ain tangen, rotten, carmaftynin mantet mit ainem preitten
15 brim gefctyeibs tyernmb, faft loftticty. barin toa$ gemufiert fant SnbriS
orben, unb ber mantel n>a$ unberjoc^en mit tyermtin. unb furt in fein
Irec^ten Ijanbt ain gutbinS getter unb Ijet auff feinem Ijaupt bad erfc*
tyerfcogljuttin &on rot, carmifan famat toie ber mantet unb aixtf) mit
tyermten geffittert, fampt ainem auSgefctynttten ober gertffen Irenfelin,
20 gteid^f Brmig nrie man [343a] pfligt ain uratte Iron gu madden, baruber
creufemeis gtoen laiferticty pflgen ober biabema unb auff bem biabema ain
Main creufclin.
©a linig gerbinanb mit ben 4 obgemetten fiirften unb ait feiner
biener unb rat gu ber prugl be$ laiferS ftut ftnb lomen, ftnb fie at Don
26 ben pferben abgeftanben unb bie brugl Ijinauffgangen fflr ben faifer unb
ftnb bor gu 3 malen niberfniet; aber ber linig ift nit abgeftanben, Iain
mat nie. gu bem erften finb gangen mit ainanber bife 2 freiljerro: Ijerr
©illjatm Don SRogenborff, bes Iinig$ oberofter Ijoffmaifter, unb Ijerr 3erg
£rit($fe§, ftatljatter gu SBirtenberg. bawacty bie fanen. barauff bie
[3oI)erotb. barnacty ber bon ©$aumburg mit bem fc^toert. barna<$ ber
linig. auff ben linig feine graffen, freiljern unb rSt.
9. bamacfy be« finigS 2 tyerolb. barnact) graff 3erg toon ©djaumburg, er|jmarfcr)alct in Dfterreidj,
bcr furt in feiner fyanb ain fdjroert in ainer gulbine fcfyeib »or bem tinig. barnacfy ber finig auff
ainem fofllicfyen pferb, bebedt mit ainem gulbin tud) , mit rott gemuftert, in feinem erfrljertjogifdjen
flaib unb rotten, langen mantel toon famatin carmaftn, mit Vrmlin unberfiettert, mit ainem preit*
ten faum gefdjeibS umb, barin waS fant (SnbriS orben geflidt, faft lofllicr;, unb in feiner tyanbt
furt er ain gulbinS jepter. {®1. 531»J ba« e^erfeog^utlin, ba* ber linig auffr)ct, ba« wa« t>on
rottem carmaflnfamet , mit b.ermlen unberffittert , fampt ainem auSgefc^nitten ober geriffen fren^*
tin, glei^formig, roie man pfligt ain uralte fron ju ma^en, baruber creujjroei* jroen laiferli<i& bogen
ober biabemad unb auff bem biabema ain flein ereufclin. 23. bie fflrjren unb b,errn afle ob*
gemelt ftnb toor ber prugt oon [ben] pferben abgefranben unb mit ben fannen bie prugf ^inauff fur
ben faifer geritten, unb ffinig fterbinanb iff] nie oon bem pferb abgeftanben nacr) inr)alt ber pri«
vilegien ber cr^erjjog oon ftftarei$.
Digitized by
Google
316 VII. 2)ie ^rontf aon (Siemens ©cnbet.
35a finig gerbinanbus flftent auff feinem ^fcrbt fur ben fatfer ift
fomen, tyat ct ftitt geljalten unb gu reberenfe gegen bem faifer fcincn Ijfit
abjogen. ba finb bie 4 obgemelten ffirften mit fampt bem carbinal ton
Orient unb onbem be$ finigS rSten bor bem fatfer auff ire hue ntber*
gefatten unb [Ijaben] fat. mt. gebetten, fn. mt. btc feljen ju leic^en. fotk$s*
$at ber fatfer bertoritget.
[343b] £)a ift ber erfcbifc^off bon SWenft auffgeftanben unb [ljat] im ben aib
borgetefen. bem ^at finig gerbinanb atte toort na$geft>roc$en unb Ijat nrit
beiben ijenben auff ba$ ebangetibficty grtffen unb [fte] barein gefegt unb in
feinem namen unb bed faiferS namen ate erfetyerfcogen gu Sfterreic^ bie »
teljen bon bem ro. reicty enpfangen unb in irer beiber perfon bad jurament
getljan. boc$ ift ber erfeljerftogen bon £)fterreic$ aib nit fo fc^toer ate ber
[ber] anbem c$ur unb ffirften ift.
Wad) bem turament finb bie 18 fanen jtoifc^en bem faifer unb finig
geftelt toorben in ber orbnung. ba ijat man am ptutfanen angefangem*
unb aineS na$ bem anbem bem fatfer unb finig in bie fyenb geben, unb
[Ijaben] fie belb e$ in iren Ijenben geljalten, unb [ift] nac$ berteic^ung atne*
jeblic^en tanbs ober fyerf$afft ber fan fiber ben faiferli$en ftu( tyerab*
getoorfen toorben.
Wad) foli$em Ijat man bem fatfer bad f$toert in bie tyanbt geben. »
bad Ijat ber finig ate ain erfcljerfcog ju £)fterrei$ atfo ftfcent auff bem
pferbt beriert unb angriffen unb barmit fein ^>fCtd^t ttyan unb atte tren
unb forfame berfyroctyen unb fetnen ^flt toiberumb auffgefefet unb [ift]
atfo bon bem faifer geribten. foticfye pribUegia atte fytben bie erfeljerfcogen
bon [344a] £)fterreic$, fo fie bon bem ro. reicty teljen enpfac^en, bon irer»
grofer tljat toegen bon ben ro. faifem, mit brieff unb ftget bebeftnet.
$)a ber finig fiber bie prugf ift Ijerab fomen, unb bie ffirften auff
ire pferb finb auffgefeffen, fyaben bie tanbdfne^t jfi ainem fraiben[jai$en]
atte $anbgfc$fift unb grog gf$fife mit ainanber tauffen abgan.
$)a ftc$ ber faifer unb[bie]c$urfurften in ber famer^aben abgejogen, ift»
1. ta fing fterbinanb fur ben Faifer ifl lomen, t»at er fein fcfit abjodjen. 7. ba [81. &31*>] ijt
bet bifdjoff von SWinjj auffgeftanben unb bat bem ling feinen aib ©orgelefen, bei nit fo ffrcng tit
all bet anbem djurfurflen unb furften aib i ba Ijat bet ting beibe $enb auff bad c&angeli gelegt
unb an feinet unb bed faifer* ftabt all etfe&etfcogen von Dfletreid; bie Ie$en enpfangen unb bem
bifeboff oon SWinfr ben aib nadjgefprodjen. 14. batnadj bat man bie fanen all b«rabge»orfen.
20. bamadj bat bet finig ba* fdjroett, be* bet faifer in feinet r>anb auffredjt bielt, beriert, barmit
bat et im fein treu unb pflidjt toerfprodjen unb fa^t bamad) fein er^er^og ratlin rotter auff.
24. 9m Drig. ifl ber lejt cottumpiett. 27. auff foli<r>* ^anb bie lanblfnedjt aQe gro§ unl
banbtbidpi'tn gan maifretlier)en tauffen abgan ju ainem freibenjaicr;en. 30. (231. 532*] nadjban
ail ber fatfer, fing unb cr^urfurflen ire flaiber faben abjod)en, if) ber faifer mit etlic^en furfttn
unb t/errn, bie ba ^aben roetUn tburnieren, ju finig 9crbinanbul in bie jelt geritten unb (baben|
ba iren barnifd; angelegt. ber maifl tail oon futften ift oben auff ber binncn be* faiferlidjen frfil*
beliben unb (bat] bafelben bem tinnier unb felbfdjarmijjlen jugefed;en.
Digit!
zed by G00gle
1530. 317
bcr faifer rait ben ffirften unb Ijerrn, gu bent tljurnier geljSrig, ju finig
gerbinanbo in bie gett geribten, ftat] fi$ bafelben gu bcm tljurnier an*
getegt. bcr merer tail <$ur« unb anbern ffirften finb auff bent frift be$
faifertictyen ftut$ betiben unb [Ijaben] bafetben gugefe<$en bent tljuroier
sober &elbf<$armifcet.
93on be$ finigS jclten 600 ferity finb anber getten auffgerid&t ge*
toeffen* bafetben I)at fi$ ber raargraff bon SSttta granca rait fetner ge*
fettfcfyafft angetegt. in mitter geit, toeit ft<$ beib partljeien Ijaben angetegt,
Ijaben ir 8 par bon abet ba mit ainonber toor bent faifcrftuC Ijerunben fiber
to am ftunb tang ntit frdnlad^ ge* [344*] ftocfyen box ben finginen, ffirften
unb ijerrn, l)aben ba ir gefctyidltictyait unb fonljait ergeigt unb Ijaben ain*
anber offt abgeftod^en K
Wart) foli<$em finb fomen 2 Ijauffen ntit ringen pferben, aber bo<$
ro& unb ntann ntit firig unb Ijarnifcty toot berfed^en, ntit tangen fpieffen,
15 tatfc^cn unb febten. unb ain ieb(idi?er fyet an feiner tatfd&en fein teamen,
ausgenomen ber linig unb faifer nit- ber laifer l)et ain toeiffen fd^fitt unb
ber linig ain rotten, bife at! in gteid^er gatt Ijaben fi<$ in gtoei tail ge<
taitt, ferb bon ainanber, gu bent f etbf <$armifcet , unb ain iebtictyer tait
ift in ain farb beftaib getoeffen, barmit ain jebtictyer tait ben anbem er*
2ofennen ntig.
Unb ba$ ort, barin ber fctyarmtfcet geljatten ift toorben, ift ntit grofen
ptedfen berfctyrandft getoefen, unb l)at ain tait gu unbergoft feci benfd^randfen,
ber anber gu oberoft ge^atten.
£>a$ erft gefd&toaber ift beflaibt getoeffen mit nja^enrBdten rait
25tt>eiffent unb praunem atta§. atfo finb audi) ire rof* bebedft getoeffen.
ir eiffenljut ift gar ntit fctyBnen febern bebedtt getoeffen, ain tuft angu*
fed&en.
fiber bife$ gefd&toaber ift Ijauptmann getoeffen [345a] ber margraff
bonStreftot ; unber im finb getoeffen : ber Ijerr bon SMfetftain, ber SicqueS,
30 2anbe$, JperbaiS unb Ijerr bon Carina.
3ttberanberegefelfc$afftbife$ gefd&n>aber$ Ijauptmann: ber^err bon
SBouffu ; unber im : fat. mi., ber iung Ijerfcog £>ainri<$ bon SBraunfd&toetyg,
20. aOe bife fcerm , bie tfyurniett r)aben, ftnb in 2 glei$ tail auSgetailt worben obec gefawaber,
barnacfy fljatj ain jebli#* flefcfytoaber 6 tail obet rotten ober {jefelfcfyafft a,ema$t. 21. $iefer Slbfafc
fe^lt in 6, cbenfo bet nad)jie. 28. $ie Slufodljluria, ber '©efefljtyaften* unb ber einjelnen 27ttt»
glieber einer jeben iji, abgefe&en *>on bcr Drtboaroptyie bet ftamen, biefelbe roie in a.
1. 2)ic9lamen btcjcr @tc^er waren: §auQ toon ^arfi^erg, 2tte$anber toon
9Rct^ior toon §«t(lat, (E&rtftoff t)on tniJ- S93Ubcnpatn, 3Krg Don 9fa<ty6erg, $an8
ring, 32rg toon (Sfcetefcen , $an« SBocf — ©urdfyavt toon SBerbnatt). (©rutffdjrtft C.)
Digitized by
Google
318 VII. 3)tc (£$ronil toon Siemens @enber.
bet Ijerr bon S&tUam, ber graff bon 92affau> unb ber fyerr bon
$)anbetot.
3n ber 3. gefetf^afft ift Ijauptmann getoeffen Ijerr spctcr bon 8a{*o,
In. mt. oberofter ftalmaifter; imber im: In. mt., Safpar Sihtgel bon
(Orenburg, ritter, graff Ceonljarbt t>on Sftugerol, Soacfyim bon £afljaim 5
unb ber l)err bon ©fotyjk
3n ber 4. gcfctfd^afft tft Jjauptmann gctt>effcn Ijerfcog Sacob bon
Saqueba 1 ; unber tm 3fl?an SWanric bon Sara, bon £)iego tjon Caqueba,
ber graff bon SWanricque, Ijerr 2lntljoni bon SRogaS unb tyerr %xan% bon
33enabibe$. ia
3n ber 5. gefetfcfyafft ift Ijauptmann getoeffen ber graff bon 2Ute*
mtyre; unber tm: Ijerr griberic$ bon £ofleto, Ijerr 2Wicfyel bon 93ata$co,
Sljan ©apata, Ijerr $eter SWanricque unb fyerr 5Dtego bon SRogaS.
3n ber 6. gefetfcfyafft tft Ijauptmann getoeffen Ijerr 3fyan bon
©untyge; unber tm: Ijerr $eter bon ®ufman, l)err £>urtabo bon 3Ren* 15
bofca, Ijerr 8ot$ $)abtyfo, Ijerr Stlfonj* 2Wanrtcque unb am anberer bon
®ufman,
[345b] £)ie gefetfcfyafft be$ anbern gefcfymaberS bie finb beftaib getoeffen
mtt rotem unb toetffem attifc, beSgtetctyen auc$ bte rofc ganfe bebedt mit
fott^em atlifc unb mtt ljawif#, toer unb jter bem erften gef^toaber ganfe 20
gteicfy. in bifem gfd^toaber ift oberofter Ijauptmann getoeffen ber mar*
graff bon SStCa granca.
Unber tm: Ijerr 8ot$ 2Wanricque, $)iomebe$ ®araff, ^afier, Ijerr
$eter bon £ofeto unb aber ain Ijerr $eter bon £oteto.
3n ber 2. gefelfcfyafft ift Ijauptmamt getoeffen Ijerr 3Ijan 3Han* 25
ricque; unber im: Ijerr Ouatceran bon Sarbona, Ijerr spctcr bon 33ona*
bitta, Ijerr £)iego Djorio, Ijerr 3eronimu$ bon SDtatboffa unb Ijerr
^xlxpp SWanricque.
3n ber 3. gefe(f<$afft Ijauptmann : ber graff bon Slguittar; unber
im: Ijerr SDiego bon SKenboffa, ber graff bon Samijranbota, 3Mego30
SBacca, 3fatljoni bon Sitfon unb SRoberigo $)abatot*.
3n ber 4. gefetfd&afft Ijauptmamt: graff griberi$ bon gitrftenberg ;
unber im: Ijerr £ainrtc§, burggraff inSDietyffen, graff gu §artenftain unb
4. *unber im' wurbe crganjt. 18. [2M. 533*>] ba8 anber gefawaber $at angefctpt tlaiber unb
to§bc<fin toon rottem unb gelcn atli§ unb aud) grojj feberbofaen.
1. 3)rndf*rtft C : ^eter be la (Snetoa.
Digitized by
Google
1530. 319
Ijerr ju ^fotoen, l)err JpanS bon 3tafee"borff/ Urtid^ Sriftoff, tyerr ju
SBofcfobtfc, granfc bom Sfytren unb 2tbam Sjepifefy.
[346a] 3n bet 5. gefelf<$afft ljauptmann: graff ¥$ttlty> bon SWanfcfetb;
unbcr im : graff 3acob bon Sroty, graff SBotffgang bon £)tingen, SBotff *
5 gang bon ^ucfyam, freiljer, SBonabentura bon Sgf unb Ijerr $eter bon
Suna.
3n ber 6. gefetfdjafft tft Ijauptmann getoeffen Ijerr SnbrtS Ungnab,
freiljer ; unbcr itn : 2Betycf Ijart bon $uc$am, Sriftoff unb 3acob SErfid^
feffen bon ©atyurg, ©eroljarbt ©d^inbct unb $an$ Wifipp ©<$ab bon
io 2Rittetbtbra($.
©a* ort, ba man ben fcfyarmtfcel Ijat geljatten, Ijat unb unb oben
am fcfyrandfen geljept, barbur$ fie tyinein unb fyeraus ljaben mieffen
reitten, unb Ijat atnem jebtid^en tail grtejjtoertet berorbnet. bie Ijaben auff
fie tr aufffe<$en geljept unb tm Ijtneinrettten bur$ ben fctyrandfen tnen be*
15 i>ctd^ geben, tote fie fic$ fotten fatten, bte grtegtt>ertcl fiber ba$ gefcfytoaber
be$ margraffen bon Streftot finb getoeffen Ijerr 8otj$ bon Saqueba unb
5K. fwbert, fat. mt. oberofter Ijauptmann fiber bie fyarfctyterer; bte griefc
toertcl be$ anbern tatte finb getoeffen Ijerr 3erg SEritd&fejj unb Ijerr $am*
ri$ bon £oHeto.
2o[346b] (S$ ift ba georbnet toorben, bag bte gefelfctyafft be$ graffen bon
5lgutttar fot fed^ten mit bed fyerrn bon JBouffu gefelfcfyafft ; Ijerr 31jan
SWanricque mtt ben fetnen mtt Ijerr $eter 8afo ; ber graff bon gfirften*
berg mtt Ijerr spcter bon Saqueba; Ijerr (SnbriS Ungnab mtt bem graffen
bon SUtemira; ber graff bon SWanBfelb mtt Ijerr 31jan bon©untygo; ber
25 margraff bon SBitta granca mtt bem margraffen bon Sreftot ate bte ober*
often Ijauptteut betber tail.
g$ ift auc§ gefefet unb berorbnet, bafc ain ieblic$e[r] gefetfdfjafft r>er
6 perfonen, fo fie an fetnem ort burc$ bte [fd&ranfen] toirt eingetauffen
in ben fetbfd&armifeel, [ertaubt fei], ainer ben anbern anjugan nac$ feinem
30 tootgefatten unb mitten, tote in ainem offnen fetbftreit, Ijinben ober bomen,
unber augen ober befetfc , mit bem tyiejj, febet ober bolcfyen, na$ atnef
11. 3>iefer flbfafr fe^lt in 6. 3. 16 u. 17 oerbeffert au* ber 3>rudf^rift C. 20. 3>iefer
Hbfafr unb bie beiben nadjflen lauten in 6 ffirjer : $ife 72 perfonen ber 12 gefelfd&afften baben ire
grie§wartel gefeept, unb tfl toerorbnet gwejt, mit n>el$er .gefelf^afft ain jcblidjtr mit ben feinen
$at foUen fe$ten, unb b.at ain jebli^er gtroalt, ainer ben anbern anjugan roie im trieg: pftijj,
unber augen ober r)inbern>ertia,, mit bem fpie§, febolb, bol^en ober flreitfolben. unb jtnb alfo [in)
bie t>erfd)loffen fdjranden eingeritten, an 2 orten gegen ainanber geritten. unb bat foli^er turnier
2 jiunb gewert, unb b,anb jlrendlicr) ainanber jfigefefet, ju bem erjlen mit ben fpicflen, unb pnb
ir 10 ab ben pferben mit ben fpieffen gerinbt worben , barunber finig gerbinanb aua^ ainer ift
geroeffen, roierool fein mt. bifen au$ au« bem fattel [931. 535»»] gerinbt, ber wiber in ift geweffen. e*
fnb oil ro§ tounb toorben, ba§ menger auff t<\$ 3. ro^ ift tomen. in bifem turnier bat man tool
gefecr)en, werr oormalS im frieg ifl geroeffen.
Digitized by
Google
320 vl1- 2>*e G&rontl toon Siemens ©enber.
jebtictyen tootgefatten , batmit et'bet^offt fig gu etfangen, fo ain jeblu^r
tatt an bcr gait, tenge unb gtBfe gteid&meffige toaffen l?at.
[347*] ©ie $aben ganfe fttendfttcfy unb attoaitfam mit ainanbet gefod£ ten, unb
[ftnb] ire ^>fcrb bef^ebigt tootben, bag it etli<$ auff bad brit rog ftnb t omen.
gu bem crftcn ftnb fie mit ben foieff en auff ainanbet getinbt, ba flnb tr 1 0 at *
ben roffen getinbt, barunber ift finig getbtnanb aud& ainet getoejfen. fein
mt. ljat abet ben au$ aud bem fattet geljept, ber nrtbet in ift ge&effen.
man ljat in bifem fetbftteit toot gefed&en ffinben, n>e(d^er batbor in Jriegen
ift getoeffen. bifet fetbftteit ober fc$atmiftel Ijat 2 ftunb getoetbt.
$>a Ijat man bad anber mat atted ijanbt- unb grog gfc^ufe mit oin- *
anber tauffen abgan. in bifem fd&ieffen Ijat ain tanbdfued&t ain anbern
lanbdfnectyt erfc$offen, nit mit toiflen. bet bid&fenmaiftet ift nit f&rftc^tig
mit bet tabung bet gtofen bidden umgangen, ift betmaffen &on bem
feut bef^ebiget tootben, bag et bed anbetn tags geftorben ift.
3n bem taiftgen jeug ift ain fnab ab bem to§ gefatten. bet ift *cn»
ben toffen gu tob ttetten tootben; ainet aud bifen, bie in bem fetbfe^ar-
mifeet finb getoeffen, ift $ tob gfctytagen tootben; [s47b] ainet ift auff
ainembaumgeftanben unb [Ijat] foficfyem fcfyatmifeet gugefed^en, ber ift fctat
gu tob gef alien, no$ anber me finb bef$ebiget tootben, bad id? Don futfce
toegen audtaufc. »
3n bet 5. ftunb t ift jebetmann ba toibet abgogen. bet finig Ijat ben
faifet unb etticty bit futften unb ite gemad^et gu bem nad&tmat gefaben.
bie finb all an ainet taffet in fotid&et otbnung gefeffen : gfi obetoft an ber
taffet ift gefeffen bet faifet, bet Ijat bie ganfeen taffet Ijinab ffinben fec^en,
unb gfi unbetgoft an bet taffet ift bet finig gefeffen, bet fytt bie ganfcens
taffet ffinben Ijinauff fed^en. gu bet fted^ten bed faifetd ift gefeffen bed
faifetd fd^toeftet SWatia, unb it fyinfibet an bet taffet gu bet gtingen fyutbt
bed faifetd ift gefeffen finig getbinanbud gemad^et; batnad^ bie anbetn.
3n bifem nad^tmatt Ijat man attoeg 12 fctyiften, fobit aucty mand^ettei
effen, mit ainanbet ffitgefeftt K »
4. flnb : im Drig. 4ijt\ 14. ba§ cr be* 2. tag* geftorben ift. 15. ain fdultbub . »ufrr
ben in a aufgefuljrten UnglficHfa'Ucn f>ci§t ti bjer in b no* : margraff (Srenfl von Saben bat tin
ro§ ben fteebjen n>abtn ubel etfcblagen. 24. bjnabfedjen unb mit ainem jeblid>n teben. 25. binauff
lunben fe<$en unb mit ainem jeMidjcn teben. 28. barna$ in [olivet orbnung: carbinal ton
SWinJj, ^et^eg fflilb.alm* Don Sapren gtma^el, b^er^og ^anl von 6a$fen, c^utffltfl, pfal^gitff
Dtb ^minri^# gema^el, margraff 3oad?im, ^utfurft , carbinal Don €a(fcburg. an bem anbetn
ott ber taffel : carbinal oon fiittio). pfaljjgraff ^riberia), ^eijjog 3erg oon 6acr)fen, b>r^og Silbalm
»on 9at)ren, margraff 3erg oon Sronbenburg , pfal^graff Dtb ^ainri^, b>r$og ^ainri^ *t»
©raunfe^weig. 29. man b/it alweg 12 effen mit ainanbet auffgefefct.
1. S)ic9)la^tjcit nmrbe cingenomnten tnft^an6 «ine« gartm^cl^e* gefceng fafl
'tit ainem befonbent bar^u gentac^ten jicrltc^ mit tflniglt^er tapefferrien H6«r»
Digitized by
Google
1530. 321
£arnac$ Ijat man ain banft ge^ept. barju Ijat man icbcrman (auffen
gan jujufectyen. ben etftcn raien Ijat banfet bcr foifer mit ber lingin 9fana,
ben anbem ber Kntg nut Ijerfeog 3Biflja(m$ oonSatyren gemactyet, ben brlften
bcr tyerfeog Don ©actyfen mit ber ^falfegrafftn, Dtty $amrt$$ gemactyel.
5 [348*] barna$ ber margraff, $urfurft, mit graff (SriftoffS &on SBerbenbergS
frauen. barna$ ftnb bie anbem fflrften all nac$ orbnung mit atnem reten
fcereert toorben K bifer banfe $at ftc$ erft ju mitternac^t geenbt. an bifem
banfe Ijat bie lingin Stnna ber Ijerfcogin Don Sktyren unb ber pfalfcgrafftn
ain brund pxafy auff ir beiber Ijar, bag fie fi$ mit ir befefyeren
io (auffen; barauff Ijaben fie getrunden. unb i& morgen« ficty all tret unb
etti$ au$ iren frauenjimern mit inen fiber ben lam (auffen bef$eren ire
fc$5ne fyar,
9Jian Ijat bem Itnig 2 Sfircfen gefangen gen 2lug$)>urg prad^t, ftnb,
nit toot oerl^iet, bet ber na$t au$ bem tljuren lomen unb an ber ftatmaur
i5teittern angeteint, [ftnb] fiber bie maur ausfomen unb toiber irem fanbt
jujogen.
$)e« lings, fingin SWarta, fflrften, ebet unb burgern beljenbt tauffenbe
vofc Ijaben urn 9 ftainet gerinbt. l?er 3eronimu$ gugger Ijat ba$ erft ge»
tounen, pfaffcgraff Otty $ainric$ ba« anber.
20 'Den erfcbif<$off Don S3ln Ijaben $te bie ftranfeofen anlomen, ift am
9. septembris §imoeg!jogen. fein tfyontyrobft ift Ijie an ber rotten rur
geftorben, unb fein tljombectyant auff bem toeg Ijinab geftorben2.
1. (81. 537»] 92ac^ bem nadjtmal &at man ba ain banfc ge^ept mit bet fingin unb 2 furftinen unb
70 jundfrauen aui ben frauenjimern. ben erflen raien \fat banfct bet faifet mit finig fterbinanbu*
gemadbel, unb tat im mit prinneben faeflen borbanfet bet Aurfiirft von ©ranbenburg, b^rfreg
2Bilt>alm con ©aijren, margraff 3erg ben Branbenburg unb fcerfrog *lbred?t »on Wedjelburg. el
pnb funft anbet oil furflen unb ijerrn unb oil gemein* oolcf ju bem banfc fomen. ben 2. banb
b.at ber fing banfct mit tyerfrog fflilbalm* »cn ©abren gema^el ; im fcaben oorbanfct b/tfceg Sub*
wig ocn Barren, bcr^cg £ainrid> t>on iBraunfdjwig unb bie 2 jungen farjjog toon 6ad)fen, fcerjjcg
£anfen unb 3«flcn fuw- [$!• WW*] ben 3. raien bat ge^ept ber ^urfuTji t>on €adjfen mit pfalfr*
graft Dtb ^ainricb.1 gema^el. ben 4. raien margraff 3oac^im mit graff drifloff von iEBerbenberg
ftauen; barnat^ bie anber furflcn. umb (bie] 11. jlunb in ber nact)t ^at ber banfe ain enb geljept.
fing fterbinanbui gema<^el bat an bifem banfe f>er^og ©illjalmS unb pfatygraf? Dtb. ^»ainrid^# ge*
maAd ain brunef ptadjt auff ire ftontn, Iange ban, e* abjfifd^eren, bal baben fie morgen^ alle
I trti tban mitfampt etlicben aui iren frauenjimern. 17. ba bat b^err 3. Rugger* rc§ bad erfi unb
bofi gerounen unb pfalfegraff Dtb ^ainricr)# bad anber. e* finb ,au^ bie fyuren urn ain parent*
thi) gelauffen. e* baben audj 15 man urn ain rud? gelauffen, bal bat ain baur geiounen.
22. Diefer «bfa^ feblt in b.
fftxiQt gctocfen, unb an ainer fangcu tafel gen toorben.' SCItcr 2)tud C.
[nadf xotl]6ftx ntanier) gc[e(fcn gu 1. (Stngefyctten in bcr angejogenen
foUcm a&cntmal fetn gu jcbcm gang brci S)rudf^rift C.
auff fab bcr frcig, btc bann coflltc^ unb, 2. ©<$irrota($cr @. 268; bama<$
wic jucrmeffen, toot jugcric^t getocfen, tocrlicg ber ^urfilrfl ^on R'6in bie @tabt
terorbnet unb gmainui^ jtoetf tyaufct* ant9.@e<)t. *untb brei u^r na<$ nttttage'.
fi(6er auffer^atb ber beieffen auffgetra^ — @ein 3>onn>ro»>fl rcav ©raf Hermann
Ctabtf^ronifen XXIIL 21
Digitized by
Google
322 VII. 2)ie (%onif toon Siemens @enber.
[34sb] 5)er bifctyoff bon SWacebonia l)at in namen atlet ftenbc jfi Unget
Don bcm laifet unb anbcm ftenbcn be$ to. teic$$ tt>tbcr bie Sflrcfen urn
fyitf angertcfft 1/ unb ift neben im gcftanben gtaff WicotauS bon S^utocjfy.
bifen ift am gnebige anbtoutt geben tootben.
m?n. ®cr fatfa $al 8ef$afft ' Satfuffcrftrc^cn auff fant gtancifen tag 5
mit bet Sutljetei auSjStaumen, unb [man] Ijat an fant gtancifen tag
ba$ ampt gefungen2; batbei tft bet ftntg getoeffen, unb Ijat bet
fatfer aucfy batbet toeHen fein, abet butc$ etttcfye jufefltge gefefyefft tft et
geljinbett tootben. nac$ bent ampt, ate bet ftntg fyintoegf tft lomen, ate
man bie fttel unb feffel bet 8utljetifc$en a\x$ bet Rtcfyen %at ttagen unb 10
auff am Ijauffen getegt, ba tft am aufftut toetben. am jtmetman bon
3lug«ptttg Ijat in bet Ittd^en am ©panioten in ba$ maul gefctytagen, unb
©i$ ©aut, ain gotbfcfymib, Ijat atn ©panioten tpunbt gefctylagen. toa bet
ftatbogt mit fetnen fne^ten nit n>et batju fomen, fo toeten it bit urn*
fomen; bet fc$lo& bie ftt^en ju. 15
wei.92. [349*] SDcr fatfer $at am tat bon Stugtyutg fiit fein mt. gefobett3, bie
l)aben nun ettid^ bet rfit jit feinet fai. mt. gefctyidt. ben Ijat bet faifet it
btieff unb figel ftitgetegt4 unb fie geftagt, ob fie e$ lennen. batauff
Ijaben bie gefanbten aine$ tats geanbtamtt : l\aV faifet: lffapt it e« ge*
fatten?' jfi bem etften Ijaben fie gefctynrigen; batnacty Ijaben fie geanbt*2o
tmttt: 'toit Ijaben alien bleifc anfttt/ faifet: lm$ bleifc it Ijapt anfStt,
ba« tpiffen tpit moll, nrift it, toa* batju geljiJtte, toan ainet btieff unb
figel nit tyett? mit toctfen ben atten, toaten, ctiftenticfyen glauben fatten
4. [931. 538*>] «n fant 3eronimu« tag (30. Sept.) ift fcert Sabttlau* »on SW., bifdjeff ju ffiaibein
u. gtaff 9CtcIaufe Don Jljuro^ oon ber ungerifaen ^erm toegen unb bet ©inben fiit ben faifet u.
ftenbe fomen k. 5. Differ Hbfajj fe^lt in 6. 19. ja : *»ir funncn e* mV. 23. ben
alten, toaten glauben.
toon ftenenar, fein 2)ombe<$ant ©raf (bet ©eiftlufcen in HuaSfcurg) fein. 2>te
#einrt<$ fteng toon $fauen. 2)e8 2Cb» . in 9lcbe ftetyenbe S3arftt6er!ir^e tear ton
fctyetbciiS beg erfleren in 2faa8fcurg, be« bent SSer^agtepen ber fteuerer, v>on 9Rt*
te^teren anf bem #etmtt>ege tp bci ©en» 4ael better, feit me^>reren Sa^ten ent*
berf$on@.257,6.7. gelegentttc^ ber^tnf- njei^t, tbre ©itber nnb ^tttarc grSgten*
5Wnng be« ©efotge« be« (grjBtfc^ofg gc* tyeilS jerflb'rt toorben. (Sine fe^r anfc$au« •
bac^t. tt^e ©^itberung bed im Xejcte etjS^ten
1. @. ben Xiki, nnter bem bie toon ®organae« gnbetflc^ in einet bem«Rilra«
Ladislaus de Macedonia, Episcopus ber^ct ©ef..»er toom 5. Oft. angeffigten
Varadiensis, ser. principis Ferdinandi ©eiffinft bejj I ©teron^mufi ©aum^artner,
etc. consiliarius, orator Hungariae, porP- r*f. H ©. 3v" »nm;7» etne an*
pridie Calend. Octobr. 1530 ae&attene ^«« ^« ©*trrma^er @. 335.
&ebe im 2)mcf erf^ien, &et3atf I ©. 104. 3. »gl. i?eim ©. 208.
2. ©iefet mt fottte ben STnfang ber m 4 SBaW^etntt* toom 29. ®e^)t.
im toortSufigen 9lei*«tag«aBf*ieb toom *8l- *etm ©. 205.
22. @e^)t. anfigef^toc^enen 9lepituierung
Digitized by
Google
1530. 323
unb Ijanbtljaben, unb gebt un$ anbtamrt, n>a$ mainung ir bo$ feien.
toenb tr unfer gepott geleben obet nit?* bo tyaben fie fid^ barauff ju
bebincfen unb an ainen fcBligen rat ju bringen bid morgen ain bebadjt
unb bttatton bcgcrt. bcr ift in jitgeben toorben.
5 £)iefelbige na$t ift am rat fester bid ju bent tag iibewactyt in bent91*1- 92-
rat gefeffen unb [Ijat] am morgen ben grofen rat ju ainanber beriefft unb
ju fant $eter atn ampt lauffen fingen, barbei nacty after getoonljait ain
ganger rat ift gefeffen.
$)a ift ber f tngin 3Raria caftan 1 ju ainent bed rate gangen unb foat] *d- 92
ioin gefragt, ti>ie tang e$ fct, bag er nit barber bei ainer mefc fei getoeffen
ober bad tyoctytorirbig facrament Ijab gefectyen. Ijat er geanbtourt: 'in
6 jaren nit/
[349b] 3Un rat Ijat bem laifer gu anbtourt geben : fie toeflen alien gebotten *eI- 92-
feiner !ai. ntt. geljorfam fein.
ts 35arnac$ Ijat ain rat gepotten atten unb iebticfyen burgern, arnten »*». 92-
unb reictyen, toan man an bie fturmgtcggen fcfylag (T^anbt bad att aerpott
aufftljan), bag ain jebti^er feinem fttuptmann gulauff , ba toerbe ain
jebti^er Ijatmlt^en befd^etb finben 2.
£)er faifer Ijat afler reic$ftat gefanbten ffir fein mt. erfobert unbWeI-92-
20 inen berlfinbt, er mett Ijaben, bag fie ir teben fteren na$ bem aften,
toaren, aiftenlid^en gtauben, tone ir borfarer getljan Ijaben, unb inen
burc$ bie Ijailige gfctyrifft ben atten gtauben iiberfliffig betoert. foment
fyaben bie bon ©trajjburg, Softenfc, 2Kemmingen unb Sinbatt) 3, 3^8*
2. *a,ebt un8 anbtnmrt, »ad maiming it feien, oh ir unferm gepot roeflen geljorfam fein'. 7. ain
ampt von tern ^ailigen aaift. 14. barnact) feat ain rat bem faifer ju anbtrourbt geben : fte
wellen in aUem feiner tai. mt. gcb.orfam leijten unb noitlcn tljon, fo t>il in migHd> fei, unb feat
ain lengere jeit begert, ft$ ju bebtnden unb rat jufcfelagcn, bad ift inen toernnlgt roorben. 'unb
feaben ju 5 malen ben gtofen rat toerfamlet. 17. fo foUen fte au$ iren feaufcrn, ain jebli^er in
feinem fearnifd? unb roerr ju feinem feauptman mit ail jugan ic. 19. liefer unb ber folgenbc
fcbfafr fe^len in 6.
1. Sofymtt $enfet. bert, toobei tynen cine SBtbertegung
2. 3n emer 33eif($rift au bentftiirnb. biefer <S#rift toorgetefen unb bie Witty
©ef.4Ber. bom 13. Oft. toirb beric^tet, nnng toorgetyatten tonrbe, ton tyren
bag bag im £e$te ertoS^nte ©ebot £ag« 3ntbiimern abgulaffen, ttjtbrtgenfattg
border, alfo am 12. ©It. etgangen fei. ber faifer gegen fie einfd)reiten miiffe.
L. c. @. 403 Imn. ©gl.oben®. 298,1. 2)ie i^nen anfangg tooreut^altene Ob*
3. 3)ic toicr ©ta'bte ©tragbuvg, 2Rem* fd^rtft biefer SBiberlegung wurbe tynen
mtngen, (Sonfianj unb Sinbau, bigger gegen (Snbe bed 9iet^«tage8 bo<$ no$
in ber2lbenbma^(«frageatt)inglif4^tten gett)S^rt, »orauf bann bie SSierfia'bte
eine eigene Gonfeffion, bie fog. Setra* tm ©ommer 1531 erne S3ert^>eibigung
^otitana (toon SSucer unb (Sa^ito toerfagt) berfelben erfc^einen (iegen. ^eim 1. c.
am 9. SuU eingereic^t. (©. ben ©tragb. @. 226. — 2)a§ ba« SBefenntnig ber
©ef.«33er. toom 12. 3uli 6.469.) 3fat ©ierfia'bte toor bem faifer toerlefen »>or«
25.0ft. toutben fte toor ben faifer erf or* ben fei, eqa'fyft nur (So^Ia'ufi, de actis
21*
Digitized by
Google
324 VII. 2>ie <5$rontt v>ott (£Iemen« ©enber.
. lianer, att ttriberftrept unb toiberfoctyten, unb [ift] am !efterif$ libel bem fau
i4.Dft.fer, ire$ gtaubenS inljatt, fiberanbtourt toorben. an fantEafijtuS tog $ai
man folios fefeerifcty (ibet, uberanbtourt, bertefen offenti$, unb Ijafcen bie
[tat barauff begert bie anbtourt bcr artulet, fo men fat. mt. $at bertefen
lauffen. ba$ tyat bcr faifcr nit toellen tljon, funber bafc feinem manbote
getebt, be$ toot in bcr Ijailige gfctyrifft gegrfinbt fet. toa fie abcr feraem
manbat gefyorfam [>5oa] fein toetten, met fein mt. e$ incn mittattfen; ba*
rauff am anbtmurbt begert. ba Ijaben fie geanbtiourt, fie feien noc£ nit al
bebacfyt, ain anbttourbt ju geben K ba f)at ber faifer gefragt, toetc^e bife
ftfit feien, bie auff bie anbttourbt nit bebac^t feien. l?at be$ bifc$off$ ten.,
EBten canftter gefagt, ber ben ftaten bad toort tyat ttyan: bie ftfit 2tug$-
purg, Utm, grandfurt unb §att. barab fic$ ber faifer grog fcerounbett
Ijat unb gefctyafft, bafc fie be$ anbern tags anbtumrbt geben.
»et. 93. Stuff bifen tag ift Ijie ber ganft grof* rat ju ainanber berfamtet toor*
ben. ba fie fic$ bann auff bifen tag [ju] Iain anbtourt funben enf($fieffeu, »
fyaben fie ain tengeren terminum begert, ber ift inen aucfy jugeben toor
ben. in mitter jeit %at ber faifer Don ben anbern 3 ftfiten bie anbtourt
begert. 5Dtc $aben ju anbtourt geben, fie feien nun fanbtbotten; fo bie
bon 2tug$purg, at! bei ainanber im rat aerfamfet, no$ fain anbtourt
funben geben, bit minber fie, fo fie nit Dotfomen getoatt Ijettcn, inrt*
mieften e$ iren tyern jufd^reiben unb fic$ bei inen erfunben, teas fie fetner
f . mt. ju anbtomrt fotten geben. [35ob] bie bon 2tug$j>urg $aBen ju
28. ott. 5 matt ben grofen rat berfamtet unb jutefct an fant ©tymon unb Sufca*
23. [931. 540*1 %n fant 6pm en unb 3uba# tag &at ain tat W bem faifer bie anbtwurt gt^ca.
n>iber ba# jfifagen, ba& fie die jartag unb prinnebe amplen unb betglei^en bing nit wifcn oaf*-
ri<fcten , funber foH<$ gefallen gelt roSlten fc in ben gemeinen fedel ber annen U gen unb ma
' gctted wilien geben. in anbern fa$en abet roolten fe fl$ erjeigen, barab faif. mt. tcxtxU gc
fallen tragen.
et Bcripti8 Lutheri ©. 216; in ben terer 3nfrructionen um ©ebenfjett an<
©tragbnrger ©ef.»©er. finbet fi$ felne ^alten. gftt Hugsfcurg t$at btc« bcr
<Sr»tyttung einet Skrlefung. <Sonbtcu« §an« $agg «iw Bnfc&uua,
1. 2lm 13. ©ft. »at ber attgememe bag ber Krtifel fo toil toSren, bie fte to
9fct$«taa8a&fc$ieb ben altglSubig ge« ber (Sit unb fo Balb ntd^t bebenfen
fmnten ©tSnben toerfiinbet toorben. %m tSnnten'. 2)en SluggBnrgem tourbc nun
14. tourbe er ben @t8bten gefonbett ter« toorger)atten 'bag fte bo$ ^te ttfiren1 unb
lefen, am 15. traten fie toegen i^rer bem* beg$atB raf* ju etnen Sntfr^Ing fonunen
fefben gegeniifcer einaune^menben 4pat» Mnnten. @*Ue6ti^ tourbe i&ncnjcboc&fcic
tung in ©eratr)ung unb ttmrben noc^ erbetene ©ebenfgeit gugepanben. ©.ben
am glet^en Xage, e^efieju einent^c- ftittn&eraer ©ef.»8er. t>om 16. Oft.
fultat ae(ommenr toor bie ©ta'nbe citiert. €5. 406 ff . U6er bie fctyoiertge ?age be«
3)er »fttif$e dangler erflfirte, bag 18 SlugfiBurger ftafyt*, ber einerfeitg ben
©ta'bte gur fofortigen Snna^me be« 8fc* <gemeinenSWann,f anbererfeitfi ben fiaifet
fcr)iebe« Bereit feien, ttja'^renb Ulm, granf* ju fc^euen ^atte, f . ben 9Nlrnfc. ©ef.«©er.
furt unb $aU bis gum @tntreffen toei* fcom 14. Oft. @. 405.
Digit!
zed by G00gle
1530.
325
tag bem faifer ju anbtumrt geben (bcr nectyften anbtourt ganfe tmber), toa$
fte tyaben eingenomen ben gaifttictyen, ba$ toetten fie nit toiberleren — bte
iartag toibcr auffricfyten, ampten unb lerfcen prinnen — funber tootten
fotid^S gett in ben gemeinen f ecf et aerorbnen , ormen leutten ju geben.
5 in anbem factyen aber tootten fie ji<$ erjeigen unb fatten, barab fein !atf .
mt. folt ain tootgefatten l)aben K fettle anbtamrt fyaben aud^ geben bie
ftat Utet unb grandfurt. bie 3ti>ingtifc$en ftat finb auff ir mainung
pttben. Sternberg, SBetyffenburg, SReitttngen auff ber 8utljerifc$en furften
confeffion. £att Ijat fic$ in be$ faifer* toiflen ergeben unb fyat ntit ben
loftaten be$ atten gtaubenS jugefagt2.
[351*] SCuff bif en tag Ijaben bie furften atteinain tat geljatten jfi bent 2#tm ow. 93.
im captteL
2tn fant Stijabetlj tag, an atnem fampftag, in ber 3. ftunb nac$ Jj(«j».
mittag ift ber faifer , linig, $urfurften, furften unb atle ftenb auff ba$
is SRatljauS f omen, ba Ijat man offenlicty in ir afler gegentoirtigfait 80 ptet*
ter, atteS toa$ in bifem reicfystag ge^anblet unb befctytoffen ift toorben,
bertefen3, bag jebermann fot leben nacty bem atten glauben unb praucfy
bt$ auff finftigS conciti, bed fol in 6 menaten offenftcty aerffinfct unb
1. 2fot 21. unb 22. Oft. erfutye
bcr Slaty ben faifer neuerbingS um2faf*
f<$ub ber (Sntf($eibuug (ftiirnb . ©ef .*23er.
toom 23.0ft ftr. 930 @. 416), jebo$
toergebluty. 9Ra<$ no<$maliger SBerattyung
am 23. Oft. (ebenba) unb noctymaUger
2tuftorberung bon ©eite be$ flaiferS, auf
ben eriJffneten $bfc$teb ju anttoorten
(ftiirnb. @ef.»©er. t>om 28. Oft., 9fa.
931 <§. 422), gab ber ffiaty ant 26. Oft.
bur$ bie tier Siirgermeifter, an tyrer
@#fee Ulric^ ffietylinger ben <Sntf($tu&
funb : toeil biefe$ ein $anbel, ber unfem
tyeiligen ©tauben unb bie ©etoiffen ber
9Renf<$en befonget, unb ber 8bf<$ieb
be«$atb ganj befatoerlicfc gepettt ware,
fflnnten unb molten fte fcenfefben gar
nid&t annetymen. @. ben ftiirnb. ©ef.*
SBer. toom 27. Oft. ftr. 931 @. 422;
ben granffurter ©ef.*23er.bom 26. Oft. Bet
©ctyirrmadjer ©. 446 ; bie Sangemnantel*
fd^e ®&ronif ©(. 154»; bie Sfotttort fetbft
bet ©<$irrma($er @. 448) ; am 28. Oft.
nmrbe bte ©tabt no<$ etnmaf borgefor*
bert,otyne ins Sanfen gebra^t ju toerben,
ebenfo am 12. 9^ov>. ((SiJlepin IV @. 99 ;
Sat* XVI @. 1887; Annal. eccles.
XX 6. 591; gMemann, Urf.^SB. II
©. 825; ©d^irrma^er @.343 mit «nm.
29). «m 16. Wob. Pel in btefer @a*e
ba« tefete SBort («nttrnb. ©ef.»©er. *>om
19. ^o». 9^r. 942 ©. 442; to, @^tt).
9lef.*©ef^. @. 223). 3um ©anjen ift
bte Sangenmantelf^e S^ronif gu terglet*
<$en , bte ^ier bte anberen Ouetten er*
ga'njt unb berei^ert, namentli^ bur^
me^rere n>td^tige $te$er ge^iirenbe @(^rtft»
ftiicfe; bte ettoa« toertoorrenen Ingaben
©enberd berid^ttgen ft^ baraud toon
felbfl.
2. S3on ben ©tabten, bie (auger
HugSburg) urn SBebenfgett toegen 2ln»
na^me bed 3Cbf^tebe6 gebeten fatten, er*
ftarte fic^ granffurt am 30. Oft. , Ulm
am 8. ftofc. in able^nenbem @inne ; bie
©tabt $atl erftaite am 4. 9£o&. beim
@^eierf(|en Slbfcfyieb bteiben ju toollen.
«eim 1. c. 6. 218, 221; @<$krma$er
@. 452 ff., 455 ff., 457 ff.
3. @. fiber bie $erfefung be« aHge«
metnen ^eic^stagdabf^iebed am 19.5Roto.
ben Wiimberger ©ef.^er. toom 21. Wo\>.
9h. 943 ©. 442; ben ©eri^t bei giJrfte*
mann, Urf.^SB. H ©. 839. 841 ; @^irr»
matter @. 333; S93at(* XVI @. 1924.
Digitized by
Google
326 VII. 2)ie <E$rontf Don <£(emene ©enber.
au$gfc$riben merben unb im nac^DoIgenben jar barnacfy gefyriten toerben,
unb bafc atted, toa$ ben ctBftern, gcfttfftcn unb Krd^en genomen ift ©or*
ben, Briber fot geben unb eingeanbtourt toerben, unb [bog man] afle mtnc$,
pfaffen unb ctofterfrauen, bie ftc$ Derljeirot Ijaben, attentljatb auStreib unb
Derjiag x, unb bag man in bent to. reicfc allentljatb am gemetnen frib Ijatt*
unb fainer ben anbern uberjiecty , funber, ti>a$ fpenn unb trrigfait ffir*
fallen, mit rec$t austrag, bamit man baSber ftatttd^er am frieg toiber
ben Sairden fieren mig; unb ftnb etticty artidel toiber bie fauffteut gefefct,
aucfy toa$ man fur [35ib] ain gutte pollicei folt fatten2.
©oli$$ atte$ jit Ijanbtljaben ftnb j3 bifen furften, bie in bem earner* i»
fricfyt Derorbnent ftnb }u ftfeen ,' 24 bapfer mann ertoett toorben , toetc&en
ir ieblid^em aQe iar ju fotb geben fot toerben 500 ft unb alien gtoalt
fyaben, bie flbertretter mit aucfyt ober anberer Derbienter ftraff ju ftraffen
ober Derfcfyaff en , fte mit fySrSfrafft jS uberjiectyen , unb alien gttbem fce$
xo. rei#$ auffbietten 3. w
SCUe bife orbnung bifeS rei$$tag$ ju 9fog$purg Ijat befiglet ber laifer,
an aflcr ctyurffirften ftabt ber erfcbif^off Don SWenfc unb margraff 3oa$im,
$urffirft4, an atter bifdjoff ftabt [ber] carbinat Don ©alfeburgunb bifctyoff
Don ©traSburg , an atter furften ftabt Ijerfeog ffiittjalm Don ©atyren unb
Ijerfcog ^ainrid^, ber Jung, Don ©raunfetytoeig, an aflcr pretaten ftabt ber»
abbt »on ffieingarten unb boctor Sorenfc ©ttbljem5, an atter reid^ftSt
unb freiftat ftabt bie ftat ffierb6 am 19. tag novembris. na$ folt<$em
finb bie ffirften, botfetyafften unb atte ftenb auffproc$en unb jfi afogtyurg
Don bem reic$$tag abjogen.
9. (I ftnb audj ci( artirfel wiber bie fauffleut gemadjt worben, [unb] trie man ain gutte poQicti
fpl auffri^tcn u. gemelnen nufr erfalten. 11. 24 camerriefcter ju Speier »erorbnet toorben.
13. mit reefy bet tatf. a$t ober mit bem f$»ert jc. 15. u. twlcfar auff erfobernng bie
anjall feine# friegloolcf nit fcfydt, mit bemfelben fpl au$ bermaffen gefomblet wetben. 16. ben
brieff bifer orbnung unb jtatuten ic.
1. @. ben ffiei<$«tag«abf($ieb in ber toegen ber ®raffen, Don benen et @e-
'Vltutn u. fcottft. ©atnmlung' jc. II toaltfytt.
©. 306 ff. 6. S)te ©eflegetung im tauten bet
2. @. 'mm. tatf. Way Orbnung ®*Sbte ^tte ber ©tabt Sfogsburg juge.
u. Wt\. guter ?ottcev :c.' ebettba ©.332 ff., Wrt ; an ©telle berfelbm trat ba« ge^cr.
bie 'etltc^ HrttM totber bie fauffleut' fame ©onauttgrtj : 2Bir ©flrgetntctfler
@# 337. unb ffiaty ber ©tabt 3)onatt)erb tocn unfer
3. <3. ebenba®. 417 ff. URb Don ber grey- unb ffiet<$«*@tabt
U bit Unter^tiften «be„ba 5^'Wi»BK"S5Sr5S:
' .. m . «** «« . neben anberen ©tSbten fetne eiaeue 53ro*
it c5, fj??19' ?*l*u ^^n9arten' ton te(tatton«. unb «ty>dbtionWttft gegen
Unfer felBp unb ber ^ralaten toegen. feen ?Tbfd)ieb. Mm @. 223.
Digitized by
Google
1530. 327
[352a] 9fa font Siemens tag ift ber faifer, finis unb bie jioo lingin Jjte in 23. k*.
ber 10. ftunb ^intocgfgcrittcu J. ber Rnig $at angeljept ain fctytoarfe
famatin tod unb ain Mains gutbinS fetyetin am IjatS unb ffat ben 2
Itngin baS glatt geben bis fur baS 9?ottljor, ba tyaben fte ft$ afle 3 Don
satnanber gefc^etben: lingin STOaria ift gen 3U$an auff £)fterreic$ ju*
jogen2, Itngin Stnna gen SanbSperg auff 3nSbrugI ju, linig gerbinan*
bus ift ju bem ®eginger tljor toiber in bie ftat auff ben gron&off geritten.
ba ift ber laifer auS feinem gemacfy gangen g(ei$ in ainem foti<$en flaib,
»ie er baS erft mall in bie ftat ift geritten 3, unb ift auff fein pferb ge*
10 feffen unb mit bem tinig aus ber ftat jogen auff $atybetberg i&, fyat ain
jpijjrut in ber Ijaubt gepert.
SBeil ber reictystag ift Ijie getoeffen, ift ain ratlin beS burgermaifters
3erontmuS Smtyoff IjauS j& rat gefeffen, baS frid^t auff ber beden junft*
IjauSftuben.
15 3m ganfeen teutfd&en lanbt ift ain grofe tljeure unb hunger getoeffen.
3u BugSpurg ftnb bife nad^gef^ribne bing auff bem rei#Stag in
foltcfcem lauff gemeffen4: [352*] leren 1 fc^aff um 5fl, roglen 1 fcfyaff
4 fl, gerften 1 fd^aff 3 fl 45 A, $aber 1 fcfaff 3 fl 18 X
8Kn falfcfd^eib urn 1 fl 15 creufcer, ain pfunbt mttc$fc$matfe 14 \,
20 ain pfunbt unftlittlerfeen 10 A, ain pfunb tuflaifcty 4 A, ain pfunbt
o$fenflaifc$ 5 \, ain pfunbt f$tt>einin fCaifd^ 5 A, lalbflaifd^ unb f$affe*
ffoifcty Ijat man nit auSgetoegen, funber nac$ augen fcerfaufft; ain [fciertail]
lalb urn 1 fl 15 creufcer, minber unb me, urn ain lamps biertait 20 ober
25 ober 30 creufeer ; baS ops alleS mas faft tijeur, ain apfel um 1 A.
25 SXin lappanen um 40 ober 50 creufeer ober um 1 fl, ain tyennen
um 10 unb 12 creflfeer, ain rep^on 1 fl, ain fafan 64 creufeer, ain
framatboget 4 creufter, ain ganS 20 creufeer, ain anbtbogel 10 creufeer,
1. ®anj fuq in b. 14. £tefer ttbfafj fe< in b. 16. 3n b flnben fi# folgenbe ttbwei^ungen :
ain fdjaff foren umb 5 fl , ain faaff gtrflen um 3 fl unb 45 b., ain fdjaff bab« um 3 fl
unb 18 b., ain Butlina, f$6n mel umb 40 b., ain eietling ungettinblet erbi* um 40 b., ain eierlina,
fletrinblct gerjhn umb 40 b., ain totaling pffffetmd umb 36 b., ain toietlina, bit* umb 18 emifctt'
aUti op% ift tbeurt flcmeft. 23. umb ain triettail faaffifa 20 unb 30 creujjer. 25. ain
lappamteit 40/ 50 obei 60 creujjet.
1. »gl. bte SBeiffen^oiner $ift. 2Beiffen$orn, too fie bag jtoette SRacfct*
@. 168. lager auff*lugen. ©etffen&orner $ifl.
2. (Bit fam am 26. ftoto. ton Hngs* ©.168.
burg fcr in 9fcgen«fcutg an. 2con$. 4. Cg(. Seon^arb Sibntatm in @t«
SBibmann 1. c. 6. 101, 13. (J^ton. XV ©. 99, 18 ; Bnbrea* SertfA
3. ete !amen am glei^en Xage no^ Bet 3Rone 1. c. II ©. 55; gribolin ^ff
nad^ 3ettinjen, too fie iifcer ^t Mie* in ben S3a8(er (S^ron. I ©. 111. 32.
bat, nnb rtttcn am nSc^pen Sage na^
Digitized by
Google
328 VII. 2)te (S^ront! fcon (Siemens ©ettbet.
am tfad) 1 ft, am troftet 10 A, am tercty 7 A, am ampfet 10 A, atn
toactytet 10 A, am na^tgatt 8 \, am l)ec$er 7 X [352*] am tauter
8 X, atn francfy 30 creufcer, atn ftorg 30 creufeer, am gfctyioan 2 fl, btc
ftainen beget alt in faft grofem gett.
2tm ncu getegt at 2 creufcer, am att gctegt at 1 creufeer. 5
2Un $af$ 48 creufeer , atn reefy 3 ober 4 ft , am ljir« 5 ft ober mer,
atn gem$ 2 ober 3 ft, ain pfunb f($toemifc$ tirityrebt 10 A, am Brat*
tourft urn 3 A.
9Un ftaffter btnne fyotfc 1 ft, Btrde Ijotfc 1 ft 10 creufeer, Bfictyin Ijotfc
2 ft, aicfytn fyotft 2 ft 1. 10
3tin aimer Sftedertoein 28 §, SReintoein 33 j$, Stfafer 34 §, grancfen*
toein 35 fc ; bie anbern gutten toetn fiBerauS faft tfyeur 2, ain mafc bier
bon Severn, ©ad^fen ober ©cfytoaBacty 16 A.
gifefy ain pfunbt: [352b] fettnting 1 pfunbt 24 creufcer, att 15
creufcer, foremen 15 creufcer, fyecfyt 10 creufeer, Barmen 8, 9 ober Ids
creufcer, farpfen 6 creufeer, orfen 8 creufcer, atat 6 creufcer, Bremen 9 h\,
efefytaety 15 fr., rotten 10 fr. , Bacfyftfcfy 8 fr. , toaler 10 fr., nafen 5 fr.,
fcfytein 5 fr. , Berftcfy 6 fr. ; ain ma% grunbten 34 fr. , ain mag fengtcn
55 fr., ain ma§ gruppen 15 fr., ain mafc pfrtQen 12 fr,, ain ma§ mifc§*
ling 10 fr., fto<ffif<ty, platet$tac$, fyering unb bergeleictyen tob fifcty and 20
freraben tanben ftnb fiBerau* tfyeur getoeffen; ain pfnnbt frep$ nm 6
creufeer : ba$ [Ijat] ber fobomit ©igmunb SBetfer 3 im reicfystag auffpractyt;
barbor fyat man fie nacty bem Diertait berfaufft4.
[353*] Anno domini 1531 Ijat man fyie nacty ber trei Ijaitigen finig tag,
fo man ben rat Befefet, 8 erBar mann bed atten glauBenS au$ bem rat25
aBgefefct unb anber an ir ftabt, bed neuen gtauBend, ertoett,
Slntfyoni JBimet, at* er ju Burgermaifter ertoett ift toorben, 8 tag
barnacfy , aid ficty er in feiner ftuBen fyat angetegt in rat ju gan unb ift
I. urn 1 pfauf>en 1 fl. 3. urn 1 franefcen V2 fl. um 1 fcfyroanen fl. 4. bie tlainen
»6gel, ftngen, ftiglifc, rotcb^opfen, maifen, flown, grafjmucfen, bad^flel^en # grenfred^t, fanepfen,
fpafcen unb anber fcogel ftnb in grofem gelt gen>cffen. 5. ain neu gelegtS ai urn 7 b. 7. ain
gemfen urn 3 unb 4 fl. 9. btniS falfc. bircfin ^olfc 1 fl 20 creufrer. 11. flftyeinwein 34 %.
II. (Slfaffer 32 §. 13. ain mafj Bemifcr) unb ©adtffcrj bier urn 18 b. 14. DiefeS OJerjeid?^
ni| ift, abgefetyen »on ber Drtyograptyie, a^nlt$ bem in a. 22. ain toiertail frepS umb 6 creufcer.
22. 2>iefer Hbfafc fe< in 6. 26. unb lutyerifa an ir ftabt ertoelt. 27. al* er toiberum jft
bem ampt wa* erroelt roorben unb in fein fnedjt etnneftlet.
1. SSgt. Tlanli6)9 Scroti. S3t. 289». 4. 3tt ber Chronographia SBb. XI
2.©. SBibtnawtS (S^ron. 1. c. 81. 381* ifl nocj Bcigcf 5gt : Pro qua re
©. 1 00, 23. digne a posteris est laudandus et per-
3. ©. iifcer i^n oben ©. 214ff. unb petua memoria celebrandus.
untctt @. 334, 27.
Digitized by
Google
1531. 329
ganfc gefunb nnb frefic$ getoeffen, ift cr ntbergefaflen in ber ftfifeen ! unb nit
me gefagt[ate] : 'o bit mfitter gotten fomm mir ju Ijttf ! ' ift atfo gcd^tingcn
t>erfc$tben. Ijat na$ im &it gut* oertauffen, bann er ift am reiser lauff*
monn getoeffen unb gectytingen ouffgangen. $at Iain fun geljapt, funber nur
5 2 to$tern. $at na$ im fcertauffen 500 centner mi($f$ma(fe ju atgen*
nufe 2, $at barmit toeflen ain aufffd^tag madden, im ju getegner jett, tote-
toot jfi berfetten jcit 1 pfunbt gait 14 A. na$ feinem tob ift bad fc^matfc
alfo pindfet unb fd^medfet toorben, bafc e$ fain ntenf# nit me tyat Iftnben
praud^en no<$ nieffen unb e$ ben fd^flftem unb fattero gfi toagen fmirben
lojfi lauffen mieffen ge&en, 1 pfunbt urn 2 A. barnacty ift ain fottc^er
grofer, b8fer gftandf gangen , bag in Iain menfety nit tyat lunben teiben,
bag man bit centner fctymatfe in 8e<$ tyat mieffen fd^ibten. ber SBbmet tyat
bad fctymatfc nit toeflen bettauffen, e$ gelt bann 1 fib. 20 A.
[353b] Sim afftermontag barna<$ ift ber Render 3 tyte nibergefatfen unb i?. s™.
is gestagen geftorben.
3n bifer tou<$en ift ain funger iunglin ntbergefaflen unb geftorben.
3n bifer tou<$en ift jum S^fim ain ftutotuber^ ntbergefaflen unb ge$*
lingen geftorben.
3n bifer tou<$en ftnb im ©pttat tyte etti<$ perfon gec^ltngen ge*
20 ftorben.
3n bifer touc^en ftnb 2 mann in ber 2Berta<$ ertrundfen.
Set Slugtyurg im ai<$ento<$ ftnb 200 totbertSuffer ju ainanber m. 98.
fomen unb Ijabent ba 2 tag geprebtget, unb finb ju inen lomen Don
2tug«purg bit frauen unb mann, auff tofigen unb ju rog unb filg, am
25 fumptag, fo man bad 3lflefata tytntegt, fie jfl ^3ren unb fed^en 4. 5. &tbr.
7. 1 liber. 14. maijler fcranfe, ber btndcr. 16. ain junger gcfcU. 18. ifl bit in unfa
Hebe $tauentit$en ain ftilbifibet nibergef. :c. 22. am futnptag bet 70. tag, finb 200 ». in
ba* 9li$inle$ fomen.
1. 2)te 8firgetmetflem>a$l war am Oercon ©atyler an 8ucer , dd. 25. $an.
6. 3anuar gettefen, fcin £ob erfolate am 1531 bet fletm, ©ttywab. $ef.*~ "
14. 3«tuar: *5lbi. 14. jennet tjt &err ©.297.
flnntfyont ©iml, berjett bftrgermatfkr 2. 3n fetner Chronographia 8b. XI
altyie, mtt tob abgangen. got fei im gne» ©1. 44& briidt fi$ ©enter toorftd&tiger
big.' 9Ranlic$0 Ctyron. 81. 300^. (gi au«: Fama fuit, hunc magistnun
ftanb nacfc ber SGBebcr^ronit SI. 210* civium post se reliquisse 500 cente-
im 62. SebenSta^r. 3n eben btefer naria sagiminis etc.
fcfaonit flnbet fa auc^ cin re$t $axat* 3. Chronogr. »b. XI 81. 44b . 3Ka<
tettjtii^ed, in garben au«gefflbrte« ©Ub« gijtcr granj Victor.
nig be« 2Ramte«. — ©ein Wa^folaer 4. 3>et 8unb bejje^rte am 15. gc*
war ber in ber 3tug«burger Wef.-@eW. bmarl531, ^erjog feiHelm folic htf*
eine f o bebeutenbe ^otte' f jpielenbe 3Wang ge^etm nnb in afler Sile etli^e $f erbe ftel*
@ei^, ber 8erfaffer ber SBeber^ronit. len, benn e« fei angejetgt, toie et(He SOBie-
<&. fiber ben Cinbrud, ben bie unertuar- bertSufer unb berferfen toiele juDbcrfcau-
tcte SBa^I biefe« 3Wanne« &erborbra$te, fen, au$ in einem $31g(ein,ba« fluffy
Digitized by
Google
330 VII. 2>te (E&rontf ban (Siemens @enber.
?a!«5i. ^m fumPta8 barnac$ f™ ftob ^e toibcrtauffcr Ijie jfi bem gatgen
lomcn unb Ijaben ba geprebiget. ba nun au$ ber [tat bit jfi men finb
gangen, frauen unb ntann , $at ain tat fo(t$3 berbotten unb attein bie 4
ftatttyor aufftljan, unb na$ mittag ift bet burgerntatfter ju ben toiber*
tfiuffetn lomen mit etlictyen fetbnern unb men gef<$afft, bafc fte ba toed* 5
jied&en.
bm.a9s. [354*] 2lm fum^tag Keminiscere ua$ mtttag finb 10 frem&b mann unb
3 frauen, toibertfiuffer, gen fant Urticty in bad prebigljau* lomen unb Ijaben
ba geprebiget bis ju ber befyer unber bie 8ut$erif<$en, bann u>ie it leer
u>erc , atf o aucty toer ir te&eu , unb ain rat [oft fie nit teiben* unb n>a$ to
ain grofcr jfitauff an ir prebtg, unb Ijaben 2 mat an ber prebtg auffr&r ge*
ma$t. ba ift ber ftatbogt mtt feinen Ined^ten lomen unb $at] fie gefangen
in bie eiffen geficrt * , barab Ijaben fie ain grofe fraib unb frotodung
geljapt, unb ba$ Ijieig bold tft barbongeftod^en iren Ijfiufern jit , unb tft
atfo ber fd^ttn^f jergangen. 15
12!— il: $n bcr fttibern u>u<$en baruacty finb ob 40 frauen unb mann, Slugs*
3»«j. p urger, gefangen toorben , u>etc$e bie uribertauffer betyerbergt tyaben, unb
fie finb au<$ ber feet getoeffen. ben Ijat man afle bie ftat berbotten2*
^Vk 98'. ^m faitag bor letare tyat ber ftatbogt in aflen gaffen ber ftat
berieffen lauffen 3, toetctyer burger ober intoonuer ain toibertfiuffer betyer* 20
bergert ober [ainem] ju effen unb trtntfen geb, ben toBft am rat ftraffen
an teib unb an gut.
3. finb gegangen : $aben voellcn gan. 7 . urn ainS nactymittag. 9. unb fyaben ba ir 5 man,
ainet na$ bent anbern, prebiget jc. 12. unb ift fafl toil ttolctt jfigelauffen, ba§ fie f$ier ain
auffrui fcetten gemactyt. 15. ba fam bet fiatocgt unb furt fie gefangen in bie eiffen. ba lieffen
bie 3 frauen tyernadj unb fatten, fie gctyorten aud) jfi bifer gefelfctyafft, unb begerten, ba§ man fie
au$ mit inen gefangen legte. ba8 t&et ber ttogt. an ber prebig fctyrien fie feinblicfc ttiber bie Sutye*
rifc^en, ba§ fie ain rat nit gebulben folt mit irer falf$e leer, ba ber »ogt fie fieng, ba fto$ bad
bieig uotcf afleS barbon, al* vr»err bie roinfcpraut an fie fomen. 20. ift ber fratvogt $ie bur$
aUe gaffen geritten unb [tyat] lauffen berieffen jc.
tcin genannt, nt$t toctt toon 2lug$&urg me^rere SBBicbcrtaufer fceffraft, e&enfo am
unb auf bem Beg gen SBBrty gelegen, 30. 2Karj, barunter ber SBtrtfc (£a«^ar
unb ttamU^ am ©ouutag bergaugeu 3«^ unb feiue (Sfcefrau eitfabet^, betbe
(12. gebr.) bet etuauber getoefen feten 'umB ain offeti {lain in a#t tagen ju Be«
uub unferS (Srac^tenS Bt« @ouutag iaUm* (531. 38*); fernet am 1. Styrit
f^terfl (19. geBr.) be« Drt wieberum gu« (531. 39*). 2fat 3. H^rlt toerben meBrere
fammenlommen fotteu. 3Srg 1. c. ^erfoueu ber ©tabt bertt)tefen (81. 41b),
©. 720. eBenfo am 9.3Rat (81. 45*) , am 17.2M
1. 891. 1531 : @. post reminiscere (81. 46^), am 11. 3ult (81. 49*).
(ll.2Kar$) 81. 120*: Ht. 12 gulbin 13 g 3. 89U531 f. post oculi(18.3R5rg)
3^1r.filr etlt^ totbertaufs^alfcn eiu!omen 81. 66^: 'it. 3 U 13 g 5 $lr. toon bem
tonb auggefuert. Berfif beu trumeter©figgertoub geraiflgen
2. %m 18. aKa'tj 1531 werben laut bte nnbertauffer Belauugent.'
(Siutragen in ben ffiat&Sbecr. 81. 38*
Digitized by
Google
1531. 331
[354b] $aufen UnSljetm, aiueS rei$en toeber* in fantSergen pfar, cefrau aw. 99.
fat in be? faftert in 3 unberf$tbttc$en fccunbincn in be$ toeibs mutter,
barin bie gepurt tigt, geboren. in bem erften Ijeuttiu ober fecunbin, ate
e« bie arfeet nenuen, ift getoeffen ain geflatt toic aincr jiungen fau, unb
5 auff bcm ruggen fat e$ ain gcftalt getyept tine ain iuugS linb* ju bem
anbem mafl fiat fie geboren ainen frofcty , ber in ainem befunbern tyeuttin
bon mutter tetb ift gangen. ba« 3. mat fat bie Ijbffam bon bifcr frauen
eupfangen ain Ijeuttiu, batin ift getoeffen aine$ Iinbtin$ !opf . jubifer
gepurt pub beriefft toorben ber ftat beftett gefctytooren boctor unb firfeet.
10 bie fau fat getebt bt$ an 3. tag, unb finb afle 3 monstra tyaimticty bei ber
nad^t ju fant 3ergen auff ben fttd^'off begraben toorben.
Sim fumptag be$ patmtagS ift ber burgermaifter bon 9Bien gen 2. «pdi.
9tug$purg lomen unb ain rat gebetten urn ain fteur nriber bie £firtfen
[547b] unb anjeigt, toie fie grofen manget an putber Ijaben , unb nit me
15 ban 120 centner in ber ganfeeu ftat SBien fei K ba fat Ijie ain rat ber ftat
©ten 100 centner putber gefcfyentft unb barjufo bit ptei, unb [fat] e« tyte
ain rat auff iren aigen loften am ofterabent auff fleffen gen 2Bien gefctytdt.
baruacty ift ber burgermaifter bon SBten gen Utm, 3tiernberg unb ins. %pxu.
anber reid&ftat gejocfyen unb bergteid^en Ijitf begert.
20 5ttn toeberin in fant Urficty* pfar in fant Slfra geftin ift ju ainem »ei. 99.
linb toee getoeffen. ba nun bie Ijeffam getoartot Ijat, toann ba$ linb au$
mutter teib gang , ift e$ ain Haiti* tyimbtin getoeft unb au$ ben Ijenben
entytift unb unber ben tifc$ getauffen. ba$ fat bie tyeffamm fetb« gefagt.
[355a] SCn fant 3ergen unb fant 3ttar$ tag unb na<$t fat e$ in ©<$toaben |J;JJJ{{-
25 unb SSafyreu faft feinbti<$ geregnet, unb finb afle toaffer faft grofc toor*
ben2, e$ finb in ber 2Berta<$ unb [im] 8e<$ 3 mann ertrimden* ber
Se<$ ift bon 2lug$purg bi« fctyier gen gribberg gangen*
21m fampftag &or ^ittypi unb 3acobi ift ain grofer bider f^nee 29.31^1.
gefatten, at« ben ganfcen tointer nie gefatten ift, unb ftonben atCe bftum
6. ain frof$, ber $at ain fcfyvanjj $t\)tpl »ic ain natbcr. 9. in ber faften finb bet flat gefcfonwren
bocter unb arfect barja gcfobert nwben, 19. 2>iefer Slbfajj ifl auS 6 genommen. 22. ifl er
it auS ben fyenben entttift unb untet ben tifd> gel. jc. 27. liefer Wbfafc unb ber fotgenbe
feblen in b.
1. S3gt. bit (£^ron. be8 gribotttt $R^ff Chronographia53b.XI53I.52a. Seon^arb
in ben ©a«ter (S^ron. I @. 119, 20; bort aOBibmanne fflegetteb. (S^rou. ftri^t toon
traf bie 'erlutye bot[^afft u«j Depri^, SRegengiiffen unb ^o^toaffcm, totlty
namli^ tr oberper Buraermeifier mit* »om 24. gefcruar — 1. Wlai bauerten.
fam^tetti^enimafigeben^tm^rUlSSl ©t.^ron. XV @. 104, 33; felt bem
em. ©ajl« Sage&u*, ed. ©urtorf«gatf» Sa^te 1501 fonnte man |i^ !eine« fo
etfen. Safel 1836, @. 9. naffen grii^a^rS ertnnctn.
2. auWrU^erbert^tet^erttberbie
Digitized by
Google
332
VII. 2)ie <E$tontt toon (Siemens @enber.
in cotter ^Ifl. ben onbern tag unb nadft tljet e$ ni$fe bann faft regnen,
unb toarben atCe toaffer abet groj?, nnb furt tyie unb anberftoa tfa$ toaffer
auff ben engern atte$ abgemeit grafc tyintoeg!.
8. swai. 2(m montag na<$ cantate fyat man fyte ton after* toegen ben galgen
afcpro$en unb geraumpt unb ain neuen Ijitfein toiber gemactyt1. ba ff(its
ain rat gef^afft, bajj afle jimerteut unb f<$ntib in ber ganfeen ftat baran
tyanb mieffen arbaiten mit fampt iren !ne<$ten, bamit fainer ben onbern
mig auffljeben, er fei be* Render* Inectyt getoeffen.
[355b] 2lfle$, n>a$ ber menf<$ Ijat foflen nieffen, ift tljeur getoeffen2 unb
4. suit, urn fant Urtictys tag in ainem foftd^en fauff : leren 1 f<$aff 5 fl 50 1*
creufeer, roglen 5 fl 20 creufcer, gerften 3 fl, ^aber 2 fl 30 creufcer, ain
mefe mit erbi$ 1 fl, ain lib. jftmatfc 10 A, ain mafc SWecfewem 10 A,
ain fatfefaetb 1 p 40 A.
©« ftnb in ©ctytoaben unb ©afyren bit leut IjungerS geftorben, bie
linb tyaben mitainanber urn ain biff en broW janget, flnb auff ben gaff ems
unb ftraffen auff ber erbe getegen unb gef<$rien: %®ib mir ain brot!'
Slin rat tyie Ijat auff ber !Donau 3 groj* f$iff mit loren au« Sjter*
rei# Ijer tan per en. ain rat Ijat aigen ba$3ffen gefytyt unb 8 beden*
fnectyt unb att n>u<$en ainem 1 p ju ton geben, tyaben tag unb na$t
5. 9lm montag na$ cantate $at man ba« tyiffein uberjimer am galgen fcie abpiocfctn unb ain neirt
jimei auffgeriifrt. 8. barmit fainet ben anbern med)t anfomen :e. 10. urn fant 3ofpn#tag
(24. 3uni) tyit man &ie geben: folgt nun bie flufja&lung trie in a mit folgenben $a?ianten umb
3ufa|jen: umb 1 f$aff loren 5 fl 50 creufcet, bad t?cl^ ubet bie mafj tyeur; an bet (Jtfdj $at man
urn 1 fdjaff foien 7 fl geben.
1. (St ift au<$ in Bemeftcm monat
mat? tm 1531 jar ber gala, atyic jfiSluafr
purg toiberumB erueuert unb auen
maurern unb jimerleuten in Stagtyurg
toon rats toegen g*f<£afft unb geBotten
toorben, famentlh$ mttainanber an bent*
felBen Ban be« aalgent jS arBaiten, toie
autf) Befc$edjen ift. inbem fyat ft$ uie*
tragen , bag bie jimmerfeut tyanb foucn
bte fyur jfim galgen madjen, tyonb fie
Beretn gen 2lug$purg gS ben fiftlern ae»
fctyidt, fte fotten binauSfomcn, bie tbur
madjen. barauf bte fijtfer men fiir ain
antnmrt em^otten, toann tnen bte gimer-
leut tootten Brief unb jlgl geBen, bag fte
Binfttro nimermer fattt tpfir in ?(ug«'
purg mat^cn toetten, fo toeQen fie, bie
lifller, Bitiau«fomen unb bte t^ur jum
galgen au$ ma^en,ba« aBer bie jimerleut
nit t^Sn ttjotten, unnb ^annb alfo bie t^Sr
fetB8 gema<$t (2Wanli^.) — 3n ben«at^«-
becr. be« 3a^re« 1531 (ca. SDtttte SWai)
ftnbet fl(^ 81. 46* fotgenbe ^le^er ge»
B^renbe ©telle : 9ieta toor etlt^en tagen,
bo<^ in geaentt)ertigem monat, tft baft
tyal«gert$t Befferung notturfrig getoefen.
be« ft(^ etUA maurer unb jimerleut ju
t^8n unb gu avBeiten gef^ort unb »cr*
maint, [bag] fol$8 auettt t^un follten
atn i'Bat3 merdleut; btoettt aBer atn rbat
Befunben, ba« fol^s tyie&or att maurer
unb gtmerleit toon bcnfetBen ^anbr»erd
al^tc get^an (aBen, bat Bemelter r^at
erfanbt, ba«[am]felBen toon alien maurer
unb jtmerleuten am %aU unb ^oBen
geri^t arBatten fotten [ft. gearBeitet toer»
ben fotte], ba« auc^ ift Befqe^en.
2. 8gl. (Siemens 3&ger« Qtyron. 81.
119*; 2eon^. ©ibmann« <£$ron. in @t«
(£bron. XV @. 104, 25.30; 105, 18;
bie <£$ron. t>c« gribolin 9l^ff ht ben
©aSler (S^ron. I 6. 119, 28.
Digitized by
Google
1531. 1532. 333
mieffen ba<$en, unb 2 matt in ber tollmen ben Ijanbmerddteutten, unb
anbcm arm intoonem geben old &U faifc , ate ott ainer jautyen Ijat ge*
typt. [356*] fant SMartind tag tyat man toot bem fatten tail bad trot ab* «. *w-
ftnbt unb 4 becfenfned&ten urtub geben.
5 8m 12. tag augusti am freitag in ber na$t Ijat ber iung Urli$aet. 105
9?ec^(inger r bed burgetmaifterd fun1, mit atnem fnectyt jfi bem tyaitigen
Srefife in fant Dtljntard carpet ain crucifijc unb nebenbitben genomen
unb jerljadt unb bie tremmer fflr bed SHtncfentyBrRn tljormart Ijaudtljir
bet ber na<$t Ijaimlicty gefegt. ba ju morgend ber ttyortoart ed &or feiner
lotyaudtljir gefunben ijat, tyat er bie tremmer bem burgermatfter in fein
$aud practyt. ba Ijat man ben SRed&ftnger an unfer ttebe frauen abent^. »«9-
irer fd^ibung in t^uren getegt, fein foectyt ift bar&onlomen.
Anno domini 1532 an fant Slgnefen tag f)at ain erfame frau2 in|Vt.3ioe.
fant Urtictyd pfar ain linb geboren , Ijat ba bornen gefectyen tone ain Ineb*
1* tin unb ba fytnben toie ain mebtin.
8ln fant SBincentiud tag ift tyie in ^rebigerclofter na$ ber mettin22. 3™.
ain grofe ^runft getoeffen3, ift boctor 3oljand gabri, bed priord, Ijaud4
[356b] gar fcerprunnen, aud Ijintefiglait atned organiften, ain (at, toetd&er
badfetb Ijaud tyat ingeljapt urn ain jind. toeit man bad feflr Ijat gerebt,
2oftnb ir bit (eien jugefauffen, ba ju retten bad feur; toad man im cfofter
an fid^ere ort Ijat gefle<$net, fitib fte jfigefaren unb tyaben ed geftotten
unb tyaim tragen. tea ber burgermaifter Smljoff nit mer barber getoeffen,
Retten fte Die attar in ber fird^en barjfi erfctytagen.
4. bie fcerren fcugger t>aben all ir trait ben fcanbtroercM* unb fau«leutten $ie, (ain faaff ob 2 fl,
geben u. $aben fur fid) nit bebalten, ba* fit bife* jat fflr iren praud) Retten gnftg gebepf. ain tat
bie Ijat aigen badjoffen unb 8 fnedjt gefcept, bie fymb mieffen tag unb na$t badjen, bat ii jeb»
lid? em 1 fl ju Ion geben. bie babtn met gemalen unb sum tail abbadjen 21500 fajaff togtcn,
unb bat nod? 10000 fd?aff auff bet flat Iaften gefcept. unb auff fant Martini tag b.at man ben
fcatben tail bet tyanbrroercMleut abgefaafft unb ber bauiteut unb 4 bcdtn« [91. 549*] fned?t, unb
batju, tea man vot ainem $at gtben 6 laib', bat man im 3 geben. 8. )& flainen ftietla^en
jerprodjen. 8. ber tb or mart : ber ba ain gutter alter crift wai. 13. an unfer liebe frauen
freittertoeiefc. 13. ain frume, erbere frau. 17. u. ijl bed prior* b>u* , toon neuem
gepauen, aarr oerprunen in 3 ftunben, unb ift bie maurr biftd bau* in fied) gefaUen. 18. aud
Dctwatlofung aine* orgelfdjlafltrg. 20. 'jugtlauffcn, ba ju retten ba« feui' ifl au« b genommen ;
in a ^ei§t el nut 'jugefaren'. 23. aUe altar unb tafflen.
1. Ulri^ fte&lrager tt>ar im 3a^rc fetben jetel; it. 158 U 3 6 1 b. alien
1531 jutn fec^flen SWalc ©argcrmcifter. ben, fo bet bem femt, jfimSWartin2Bei(|n
2. 3n berChronographiaSBb.XI»I. auffgangen, geteefen fein, taut begfelbcn
79» »irb f!e '^erSenma^eTtn' benannt. &***•'.
3. ©«. 1532: nff purifictionis 4. 9ta<$ Ctemen« 3Sfier« (£^rott. »1.
(2. gebruar) ©1. 64»: 'it 80 U 9 g 2 b. 12°b Panb bad ^au« in ber ^rebiger
aUtn ben, fo bet bem fetor, gft ben prebi* «(oflergarten.
gern aufgangen, geroefen fein, laut bed*
Digitized by
Google
334 VII. $ie G&rontf uon <£(emen3 ©enbet.
»ci. toe. 9Kt tang baxnadf tyat am rot ttixdf be$ rats in ba$ $rebtgerctofler
ju bcm prior unb content gefc^tdt, bet ftnb nun 4 getoeffen, baben bo
ain inbentari toetten madden unb attc^ befd&retben, toa$ |te $aben an
fegerer: fe{$, monftranfe, meggtoanb :<:., tyauSrat, betgtoanbt, jingf^ir
bi$ auff ben mtnften teffet, bie<$er :c. unb ire juts. ba$ tyaben ftc nit&
toeflen tyon. ba Ijaben ftc bie min<$ flbet au$gerit unb ungeftim Don
inen gangen.
2- **r- Um (tec^tmeg : feren 1 fd&aff 3 fl 2 g, roglen 2 fl 2 unb 3 g, gerften
1 fl, tyaber 1 fl, ain gutte mag mein (gffafer 11 A.
i2.«ebr. am montag in ber fa$na$t fyit tyerr ©fyfo Don ^egberg1, aimo
tyomljerr [357*] Ijie, mit 2Ret($ior SBSgtoefyl2 gen na$t geeffen, unb ate
er bama<$ mit feinen jujei fnectyten Ijat tyaim in fein ljau$ toetten gan, ba
ift im ber SRfiff, ain golbfctymib, begegnet am ©ffenberg, bie jtnb mit ain*
anber mit toorten an ainanber lomen unb Ijeruac$ mit ftrai$en, bag ber
Muff an 4 orten ift fcerounbt toorben, an ben 4 ftngern, in ber flutter, »
an ber ftimen unb fd^laff , bag man im ba$ Ijiren $at gefectyen. jtoen
tag barbor, ee er geflorben ift, tyat in got$ gtoatt troffen, bag er Iain
toort nit $at migen reben no$ fein teib betoegen. ber tijomtyerr ift gen
SBerb in bie freiung 3 geflo<$en.
xo.mxi. um letare $at man $ie ainem rat im ftatgraben atte forctyten oer<*
gtfft, ber ain grofe menge ift gemeffen4, bie entbor finb gefctytDummen
tob, bag fie Ijaben ain fd&reden geben anjfife<$en. ba $at ain rat gef<$afft,
ain tieffe grub ju madden unb bie ftf$ barein toerfen, unb [Ijat ftc] mit
erbreicfy bebeden tauffen ganfc bid, bamit fte ben luft nit bergiften.
aciMo?: 3" fant 3^or^en unb $ fQtlt 2fona W man am farfrcttag totber*
bie atte getoonljait angefangen bie gtoggen ju teitten.
m.w. 2lu$ ber tutljerifctyen unb jtt>ingftfc§en feet ift ju Slugspurg bie
f obomitifd^ gefetf<$afft enfprungen , unber [357b] wetter ber Ijauptmairo
3. unb attti, UgtnbJ unb fartnbf, niefct* au*g«nom«n, tttfltn fctfifreiben. 4. facrajhi.
4. librei, Ijauiiat :c. unb fcaben ti mit ircn fdjliilcn totUen ©trfd)iicfftn. 9. Differ unb tti
folgrnbe Ubfafc ftfclt in b. 20. tocr bem tyon im gtaben. 25. Xicfa »bfafr ftblt in b.
28. bit fobomei. bie jlumet jtnb wibet bit natur.
1. (Styfon be ^a^cra, aufgefil^rt Bet $aure$nungen toorfommenben Hu«ga*
^amm, Hier. Aug. I fe. 613. Ben filr '@e^rtnge, fte^en toteflcic^t bamtt
weyl, monetanuB %. 10 gulbiii 17 6 3 l)ir. t>mB 187 feft-
3. Chronogr. XI 91 80»: apud ang orfcn'; h. 13 gulbin 1 « 6 6 5 $lt.
dominoB theutomcos. ml 335 feeing tauffen.1
4. 2)ie um btefe 3eit After in ben
Digitized by
Google
1532.
335
unb principal ift gctocffcn ©igmunb ffictfcr !, bcr crurifij#rc<$cr (bcr tyat
ain f$5nc eefrauen gefyipt). bcr Ijat an im getyqrt ain jimcrman ton
Dbcrljaufcn, mit bcm cr ju f($affen Ijat gctycpt. bcr ffictfcr ift gctoarnot
ttorbcn nnb ntit fcincm jimcrman nnb funft &U fobomttcn fcincr gcfct*
sfd^afft gen 3ir<$ gcflod&cn.
8lm frcitag na$ oftcrn ljat man ©crnljarbt Differ unb ain bab* **>;*};
rcibcr gcfangcn, fobomttcn, Slugfynrgcr. bic Ijat man am fampftag
na<$ fflonifatit cntauptot unb barna<$ bcrprinbt2. 8. sunt.
Den f<$5nft, $3c$ft, grift, (ufttgtft tyurtfi, mit namen SfiginSlanbt,
io in bcr ftabt 2fag$purg Ijat man angefangen abjubrcd^cn, bcr barbor
loftct tyat jfl faifcr ©igmunb* jeiten &on ncuem ju 6auen 1660 fl3.
Dcr monat mayus ift trod en , toarm unb tyifcig gctocft at* julius
obcr angustus, bcr fumer fcictyt unb tit regen, bcr tycrbft f$8n, tuftig,
toarm unb truden.
is 2lm 17. tag maii ift bcr tur!if<$ laifcr ©oilman mit grofer ma$t jfi
Sonftantinopel aufyogen, ffiicn ju betcgern unb barburd^ tcutfd^c (anbt
gu crobcrn 4.
[358a] 9Ct^ bic Iflrdtcn bic ftat ffiicn bctcgert5 Ijabcn, Ijat $ic ain rat bcm
1. bet r)ailigenjhirmer 6. SB., bei ain f<t)one eefrauen bat gebept. 7. 3n b t*i§t et nodj:
wan t)at auit) oon bifer ftnb wegen ben fcrjulmaifler [SM. 551*J »on fant 3«rgen gefangen. ber ifl
bur<$ gro§ fflrbitt erbetten toorben. al« man in au« ben euffin fat geflert, tjat man bie fhirm*
gloggen Abet in geleit unb barna$ im bie glinggen fanbt abgef<t)Iagen. 11. bet f^on, r)«r) tauten
Sfigtntfanb ifk burd? gefaefft ain* rati tie an fant Urban* tag (25. 3Rai) angefangen roorben ab«
j«$re<$en, ain jier bet flat, ber r»or fofret r)at auff ju bauen 10000 unb 00 fl. 14. Differ *Hb«
fafc unb bie folgenben feblen in b. 18. Ult Pet; ber turefifa taifet perfonlidr) mit grofem tjorr
fur bie flat ® ien in Dfrerretcr) r)at gelegert , r)at bie flat fcugfyurg an fant $eter unb tyauli tag
bem faifcr ain oentin mit fne$ten gefaicft. ber bauprotan ift geroeffen ber tylebg unb fein fen*
beridj Urlitr) SRatjfer. ain famib, [91. 551*>] unb felid)* nit au< pfUdjten ober gepott, funber von
1. @. fiber it)n oBen ©.328 Knm. 3.
2. 3tm btfem jar)r ba fieng man al*
t)ic 3 perfor)nen, unb jtoccn au« ben
brtteu, ben ttoren tr)rc Wpf aBgef^logen,
unb bamat^ xjerbranbt man tyre ciirper,
ban fte au8 gnaben gu bem f^tocrt tomen
toaren; ber brttt toarbt au« aroffer unb
anfer)(tdber filrbitt erbetten, bag man tt)m
bie linage r)anb tf>\fynt% auf bem $er*
la$, unb lefltct glei^falg bie fturm»
gloagen fiber il)n. unb »arb il)m bar*
na($ bie ftatt e»tg toerboten, ift aber
glei(!r)tt)Ol balb ttiberumb Benintomen.
biefe brei bie t)aben fobomittif^e ftnb go
trieben, aber ir)r principal ber ift mit
etnem fne^t barton tomen. 2KanU$8
<5i)ron. 8gL bie ffieiffenbomer ©t(t.
©. 187.
3. @. Sector SWiim in @t.*(£bron.
XXH @. 72, 16 u. oben @. 70, 1 unb
152, 15. 2)er Xburm tourbe im 3ar)rc
1515 toieber bergeftettt unb im Sa^re
1532 al« ju ber neueren gortiflfation
ni$t paffenb gum Ztyil abgetragen unb
au* bem 9lefte ein ffionbett (ober runbe
©d^ange) aemac^t ©. ©offmann, 3)ie
Sbore ic. L c. ©. 38 ff.
4. ©otiman bra^ gu f etnem gelb*
guge am 26.2tpri! 1532 auf; am20.3ult
gieng ba« tiirtifc^c $eer in ber @egenb
»on Cffegg ilBer bie 2)rau. 9lanfe III
©. 291, 305.
5. ©ebr au«fiir)rli$ Berid)tet in
tageBu^artiger gorm ilBer bie bie8Begiig<
Udjen fricgerifqien (greigniffe bie ®en>
berf^e Chronographia ©b. XI ©1.
85b ff.
Digitized by
Google
336 VII. 3)ie tyxonit toou (Siemens ©tuber.
fatfer gu tootgefatten, nit au$ pflictyt, am fenftn htectyt an fant ^Jctcr unb
29. 3uni. $aufe tag gugefctyult unber bie £flr<fen *. barnacty an unfer liebe fraucn
2.3uii.abcnt ate fie fiber ba$ btrg ift gangen %at ain rat aber bem fatfer gu
ccrcn ain fenftn2 nrit Inectyten unb 100 centner pufoer* unb 3 fateennet*
iati) uriber bie Ifirden gfigefc$i<ft. *
2o.3uu. 9lm fampftag Dor SMaria SWagbalene gu abenW in ber 6. ftunbt 1pt
ba$ toetter in bad 3ttittebab3 gestagen unb ben f<$erer in ber fevered jfi
tobt gefd&tagen unb 2 fne$t barneben emiber gefd&fogen, bat ber ain am
anbem tag barna$ geftorben ift , ber anber ift laum mit bem teben bar*
nonlomen. »
*29.3uti. an fant SWartlja tag $aben bie ton 8tog$purg au$ fcerpflictyt auff
bie erfte manung toiber bie Ifirden 380 mann gef ctyicft, barflbcr ift
Ijauptmann getoeft ©ebaftian ©ctyerttin4, unb 50 pferbt5.
in felbi , bem fatfer ju gefaUen. an unfer litbc ftaucn abent aU fie uber ba* birg ijl gangen bat
ain rat abermaU bem fatfer ain ocnlin mit Inec^tfn aut aigner beroegtnut gefct)i<ft; barfiber if
3eremia* Gb, cm fcaurtman geroejt, unb be* €$Iubtin6 fun, au$ ain bauptman ber oon fcugtpmg.
fcin ftnberi$. ber Qtym bat uneerlid) gefcanblet unb unber fein fnedjt wcUen ain fludbj tnA$en,
batum fobalb er (omen ift, r)at im ain rat urlub geben; ber folb real im fcin leben lang *er«
ffyiben, er bat aber in serroirdt. auff bifen tag $at ain rat au$ bem Iaifer gef(t)idt 100 centner
»ul»er« (991. 552*] unb 3 faldf nnetlad) , folic&J f eimr mt. aUe* gefaendt. ti b, at aud> ain rat
auff ben fleffen fur it aigen beftelt tnety pulver unb lanfren an obbeftimvten tag binroeg!gef$idt.
am nadjoolgenben tag ift ber fratoogt mit ainem trumer bur$ aUe gaffen geritten unb [&at] beritffen
Ian, ba§ fldj tain burger nod) inrooncr in frieg Be(leUcn (au§ auferbatb ber von ttugipurg, twUfea
fo(id>« tibertrebt, ber fol junft, red)t unb burgtrcty nerfaflen fein unb in ungnab ante* ratt fein
unb [im] bie fiat eroigflidb, otrbotten fein.
11. 91 n fant SRartba tag tjat ain rat 380 fu&tnedjt, roie fie ban angelegt f\nb geroeffen, roiber bie
lurcfen gefdjidt, ju ber erften manung; baruber ifl r)au»tman geroeffen 6ebafHan £$ertlin, unb
fein fenberid) ifl geroeffen ber $olfrblod. mit inen finb roegfgangen 4 wagen, bie baben gefien
$flten unb anberi roaft barjfl gebort , unb ber 5. roag bat [St. 653*1 ni$fc gefiert ban gelt, ben
tnedjten unb felbnern ju ircm folb. bafiber ifl gefefet geroejt SRatyeut Sangenmantel, jeberman aDe
toud>en baroon ju bejallen. ber b<t autr) ain befunberen roagtn beftelt im unb bem 3crg bi(^fen<
maifler fein binglatb barauff ju fleren ; ba* rooften bie burgermaifler nit jugeben unb b'tten lenger
1 . 9tac^ bet Chronographia ©b. XI inecriptum Jesus Nazarenus rex Ju-
©t. 85^ toax capitaneus Pleyg de deorum, Maria et aliquas litteras,
Holtzen, ejusque vexillifer Udalricus quae notabant venerationem et patro-
Raiser, faber August an us. cinia sanctorum, hujusmodi vexttlum
2. Chronographia 91. 100b: capi- portavit Holczblogk Augustensis, qui
taneus Jeremias Ehem, vexillifer postea a senatu Augustensi in capi-
Schludlin. taneum electus est loco Jeremie
3. 3)a8 SWiitelbab in ber ^e ber Ehem.
SSertad^briide nar)e bei bem Oberbab. 5. Sugf fir)rU($er Berutytei bieChrono-
@. Hoffmann, 2)ie Slugtfmrger ©fiber k. graphia ©b. XI ©I. 102*>: Eodem die
in ber 3*i*fdJr- *t9 ^tft. ©er. f. <S<$tt>. u. senatus Au^ustensis contra Turcas
S^eub., 3a^rg. 1885 @. 19. misit 50 ecjuites, cjui oDtime loricati
4. Chronographia ©b. XI ©U 01b; ac armati m rubris tumcis et in si-
Incessit autem ipse capitaneus mag- nistro brachio parvam distincturam
num equum equitans, fecit etiara suum habebant de colore Augustensium.
vexillum fieri de colore Augustensium homm capitaneus fuit Egelolf von
et in rubro colore aureis litteris habuit Kneringen.
Digitized by
Google
1532. 337
[ss8b] an bcr tmta>uc$en bor unfer tie&e ftoucn gepurt tog fytttye aut4.6e*t.
rat bnr<$ atte gaffen bet ftat effenfic$ berteffen tauffen Bet grofer ftraff
unb petit, bafc Ijtnfuro nemotttt loin loren fettyafc ober berfauff in bet
toucan bann ant bonftag Don ber 12. ftunb bid fe<$fcn, and) netnant*
s ni$4 fo( lauffen no<$ fcerfauffen, bid man ber ftat fanen an 2 orten auff*
ftccft tor fant Sttortfeen firemen, unb bat auc$ nentantt anberftoa lauff
noc$ berlauff bann in offner fd^ranb , audgenomen bie pretaten, geftifft
unb burger, bie aigen lorenffiften Ijaben, bie ntigen ir aigen rinbt unb
gilt na$ gefaHen berfauffen, unb am na$geenben frettag bid in bie 12 ur
to mag aber iebermann fat( tyaben, lauffen unb oerlauffen na# gefatten.
barter $aben bie fytcfer auff bie bauren getoart unb inen bad treib unber
bem ftattyor ober auff ber gaffen ablaufft, ee fie in bie fd^ranb finb
lotnen, bad bem gemeinen mann ju nad^tait tyat gebtent.
9in rat $at gebotten, bat ^infflr Iain burger, ret<$ ober arm, ju
t&beiben feitten nemantd me auff Iain tyodfoett tabe, bann f<$me<$er unb
fctytotger, briber unb fc^toeftem, unb bag nentanfe nt<$fc gabe ober f^endt.
[ss9a] $te ju 3lugdpurg fytt ain rat abtyan bie offnen gemeinen 2 frauen*
^fiufer aud angeben ber totijerifc^en prebigern K
ban 1 fhinb auff ben fttonfcoff mitainanbet batum ain fhitt, unb toarb ba* friegtoold w»
broffen barab, be* ba auff ben tvegtyug wartet. unb ba man e* bem fiangenmantel nit wolt
ifigeben, ber in ainem ganfcen firi§ ritt, ba |o$ er toibet in fein fcaut bairn mit bem feigfenmaiftet,
unb pliben t)ie ; unb enoelt ain tat drift off Umgeltet [91. 5S3*>) fi, ainem faafcmaiflet fiber bat
gelt bet befolbung , bet gieng nit in tat, bet tit fiber 3 tag batna$ binrctgf. ain rat bat aud?
auff bifen tag »ibet bie Zunfen gef$i<!t 50 pfetb, barfiber if* bauptman geweffen (Sgelolff oon
ftneringen. faifer dart! bat fjie von ainem rat faufft 10 grog falangenbicfcfeu, 16 jelten unb oon
ben webern afle mitlet tftcfc, jelten barau* jft matften. bet von fcug*purg bauptman ©ebaflian
€$ertlin b.at me eet etlangt ban fainet in bem ganfcen $5rr toibet bie tureten unb fein manfcait
etjeigt. batum b,at in bet faifer gu* rittet gestagen unb 1000 fl geftemft. bet [91. 5M»J if) mit
feinem fenberitb. unb benlin , baran flonb Jesus Naxarenus, rex Judeornm, Maria mit etli$en
gulbin bfifiaben, bie bebeitten waffen bie »ereetung ber frailigen, unb anbern feinen bienern an
fant $auj tag (18. DIt.) toibet gen ttugtyutg fomen.
4. ban am bonftag bon gwetfen bil am freitag urn jtoelfe. 6. nemant* anbetfiwa: nerten.
11. bit beden unb bugler. 16. gaub. 17. abtban unb befaloffen unb bertriben.
1. (Sine ftttyt toon ?oftat in bcti (16. SWStj) 81. 67»: 'it. 6 gulbin bem
$aUTe$ntmgcn toeifen barauf ^tn, bag fretoirt filr 6 totlltx, bie fcrau* fomen
ber 9?atl> f^on Ifingft bie Sluftebnng befi fein.' — ©. port pwee (6. Styril), »(.
Jranen^anfe« im ©inne tyattc unb ben 67*>: 'it. 14 aulbin 2 U fur tue<$ma<$er«
u«tritt ber in bemfetben befinblifyn ton »ntib aue beraitfe^afft, trier tveiber
graucn begflnjtigte: 891. 1529 f. post au« bent gemainen ^au« beclatbct.' —
piwc€ (3. fibril) 8t. 6t>: it. 19 gulbin 891. 1533, f. poet cruris (10. 9ttai),
\U 5J 2 b. filr tfi($ ju ober- tonnb 81. 72*: U ISO gulbin in minfelUri*en
tonnberrSden fflnff tiJ^tern, fo au« bem Dtten, etwan fretttirt al^ie gemefen tomb
gemainen &an« lomen fein, angema^t fein bebaufung amfrcien^aus getegen,
tonnb filr ma^erton.* — 891. 1529 f. fo er auf ber gant betyatten bnb meine
nat^ jubilate (24. 2tyril) 81. 67* : 'it 1 ^erren buru) ratf^reiber toon tme ertauft
gulbin bem freiroirt fur aine, bie ain mart ^abn.'
genomen f}aV 891. 1532 f. post letare
etabte^toniten XXm. 22
Digitized by
Google
338 VII. 2)te <S$ronif oon (Siemens @enbcr.
3erg bon 8trgen !, am rather burger Ijie, ber lefeft btfe$ gefc^Iec^t^, aiii
frainbftctyer, tytyfer, bemtettger matin, abcr atgenjutig, Ijat me lain tocib
geljept, tyai fouffen ain borf , t>it IjBff unb gfitter2, bte te$en finb ge*
toeffen, mit im a&fter&en* bcr ift au$ ainent nribemrifleji au$ ber fiat
Slug^urg gen gribbcrg in bie frciung fomen3 au$ btfer urfa#: e* ift
im ain f$n>efter geftorten, metier betfaufne ^ab im unb femer fd^mefter,
bie nod) in (eben ift getoeffen, tyaim gef alien, baSfelbig bertauffen gut
Ijat bie fc^toefter begert gu tatflen, bamit bie Kaiber unb betgtoanb, [bie]
auff ainem ^auffen ligen obatnanber, nit Derberben. bad Ijat er nit
ttetten tijon. bad fyat im ain rat gefd^afft. bad [^at] er nit get^an unb »
ift a\x& bifer urfa$ gen gribberg in bie freiung lomen. ba ift er bis in
bad btert jar getoeffen, bid er geftorben ift, unb ift gft fjribberg geftorben
unb nit ju fant 3fatljom bei feinen fcorf arn begraben toorben. Ijat an
barem [359b] gelt bei im funben 3500 fl unb bit foftfiefcer, gutbiner Hainet
unb ain $ertt$ filbergfc^ir. fo(i$d Ijat ailed ber pffeger bafelben, ffiolff u
£)tetrtc$ bon ftnermgen, in bed Ijerfcogen namen berbotten ate ain *>er*
fatten gut bem tyerfeog, fo er in feinem glatb geftorben met. ain rat $ie
Ijat ft<$ feined bertaufnen gutd unberfangen ixatf) inljalt feiner aorfarn
teftament unb rec$ty fleger fant Slnt^onid fyttat4, unb tyaben fcin f<$n>efter
1. 3erg von tttgen, bet tefefi oon bifcm gef<<$t, bet \fi gen Sribberg in bie freiung flfflo*oi
au* bifet utfa$: e< ifl im ain f$toeftet geftorfxn, ba* gut bie anbetn fein 2 ftyoeftrrn Wgrrt
^aben ju taiUcn , ba§ bie [91. 555*] f laibei nit ttetberben ; ba* ijl im nit oermeint gemefen. ba
baben in feine faweffcrn oor ainem tat wtclagt, bet bat im tetfd^afft, ba§ et ju bet tatOung tern.
barab fat et ain gtofen toibenvitten entpfangen unb nit roedeit t&on unb ift barum feaimli^ gen
^tibbetg geritten. ba ijl er 4 jar beliben , bit er ba geftorben ijl, unb feat an patem gelt wt.
lauffen 3500 fl unb t)iU foftli<^er tleinet. ift ob 64 jar alt geweffen unb fat nie fain eefrauen
gefapt unb ift ain feiner, luftiger man gemeffen. fein borff 9teffingen ift lefan geweffen von fintg
3<Tbinanbu«, bem ift ei fatmgefaden, unb [bie] anbern fcoff unb gfttter ju fRo^paupren um&
64>(ppadj an fant »ntbonW fpital bie unb ba* [91. 555*>] fpital bit an ben rat, bod> mit
auirrudten »orten, bag fie gar ni$fe abtyon no<p oerenbern foUen, funber, wie ti gefiifft unb
oerorbnet if}, pleiben lauffen. wie ban bad teftament folidj* aUe* tlarli* anjeigt. 3. tmt naif
ben ©otten *bie leben finb getoeffen' flebenbe SBott Man* (laffen) tturbe ali finnftorenb in unferem
lejte weggelaffen.
1. ©eorgMnHrgontoareht^ofatbe* exinde prefatam villain donavitdoc-
Snton toon Krgon, cm (Sntel bed ht» toriJohanniZot,consiliarioBuo,Ro88-
rii^tnteit $eter toon Slrgon. @tctten, haupten necnon et curiae rurales in
©cf(^L ©. 60. @.aud^ oben@. 110. (5r Sch6ppach et aliae curiae alibi ad
ftarb im ©e^tember be^3a^redf 643a$re hospitale sancti Antonii.
alt (Chronographia XI ©1.436b). S3gt. 3. 3m grii^ingc bc8 3a$tcS 152S
ju ban ©aujen @ctba, ©ef^r. ber @ttf- (Chronographia »b. X S3I. 55»).
tungeitK. in 2fogeb. II @. 551. 4. @. ben ©tiftunofibrief ber ©t
2. Chronographia ©b. XI»t. 137a: 2taton*.^frunbe dd. 15.0ft 1445, bun*
Renngen,viUaipsiusGeorgiideArgen, toellen bie im Sa^re 1410 gema$te
eo quod feudum fuit spectans ad mar- ©ttftuitg crneuert »urbe, bei SWe^er,
chionatum Burgau, iure feudi venit in ©iabtbum @. 270 ff. , too cfi ©. 282
manus Ferdinandi, Ro. regie, qui ^eigt: 'SBenn benn foli^« gef^aet^, bag
Digiti
zed by GDOgle
1532.
339
Ijerbann laufft unb fein toertaufne $ab unb barfctyafft jfi grtbberg Bet
bcm tyerfeog tebig gema<$t unb fotic$« on ba« f^itaf ju fant Slnt^ont fotten
tocnbcn, toie e$ bann aigentti^ im teftameut ift austrudt, unb ain rat nit
getoatt tyat, ain bfiftaben tm teftamcnt ju toerenberen.
5 Slin rat jfi S5tn $at tyie alncm rat 8itgef<$rtben, tote bag ir fauffteut
bur$ ber son 9tug$purg lauffteut mit ben par$attie$er betrogen toer*
ben ; fie tyaben toot bie redden jaid&en unb figet, bie tfid&er feient aber ju
lurfe um 2 ober 3 elen ober me. ba Ijat ain rat etti<$ toeber, ferber unb
tfi<$f<$erer Ijte gefangen unb p einticty gefragt. [seoa] bie Ijaben beffinbt,
lobafc ir etticty fotic$$ toot 16 jar getrtben Ijaben, unb £>an$ ©tapff, am
ferber, ber ift ber cap itani barunber getoeffen. ber Ijat mit ber bo$l)ait toot
6000 ft fiberfomen, ber ift faum mit grofer bitt erbetten toorben. er Ijat t>il
getoad^fner ffin geljept, bie finb frum unb erbar getoeffen unb tyaben er*
bam teut Itnb ju ber ee geljept. foti<$e frainbfd&afft, bafc man fie aO nit
15 jfi off en fd^anben mad), Ijat man angefed^en unb in nit tbbt. aber ben
atten Ijat man bermafc gefd^enbt unb gftrafft : man $at in au$ ben eiffen
gefiert unb ffir ba« 9tatljau$ geftelt unb ba fiber in offenticty ausgeriefft,
bafc er fot fein tebtag in feinem ljau$ gefangen fein unb fiber ben Mjh>
fd^toetten nit gan unb fein teben tang nictyfe me ferben unb 400 ft ainem
20 rat geben1.
Stinem tucfyfetyerer Ijat man ba$ Ijaupt abgfctytagen2. ettid^e toebern
5. tmc bafc fie im iRiberlanb betTogcn werben. 7. ba« gewon 9tug8purgcr jatcf)en.
12. bet i{l [olivet Mbetd xt\$ toorben unb [tyat] ob 6000 fl battnit uberfomen.
be^ainer noc$ became toon Strgun mer
Bety teBen toaeren unb ganfe unfer flam
aBgeftorBen ift , f o fot unb mag ftdj atn
raut aBer beSfeiBen ftttats, geftiffts unb
caty>e( mit alien nufeungen, giilten,
gfitten , eljaften unb re^ten toot unber*
$tefyen unb be$ getoatt gaBen in aQem
oBgef^riBen reefcten unb unberfctyatyb je
filrfc^ett mit wtegern unb 'alien not*
turfftigen fa$en, afy oft ftdj baj ae
£iiret, bamtt foft#8 etotg unb unab*
gaengli^ BeletjB' *c.
1. 2Kantt<$ SBt. 307b: 'Stent in bifcm
1532 jar auf abj. 21. notoember Bat man
tyte inStugSpurg aincn ferBer gert<$t unb
ben fo^)f aBgetyauen , Ijaifi mit namen
?uca« 33aber, i(t gef^c^cn au8 urfa4
bag cr ^at ber flat Stugg^urg ftgel, bar*
mit man bie Barttyant jtglet, aBgegraBen
unb toon bem tangen bar^ant ^eraBge«
f$niben etttoa 2 ober 3 eflen unb al««
bann geferBt unb mit bem figet barna^
gefiaett, at6ban totr ret^t unb gut toer*
taufft, banntt menigtli^ Bef^iffen unb
Betrogen ift toorben, barumB er, n?ic toor*
ftat, au« Barm^er^igtait ent^au^t ift
toorben. unb bergleit^en toarb ain nam*
fyaffter ferber mit namen SBroffo @ta£f
autf) in biffer fa^ toertoant unb ^et ber*
gtei^en ftlicf getriBen, aBer aug gro6
jtrBit unb in anfe^en fein« groffen atterS
toart im bad (eBen toer^aiffen.' Sgt. auty
bie 2Betffem)omer 5>ift. €J. 187. ^or^
matyr, Xaf^enBu^ 1835, Berid^tet in fet*
ncn 3(u«jiigen au6 2tug«Burger <£$ro*
niten gu biefer @a^e: '1532 am 21. Oft.
tourbe Saur 33aber, ain fa'rBer toon Slugs-
prxxQ, mit bem ©d^toerb gerid^t, toeit er
fi^ fetBer gefd^aut fytt! !' 2)ie toon 5>or*
maljr angefiigten ^ufejeic^en finb too^t
eincm gar fettfamen aJltgtocrftSnbnig be«
@a$toerbatte8 entf^rungen!
2. S39t. 1532 f. post Elisabeth
(23. ftoto.) 531. 121a: 'it. 5 guibin 2 U
22*
Digitized by
Google
340 VII. 2>ie Gfymtif toon (Siemens §enbcr.
unb tuc$fc$ern tyat man urn gett gcftrafft, ettic^en fanqrt toeib unb finben
$at man bie ftat fcerbotten, etttc$ ftnb fetbs au$ bcr ftat gflo$en.
i. 9<Br. [36ob] Anno domini 1533 an fant 3gnatiu$ tag tyat $ie ain rat 2 gtcf
" gefoben tofigeu mit omat unb f oftttc^en mejig&enber au$ bcm ©arfufcr-
ctofter in atn (aben unber bem $erlac$tljuren gefiert unb Dcrfaufft gib
toettfu$em brau$.
«Vi *i5: auff wfen ta8 fa* STOat5 ®?em' jed^maiftcr jfi fant SWorifeen, mtt
fcincn 2 gefetten btc factaftet bafetben bef<$toffen unb bcm mefraer bic
f<$fiffet ju bcr facraftci genomen unb bafetben btc crftcn me§ unb frtemefj
ju fingen abttyan. ba $aben btc $erro gugger auff iren atgen f often i
fcerorbuet atn ^riefter , bcr na$ attcm prau<$ unb ^crlomcn btc frientef
auff bcm pfarrattar fing tegfic$. ba $at bcr (Hjcm berbotten bcm mefmer,
bag cr Iain mefcgetoanb, noc$ Iain fcrfecn ju bcr friemefc Ijerfftrgeb nod)
auffftcd. bad tyaben bic fyerru gugger gebutt unb fetbs mefjgtoanb, tddf,
ferfeen, teictyter unb attartiectyer unb afle notturft jfl bcr fricmcg ju fatten »
ii.«pdi. berorbnet unb geben. bafc bic btfbnu* unfer* Ijerrn am farfrettag ua$
alter gctoon^ait nit tourb in bad grab getegt, $at STOarj ffljem e* *er*
f<$toffen.
mtuuo. t361*] am fuw^tag quasimodo tyat bcr SWarjc (Hjem tyerr 3crgen ©toren
au$ bcm prebigfym* mit feincr prebig abtriben, ber na<$ alter getoouljaits
bem criftenti^ poW geprebiget Ijat, unb in barumb bic $errn gugger be*
f olbet tyaben , unb ba ain fot$erifc$en auffgeftett. ber Ijat ^infflro afoeg
ba bie poffefc befyttten.
»ei. 109. 35ie jectymaifter ju fant SKorifeen Ijaben Dor ben ctyorljerm bafetben
fcerfctytoffen atleS , toad ul bem frimefcattar geljSrt. au$ atle fanen jus
ber procejj, raucfyfafc, monftranfcen unb unferS Ijerrn bitbnu* im regen*
bogen ju ber auffart, bie engcl unb [benj tyailigen gaift.
m. no. 35a $err Slntljoni guggcr 4 ber jtoingttnge, fcergtffte, gofetofe f<$tangcn,
1. rtli$ tu$f$eiei unb Weber fhtb mit anbetet pen geftrafft toorben. 2. finb urn alia
fyiUtgen lag batvon gefled^n. 16. ba* grab unb unfer« tynn btlbnu*. 18. Det %bfa|
enbet in b mit ben 9Bottcn: cr bat ueiotbnet, ba§ man am tarfteitaa, iU iret prtbig ba bk
gloggfn ieibt. 19. ®. 6torr, vicaiicn |U Unfer 6. grautn. 25. wtfd)Ip|fen monfhan|n
unb aUti, »a* ju bem pfartaltat gt^ort. 28. Da ben Vnt^oni 9ugg.er bat geff^tn, bag Warj
(S^em ainel vetferten , bebeten gaift ift geweffen unb mit ainei fd)lang<baut [91. 658»J ubtqe^n
unb vol neib unb baf unb eiffetung wiber alte, wait criflenti^e orbnung unb bifet ^anbtbabet
unb litbbabex, bet btnn Nugget , bat et got ju eeten unb ben alten criflen ju merer anbad^t nad?
alter getpon^ait jfi unbetlauffung Iain fojlen »eDen trfpattn, funbet bic eer gottrt, anba^t Ui
afcmtg ffir Un% ©aber ferbcrg, bcr mit 1. Hntott guager (1493—1560), ber
bem f$n>ert geri^t toorben if*.' ©. au^ jilnacre ©ruber waimuttb gugger«r tin
bie toorige 2(nm. ^eflt be« Beril^mten 3afob gngger.
Digitized by
Google
1533. 341
aWarj ©jemd, fiirnemen bernomen tyat, bo tyat er jS troft unb freiben ben
alien unb toaren criflen auff feinen loften $aimttc$ lauffen madden unfern
Ijetrn im regenbogen, bic enget unb [ben] tyailigen gaifl. barum Ijat er
geben 20 ft, bantit bad toonfam, ^o^jetttid^ feft nad) alter getoonljait be*
5 gangen tourbe, unb $at bie $or$errn bafelben gebetten, bafc fie bie nonn
unb anberd nut fingen unb betten na<$ alter getoonljait fcerpringen unb
aud for<$t nit unberlauffen. bad Ijaben fie faft geren tfym1.
[s6ib] Da 2Watf fitment fotic$d ain toeuig getoar marb, ba gieng er auff
btc tir<$en unb Kefc bad lod^ , barburc$ man unfern $errn tnt regenbogen
io fytnauffjfl($t mit gef<$rendten, (tarcfen lyStfcern unb eifnin binbem toot
fcerfctyfogen unb &erma<$en.
Um nonjeit am auffertag ftnb tyerr SRafymunbud unb $err anient 22. a»«i.
3fag8cr' gcbrflber, nttt iren gfitten fraiuben, ginern, bienem unb toerdf*
maifiem gen fant SKorifeen in btc Krd^en gangen , barab ft$ bie atten
1* crtften, frauen unb mann, aft unb iung, unb bie !inb grofc gefreibt Ijaben.
ba ftnb aus befcet$ tyerr 8nt$oni fjuggerd feine toercfmaifter auff bie
firemen gangen unb $aben and (iftiglait gutoegen pra$t, bafc ber mefmer
ben t^uren Ijat auffgefd^toffen. ba Ijaben fie bad loc$, barbur<$ man
unfern $errn im regenbogen fot $inauff jied^en , geBffnet. ba ift bie auf*
vole!* wellen etbalten nact) oermig unb bebelcfc fat. mt., [bet] flenbt unb glibet be* to. reieH ber
tti$4tag Utt] SBurmb*, 6per;r, 9lug*purg unb 9legen*purg, ba bie Don »ug#purg faben jftgefagt
nie$b witter! furjunemen in oerenberung be* glauben* bit buret) au*rrag aine* concili, ba bet
burgetmaiftet Smboff bie von ftietnbetg gebetten, it figel anjft&enefen ju folid&et befiettnu* oon bet
©on fcug*purg roegen jc. , tyat et paimlidj oerorbnet, ba§ man unfern fcerrn im [91. 558*>] regen*
bogen , 2 engel , 1 bailigen gaift faneibt unb mall, ba* ift bef$«c$en, unb bat barumfc geben
20 fl unb bat bie c$orr/enn gebetten, ba§ fie au* forest ben gofcbienfl nit unberlauffen, funbet
nad; altem ptaudj in oerpringen, jft merer anbadjt ber alten, gfitten ctiften. bai \>abtn fie mi*
fteiben wrtoilgt.
8. Da folicfe* 2Rat| 6$em in ainem faim erfaren bat, ift et auff bie fir$<n gangen (unb l?at] unbet
bem obtaet) ba* locb, barburcb unfet bar im tegenbogen folt gen r)imel jo(t)en roerben, mit l>il^in
unb tiffin binbet oerfcfclagen unb oermact)t, bafj b,en fcntr/oni Rugger fein furnemen nit fflnb ber*
ptingen. ba ber Untboni Rugger foli$* bat oernomen, bat er mit grofen f^ma^en feine* ^er^en*
barju fiifl gef(t)»igen, barumb [91. 559*] ba§ er facb iunger unb alter, frauen unb man leib, bie
fo grofe fraib betten, folkt)* loblicb* feft na$ alter geroonfrtit mit freiben unb anbadjt ju t>tx>
piingen, aud? au* urfaefc, ba§ bie b«nn Rugger mere fre^rigfait t>(tten ju bem pfanaltar, unb
wa* ber fird^en jfigebort, ban ber ©bem unb aUe* Jpfanvolcf, Donwegen ba§ fie finb ewig le^n«
bcrrn ber pfarr unb ain }e^maifter nun 3 jar pleibt, roelcr)e* bie b«*n mit grofem foftcn au* bit
unb begert be* pfarrbold* bei bem bapfi ^aben jutwgtn prac^t. 12. %m aufertag na^ bem
mittagmaH ftnb bie 2 betm Rugger, 9lar)munbu* unb Bntyoniu*, mit iren etli^en gfitten frainben,
ginnei unb bienem [91. 559*>] unb toeretmaiftern gangen in fant SRorifeen firemen, bie gan^ bol
ool<!*»a*, etlid? wafen ba gutter mainung, etli<r)e befer mainung. ba $abtn burcb beoelc^ ^err
ttntboni Rugger* fein biener unb toerdmaifter fo bit mit bem mefmer buret) liftigfait gebanblet,
baf er ben tbunn ^at auffgefe^loffen. ba finb fie auff bie fir<t)en gangen unb b,aben aUe bil^in
unb etfnen binber na^er geriffen von bem loe^ unb e* geSffnet, ba§ man fflnb ba* ft ft lobiict)
vetptingen unb unfern ^errn im regenbogen auffjiee^en.
1. $gl. Mqu btc 2)arflettung in bet Sattgenmantctfc&ett (£r)ton. 81. 162».
Digitized by
Google
342 VII. 2>ic (Efcronit toon (Siemens ©enbet.
fart alle toon ftunben an na<$ alter , tobtic^er gemon^ait mtt fretben not
anba$t atted berprad&t toorben.
Da nun 3Rar$ ffiljem getoar ift toorben, bafc man bad todfc ju ber
auffart geSffnet $at, ift cr ju bc« burgermatfterUrIt$9tedfrtinger attfentd
gangen unb im foti<$d anjeigt. bet Ijat bent ©jem bebot<$eu, er fot*
eitlentd gen fautSTOorifeen in bie firemen gan, [s62a] unb n>aun bte auffart
no$ nit berpra<$t fei, fo fot er gepietten, bag man ben regenbogen tyx<
unben auff bem efteric$ in bet firemen ftan laufc; mann abet bie auffart
berprad&t fei unb f$on $inauffjod&en, fo fot er ftitf <$meigeu , Ijatm gan
unb ni$fe anfad^en unb ben regenbogen, enget unb atted, toad barju ge*n
IjiJrt, boben auff ber lirctyen ftan lauffen.
Da nun ber ©>em gen fant SKorifeen in bie firctyeu ift lomen, Ifat
er ain ptitttige, auffrierige robt (feined gteid&end) an fi<$ ge^eudt; ba ift
bie auffart fd&on mit alter anbad&t nacty after getoonljait berprac^t ge*
meffen, unb Ijat bie non gefungen. in ber auffart Ijaben bie gutter alien «
criften getoainet aud anbad&t unb bie berferten, lefeerifc^en criften geflu^t
unb gennnft, bag bed Ijettifcty feur barein fd^tag.
£)er (Hjem Ijat toiber bad gepott unb bebetcty bed burgermaijierd ge<
Ijanbtet unb Ijat ba mitten in ber fird&en an bifem ort, ba bie ftation ber
auffart geljatten ift toorben, ftc$ gefteft unb unb gefctyeibd Ijerumb few*
jptuttige, auffrierige robt in folder orbnwtg, atd toette er ain fd&tactyt tljon,
unb Ijat barauff ben mefmer Ijefftig mit grofen fd&etttoorten [362b] anlomen
unb Ijat in toetten fd&tagen, bag er ben tljuren Ijat auffgefd&toffen, unb
Ijat mit grofem joren bie f<$tiffet ju ber firctyen bon im genomen unb fk$
mit feiner auffrierige robt mit fatten audgejognen meffem toiber bie 3
gutten, atten, frumen criften geftanben, unb Ijat urn ain Itaind gefelt,
beibe tail toerent in ainanber gefaCen. toann nun ainer fein meffer Ijet
gar audjogen, fo toer ed burctygangen. barauff Ijat ftcty ber SKarj (Sljem
ju tyerr 2lntljoni ftugger ge!3rt unb fein arm auffgeljept unb mit bem
finger treit, fored&ent : 'ft$ auff, ed fot bir bein (on barum toerben ! ' berr »
Slntljoni gugger Ijat barbor bem 9War$ (§tjem bit bienft unb frainbf^afft
betoiffen unb in n>ie ain bruber geljatten.
$)arna<$ ift 3ttarj Sljem mit feiner robt mit grofem joren in d^or
gangen, ba bie ctyortyerrn unb bicarier bte non ljaben gefungen, unb [ffat]
4. aiUent* : von ftunbenan. 6. cifltnt* : balb wib«r. 8. tfkniti) : pfty. 16. gebftht mit
it$ern. 17. be* ttilb ftur. 22. mit Ijefftigtn, unetrlitfcen f^«ltwort«n. 24. gan(i jortnd.
U*. 28. fo wrtt <« umganacn. 29. 3m Original fttty flatt ^ttbxV bur$ 95«fiftiben
•gcbort*. 30. Ijat mit btitttttn ftngei toiber fcm 91. %. gefeftrien : (rt fol — wttUn :)
d miif — wetben. 32. «etli$ gt^alttn wit ain brfibet.
Digitized by
Google
153 3. 343
fic mit groben, unbefctyetbnen unb fctyettoorten anlomen unb am grog
Irimpet getyept, bag fie tyaben mieffcn aufftyBren jfl ftngen, ^abett ire
ctyorred bon men getoorfen unb ftnb au$ ber firemen gefloctyen; tyerr 9toty*
munbu* gugger ift jeit barbongangen, unb ain toeit tyernacty ift aucty
5 tyerr Sfattyoni gugger tyatmgangen.
[363a] Starnacty tft SKarjc (Styem mtt feinem bruber Seremia ©tyem (fluty*
tigen tyauptmann ber ftat Slugtyurg an ben £itr<Ien, barumb in ain rat
geurtupt tyat, bann er fein leben tang beftelt tft getoeffen) unb[ber]auffrierige
robt auff bie ftrctyeu gangen unb tyaben ben regenbogen unb ba$ anber
loaQe* nriber tyerabgetauffen, unb ate ber regenbogen teictyt 3 maun tyocty
nocty p ber erbe ber linden §at getyept, ba tyat 3eremta$ (Styem, ber frei*
big tyauptmann, ben regenbogen ntit feinen gefetten mit ateig auff bie erbe
lauffen fatten unb tyernacty gefagt, ber ftrid fei inen ongeberbt eutttrift,
unb ftnb ju bit trimem gefatten. ber ftatoogt mit feinen Inectyten ift ba*
i5jtotfc$en fomen, ber tyat frib gebotten unb mit gtoatt aertyiet, bag lain
auffrflr nit ift toorben.
35arna<ty ift 9Kar$ (Styem mit feiner robt ju rat toorben. ber tyat
bie lirctyen jugfetytoffen, unb ift 3 ftunb jubefctytoffen ptiben, fo tang, bi$
ber burgermaifter gefctyafft tyat, bag man bie lirctyen totber auffctytieg, unb
20 tyat jfl bem bezant unb (tyortyerrn ju fant SKorifcen gefctyicft, bag fie nacty
alter getoontyait in bie firctyen gangen unb befyer unb conptet ftngen.
[363b] SDamatty 5 tag anainanber ift ain rat tagti(ty ju rat gangen, fogar
am funqrtag ftnb fie bi$ mittag barin gefeffen, unb [tyaben] ratgfctytagt, 25. m\.
toie fie in ber fatty ttyon fotten. am fampftag tyat man tyerm SKnttyoui 24. max.
gugger unb fein nriberfactyer fiir ain rat gefobert unb JebKttyen tail be*
funber gefragt, au$ toa$ urfactyen [er] foticty* ju fant SMorifcen begangen
tyab. natty fotictyem tyat man beib tail on ahntyertei ftrafftoort toiberumb
lauffen tyaim gan.
5lm actyteten uuferS tyerru auffart tyat man tyerr Slnttyoni guggeno.anai.
30 tptber fflr ainen rat gefobert unb int fflrgefctylageu, er tyab urfacty geben
ju auffrur, unb tyat in beitoeffen fein ba offenti<ty ber ftat bucty bertefen,
unb toie ain folictyer geftrafft fof toerbeu; aber fie toetten gnebiger unb
milter gegen im tyanbten, bon toegeu fein unb ber feine rei(tyti(tye, mitte
2. u. fte mit feinet tot mit jotnigen , u>pigen , befen gotten anlomen unb ire Bicker inen \)\n
unb &ett gettotfen u. ain ftimpel Mr mit gemadjt jc. 4. t>. 91. ff., ba ei \a$, toie eJ tourb
jfigan, ifi et im anfang au* bee firdjen gangen :c. 9. ba \)aUn fte ain fontyait begangen an
ijilfrin Bilbet, bie ft$ nit tteren ffinben, unb erjeigt, wie fraibig Icut ju feien jc. 10. teicfct :
Udjt. 14. ju fc^mettcrn unb trumctn etfaQen u. jerbroe^en. 19. man: ei. 22. ain
ganfcei tat. 24. 3m Original freifct e8 au8 93erfe^en *ber fad>' flatt *in bet fad>'. [33. 3m
Original ftt\)t 'teilic^e' jlatt 'reie^li^e'.
Digitized by
Google
344 VII. 2)ic <£$roni! toon (Siemens @enber.
barmtyerfeiglait gegen armen unb franden teutten tyie unb anberftoa,
baf cr aber nit gar ungeftrafft, ate n>er er onfd^utbig, beteib, fo fol cr
be$ anbew tags, ba« ift am 30. tag maii auff ben ©egingertljuren gan
unb 7 tag unb nactyt barauff pteiben ; bocty nacty 2 tagen tnig cr amen
iebtityen tag unb nactyt mtt 5 fl bcr gefendnuS tyatb (cbig madden unb*
tyaimgan K
[364a] £err Slntljoni gugger fyat ain bebatyt begert toon ainem rat, burc$
ainen boctor anbtourt barauff ju geben. ba$ ift im tocrjid^cn toorben
unb ju im gefagt, bag cr fetbs urn fcin ilbcrtrcttung anbtourt gebe obcr
aber na<fy gemonljait ainen au$ bem rat ju aincm fiirforetyen beger unb io
nem. ba Ijerr Slntfyoni gugger fofictys geljBrt Ijat, ba §at er ain furfec
rcb barauff tljan unb ift barmit toon aincm rat abgeftyiben unb ift auf
geftimptc jeit ju abents mit jtoei fncd^ten auff ben tljurcn gangen. unb
fobalb fie im ba$ betlj Ijaben jugeri<fyt, finb fie abgefctyiben unb Ijaben
iren tyerrn aflein ba getauffen* unb in ber 10. ftunbt ber na<fyt, ate ft$ is
$err Slntljoni gugger Ijat meflen niberlegen , ift im ba« betlj nit rectyt
gematyt gemeffen, tyat er im fetbs tnieffen betljen unb ift am betlj getegen
bis ju morgenS in bie 8. ftunbt. barnacty ift er auffgftanben unb tyat
burcfy bie jinnen in bie garten unb in baS fetb gefectyen, unb urn bie jeit,
fo man gen mittag getoon ift ju effen, Ijat in ain rat ber gefendnuS tebiga
jett unb tyaim tyaiffen gan. alfo ift ber toater bes toatertanbS unfetyutbtg!*
Uc$ geftrafft ttorben, ber ficty ate ain gutter criftunb getyorfamer !ai.
mt. unb alter ftenbe beS ro. reictys nacty abfd&ib tyie bed reid&stag getyatten
tyat, unb ber auffrierifd^ lefeerifcty Sljem gar ungeftrafft betiben.
i2. sum. [364t>] j)a« Ijod&toirbig facrament tyat 2ttarjc (Sljem an corporis Christi25
1, t»on feinet unb bet feinen miltigfait wegen, ba§ ftc fo railidjen Ijieigen unb fremben, ben
arm en unb francten mtt baucn unb aUenmuifcngeben jfi tyilf fomen. 12. gab et fclbd anbtrourt
furfelicfc u. fUtli$. 18. 3m Original t)eifjt eS infolge eineS Gon{truction*fe&ler* : barna$, al«
er ift auffgeflanben jc. 24. alfo iji ain water bed toaterlanbS, ain gutter, alter, roarer crifl
gejfrafft roorben u. ber lut&erifcr) Qtyem mit feinem antyang on alle ergaltnuS unb jfraff baroon*
fomen. 25. liber foli$3 bad [b,al] 3Rar| (5b, em fein glauben u. groalt no# roeitter erjtigt u.
nit me weUen leiben , bag bed b, . facrament^au* roerbe bet)alteii jc. burc^ bie 8 tag unferd b,enn
fronleic^namifeft. — (5d folgt bann no$ bie Stotij: ain rat fc,at oetbotten, ba§ man in ber cteufr*
rouc^en u. an unfet* ^errn fronlei^namitag nit me mit ber proceg gang.
1. Uff 29. tag may anno 1533 ift tei&en »oIt, je ain tag mit fwtff gulbin
tyert ^nt^on^ gngger, u'mb bad er ba9 ablBfen miJg. toolgents auf 31. tag maii
lod) be« fonngljaus gu @t. aWaurttien, ime auf fein tatrctt bie jtcen ta^ au$
barburc^ man bie auff art fcegangen, aus nat^gelaffen, bo<§ bas er fetnem inn rat
fein fefl&8 aigen ge»alt bur^ feine bef^e^en er^ieten gemefi in attmuiens=
biennet aufbre^en laffen ^at, a^t tag fegfel raic^en unb gekn fotte, toeldjeS er,
auf ain t^urn geflraft roorben, alfo aU ime foXd^S burdj ben ratft^reibcr an^
ba8 er 3 tag barauf beteiben unnb bie jaigt roorben, gu unbertenigem bancf^
annbem 5 tag, ob er nit barauf be* angenomen unb ben fa^en alnmfenl
Digitized by
Google
1533. 345
unb ben ad&teten na$ alter tobtid&er getoonljait nit metten teiben ober gebut* 19. sunt.
ben auff ben pfarrattar jS fefeen unb ba beljaften , funber bie c$orljerrn
tyaben ed Ijinauff in ctyor ntieffen tragen. bad fyat in ain rat gepotten.
©otljart ©tamter, ain gotbf $mib Ijie K Ijat bed ®o(bf tijald d tester ju
jfi ber ee ge^e^t, barbei Ijat er finb geljapt ; unb ba fte geftorben ift, ba Ijat
er tr teibtictye fc^toeftcr jfl ber ee genomen. ber ftatoogt tyie Ijat bed
gtoattd fld^ unberfangen unb ettic$ ee gefd&eiben.
2ln ber firmeid&en ju fant Urticty , ate bie comptet ift audgetoeffen, fcuiii.
finb toil anbed^tiger frauen ba im c$or Iniet. ba ift ain toeber um fant
loUrtid^d altar gangen, ber Ijat fein fd&am aud bent tafe tljan unb offenficty
in ber Ijanb tragen unb tyat in fant Urft$d grunft tytnab toetten fatten.
ba tyaben bie frunten frauen unb mann ain foti<$ grog gef$rei gema$t,
bag ber (ut$erifc$ toeber geflod&en ift. Ijat ber gfitten, frumen, alten
d&riften barntit gefpott unb fie an irer anbactyt barmit Ijinbero toeHen.
is[365a] 2Hfe junften (audgenomen bie mefeger) Ijaben ir lerfceftangen, 42, sm. ne.
nut ben lerfcen an unferd Ijerrn frontei^namd abent ju bent S^unt aud u. sum.
ber Krctyen genomen, bie fte toon alter tyer ju alien ljodfoeitfi($en feften ba
Ijaben tauffen auffjinben.
2ln fant ©er&atiudtag tyaben bie burgermaifter Urtic$ Wcdjftnger, JJ^g;
20 SJtang ©etyfc unb bie 2 ratdgeben, Sonrabt SRed&tinger unb ©imprest
$offer, in ained ratd natnen bifd&off Sriftoffen nacty&otgenbe gfd&rifft fiber*
anbtourt unb begert, bie jujetauffen, toon feinen f. g. unb toon f. f. g.
capitel2.
6. bat er genommen ju ber ee unb bei in beiben Iinben gefcept ; bat ift ongffhafft fur redjtgefdjaffen
gefalten tterben. 8. Statt biefe« Bbfafce* l^ciftt e« in b: $il fdjmedjltdjcr bing finb
$ie offenltdj in ber firdjen getriben toorbtn, barbon long ju fd)reiben torn, ba* id) oon furfcc
wegen unberlauf. 15. liefer fcbfafe fe$lt in b. 19. 3m Drig. •finb' flatt 4&aben\ 23. 9ln
fant Seroatiu* tag finb bie burgennaifrer Urlid) Wedjlinger, unb Wang €ebfr, aud} donrabt $Red)«
linger unb €impredjt £ofer, ju bifdjoff d&rijtofF ben ttugftpurg fomen unb im eon ainen rat 4
bogen papir uberfdjriben [91. 564bJ infaltS uberanbthwrt unb in befunberfait 4 artidel bod) anjodjen
unb wellen baben, bag man bie me§ abt^ie, tain gloggen me Ieibt, ba§ ain rat ge»alt fyab,
aU efarren ^ie }u neileidjen unb prebiger ju fefcen, unb bag fid> pfaffen unb mind? mit ben leien
in fteur, »ad>t unb umgelt berglet^en. ba ^at in ber bifdjoff auff ainem bogen paeir anbtwurt
geben, ba§ er ti nit well tfcon, inen furgefdjlagen abfdjib ber reid)«tag, bte fie aud) tpcttcn r)e(fcn
oerfiglen :c. — 5Der Sorttaut be* €d)reiben« fetyt in b.
t>atbcn re^t x8 t^un ft^ erpoten ^at. autem ilia prima mortua sororem ute-
9tat^bccr. ©i. 81b. rinam ez utraque parente, filiam pre-
1. 2)ie Chronogr. 9b. XI 91. 188^ fati Goldschalck, duxit in legitimam
bcrt^tet auefil^rlt^cr: Gothardus uxorem eamque exinde per copulam
Stamler, Augustensifl aurif aber, mihi a cognovit, tenuit ac tenet impune sine
cunabulie notus, duxit in uxorem N., omni contradictione.
filiam mercatoris piretarum Georgii 2. 3n bet @enberfc&ett Chronogr.
Gotachalck, cum qua certos pueros auf 91. 239»ff. Sic au* bent naAfot*
. fetu procreates acquisivit, conjuge genben 6$riftfiii(te ^crtoorgc^t, Ueg ber
Digitized by
Google
346 VII. 2)ie ffi&rotti! toon (Siemens @enber.
£o$toirbiger furft, gnebiger tyerr !
Site e. f. g. toir bed 5. tagd mat iungft berfc$inen burc$ wtfere
berorbnet in gemein unbertIjenigfU($ erinnert tyaben bie fyattung bet pre-
bicanten altljie unb anberer jtoitratyten, fo &on ber fac$ toegen bie religion
betreffent, tote bie ifeo at^te geftatt fein, beforgt toerben, berfyrf&en bann*
e. f. g. toir unbertenig!lic$ gebetten tyaben, bag fie bem gnebigltic^ na$*
gebindfe, au<$ mit irem tljumcapitel barbon reben unb ratfetyfogen ftetten,
ob fugitive mittet unb toeg ju finben unb fftrjunenten fein, barburc$ bie
foattung ^ingenonten [se&b] unb auc$ funft fold^e orbnung unb beraim«
gung gefefet unb gemacfyt toerben, bamtit e. f. g. tljumcapitet, au<$ anbeteu
ire fprfid&oertoanbten fttfft unb cWfter attyie, bedgteictyen toir, unfere Burger
unb tntooner, ain anjatl far, ob toir und beren bergteic$en, bet atnanber
teibentityer geftatt, fribtidj unb rutoig bteiben, toonen unb $in!omen mity
ten, mit bifem unferm angeljengten unbertenigen erpietten, toad toir Ijier-
inen tljon ober (auffen f often, barbur<$ am fetiche berainung gefubertu
toerben m8<$te, bag toir und in bem, ate bit on befd&toert unferer unb
ber unfem getoiffen inter gefc$ec$en fflnbe, auc$ gepfirtidfr unb wtber*
toeifticty fatten toetten, toetctyd unfer unbertenig anprtngen, bit unb erbtet*
ten e. f . g. Don unfem berorbneten , tote fie fi($ rflmen, mit fott^en
gnaben angenomen, bag fie ftc$ barauff gnebigflid^ erbotten l>a&en, ju»
aQem bem, bad ju frib, ru unb ainigfait bienen mig, nit attain mit aflem
bteig funber au$ mit freiben jS berljetfen, bie auc$ unfer unbertljenig
anpringen irem capitel flatten unb ftcfy bafetbft ainer gleid^en fiirberung,
aind fribend , rfi unb ainiglait ungejtoeiffett berfeljen toeHe. bag nun e.
f. g. fotd^e fadben Bet irem capitet befter ftatlid^er anpringen unb barauff »
Ijanbten mSgen, fo Ijaben fie an unfere berorbneten [366a] gnebigfftc$ be*
5. %o* tTgftmt aut b. 8. migll^e m. u. »eg. •fein* aut e, im lejte : fri. 21. 'r*' an*
c i im Xejte finnlol ftott *rft* : iet$. 'nit aUoin' au« e erganjt.
Stotb bereits am 5.2Rai bad in bemfetben an ben ©ifcbof nnb ba8 ©omcapitct ge*
9^iebergelegte miinblitb fcortragen, roor« rityeten @^riftpftde bei ber Si($ttg-
auf eine fcbriftltc&e 2)arlegung toerlangt teit be« ©egenftanbe* crft naA fen*
rourbe. 2)tefe Keg ber ffiatb am 13. 3Rai botung Don $atyf$t&gen ber Ccnfn«
ilbeneic^en. (gin im Hugsb. @tabt* lenten, ^rabifanten nnb anberer an«
Sr^b befinbU$e8 atte9 Sonce^t [a\Q c tortta'ten toerfagt njorben. %u$ ber 9lat^
citiert) tourbe beniiftt, nm fmnfWrenbe ber mit 3lug«bura befrennbeten ©tfibte
getter ber ^anbf^rift a ju toerbeffern. i^fintberg unb Ulm, benen er^bfd^rif.
— (Sin «bbrud biefes @4riftftfide« ten ber in 9tebe fte^enben freiben nnb
fie^t bet SBraun, »i[^. in @. 267 ff„ bie barauf erfotaten Bnttoorten jn-
too and) auf bie aUerbinge feltfame fanbte, »urbe geftta. 2)ie Sitteralien*
X^atfa^e bingewiefen if! , bag @tetten ©ammlung bed Hug«b. @tabt.«r^it)rt
bedfetben mit teinem SBorte Srt»5b- cnt^a'tt eine ganje «njabl berartiger
nung tbut. ©elbjtoerftSnblitf tft btefe« tlftenftiide.
©freiben »ie bie folgenben Dom 9iatbe
Digitized by
Google
1533. 347
gert, bag fie , toeg boc$ f otid^er f ac$en Ijalben unfer gemuet unb begeren
fei, austrudfenticty anjeigen toeflen, barauff e. f. g. fic$ fampt item cartel
bebindfen unb DotgenbS auc^ un$ mit anbtourt begegnen toeH, bie abet
bajumafs toon un$ toeitter nit, bann tone fie gc^Srt toorben fein, bebetdfc
5 getyapt, barumb fie aucty berfctbigen jeit nityfe ferrets geljanblet, bann bag
fie e. f. g, gnebigen bftyaib unb erpietten an un$ jfl pringen bon unfert*
toegen ju unbertljenigem band angenomen Ijaben mit ber fcertoenung, bag
nrir jitoerfic$t(i<fy bie factyen toeitter unb un&erjogenticty beratf($fagen unb
nn$ Ijierauff ainer mainung an t. f* g. unbertljenigffic$ gefongen ju
lofauffen, bie mir inen aucty unberfttngt in unbertljenigfait furljalten.
@o fyaben torir betrac^t , toa$ grofer gnab ber guettig gott un$ be*
tpetft in bent , bag er un$ ber toarljait nadfoilfragen, auc$ bie ju fftbem,
aber bie irtljumb ju fihnew unb bie ju berljinbero atfo gnebigfftd&
ertoedft.
is £>ierumb toir ju ber eer gotteS , fiirberung ber toarljait unb abftef *
lung ber irttyumb et(i<fy artidfet junt lurfeuften geftett Ijaben, barin e. f . g.
nrir ju erf ennen geben , toeg toir unb bie unfern taglity Don unfern pre*
bicanten burcty bie ftyrifft getert toerben, ba$ [366b] fie in ainetn freien
Concilio mit bibtif($en gfd&rifften ju erljatten berljoffen unb getrauen,
20 toa$ tPtr arxtf) tagticty lefen unb $erfcft<fy gtauben, ba$ ber eer gotteS ah
priid&ig, autf) un$ unb ben unfern im gtoiffen befd&toerli<fy unb ber fetig*
lait gefertidfc fei, bad bo$ nit beftertoeniger bon e. f. g. ober iren geift*
lid^en prebigero attljie unentfefct geprebiget, getert unb aucty Don iren
gaifttid&en ummberleftgfHd& geiibt toirbet, unangefectyen, bag unfere pre*
25 bicanten ire irttyumb cfarticfy anjeigen, menigl(i<fy getreuti<$ babor
teamen unb fic$ barbei erpietten , tea iemanb* an irer, unferer prebican*
ten, fcerfiinbung unb auSlegung beS gBtticfyen toorts ben toenigiften jtoeiffel
fyxben, ber inen bie urfacty ain$ jioeiffets ober funft ain gegentourf fur*
fatten, bag fie ainem ieben auff fein jtoeiffel, frag ober gegentourf mit
30 ber gnab gotten atoeg gegriinbt anbtourt unb berid^t au$ ber gfd&rifft
geben tootten, barau$ nit aflein unber ben prebicanten tyattungen, funber
auc$ unber bem tootdt afljie fotcfy jnritractyten [entftetyen], bag jule^ft gebertid^
jerrittung, auffruren unb emperungen entfpringen unb fcotgen mSd^ten, tea
2. *^' erflanjt ou* c. 7. (Sbcnfo : »on unfertweflen. 10. 3m Drig. ^eigt c« : bit wit inen
in unbertyeniflfait fiirge^alten ttorben ; in c : (jefanflen jft lauffen cntf4>lie§en j toti wit unn«
bann bcbcncfcn, werben e. f. g. wit and} unverlcngt in unbett^cnigfait furt?alten. 14. in c : €o
baben »it btttadyt, »»a« fltofct gnab bet fluttig got un* bewaifl in bem, ba§ et un* bet watbait
na^uftagen unb bet irtfyumb jubetumetn alfo gncbiglid? crwecft unb ju ctfennen gibt, bad toit
al« bie obetfait bifet fiatt ^ugSpurg foldjt watbait jufubetn, b,ing(gtn bie ittb^umb jfi oet^inbetn
unb abjupeUen f^ulbig fein.
Digitized by
Google
348 VII. 2>te <£$ront! toon (Siemens ©enber.
nit fofi$S burcty c. f. g. unb un$ bermittete gbttictyer gnab bertyiet unb
furlomen tourbe. toetctye artidfet alfo (auttent :
[367a] <Srft(i<$ prebigen e. f. g. ober ire gaiftticfyen prebiger, bafc bic [tain*
Ijauffen fotten firemen obcr tempet gotteS unb [bcr] bapft bcrcn ain ijaupt
fein toiber bie offenbare gfcfyrifft, barin tautter auSgetrucft nrirt, ba£ ain 5
iebtityer criftenlidjer menfety bcr tempet gotten, aucty bic criftenticty gemeinb
bie fircfy unb £riftu« attetn ba$ Ijaupt ift.
3um 2 : fie bemegen ba« bold jit fiirbit ber tyaitigen, tptber ba« unfer
$err 3efu$ Sriftud, bcr ainig furfpred&er unb mitter gegen bem Ijimtif<$en
aater, fetb« unb troftticty riefft unb fagt: 'fompt tyer ju mir aHe, bic 6c* 10
taben fein, ic$ toi( tnty erquifen'. fo nun £riftu« fetbs afle menfetyen
beriefft unb niemants funbert no<fy au$fc$lec$t obcr toeift, barju tyte*
&or, ee urir jft im lomen unb in anrieffen, fcerljaift, baft cr un$ Ijetfen
unb erquilen toet : ift \z aflein nit iiberfliffig, funber au$ bcr cere Srifti
abbrictyig unb bem t>erbienft feine$ bittern leiben unb fterben* ain ber* 15
flainung, bafc Ijieriiber ba$ fcotcf ju fiirbit ber Ijaitigen ermanbt toer*
ben fol.
[367b] 3»m 3- utiberften fie, ba« botcf burcfy ben bann jit ber orenbeic$t
ju pringen unb jnringen , barbei fie nut ungrunb furgeben, bag bcr bapft
unb bie gaiftticfyen bie finb jfi beljatten ober ju berjeictyen Ijaben, fo bocty 20
gott aflein bie finb ju bergeben Ijat. ob bann ain criftenmenfety fcincr
finb Ijatben ain irrig genriffen Ijette, ber ficty gegen got geren berfi<$ern,
berfenen, rat unb troft fud^en toolt, ber fot unb mag toon got$fer<fytigen,
berftenbigen m&nnero tool rat begeren, au$ ber leer unb toort gotten troft
enpf actyen, au<$ ficty gegen bem, ben cr ettoa tyaimtity bcleibigt ober often* 25
ticty erjirnot l)atte, bemietig!ti<$ belennen, benfetben urn bergebung fofys
jugefiegten taibs unb joren* bitten, fi<fy alfo bcrfi5ncn unb, fo er unrest
gut me Ijette, ba$fetbig untoerjogentic$ ttribergeben*
3um 4. prebigen fie bom fegfeur, ba$ fiir abtoefd^ung ber flnben
erbid^t toorben. aucty ermancn fie bad tootcf ju fiirbit ber tobten, ju ben 30
feetmeffen , toigitt, placebo unb Jartagen , bie , obgteitfy fie an inen fetb$
juteftid^ toeren, toie fie nit fein, bo<fy nit burtty gotten, funber urn getfc
toiHen ge^attcn toerben.
[368a] 3u*n 5« ermanen fie ba« bold jum opfer, terpen auffficcfen, ampten
prinnen, ratten auff ben grfibem, bapftlid^ meffen, bedgteid^en bad 35
facrament aHein in ainertei geftatt unb funft toiber bic ainfafeung Sriftt
iu en^fad^cn, creufegang unb anber proceffion ju fatten, gft faften unb
bie Ijaifigen gu feiren.
31. 23ei 'obgleidj fie' wutbe 'fie' trganjt. 38. 3m Dtig. : ben Ijailigtn fafien unb feiten.
Digitized by
Google
1533. 349
3um 6. hurt foticfyen iren ^rebtgen gemeg bad nacfyttnat bed $erw [in]
e. f. g. fpricty&ertoanten ftifften, clSftero unb an anbern orten atljie nit
nati) aufffafeung Erifti, unferd fetigmacfyerd, in beibertei, funbcr aflein in
ainertet geftatt, toiber bad ber Ijerr &om pecfyer fagt : 'trincft afl baraud',
& aucty funft toiber ben tautteren bebetcfy unb einfafeung bed Ijerro geljatten,
bad aud^ atljie nit ain Maine foattung unb jtoitracfyt gepfirt, bann \z
ainertet gtaubend, ainertei tauff unb ainertei natytmat getyatten toer*
ben fot.
3um 7. nrirt in e. f, g* fprucfy&ertoanbten ftifften unb dbftern bie
io bapftHd^ meg geljatten, bafcon bo$ in ber Ijaitige gfdj)rifft fain toort no$
grunb erfunben tmrt, bie aucfy nit attein ton bent Ijerrn nit eingefefct,
funber aud^ , »ie urir tSgticfy ton unfern prebicanten $8ren unb unber*
toifen toerben, ain greit tor got ift.
[368b] 3um 8. an borbeftimpten unb anbern orten atfljie toerben bie
15 btlbnuff en unb toatfarten toiber bad alt unb neu teftament in gefarb ber
fcereerung furgeftett unb getyatten.
3um 9. loirt an ben orten ber tauff mit fretnber, unberftenbticfyer
fyracfy, crifam, 81, fatfe, ferfeen unb getoeictytem toaffcr migprauctyt, alfo
bag Bet ettid^en ber tauff nit Dottotnen geactytet, toa ber ftudt aind aud*
2ogetauffen totirbet, unb bo<fy ben criften nit gejimen toil (bie aflein ird
Ijerm toort unb bebetty auff bad aflerraineft a$ten unb bent nacty&otgen
fotten) antigen jufafe an bent Ijaitigen facrantent ju gebulben.
3um 10. bag Iain ctofter gefyert, funber ainer jeben intoonenben
orbendperfon fret offen fteen fol, batnit fie barin toonen, unb aixtf) afle
25gaiftKd^e anbern perfonen atfljie ju ber fcerfunbung bed toort gotted ain
freien jugang (je)ljaben, au$ ft<fy Derljairaten unb afled bad ttyon migen,
bad ainem criftenntenfd^en ju tljon ober ju tauffen gejimpt ober ge*
piirt, e. f. g. unb ber iren, aud& unfern unb ber unfern Rafter um>er*
ijinbert
30 3um 11. toerben toir Don unfem prebicanten burcty bie gfd&rifft
[369a] beri$t, bag burcfy e. f. g. gaiftlicfyen afljie fatfetye gepett unb gefang
geftbt, aud& creufcgang unb proceffion getyatten, fiber bad biefetben gaift*
ftd&en toon und mermalen ganfc nad&paurttd&en, gutter ntainung urn
unbertauffung fotitfyer proceffton unb crefifegang gebetten toorben fein.
36 3"^ I2- tofrbet ber enbt geopfert, ferfcen auffgeftedtt, am^Ien ge^
^rinbt unb geraityt, toetd^er uncoft toiber got ift, ber biflidfr auff ber
tebenbtgen ^eiligen, bad fein bie armen, bent bei)elc^ gotted natty getoenbt
toetben fot.
5Dtctt>ct( nun fofljd atted unb iebed bent toort unb ber eer gotted ju*
Digitized by
Google
350 VII. 2)ie <£&roniI toon (Siemens @cnbet.
gegen ift, tptc tat fall ber notturft unfere prebicanten mit grunb ber
gfcfyrifft nacfy tangs barton mectyten, unb batm e. f. g. unb nrir au$ bem
getoatt, un$ toon got ju fetnem bienft, ba$ ift, toie $aufa$ fagt, ju ab*
ferung be$ argen unb fttyirmung be$ gutten gegeben, f<$utbig fetn, auff
unfer bebotcfyen bold , ba« un6 bertraut, ju fetyen, barmit ba$ mcr nacty s
g&tticfyem bann tncnfc^Iic^cm gefaflen regiert unb bor irtljum toerljiet
werbc: fo gctangt an e. f. g. unfer unbertljenig, giitticty bit, bie toefle bifc
ljod&ttric$tigen factyen ju [369b] tyerfeen, finncn unb gemflt fteren, ir fetbs
unb unfer, ate georbneten oberfaiten, ampt unb getoatt, un$ bon got ju
fetnem bienft bebotctyen, betracfyten, alfo bte obberierten geferlid^en fyal* 10
tigung, jtoitractyt unb irtljumb gegen ber tobtttyen atmgfatt, toarljait,
red&ten gtauben unb ber eere gotteS ertoegen unb unberf$tbtt$ erfennen,
barauff aucfy am foil? gnebtg einfecfyen Ijaben , bantit afle$, ba$ mtt ber
gfctyrtfft nit ertyatten toerfcen, funber jfi abpructy ber eer gotten, berbundf*
lung ober berljinberung fein$ gBtfid&en tooxts unb abfterung be$ toofdfSis
bon bem redden criftentid&en gfauben reicfyen unb gebeten mag unb bienen,
ate nemtity bte baptftifd&en prebicanten prebigen, fampt ben ob angejeigten
irtljumen, bte fie bem bold t8gti<$ mit.irtljumb fflrgeben unb alfo ba$
bold bon bem redden toeg ber fettglatt abfteren, fieroemticfy aucty bie
bapftifefy meg, bitbnuffen, opfer, lerfeen, ampten, rau<$, creufcgang, pro* 20
ceffion, toatfarten, falfctye gepett unb gefang in e. f, g. forid&bertoanbten
ftifften unb clSftero gemont toorben, funber tyingegen berorbnen, bag ber
ort ba$ tautter wort gotten one menfetyentfyant [370*] unb berfierung be$
botdte berlftnb unb ain fctyrifft bur# bie anber auSgetegt, bag aucty ba«
nacfytmafl unber better geftatt unb funft nacty einfefcung.&rifti, be$gteic$en 25
ber tauff teutfety one menfepefyen ytfafc getyaften unb bie cKfter obber*
metter geftatt geoffnet, atfo bag ben gaiftttd^en afljie toeber ber jugang ju
ben criftenticfyen prebigen, nocty ber eeticfy ftanbt, ben got fefl>$ auffgefefet
$at, bon e. f. g. ober ben iren gefoert ober getoert, funber inen ba$ unb
aHe« anber«, toa« einem criftenmenftyen ju t^on ober ju tauffen ge^flrtso
ober gejtm^t, bergitnbt ober geftat loerbe, barju e. f. g. toir unbert^enigf-
licfy unb getreulid^ ber^etfen, aud^ ain fotictys um biefetb e. f. g. fiber bad
fie got bem aflmed&tigen bon am^W unb oberlait toegen ju t^on fctyutbig
ift, in alter unbert^enigfait loerbienen unb nid^t befterminber berfiegen
f oUen unb toelten, bag e. f . g* unb ben iren alte befeftte rent^, gfitt unb 35
jfaid, toa« ttrir ober bie unfem e, f. g. ober ben iren f^utbig fein, erbarf*
tid^ on aflen abgang ffiro^in toie bidder bejatt unb aud^ funft fotid^e
unbertljenige, gutte nad^paurfd^afft betoiffen toerben fot, barab e. f. g.
unb bie iren unfer* fcertyoffenS ain gnebigS gefaflen unb gut geniegen
Digitized by
Google
1533. 351
[37ob] fyaben toerben. benfetbigen e. f. g. un$ unbertljenig!ti($ be&et($en
e. f . g. unbertljemge burgermaifter unb rat jit StugSpurg*
Snbttourt1.
SBir Srtftoff, Don gotten gnaben bifcfyoff ju SugSpurg, fampt ettid&en
5 unfers tijumcapitets fcerorbneten geben eu<$, bem erfamen, weifen burger*
maifter unb rat afljte ju 9tug$purg, auff eucr un$ iibergeben fd&rifft unb
article! gunfttgfttcty unb frainbti<$ ju erlennen, ba§ wir biefelbig gfctyrifft
unb articfet gelefen unb erwogen fyxben, unb fein be$ gnebigen unb fiirfi*
lichen gemitts unb wiflenS, afleS, ba$ ju frib, ru unb ainigfait biente,
lofilrjunemen unb ju tyanbfen, bamit wir, wie bisfyer unferS era<fyten$
ba% unb mer bann anber beiwoner unb nad&pauren mot ainig unb fribticfy
bet unb mit atnanber gefeffen unb geljalten Ijaben, [371*] furoljin mit gotten
fyitf au<fy tljon mBctyten.
2lte ir aber un$ in gemetter euer fctyrifft etli<$ artitfet anjeigt, at$
15 f olten bie wiber bie eer.gotteS unb gBtltdjS wort fein, tote tr be$ Don
euren prebicanten , fo fotljS mit bibtifd&er fd^rifft ju er^atten Dermeinen,
geleert feien, unb bertyatben etlicfy gemein arguntenten eingefiert :c:
fagen wir , bag fofljs afleS fcortangft unb Dttmalen burcfy unferS tails
prebtcantcn unb gelerten munb(id&, fc$rifftti<fy unb in brudfen gnugfam
20 Deranbtwurt unb mit bem tyetten, Karen wort gotten fcertegt worben fet*
loir tragen au<fy noctymaten fain fd^eucfyen, bie ifeunt mitguttem grunb bib*
lifter fd^rifft unb bem wort gotteS ju toeranbtwurten, xoa wir un$ jfifcor
ains rioters, ber un$ nacfy ber &erl?5re unb bisputacion, metier fewer
fadj fug unb ba$ wort gotten red^t fcerfteub unb interpretierte , entfd^iben
7b\oik, Dergtetctyen wurben. bann one ba$ wurbe unfer bisputacion nit
aflein nit fructyt, funber mer wiberwiflen, grBfere weitterung ober jweiung
gebBren, wie ba$ bie erfarung na<$ etltcfyen bergtetcfyeu befcfyecfyen bispu*
tacion offenbarticty ju erlennen gibt 2.
Unb ob wir gteicty unfer* Hainen DerftanbS Ijatben bife article! ju
30 fceranbtwurten nit wiften, ate [37ib] wir bocty mit ber gnab gotten wot
tljon mBctyten , nocfy bann wurbe un$ nit gepuren , bie au$ aigner Der*
8. 3m Drifl.: fldefen, crwogen; 4unb u. ^abtrC wurbc erganjt. 17. •feienb* au« c flatt 'feicn'
im Dtig. 23. *ber' »or '»er$or' au« c crganjt. 27. •betflldfyn' (au« c) flatt •be8gtei(^en'
im Drig.
1 . 2)ic|c Sfattoort bc8 ©if^of« (in faU« au« ©enter) bci; S3rauu 1. c.
bet @enber[(^en Chronographia auf @. 277 ff.
m. 246b ff.) auf baS Dorange^enbe 2. @. ftegu @. 375, 23.
@^reiku be* ffiatyeS ftnbct ft(^ (eben-
Digitized by
Google
352 VII. 2)ie <£$rontI bou (Siemens @enber.
meffentyait abjuftetten, toeit bte Ijiebor bur<fy gemeine criftentid&e concilia
approbiert, beftet, ate re<$t unb criftenlicfy erKinbt toorben, auc$ nodf
auff bifen tag alte criftentictye nation, bte geterter, gefctyicfter, meffiger
unb Dcrftenbigcr bann toir geattyt toerben , bte atfo auferljatb atnS tatte
l?o<fyteutfc$$ tanb$ fatten; bietoeit and) ro. !at. int. unb gemeine ftenbe*
be$ reicfys ba$ atfe$ in item abf<$ib atfo erlenbt unb ju fatten gepotten x,
unb jutefeft fai. mt. ain offen manbat, bag eS bet religion unb gtauben$
Ijatben, unb ba$ baran ^angt , toie e$ bamaten geftanben ift, bteiben unb
nemants Fain neuerung ffiroemen no<fy ben anbem tnettter befctytoeren
fot, auSgeen tauffen, unb barju it autf) auff iungft geljatten reid&ftag §teio
ju 2tug$purg gegen !ai. mt unb ben reictyftenben in fibergebner fdjrifft
erbotten unb miber bife artidfet nit ju fein betmtgt mit nactybotgenben
toorten: '3tem an ber meg, beid&t no$ funft anbem cerimonien Ijaben »ir
[372a] toon alter bister niemants geirt ober babon getrungen. atfo ge*
binden nrir autff furber nemants babon jutringen ober baran ju berljtn* 15
bent* :c. 2. fo m8<fyte un$ jugemeffen toerben , bag nrir aigentoittigftt<$
mer unb n>eitter$, bann ir auff gemettetn reictyftag begert Ijaben, betotfgt
unb jugeben tyetten.
SDarumb migen ir felbs ermeffen, bag un$ ganfc toertt>ei$ti<$ unb be*
fcfytoertid^, and) fainStoegS tljunticty , bag urir un$ toon alter gemeinen, 20
freien, criftenfic$ concitien erlanbtnuS , toon atten criftentictyen nationen,
ia ber gemeinen, ganfeen criftenlictye firctyen abffinbew unb toriber unfer
aigen getoiffen Ijanbten f often, baraus un$ nit attein fai. mt., unferS alter
gnebigiften fyerrn, auc$ anberer fiirften ungnab unb fainbftyafft, totber*
toitfen unb unferer teib unb gutter nactytait, funber and), be« toir junta
tyecfyften bebindfen, unferer getoiffen unb feeten fcfyaben ertoad&fen tourbe.
$)emnac$ toertyoffen totr unb unfer capitet in anfectyen fofljs alteS,
toie ob erjett, unb bag nrir bistyer alfeS, ba$ un$ migti<$ toietoot ettoan
befefytoertiefy getoeffen, bon befferS frib$ toegen |>72b] gebutt unb getibten
tyaben unb eutfy toenig ju ctag lomen unb ju lament mibermitten je atntd^ 30
urfacty gegeben, ir werben un« bifer befd^toerttd^en begeren gutttntlig fiber*
^eben unb un$ bei unfern frei^aiten , red&ten unb gered^tig!aiten, atten,
tang^erge^rad^ten gebreuctyen unb getoon^aiten unb bei bem, ba« toir gegen
got, !ai. mt. unb alter toett ju bert^ebingen toiffen, beteiben tauffen, bann
1. 3m Drig. : weil ^ic»or ; *bie* ou» c etganjt. 5. 4^alten* au8 e jiatt ^e^alten* im Drig.
1. ©emeint ift bet 9let^8tag8abi^ieb ber ©tabt 5lug8butg bem ^atfer toctyrettb
p aiegensfcurg toom 27. 3uli 1532, be« 9let^§taae« ju Augsburg iiberreid&tett
burd^ tottym ber ^ettgionSberglet^ gn @^reiBen. @.efiim nfic^flen33anbeunter
^iirnbergtmallgemetnenbepttgtttjurbe, ben S3eitagen in ber 2angenmantetf(^en
unb ber tatferltdje (Srtag toom 2. Slugujt. (S^ronif.
2. SSorte an$ einem toon bem Statbe
Digitized by
Google
1533. 353
urir*{e in bifem unb jubor ben 10 artidfet Iain enbcrung teiben fiinbcn
noc$ miJgen.
$)amtt ir aber fed^en unb ftmren, ba§ urir taut unferS erpiettenS
eu<$ in jimtictyen, tragticfyen, pitti<$en bingen, fate toiber got unb unfere
5 getiriffen nit fein , getcn gnebigfltcty unb fratnbticfy toitfaren unb ettoaS,
ba$ un$ bannod^t bef$tt>ertic$ toere, Hjon ntflten, ob ir baun mit erfaffung
ber anbern artttfet in- ben jtoeien, bie proceffion unb prebigen betreffen,
ain jimlid&e mafj unb mittct bor tyetten, mBd&ten tt>ir IjBren unb awfy
barin in atter gepfir Bcfleiffcn unb.eu<$ atoeg gnebigen, nadjpeurtictyen
lonriflen unb frainbfcfyafft erjeigen.
©otictys ift ben ratSberorbneten in gfd&rifft gegeben, batauff fie
bebactyt genomen, an ainen [373a] rat ju tangen tauffen, unb barnacfy mein
gn. tyerrn munbttd^ geanbttourt ungeoerticfy nacfyootgente ntainung: ain
trbarer rat Ijette ficfy auff befd&ecfyen erpietten btfer anbttourt nit berfecfyen,
15 unb toiffen barauff weitter nit ya Ijanbten, bt$ fie irgemiffen toeitter
toeife, ober toetten ficfy fatten, fobil fie ir gemtffen toeifen werbe.
2luff folios Ijat ain rat berbotten, bag in ber creufenmcfye unb an2?;*^"
unferS Ijetro fron(eic$nam$tag unb acfytenb unb bergteictyen proceffion m' 115'
Ijiefiiro laine nte offenticfy burcfy bie flat auff ber ftrajs me folt ge^atten
2otperben. ba$ ift aucty bon ber jett geljalten toorben. fotictys Ijat man
aucty in alien barren berlunbt.
2lu$ attem Ijerlomen ob 200 jaren finb bie tljumljerro bon unfer »ei. ns
tiebe grauen unb cfyorljerrn son fant 9Worifeen atoeg an fant Urtid^^ 4. smi.
unb fant 3lfra feft ju ber befper unb bie bom tljum an ber efcfyerige mit^7.9iufl.
25 toucfyen mit ber proceffion gen fant Urlicfy [373*] gangen K bie l)aben fie
a\x& berbott aineS rats bi^er unbertauffen mieffen. e$ gabt ainer nac$
bem anbern Ijerauff on ain cfyorrodf, unb fo fie baljinben in fant UrH$*
lircfyen gar jufamenfomen, madden fie erft bie procefj.
£)te baftei in ber juben fird^ljoff ift ju be&eftigung ber ftat gemacfyt
3otoorben, auff basfetb ort Ijat SBoIffgang SRecfyftnger2 im 1535 jar ain
tuftljaus batyin bauen, ate er burgermaifter ift toorben*
9lm afftermontag nacty unferS Ijerrn fronteicfynamStag $anb Mc ^pjfjj;
jecfymaifter ju fant Urftcty, 3erg bon ©tetten, £an$ $3$(iu unb £>an$
29. 2>Ufer 5tBfa^ fe^lt in b.
1. 2)emna<$ bilrftc bie 'Sftfertigmtg in ba« 3a^r 1533 gefefet toerben.
eincr 9tat(9botf4aft art baS ©omfa^itcl, 2. SSolfgang 9te<$Unget tourbe im
urn bie ^rocefjionen unb ^reuagange gu Sa^re 1534 jum erjien SWale SBiirger*
@t. Ulric^ unb ©t. 5Uiorife gu fu«^en* meijier, xoax alfo im 3atyre 1535 atter
bieren', tin ni*t batiertes ©^tiftfitid, SBiirgermeijier.
©tabtcdjromfen XXIII. 23
Digitized by VjoT)Q
354 VII. 2)te (Sfronit toon <£temen« (genbet.
Slman, Ijaimticty ben grofett meffin toeictyfeffet au$ ber ftrd&en gefiert unb
erfctyfagen unb bic tremmer maifter 2ttar$en urn 49 fl geben ; §anb bar*
na# tang um ba« gctt mieffen rettyten.
9lm 17. tag junii ift an bet ^crlac^fttcg am un&erftglotcr brteff*
bogen, grog fiberfctyriben, Don 2 becfen gefunben morben. bic £aben in*
item junftmaifter Eafpar 3Wafyr geben , bcr Ijat in ben burgermaiftern
geben l. bic tyaben ben brieff offenticty in ainem rat bertefen tauffen. t&
ftonb im brieff, n>e(d^er junftmaifter e$ feinen junftteutten nit anjetgte,
biefetben molten fte bei §auftetten an ain gatgen Ijencfen, unb roeren in
irer gefetfc$aft, bifer, bie ben brteff ainem rat ju Slugtyurg jugefc^icfte, *•
[374a] 1926 mann; unb ber brteff toar f$arpf unb toot gema$t, Don
ainem faft geterten mann.
5Darauff tyat ain rat Don ftunbenan in fotb auffgenomen 600 fug*
fned&t. barilber ift tyauptmann getoeffen Urtity Staffer, bie all Ijabcn
bie ganfeen nacfyt mieffen toactyen, bag unber bem boffet Iain auffrur^
toerbe ober ain feur auffgang. bifen fttectyten atten on ir 40 ben $at
19. 3uh. ntan na$ ainem monat am fampftag nacty fant 2lte$iu«tag nnber urtub
geben, unb tyaben bie 40 mann fampt ben anbem toactytem bet bcr na$t
ir aufffe^en mieffen tyaben.
i9.3unt. an unferS Ijerrn frontei$nam$ advent, am 19. tag junii nac$ tifc$, >
ift ber ftatoogt mit ainem trumetfyer unb 6 pferben burty atte gaffen ber
ftat geritten unb [$at] offenti$ ant tauffen fctyreien: u>er ber fei, ber
bifen brteff $ab gefctyrtben ober barjii geljotfen, tatt^afftig fci, toiffen $ab,
wer in gefctyrtben ober gemad^t ober auff bic fticg getegt, berfetb ober bie*
fetben fotten alter ftraff tebig jett fein, unb toett ain rat barju bano
fetben ober |>74b] benfelben 1000 fl geben. e$ Ijat aber nemant* fomen
toetten.
19. 3uni. Stuff bifen tag $at ain rat an bad {RattyauS , all ftrctybtyiren unb an
3. fciefcr Wafc ift au* 6 (2M. 565*) aufgmommen. 5. ain mfoletet brieff, ain bog ,
weldjen brieff ain gelertei doctor a,ema$t l?at. 7. ber inbalt bife* brieffd ift bem gramnra
man nit geoffenbart worben; beefc e* ift flefagt worben, e* pan* batln, weldjer junftinaiflfT k.
18. mit ben anbem ratify f$anoa$tcr. 20. na# tifdj : um ainl na$mittaa.. 21. nit
ainer trumen unb 6 felbner.
1. SDlcfcr gc^eimnigtootte JBrtcf flnbct bie meg abtyamt, bie fceifligen au* ben
tit faft alien gleidjjeittgen (S&ronifcn ftrdjen, bie tfaffen toegttyan, bie ebre$er,
(Srtoa'tynung. $a$ 2ttanltc$ 23f. 309» $ubrinder,ttfi^eteraUtyen(Ien,fctraenrc.'
tca're bet ©rtef am 17. 3unt 'ju 9ttana ©eife, ber Cetfaffet bet feeber.
nac^t umb 11 ut' gefunben toorben. ctytontf, Wreibt ©I. 139*>: '3^ $afc be*
'3n folt^cm Brteff t(i geftanben, vcie bt^ briefd copia gelefcn. i$ mug m\$ ab
1926 man fiti) jufamen gebunben ^aben, ber fantafev toertounbetn, fo \$ baran
unb atn rat fottt balb fut| barju ttyaun, gebenf.
Digitized by
J
1533. 355
bie ftattljor am brieff fottc$$ intyafts geftyfogeu : am erfamcr rat ber fiat
2lug$purg Ijat bor toentg tagcn am uneerti$en unb uncriftenlid&en, befen
brieff an ber^ertacfyftieg gefunben1, berfigtet, toeld&er nitafleiu toibet got tft
unb fein etoigS toort, funber and) tmber am erfamen rat, toiber ain ganfee
sgmeinb, burger unb Ijanbttoercfsleut, nicfyfe anbers tn^ctt, bannreicfyen
unb armen am ummberbringticfyen fcfyaben, nad&tait unb auffrur unb gum
tefeften enbticty gerfterung bcr ainiglait, frtbS, gutter potficei, criftentid&er
orbnung unb burgerttctyatt. unb tt>tex»ot am }ebti#er burger unb imooner
unb anber atte ainem erfamen rate unb ber ftat ber£fli<$t ober tnit ge*
to ioonfamen atb berbunben, fo er aQe jar ben burgermaiftern getljan tmrt,
fctyutbig fei, folid&s ainem erfamen rat angugeigen, tt>a$ ber ftat ju na#*
tail mSd^te fomen, nicfyfc befterminber $at e$ bie tyerru burgermaifter
[375*] fur gut angefed&en, bag folios offenticfy beriefft toerbe, toer bifer
ober bife feien, bie toriffen ljaben,tt)er bifen [brieff] befd&riben ober gemad&t tyat
15 ober rat, tljat ober bernritgung bargu geben ober taiUjefftig ift ober
toiffen l?at, toer ben brieff an bie ^ertactyftieg Ijat getegt, berfetb ober bie*
felben foflen ganfe frei, lebig fein unb nit geftrafft werben unb bargu
1000 fl geben, unb fol barju foftcfys angeigen in ber ftifl ptetben unb nit
geoffenbart toerben* foticfys toetten tt)ir menigflicfy berfunbt tyaben.
20 2ln f ant SacobS abent ift Ijerr JBernljart bon 2toterfee, Ijetf er gu bem 24. smi.
tJ)um Ijie, in ainem cfyorodf ju morgenS frie au$ bem pfarljoff gangen
unb Ijat toeflen bie erften meg tefen. ba ift er bon ben ftatfned^ten ge*
fangen toorben, ate er in unfer tiebe grauenfird^en l)at toetten eingan.
bie tyaben im ben cfyorrotf abgogen nnb in bie eiffen gefiert unb g& 3 mat
25 faft Ijort unb ftreng getoegen, l)art bur$ ben Render peiniget unb ge*
fragt, ob er ben brieff, ben man an ber ^erfacfyftieg gefunben Ijab, ge*
fd&riben ober gemacfyt Ijab, unb ob er nit torig, toer in gefd^riben Ijab.
Ijat er gefagt, er torig toeber wort nocfy toerdf barumb, er fei [375b] un*
fctyufbig unb toerbe tmber got, eer unb rectyt unlred&tticfy gepeiniget.
30 9luff biefetben geit Ijat Ijte ain rat procuriert unb gugerutyt, bag gu
Sauffyeuren Seonljarbt 5ft., ain baber, ain frumer gefet, laum 24 jar
alt , bon Soften piirtig aber gu tauffyeuren fefljafft, aucfy gefangen ift
toorben unb unfcfyutbigftid^ $8rtigf(ic$ gepeiniget unb getoegen ift toorben,
atfo offt, bag er erprocfyeu ift unb bie augen im bor bem fopf Ijerauffen
19. (S« ijt aui) folios offenlic^ an bad {Rat^auS, all fird)tl?it unb an bie flatter flcfc^lagcn
worbtn : wie ain f^anblic^tr, uncri^tnli^tr brieff gefunben, ber ni$fe in^alt, ban toad tviber bad
wort gotted fei unb toiber ain rat unb gemein, rei^ unb artner, unb jerfterung crijtenli^er orbnung
unb gutter poUicei. 20. ^elfer: jfigfel. 32. nun 25 jar alt. 34. ba§ er baroon jer-
broken.
23*
Digitized by
Google
^s
356 VII. S)ic ®&ronif toon Siemens ©enber.
finb geftanben , unb gefragt worben , ob cr wiber am rat ju 9tug$pttrg
ben brieff gefcfyriben unb barmit mit Ijerr JBernfyarbt toon 9lmerfee getyanb*
let unb practiciert $ob. Ijat er gefagt, er wig weber wort notty toerd
barumb; wot fei war, bag Ijerr Sewljarbt im gefcfyriben $ab unb cr
tyerwiberumb Ijerr SBcrn^arbtcn aucty , aber nit in bifer fa# : e$ fei atn
alter priefter , nit f erb Don Sauffbeuren, ber tig faft fraud, ber f)ab ain
gutte pfrenb, bie $ab ain tljumcapitet ju 2lug«purg ju berteid&en; barumb
Ijab im tyerr JBernljarbt gefctyriben , bag er fein fyecty barauff Ijab warm
er fterb, im foticfys ju wiffeu tljie on berjug, fo wet er ain cartel barum
bitten. ba$ fei bie urfacfy, barumb fie jueinanber gefctyriben Ijaben. «>
[376a] ©a fie nun beib atfo IjBrt gepeinigt unfcfyutbigfticty finb worben,
tyaben bie toon SlugSpurg inen nodf> nit wetten gtauben geben; ba I?aben
bie gefangen ba$ re$t angefctyrien. ba $at ain rat $ie 2 tag bartoor 5ft.
SBetyffer, ain fctyneiber, 25 {ar att, toon 2lug$purg purtig, gefangen *, ber
Ijat an ber wag beried&en, ate er bon 2ftinc$en, ber ftat, auff 2fag$purg *5
fei jugangen , ba fei ain mann ju im f omen, ber $ab im ain brieff geben,
bag er in ju 9lug$purg ttm §aimti<$ bon im teg, bo$ tag ber brieff mig
gefunben werben, unb l)ab im 2 ft ju ton geben; unb wann er fott$$
t$an Ijab, fo fot er ju im gen 3Kincfyen lomen, fo wet er im noc$ 10 ft
barju fctyenden. ba Jjab er ben brieff an ber ^erfactyftieg bon im gelegt, 20
wa$ aber barin gefefyriben ftanb, ba$ wig er nit.
SDarbor Jjat ain armer bettetmann aim rat $ie anjeigt, bag Ijerr
Sernljarbt unb ber baber bon ^auffbeuren juainanber fd&riben unb brieff
jufefyidten; barumb finb fie in bifer fatty ate bie fctyutbigen berardwanbt
worben. 25
©er fctyneiber ift in ben eiffen gefragt worben, ob er bifen mann
mttcfyte IBnnen, ber im ben brieff Jjat geben, wenn er in fecfy. ba fagt
[376b] er: l\a, fobatb tcfy in anptid, fo wit i$ in !8nnen'. ba ift er ju
Ijerr 33ernl)art in eiffen gefiert worben. ba tyat ber fctyneiber ftitt ge*
f<$wigeu unb fain wort gefyrocfyen. ba $at Ijerr ©erntyart gefagt: '0 bu?o
begwicfyt, Ijab icty mein teben tang ain ainigS wort mit bir gerebt, fo fag$,
ober Ijab idj bir ben brieff geben?'
©a nun ain rat Ijie Ijat gefecfyen, bag Ijerr ©ernljarbt unfetyutbig ift
geweffen, Ijaben fie bie natybofgenbe nactyt mit 7 fetbner ben ftfyneiber
27. Wnen. 30. bfi f^alcfdbfib, tt>an ^>ab ic^ jc mein leben lattfl jc. 34. mit 7 fcl&nct, bie
in »crwarteten.
afite in
40 gulbii
toon ^adten^^urg toon »egcn ©igmiinb Bcf^ncn bcrufs auf atn quUtung'.'
1. $3$. 1534 f. afiteinvocavit (21. 2Rctir8, fc^neiberd toon SBriberiAinocn,
gcbr.)S3r.64b: 'it. 40 gutbht Slmbrojien bc« gelegtcn bBfen brlctt, laut beg^aften
Digitized by
Google
1533. 357
gen ftauffbeuren gefangen geftert unb tjaben in ju bem baber gefiert in
Betoeffen granfeen $offmafyr , toetctyen ate ainen be$ rats $ie ain rat Ijat
Ijiuauff gefefyuft1. ba fam ber baber ben fd&neiber faft Ijefftig an, nrietoot
er faft hand toa$ Don toegen ber grog pein unb marter, bte man im
5^et anttyan, unb fagt: 'tocber td^ nocfy tyerr ©erntjarbt Ijaben mit bit
uttfer teben tang nie Iain toort mit bit gerebt, no<$ Dit mhtber btr toiber
bte Don 2lug«purg ain brteff geben.' ba fagt ber fdjneiber, ber baber n>er
unfetyutbig. ba ift ber fctyneiber toriber gefangen gen 2fag$purg in bte
etffen gefiert toorben. ba ttgt er nocfy, ate i<$ ba$ gefd&riben l)ab 1536
to an fant Oatten tag, unb IjBrt Iain menf<$ atn toort Don im, toa er tyin* i«. on.
fomen tft.
[377*] 9ttan Ijat gefd&afft, bag ber baber ju ftauffbeuren ate ain tinfetyut*
biger feiner gefendfouS tebig fei unb Ijaim in fein $au$ gang. ba$ l)at er
nit toetten ttyon, man tfyie im bann Dor gnfig urn fein f$ma$ unb uneer
15 unb nriberteg tm fein pein unb fd&aben, bag [man] im unf$utbigflic$ feine
gttber jerriffen Ijat, unb bag er an ber ftag jerprod&en ift ; ba$ bann be*
fctyectyen ift. ba baben in feine frainb unber ben armen au$ bem tljuren
l)aim in fein $au$ geftert, bann man tyat in fo Ijart gewegen geljept
unb feine gtiber alfo jerriffen, bafc er aQein nit tyat lunben gan.
20 $err ©erotyart tyat mieffen birgen fefeen unb ft$ Derfctyreiben Ijie
gegen ainen rat, bag er fotic$$ nit redden toett, tine ain tai. ba ift er an
fant 2)potitu$ tag au$ ben eiffen, lebig tyaim ju gan, auSgetauffen «. «ug.
iDorben.
Staff fant Sorinfeen tag Ijat ber f$io&bif<fy bunbt ain tag tyie ge* io. »ug.
25 fatten, fflr bife ftenb ift mein #err Don 2lug$purg unb fein capitet
gangen unb im clagt bie urfectyt , inen Don ainent rat tyie bef<fye$en mit
ljerr ©ern^arbten tmber ire freiljait, praucfy unb atte Ijerfomen, aucty
n>iber atfe Dertrag. [377b] ba Ijat ber bunbt ainem rat Derfctyafft, bag fie
im feine Derfctyreibung tDiberumb IjerauSgeben unb ju abtrag [ber] Dertefeung
no feiner gttber 100 ft2, unb toann inen ain pfrenb tebig roerbe, im ju (eib*
4. franc! mi toon wegen bet grofe anget&an ten unb marter. 7. barauff feat btr faneiber mit
auttructtcn wcrten tefunbt ac. 9. ba ltgt ct no$, ift ct nit fcaimli* ^ingcri^t toorben.
16. el [©1.568»>J »«tbc im ban »ct fein eer wibet geben unb fein fdjab wibeilegt, baft [man) im
feine ajibet alfo |eniffen Ijat unb unmenfdjlidj gejxiniflet •, ba ift im ain gelt geben wotben.
20. unb ain »eTf4>reibung ubei fld^ mieffen geben ic. 28. ba !?at ten bunblflenben bet bifetyeff
unb [tat] capitel fclidjcn jwang unb gewolt* aine« rati anjcigt, unb [91. 669*] fcafc inen btfdjcdj
wiber re<fct, bunMorbnung unb alte gewon^ait.
1. S39U533 f. poBt Affrc(9.3(ugujt) gen flaufaeint unb ^erab an^aimS in 7
©(. 49»: fit. 66 aulbtn 1 ft 1 6, fo fcert. tagen tocnert $aUn.y
grant? $ofmair fam^t ©cm^att^ontan 2. SBft. 1533 (. post Egidii (6. ©ty*
Digitized by
Google
358 VII. 3)ie (S&rontf toon Siemens @enber.
tidier auffentattung Derteid&en, unb barauff atnem rat gebotten, bag fie
Ijtnffiro bem bifd^off unb ainent capitet ire fretyait nit me brectyen. bie
alt getoonl?ait Ijett in, ba§ ain rat fain priefter fiber 24 ftunb ju 9lttgS*
purg in gefendnus fot fatten, funber bem bifefyoff ober t^omcapitcl ju
ftraffen jufctyiden unb fiberanbttourten. 5
In julio finb ^ie 4 {unggefetten ju mitteroad&t mit ainanber atnS
toorben, toer inen auff ber gaffen begegne, bem toeflen fie nemen, toa$ er
f}ab, unb [in] bamacty ju tob fcfytagen. ba ift inen begegnet ain tljomljerr,
tyerr 2Hbrecfyt Don §irnl?aim, ber Ijat mit ainem tljomljerw Ijie ju nac$t
geeffen, ben finb fie angef alien, ba Ijat in Ijerr 2ttbrec$t Don £>ira«">
ijatm ben rod in l)enben getauffen unb ift inen eutlauffen unb toon inen
fomen. am morgenS frie finb bie 4 gefetten au$ ber ftat in ain borf mit
bem rod gangen [378a] unb Ijaben ba Ijerr 2l(brec$t$ Don §irn^aim rod in
bem nrirfefyauS Dertrunden unb finb fiber mafj ba frSltd^ getoeffen. bar*
na$ ainer a\x& ben Dieren, ain fcfyneiber , ift nriber gen 2lug$purg in Die**
ftat gangen, ber ift Don ftunbenan gefangen toorben, unb l)at in ain rot
toetten entaupten* aber tyerr 2ltbrec$t Don §iml)aim mit fampt bem
7. «Hufl. cartel jum t^um l?at im fein teben atnem rat aberbetten an fant Slfra
tag. barauff ift im auff bem ^ertacfy fein Irecfyte Ijanbt abgef$(agen
toorben. fein 3 gefeflen finb entyflod^en. 20
7. »u9. Stuff bifen tag Ijat man aucfy ainem n>eber bie tred^t Ijanbt abgfd&la*
gen, toetd^er ben frib $et broken.
gui. 117. £)ie ctofterfrauen, ir jtoelf, ju ber §arbrug Ijie, Don ber britte regel
fant grancifen, metier matfterin atnaug ift getoeffen, unb ain ctofterfrau
unber inen, 80 far alt, bie ^aben l)ie ainem rat ir ctofter, jinS, rinbt2*
unb gift unb an barem geft 2500 fl geben unb eingeanbttourt. bar*
ffir $at ain rat ir Jebtid^e 50 fl taibbing Derfctyriben, unb auff ben
25. s>ec. criftag ift ba$ ctofter fcfyou Don inen geraumet getoeffen, Ijaben ben
6. 4 $anbtn>etcfSgefeUen. 10. ba fyiben jic fld> an in getify. 12. unb ij* but$ befcenb
lauffen inen cntrunen on afle ttetlefcung. 14. unb tyaben fjtxt 91. ». 4>. tod oetfaufft unb
oetjett unb fmb ob item ptaflen fiber bie tnaf fajt fteli$ geroeffen. 15. ain f$neibetfne$t.
20. bem Ijat man abgefalagen mitfampt ainem ttebet, bet ben ftib $et btoc&en. 22. 6.
bie »otige ©ariante. 25. bie tyaben ju aUer frailigen tag ongejwungen abetgeben it cloflcr, jinl,
tinbt u. gilt jc. 27. tyat ain tat 50 fl it lebentang leibbing geben.
tember) S3t. 71b : <it. 100 gutbut, meinem toorgetyattenen 2Inf(agen. 3)ort tcirb au$
gn. tyerren btfaof toon ^ugS^nrg »on txtotynt, bag bem 2«t&&anbelten 'gu ah
toegen be« ^ttcflcrS toerert ju ainer ergefc* trag nnb ergiJ^ung fetner nntoerWulbten
lidtiait: — 3)a8 toon bem ffiatye gegen marter ehte fumma gelt^ bqa^It toerben
©enttyarb toon STmerfee eingef^lagene muBte. 3atf, Sbrtftotob toon ^jtabton
33erfa^ren fctfbet no* im 3a^re 1537 @. 198.
eine ber toielen toom SBif^ofe bem ^at(?e
Digitized by
Google
1533. 359
&au«rat imber in tattt unb [ftnb] in frcmbc tyaufer ain iebttcfye beftanbs*
n>ei$ gangen 1.
[378b] ©en firctyenttyuren ju fant SKortfcen tyat man abgeljept unb um 3 Hei. 117.
flabem nibcrer gemacfyt unb ain fupferis tacfy barauff auff gemeinen foften
5 bcr cfyortyerrn unb je<$maifter bafetben.
3Me jecfymaifter ju fant 2Korifcen tyaben ben cfyorljerrn bafetben ben wei. us.
fircfyoff wit gtoatt gencmen, gepfleftert unb 12 laben barauff gebauen.
Slin rat l?ie §at bei ben jiegetftablen ain anger um 600 fl abfaufft wei. us.
unb anber garten, barbei ttgent, um 500 p unb Ijaben fie ju ainem gofe*
loader gemacfyt2 unb in ainem rat befctytoffen, bag fie Ijtnfuro fain mer in
ber ftat toeCen begraben lauffen 3. tyaben bifen gofeadfer mit ainer maur
umgeben, ain $au$ fur ben tobtengraber barauff gebauen unb ftabef unb
fteC fiir fein riftung mit fatten, fcfyaufflen unb bicMen unb rofc ju fteflen,
bie tobten Ijinau* gu fieren. ffat aber ben gofeatfet nit getpeicfyt unb bie
15 abgeftorben leut, tetcfy unb arm, bie nit aigne grebtnu* in ben firemen
Ijaben, tone in ain garten ate ba$ ficfy begraben 4.
$)et tomb Ijat ain neu$, Ijoctys IjauS bei ber $fa(fe ntbetgetootfen
unb etticty maurer unb tagfener Ijetabgemotfen , bie &on ftunban finb
geftorben.
20 ©er ganfe fumer ift fibermafc faft warm unb Ijifeig getoeffen.
[379*] Site ber fd&foabifcty bunb ^erfeog Utfid&en fcon SBtrtenberg um
fein mi^anbtung fcetttiben l?at unb im baS ganfe lanb aingenomen tyaben
2. unb $at ir jeblidje in ain fcefunber fyau3 eingeftanben. ber cloftcrfrauen maifterin ift ainaug
geweffen, unb aine unber inen ift 80 jar alt geweffen, bie anbern tyaben man genomen. 4. $at
man ben tac&ftfil, bet 3 gaben \)oty ift geweffen , abgefyept unb ba« niber fupfetin tacb; barauff ge*
ma#t. — (£3 $ei§t bann nod} wetter : Die jecr)maifter jft fant SWorifeen tyaben ben d>orl>errn
ben firefcoff genomen unb in gepfleftert , bamit nemantS mer bafcin begraben toerbe, unb fyaben bie
12 laben babjn bauen. 8. vor bem ftcten tbor bei ben jiegelftabel »on ben flofterfrauen t*on
fant tfatfcarina ain anger faufft :c. 14. unb ain jtabel jfi ben farren, bie tobten ju fieren.
19. 2>iefer Stbfafc ift au8 6 81. 571» genommen.
1. ©ffi. 1534 »I. 171»: 'item ben flat&artnaHofhr in SfogSburg, 3a$rg.
9 ctoffcrfrauen tonnb bfrunbtnertn, fo 1883 @. 322.
auS brt famnung ju ber §aarbrugf 3. *llff 18. tag decembris anno 1533
fomen tonb ftd? trer gerecfyttgfatt toer= ifl erfennt, bag nufyinfiiro tonnb jS bifer
jiaen fjabtn, iaxl\tf}% ir jebet* auj tat jett niemant« in fant Ulri^S ftrctyoff, er
letb ju letbgebing 50 gutb., ^alb toff |ab begrebtnul bafelbs obertitt, brains
©eort> tonnb ^alb toff 2Ktc$aettS jfibe* toeg« gelegt toerben fiJtte.' 9lat^becr.
jatten.' — ©. tm UBrtgen fiber bie 531. 87b
StufWfuna, biefeS Mofler« ©eiba 1. c. 4. '2tbj. 18. februarii 1534 jar ^att
@. 570. man ben erfien ftatn gefegt am go^ader
2. S(m 22. 9?oto. 1533 toerfaufte bie for bem gotten t^o^unb l>at el ber3im*
^Jriorin toon @t. ^at^arina einen Singer ire^t goffer get^aun, ber tourt big
auger^alb be« ffloten ^oreg, ber bann jar ain baumatfter.' 5WanU(^8 (£^>ron.
gu btefem grieb^ofe toertcenbet tourbe. @. 31 3b.
§8rmann, @rtnnerungen an ba« <&t
Digitized by
Google
^
360 VII. SDte (S&roni! toon (Siemens @enber.
unb barna<$ basfetbig tanbt SBtrtenberg fat. mt. ju ainem ftetten, etotgen
lauff ju fauffen geben, brteff unb figet barumb auffgerictyt, unb fau mt
aC fctyutb Ijat angenomen, barumb an oit orten ba$ tanbt SBirtenfcerg
oerfefet ift getoeffen unb ba$ tanbt gar bem bunbt bejatt Ijat, on ba$
tefet jit nit bartn fat. mt. au& urfacfy am nacfytaujs l)at begcrt. 5
Watf) ettt<$en iaren, at$ tyerfeog (Sriftoff, Ijerfeog UrtictyS Don SGBtr*
tenberg fun, ertoacfyfen ift, ba ift er am 27. tag novembris mit 9 pfer*
ben auff ben bunbstag gen 2Iug$purg fomen l mit ben nacfygefd&ribnen
beiftenben unb l?at Begcrt , bag man in totber einfefe in fein Daterticty erfc
unb tanbt SBirtenberg, bann er in-fott^em fall fetne^ oater* itbertrettung *°
nit engetten fot.
[379b] tintg granciscus Don grancfreicfy Ijat Ijerfeog Sriftoff Don SBtrten*
berg jfi atnem beiftanbt jugefefykft Ijerr SEBityatm Settatu* Ijerr ju
Sangty2.
©er toaiba, ber ficfy nent fintg ju Unger3, Ijat bem fcfytofibifctyen 15
bunbt ain brieff jugfefyriben Don be$ Don SBirtenbergS toegen.
Jperfeog £an$ griberi<$, cfyurfitrft Don ©a<$fen4, Ijat gefd^idtt Ijerr
Sriftoff oon £aubenljaim, ritter, unb boctor $H)eobort<§ ©pieget.
33if$off Don 2ttinfter, ainer Don DSnaburg, Shimon Don $abo,
marf<$at<f, unb boctor 3ofen 9?utanbt, canfeter. 20
£>erfcog £>ainricfy Don SBraunfcfytoeig Sibertum SBecfmamt, ber !au
fertid^en reefy ten ticenciaten.
£>erfeog Srenft Don Sauenburg *c. Sljriftoff Don ©tainberg, 33a(*
tljafar Stammer unb 5ft. ticenciaten.
5. 2>er JBerid)t fiber bie 93erfyanblung folgt in 6 weiter unten auf 931. 573b ff. } ber erfte Qlbfafr
(alfo aUe* bid: 'ftadj etiidjen jaren'jfetjit in 6. 8. [931. 574**] £er|>og Griftoff won OBirtenberg
ift am 27. tag novembris mit 9 pferben gen 9lug8purg fomen unb im ^rebigerclofrer jfi ^etberg
gelegen unb won bem bunbt begcrt , ba§ fie in in ba* berfeogtfyum SBirtenberg tviber einfefcen, ba*
ber bunbt taifer (Satel jfi fauffen f)at geben unb ba* gelt barum eingenomen. unb jfi foliar
banblung auff bemelten bunb*tag fyat fi$ fcerfcog (Srifroff urn beifranb beworben, unb bife fcerrn
im jft beifranb ire rat ftfigefdjicft. Anno 1533. 12. Da* nadjfolgenbe 93erjeict)nif} ber 93eift5nber
ift, abgefetyen oon einigen ortr;ograpfyifct)en unb anbern unwefentli$en 9lbroeict)ungen, in b ba*fe!be
roie in a. 24. £. 6. o. Cunenburg drifroff oon ©tainberg unb 93alttyafar Slamer, licenciaten.
1. ^etjoQ^riflo^^ber^nUtri^ fcefu<$en ju fiJnnen. S5g(. ©attler II
ber im 3a$re 1532 ft<$ bem ^atfer, in @. 243 ff. ; 2BiHe, Wit. to. #effen u. bie
beffen ©cfolgc er fi<$ xtoang«tt)eife kfanb, 9lefl.Uir.D.2B.©.127ff. ; $evbn@.417ff.
bur(^ bie gtu^t entjogen l^atte, toanbte 2. SBil^elm ©eflaty be Sanger^. @r
ft(^ jurS3er{otgunafetnerSRe^t0anf^ril(^e fam na$ ber Chronogr. 53b. XII ©1.
an ben fdjtoa6tf$en 53unb. 2(m 28. 48* am 6. S)ec. na^ 3iug«burg.
Slug. 1533 ertyett er einen ©elettsbrief 3. 3o&ann 3a^oiva. ©. ben »rlcf
{ttr jl^ unb feme SBegfeiter (abgebmdt dd. 25. 9^oto. 1533 fcet ©attter in @.76
bei feraun, Not. hist.-litt I @. 93), 9lx. 163.
urn ben auf ben 1.2)ec. be« 3a$re$ au$* 4. @. bie ©efanbtfetyaften aufge^It
gef^riebenen ©unbeltag ju Augsburg bei ©attter II @. 244 ff.
Digiti
zed by G00gle .
jd
1533. 361
SWargraff SHbred^t Don ©ranbcnburg, l)oc$maiftct in $reuffcn,
apostate, boctor SnbriS SRtyp.
[38oa] Jperfcog SUbrecfyt Don SKecfycIburg ©cbafttan ©ctyendf Don
@c$toein$purg.
5 $crjog £an$ toon ©fil<$ 1 boctor Sard £arft2.
fiantgraff $$iftw> Don $effcn German Don 2M$purg, marfcfyatcf,
§anfen 9toc$paur Don 8ic$tnau 3, cannier, boctor SRicfyarbt SRincf.
©raff 3erg Don ©irtenbcrg boctor $anfen (Snober, canfelcr, unb
3aIob Iructyfcjj Don 9ttnfelben.
to &ai. mt. comiffarien finb getoeffcn in bifer fac^ : bifcfyoff Srtftoff ju
SugSpurg, Ijerr SKarquarbt Dom ©tain, tljontyrobft, unb graff SBotffgang
Don SHontfort4.
ft. ro. mt. comiffarien finb getoeffen boctor £an$ ©<$ab, rttter, Don
9Kittetbibrac$, £an$ 8eub(in, In. mt. pfennigmaifter, boctor $an$ SBotyt
is unb Snbris Slblcr, In. mt. fecretari6.
$)e$ bunbed Ijauptleut finb gctoeffen ©ifljafat Don Shteringen,
8eonl?arbt, marfctyaW ju $oc$enreic$, unb Urtic$ SKeittyart, burgermaifter
l& Utm.
[38ob] 3lm 10. tag decembris, a($ bic bunbSrat, 28 perfonen on bic 1533.
sofc^reiber, bei ainanber in ben r&ttyen finb gefeffen, ift Ijerfcog Sriftoff
mit feinen beiftcnbcn in ber 9. ftunbt Dor mtttag auff baS SRatljauS fflr
bic bunbSftenb fomen. bic Ijat man atf in irer orbnung ntbergefefet.
barauff Ijat bic franfeoftfcty botfctyafft ain crebenfe fetneS ItnigS bem bunbt
ilbcranbttourt unb barauff ain lateinifcfye oratio tl?an 6 unb begert, ba§
25 man Ijerfeog Eriftoff toibcr einfefe obcr bo<$ auff baS minft iEiibingcn
unb £oc$ennetyffen [geb]. barauff Ijat fyerfcog Sriftoff fcin anpringen
tfyan Dor ben bunbsftenben unb barnac$ au<$ Dor lai. mt. unb In. mt.
comiffarien unb begert Tubingen unb SHefyffen , ir aflen auftenbigen nufe*
ungen7, bife 2 ftucf, £fibtngen unb SWc^ff en , bie Ijerfeog Sriftoff in er<
2. •apostate' fe&U in 6. 12. fciefet unb bie beiben n5$jten flbfafee febjen in 6. 19. 91m
10. decembris ift: berfeog Grifioff bat* crfl mat fut bie bunbflenbt mit feinen beifienben (omen unb
fein begert in gf$rifft aingelegt nad? ainer lange reb be* finig* »on $tan<ftei$* botfdjafft.
1. ^ctaog 3o^ann III. Don (SIttoe, SRebe be« frongBflf^en ©efanbten tm 2ltt*
3fili<$ unb ©erg. \)an& ju ben Sftemoirtn toon ©cttato, Coll.
3 • 3ofcmn gicm toon Jt^tcnau (bei fdnem mn{ ^ 3nflructlott bel
i ^ < « «. ©attlcr U @. 74 $ei(. 162. @. au*
4. @. battler @. 245. §cJ?b, 5er80fi uirt* @. 417 ff.
5. battler @. 245. 7. 3)ie @*lB(fcr Sttbtngen unb
6. 93gl. battler II @. 245. <5. bit S^tufftn n?aren ttym unb ftintr S(^t»e{lcr
Digitized by
Google
362 VII. 2)ic (£$ronif bon (Siemens @enber.
oberung bes tanbs finb borbeljatten toorben Don bcm bunb, bag er nit gar
enterbt toerbe foti^ergeftalt, bag im fat. mt. £iibingen unb SKeuff mit
ainer anberc Ijerfcfyafft fof bertoe^len unb bergleicfyen, bie fobit nufeung,
Stn«, rinbt unb gitt Ijab *. ba« fyat ber faifer unb finig toeCen tljou. fotic$$
ijat fid^ Ijerfeog Sriftoff getoibert unb nit toetten tljon. 5
[38ia] Jperfeog Eriftoff ift ju 25 mat mit feinen betftenben fur bic bunb$*
ftenb unb faiferttctyen unb finglicfyen comiffarien gangen, Ijaben aber
enbticfyen gar nit migen bertragen toerben unb ^aben ain anbern tag auff
^•Jfpfingften f<$ier funfttg angefefet2*
Anno domini 1534 am erften tag februarii3 ift Ijerfcog Sriftoff 10
gu ben comiffarien mit feinen beiftenbner fomen, ficty befcfytoert au$ trctcr*
2i534!ai Ic* urfa$/ «ncn anbern tag gu pfingften Ijie in bifer fad^ gu fuctyen. bic
erft befcfytoernus, bag f. f. g. be$ iren entfefet toere unb fain unber*
Ijattung nit Ijet. bie anber, bag fein f. g* nit toifte, toa fie mitter jeit
irtoonung fott Ijaben. bie britt, bag autf) f. f. g. nit nemants on gtaibis
fictyer toere.
©arauff ift im ficfyerfyait unb gtaib gugefagt unb berfprocfyen Don
ben comiffarien anftabt fai. unb fn. mt., au$ bon gemeinen bunbs*
ftenben in aCer mag, toie er baroor auff ben bunbstag gen 2lug$purg ge*
Ijapt Ijat. [38ib] gum % ber toonung fatten fe$ fie fiir gut an, bag fic$ 20
fein f . g. bife geit bei feinen bettern, ben fiirften bon SJafyren, unberljielt,
unb toolten be^alben ben fiirften bon fflafyren felbs barum fcfyreiben.
gum 3. ber unberljattung tyatb fitnben fie gebinden , bag e$ bifltd^ toere,
toolten bemnacty bleig anferen, bamit f. f. g. bie unberljaltung mitler geit
bis gu gemettem tag gereicfyt tourbe. bie lingifd^en Ijetten gu unberljal* 25
24. max. tung mitter jeit bis jufinftigen pfingften 3000 fl bertoilget, aber fie, bie
comiffarien, toolten e$ auff 4000 p pringen, bie 2000 p ifc bar gu geben
5. April, unb bie ubrigen 2000 p auff oftern fcfyiereft gu berficfyern.
6. Unb finb ju 25 malen fur bie bunbftenb gangen unb alwegen a.f$rifftli$ anbttourt geben, tmb
nit t)at funben ganfe »ertragen werben, funber auff pfingjten ain anbere tagfafcung gematfct, unb
})at [991. 576»] finig fterbinanb tycrfeog (Sriftoff 4000 fl ju ainer jerung geben, unb fol ficfy in
mitler jeit nt$fc unberftan in ffiirtenberg no$ jemanbS »on feinen roegen. 10. Diefer unb bie
folgenben ben 93ertrag entb.altenben Slbfd^e febjen in 6.
bet ber (Srofcermtg bed 2anbe« toorBe^al* bie am 1. gebruar auf bem ftatfy$aufe
ten toorben. in Sluglburg gefcftogenen Unter^anb*
1. Tlan bot ben Jungen $eqog jlatt inngen, au« bem ba8 in unferem Zqtt
ber fceatttyra<$tett ©ebtete (£itti, Sim, aJUtgetyeilte e^cer^tert ift, Bei ©raun I
©brj, SMenburg ober etne onbere gletdj. @. 123 ^c. XXXI unb bei ©attler
toert^ige ^errfd^aft. 256 ff. , bemgema'g bicfc ©organge am
2. <&. ©attlcr II @. 255. 31. 3an. ftattgefunben tyStten.
3. @. ben au«fii^rlt^en $Bert<$t iiber
V
Digiti
zed by G00gle
1533-1534. 363
£)er comiffarien abfctyib Ijerfeog Sriftoffen gegeben : [©attter III
©. 90*Kr. 165.]
[383*] SMfe abreb unb abf<$tb Ijaben a(fo all tail betirifgt, unb nrir tret
comiffari unferer fccrct pitfctyier Ijie ffirgetrucft am fomptag ben ad&teben
5 februarii tm 1534. jarc.
3lm 9. tag februarii finb afle botfd^afften , [bie] Ijerjog Sriftoffen
finb betgeftanben, Ijie am morgen frie ^intDegtgeritten , am jeblicty feiner
ijatmat jit, auSgenomen bte franfcofifcfy botfctyafft, 12 pferb unb am
wagen, bte ift ju pfatfcgraff Dtlj Jpatnricfy gerttten unb bamacty gen 9flin*
io$en, ba tft fie beltben bis pfmgften. barnacfy tft bife botf^afft jogen ^-Mat-
in fyerfeog Urticfyen Don SBtrtenberg unb lanbtgraffen bon §>effen *.
$erfeog Srtftoff tft ju mittag auff btfen tag ganfe fttfl fyinben jfi berno-fr^-
^rebigerctofter, ba er jfi tyerberg ift getegen, tyintoegtgeritten2, unb Ijaben
Dor ber ftat 16 pferb auff in getoartot, bte tm bie tyerfeog bon fflatyren
15 Ijaben entgegengefctyidt, bte Ijaben in bi$ gen 3Kinc$en beteibi.
3lm 8. tag junir ift Ijerfeog Sriftoff ju SDMnctyen toiber Ijintoegfjogen s. sum.
[383b] unb ben anbern tag bamacfy gen 2tug«purg mit 15 pferben [fomen] 3. io. sum.
unb an fant 33eit$ tag ift er in ber ftifl jfi 2fag$t>urg nriber on toetttere is. 3uni.
Ijanbfang ^intoeg! gen SRain in bie ftat jogen unb barnacfy auferlja(b be$
20 ro. fintgS tanbt jfi feinem bate* unb (anbtgraffen bon ipeffen gen SRaxo
in baS borf unberljalb Ufat, ba fie mit ainem grofen l)8r be$ IriegSbofcfS
gefegen finb. unb finb auff bife jeit bie comiffari, bie Dorig botfetyafft
bed ro. finigS unb jfi inen me am bifefyoff mit 50 pferben, bag fte mit
ljerfcog Sriftoffen tyanblen. aber Ijerfeog Sriftoff Ijat feineS berfctyreibenS
25 unb jfifagenS bergeffen.
6. Xieftr unb tie natfcfien flbfafee tie! furjer in & : Unb tft b«feog Griftoff unb atle fein betftenbt
am 9. tag februarii im 1534 jar fcimvegfgeribten , unb ift folic&e »erfdjrei&ung »om berfeog
drif^off* water nit ge^alten worben. ber bat mit bem lanbtgraffen »on $effen ain grof} bor }u
ro& unb jfi ffi§ oerfamlet unb ba# lanbt mit getoalt eingenomen. unb an fant $eitt tag ift
btrfcog Sriftoff jfi feinem water unb lanbtgraffen von £effen jfi 9tan> im borf, ba bat bor ift ge«
legen, fomen unb auff angefefcten tag nit fomen nod> erwartot, miewol finig fterbtnanb ainen
bifc&off mit 50 pferben unb bie oorige commiffarien unb til mer rat gen Hugtpurg bat gefdjicft.
1 . ©anj a'&nK$ in bem ©eri#te bet Sfoasfcurg bcflnblt^cn ©oin, bafi er ben
©rami I @. 126 (au$ ©ettbcrS Chro- grbfiten ZfyW fein e« San be« jurttdcrofcert
nographia). unb toerlangte, bag er fo batb al8 miJa*
2. (gSenba <&. 126. 2)er ^ergog gog lit^ gu t&m lommen fotte. battler II
afc am 9.gebr. 'ba man mittag $at gelett'. ©. 27 ff. 2)er junge $erjog n>urbc je*
3. §afi ttiJrtli^ in bem ©eriSt ^et bo(^ ©on ©atyern unb fipenet^ au« bis
©rann 1. c. @. 125 (au« ©enbevd Chro- jnr toBtltgen Planing bcr@a^e no^ eine
nomphia),too fid) nocty bie^oti^ finbet, 3eit tang $urii<f ge^alten, M« er fafl
baB (Sprtflo^ bet bie|cm 3(ufent^atte in $etmU<$ toon feinem bis^erigen 3(ufent»
2lua«Bnra bet Onop^riu« ^ferltn (?fef« bait aufbra^ , urn fiber Augsburg nac^
ferun) 'ju tycrberg gelegen'. — %xa 18. ©laubeuren %u feinem Cater unb beffen
3Wai ben^tete §erjog Ulrid& an feinen in 33erbiinbcten gu reiten. $et>b @. 487 ff.
Digitized by
Google
364 VII. 2)ic fyxoult bon (Siemens ©cnber.
^!c* 93om criftag bt« tiec$tme& tft ain faft grof c , ijeftige feftym &te unb
2't8i.c' wberfttta getocffcn, at« Iain menfcty nte barbor gebacfyt tyat1. bet £xw*
fteten2 l?aben bie tootf am pauren gerrtffen, beSgteittyen bet Slbete*
rieb 3 auc$ atn pauren.
3m Satyrtanb ftnb 6 mfigt in ainem borf in bet na<$t mit bcrs
gunget auSgangen , unb ba fie ju mitternactyt mit etttcfyen paurenfne<$ten
Ijaben toiber toetten tyaim gan , ba finb bie ntflf an fie fomen unb Ijaben
bie mfigt unb paurenfne<$t att ernrirgt.
i9. 3an. [384a] Stn fant ©ebaftianS abent Ijat Ijte ain toeber in ber na#t ain
fyulerbuben au$ feinem fyau$ geia<§t, unb [ba er] nit toift, toa er in bcr i*
nactyt in ain anber Ijaus folt fomen, ift [er] erfroren unb am morgen ouff
bet gaffen tobt gefunben toorben.
3tin magt tyat tyie iter frauen, ba fie gebient Ijat, getoefd&en. btc ift
ob ber toefcty erfroren ; fobalb fie Ijaim in bie toarme ftuben ift fomen, tft
fie nibergefatten unb tob getoeffen. m i*
£ie 2 tagt6ner tyaben an ber maur ber ftat Ijoffe getegt, ftnb bafetben
bor froft nibergefatten unb gftorben.
<pte finb 2 finb auf ber gaffen gangen unb bor froft ba nibcrge*
fatten unb geftorben.
Slin paurenbub Ijat ain toagen mit tyolfc gen 2tog$jmrg geftert. ate 20
er in bie ftat ift fomen , ba tft er bor froft ab bem rofe gefatten unb tobt
gemeffen.
S3 finb Ijie bie prunnen in ben gemeinen baben, auc$ atte ber ftabt
beictyet ju ben rSrfaften berfroren, unb etticty tieff prunen am Sfer unb
anbern orten flberfroren. 2*
Urticfy iponotb l)at mit feiner atgne fcfytoefter ju fd&affen geljept, [tr]
bie iundfraufcfyafft genomen. bie l)at ir bater gen ©ibera<$ berljairet.
ba ift fie in ber 6. umefyen barnacty aineS finbs geneffen. ba Ijat ber to$*
termamt bem fc$n>e($er bie totter nriber Ijaimgefcfyuft. bem Ijat er 2000 fl
geben, bag er fein toeib toiber annem, unb Ijat ben fun in bie etffcn 30
getegt4.
5. 3n b water unten auf 991. 571*>. 10. bat $ie ain xotUx feinem fpfiUet urlub a,eben unb
[in] aulgejaiefct. 16. 2 taglonet ainet rat*. IS. finb in bem tag bje auff ber gaffen
gangen jc. 25. 3n 6 weitet unten auf »!. 571». 31. Differ 91*faj> fc^tt in 6.
1. 23on SBetynad&ten 1533 Bie gtyt* 3. 2Cbet«rtcb an ber toon «ug3&urg
meg 1534. 93gt. Seonfcarb ©ibmanns ilbct Stiftetten nati) SBelben fityrenbra
9ftea,en«fc. &)ton. in <St. .<5$ron. XV
@. 129, 17; 2TCcmli($ 531. 312*. A. tta* 3Kanlt($« <£&ton. ©1. 319*
2. $amtftetten , flibtic^ toon S(ug«* tourbeUIri^^onotb« ©#n>efter an einen
burg. toon $flummern nati) ©tbera^ toex^ei*
Digitized by
Google
1534.
365
[384b] g$ tft grofer mangel an mcl Ijie getoeffen , bann aflc toaffer ge«
froren finb geioeffen, baj* Iain rab in bcr ganfc ftat tft utngangen. am
tat Ijat bar&or 18 rofemitten Ijie in bcr ftat tauffen madden, bic Ijaben
8000 ft loftct ju madden, bamit in !rteg$(euffen, toan man fcor bcr ftat
5 teg, Iain mangel bic imooner an ber lifferung unb prot Ijettcn, fo ba*
toaffer abgraben tourbc. folictye miflin l>at man ifct angert<$t, nnb fyiben
12 mann an aincm rab jocfyeu unb fyaben barmit ain tag unb na$t ain
fd^aff gentaten, unb ift bcnljot ba$ met tain niifc getoeffen, unb [Ijat man]
Iain brot baraus fiinben badjen. ain rat Ijet 10000 ft barf fir geben, bag bic
10 gmcinb ntdft} barumb getotft $ette, bann fie barbor bic miUin nic &erfu<$t
noc$ probiert Ijetten. unb toamt bie feinb t>or bcr ftat toern gelegen, fo
n>er e$ gar fcerfaumpt getoeffen. e$ fagt ju mir bcr Urfic$ ©atyber,
junftmaiftcr unber ben Ijaffner, er toSlte mc matcn mit fetnem tyaffner*
rfibtin, bann bifcr ftat mifin aine.
15 ?lin tootfd&Iager Ijie ift am 15. tag januarii, bcr 4 ffoine finb unb
ain fcfymangeren frauen $at getyept, urn [>85a] betyerjett Ijaimfomen
unb fein frauen gebetten, ba§ fie bie ftuben aintyaifj unb im ain brot
pring. ba ljat ftc mit toainenben augen ju im gefagt, fie Ijab toartidfr
4. foflet : geftanben. 7. an ainer milin jo^en. 8. nit ain f$aff foten*. u. ift benfcot bad
mcl barjfi fain nufr gewe jfen. 10. bie gmeinb : bet boffel. 12. unb x*a man »ot bet ftat
wen gelegen u. fcoffnung auff bife milin bett gefcept, were man nit wol beftanben bamit in bet
nott. 15. ift an fant SRautut tag. 16. unb ain fawangetin ftauen mit gtofem hand).
ratyet (nae$ bem $oe$gelt8buc$e fanb am
12. San. 1535 cine $ocfaeit bed $an«
^ftomer mit Sfana ^ottolb flatt. ©ar-
ne<fe ©. 29); bie bei ber toorgcitigen @e»
Burt ettttf 8o$ne«, al« beffen ©ater fl$
ber eigene ©ruber ber jungen grau ertoieS,
gegaWte@ummebetrug na# bieferCtuette
1500 fl, toogegen fi$ ber bott <pflummern
an^cif^ig mae^te, fein SBeib gu betyatten.
fiber ba« @c$i(ffal bc8 93erbrcc$erS ge&en
bie ©erie$te ber <£&romften auSeinanber.
2Ba*$renb 3Ranlie$ angibt, bag biefer
gtoar fcont ffiat&e in bie Sifett gelegt, aber
Scgen ben @<$n?ur 'uber mcr gu *ie$en'
alb toieber an«gefaffen toorben fei, weig
(Siemens 38ger unter bem 3al?re 1538
St. 138* golgenbe* $leriiber guergfi&len:
'3tem in bifem ja^r ba $att eg p^ «^i«
pegetragen, bag cin ^ieftger bfirge% ber
i&onolb genanbt , in bie eifen »arb ac-
leat. bie urfa<$ »arb bife, bafi er feine
letbliie f($toefter gefAtuSngert ^atte nnb
fie befataffen. unb tn bem monat no-
bember ba ^att er fidj unberjianben, ben
eifenmaifler mit einem »aibmeffer jue
erftcc^en unb untjubringen, toelc^e« toaib*
meffer er, b«r$onolb, be« eifenmatflerS
magbtbor langer geit, toie fie ibm gue
effen gebra$t, (eimbti^er tt>cig au$ae>
gogen pattc unb folc^ meffer barauff be»
balten; unb aid nun bermal eind ber
eifenmaifler ;ue bem §onolb inn fein
aefangfnug lam, n>ie ban follies btui^
ig, bag er bie gefangnen befud&en unb
gue l^nen ge^en foil, fo totf^t ber ^>onolb
^inber bem eifenmaifler tyerr unb ^at
H>n alfo fe^r befc^fibiget, bag man tyn
feined lebend beforgte, aber au8 fonberer
gnaben toiberumb auffam; ber etfen»
maifler ^ieg Sfcit 8c$. unb toon »egen
elner fol^en t^at ^at ein erfamer rat^
ertanbt, bag man bem #onolb in ein blo(^«
fyaus %at legeh laffen, barinnen er au^
t>at ligen mueffen fein leben lang, unb ifl
bid in bie 30 ja^r gefangen aelegen unb
ifl aue^ alfp. \ Vv''^n eifen geftorben. ber
frainbfc^. ,4^ ^Jlfer gemelter ©onolb
Ijatte, toirb ber»egen berfc^onet feined
namens gfi f^reiben.'
Digitized by
Google
366 VII. 2)tc (Sprout! ^on Siemens ©cnber.
Iain biffen Brot unb Iain fd&cittin fyotfc im IjauS. ba ift bcr mann bor
traurigfait auffgeftanben unb Ijat fid) fetb$ ertyendt.
3n bifer jeit tft ain arme frau bet ber Sreufcmil in 8e$ gefprungen
unb ftat] fid) fetb$ ertrintfen toeflen, bon toegen bafc ir man 2fl berftriett
Ijet. fie ift aber bon ben nactypauren uriberumb lebenbig au8 bent 8ec$ ge* k
jogen toorben unb in ityr §au8 gefiert.
2tin {unctfrau in Ijailiger Sreufcerpf ax Ijat ftcfy felbs ertyeucft , ba
fie ge$8rt fyat, ba|$ ir but ain anbere $ ber ee Ijat genomen unb mit ir
ijodfoeit getyapt.
2lin arnter toeber Ijie, ber Ijat ain frauen unb 4 !inb geljapt, bet Ijait*
ftrid laufft unb auffgmactyt. ber l)at ft<$ fetbs, fein frau unb finb metlen
ijenden bon hungers toegen. unb ba er 2 finb gefyentft Ijat, tyaben bie
anbem 2 finb gefctyrten : 'ai, mein bater, laufj micty leben, id) toil Ijtnfur
fain brot me begeren ! ' f ofid&$ gefctyrei Ijaben bie na<$pauren geljSrt unb
finb jugelauffen unb bie bfyir auffgeftoffen unb Ijaben bie anbern 2 finb &
3. gebr. unb bie frauen bon bem tob errebt an fant JBfoftuS tag unb l)aben foft<£$
ainem rat anjeigt. ba ift ber toeber gefangen toorben, man toaift abcr nit,
toa er Ijinfomen ift.
3. 3etr. [385bj j(n fant SStaftud tag tyat fid) ju 9lug$purg auff bem bunbstag ber
loilid) f<$tofibif($ bunbt bonainanber tljan unb bie bunbnuS gegenainanber^
auffgefagt toiber ben toiflen unb bebetcfy fai. unb fn.ro. mt. *, attein bon
mifoeflung toegen im criftenticfyen glauben, bag bie &tom$\d)ta unb
Sutljerifctyen in irer irfal migen beleiben unb tyerfeog Uxlid) miber in fein
(anbt SBirtenberg font, be$ fie bor fai. mt. aerfaufft Ijaben unb ba$ gelt
barumb eingenomen 2. unb mie ber fetyroabifefy bunbt ain eerlidjen anfang*
fyat geljept, alfo x>tt me Ijat er Ijie ain fcfytectyten auSgang ge^e^t unb enb
genomen.
G. Diefer flbfafr ift au* b genommen. 7. ain faflne, junge jumffrau b^at ftdb bei lietyra
tag felb* erb/ncft oben im bau#, ba fie ge&5rt bat, bafj it bfll mit ainet anbere bit J& fu*rn
gangen k. 12. oon arenmiit wegen. 15. bie b&irr am tyau*. 1G. errebt : erlebiget. 27. 3& ftugt*
purg finb jufamenfomen bt* faifer*, Kng«, atler ffirften, prelaten, graffen, berrn, abeW unb
rei^ftAte [botfd^afften], bie mitainanber im ((^wabif^en bunb finb geroeffen. [91. 574»] ba \pt ber
faifer burtt) feine ccmiffari, bifAjoff (Sriftoff »on 5lug«purg, ben SRarauarb »om {Steinl. tbcmpr^.
unb graft ©olffgang »on UHontfort, an bie fxtnb angepra^t unb gefdb.afft, baft fie ben bunb nit
jertrennen , funber erlengern unb fitb, »on neuen jflainanbet wrbinben. bad fcaben fie nit weQen
tlpon, man weU ban ben glauben unb religion audnemen lauffen, unb ain jebli$er mig mit ben
finr)enprei$en b.anblen nad? feintm gefallen , autb, bamit ber iung ber^og (Sriftoff von ©trtenberj
1. ©. iiber bie 3Tuffi5jitTtg be8 ffito'd* 3)att, De pace publ. ©.425 ff. 2)tc t>on
bifdfoen ©unbc«;!^au^t|S(;^ ben betr. (genber ertoafyntcn3$et$anbfangmtt>&br»
?lbf*nitt bei mnp\d 11 @. 347 ff.; ten toom December bc« 3a^re8 1533 bU
©pteg, ©efc^. befi fatferl. neunja^riaen in ben gebruar 1534.
©unbeS toorn 3.1535—1544 @. 4ff.; 2. ®. oben @. 146, 5.
Digitized by
Google
1534. 367
3u bifer jctt bet Tauff : lercn 1 fc$aff 5 p, roglen 4 p, gerften 2 p,
$aber 9&1, ain fib. micfyfctymalfc 13 A, ain maj* 5Recfertoein 7 unb 8 A,
8ln bet tnittouctyen nacty reminiscere , am 4. tag martii, Ijat bcr
Main rat ben grofen rat beriefft; bie $aben bed Hatnen rats fflrnemen im
& gtauben unb bie bunbnu* tnit ben tutl)erifc$en paten2 unb anbem tyerrn
bepett.
[386a] £)e$ anber begeren aines rats Ijie am 6. tag martii burcty bte
burgermatper Urttdfc 9tec$tinger, 2Kang ©etyfeen, ©imprest ipofer, $an$
SDiaprfin, ber becfen, $an$ ©red&fet, ber merger unb ffiifljatat ©etyffen*
io goffer, ber fd&mib junfttnaiper, unb boctor $et, bef<$ec$en an ain Ujorn*
cartel in gefctyrifft 3.
(Srttrirbig, toofgeborn, ebel unb fyocfygelert gnebig unb gitopig Ijerrn.
n>ie fribltdfc eur gnabengunpen unb bie iren bieljer neben unfem tyerro,
ainem erbarn rat, unb irer burgerfctyafft afyie getoont, aucty tine nadft>aur*
15 lidf gebad^te unfere Ijerrn unb ir burgerfd^afft pc$ gegen e. g. unb gunpen
ge^atten unb betoiffen, be$ Ijaben pe p<$ felb$ leictytlicty ju erinneren.
Unb unber anberem funberfi<$ ju betrac$ten, bafj unfere tyerrn, ain
erbarer rat , nit aflein e. g. gunpen unb bie iren bister afler burgerlid^er
ppictyt unb purbin fret unb unbefctytoert afljie Ijaben toonen tauffen, fun*
20 ber aucfy , bafc fie biefefbigen unb bie iren gletcfy unfem mitburgern, bie
fteur, n>a$ unb umgelt bejatfen, aucty all anber burgerlicfy mitleiben
tragen, in bifen fctytoeren unb ge* j>86b]farttcfyen leuffen nit toeniger bann
Dor iaren trbftficty befctyirmt unb bannocfyt beSljatben toon inen toeber
atnicty fctyufegett erfobert, noc$, ate Pe pc$ in fcergangner peurifctyer empe*
25 rung ainer peur ober $ilf at^te in ber pat Don befd&ifeung unb befd&irmung
toegen gelitten ju geben fe(b8 angebotten, ictyfe ju nemen betottgt ober
entyfangen4, barju unfere Ijerrn bieftenigen, fo ettoa e. g. gunften
mig wibet in be* lanb tomtit; unb ift alfo bet fc^todbifd? bunbt jettrenbt ttotben, unb [b>t] ain
fd?Ud?tcn auiaang aniomen, bet fo ain $ctli$tn anfana, bat gefcept unb mangen frei lanb unb
leutten b>t befcalten.
1. fciefet unb bet folantbe flbfafr fefclen in 6. 7. 81. 677*>: %m fteitaa, bel 6. tag martii
ftnb bie burgetmaiftet Utli$ (Re^linget, 2Wana, ©el)fe, ©imprest £of«t, ^an* 3Rat)tlin, bet beden
junftmai^et, Ite^fel, beT mejjget, ©il^alm ©e^ffenb; offer , bet f$mib junftmaiftet , unb
boctot $tU jft bem tljum in bat capitel fomen unb tnit na^oolgenber gefe^tifft ba< anbet begeten
tb.an. 24. no^ ainicb^ f$fifegelt.
1. 33gl. Scon^. SBibmannS (Styrotttf Uc^cn neunja^rigen SBuube« 0. 66,
»on ^egengburg in @t.«(S^ton. XV ©ctl. V.
©. 129f 23. 3. 2>iefe @*rtft (fifcctgcBen am 6.
2. ©emetnt ift ba* tm SKat bc« SKSrj 1534) finbet [i$ im lu«3uge Ui
$atyt» 1533 toon Augsburg mtt Ulm SBramt, SBif*. Ill @. 281 ff. (in bcr
unb WUxnbcxQ abgcfc^lofjcnc engc 33ilnb» @enbcrfc$cn Chronographia auf ©I.
nig. @. ben ©ttnbntB^ertrag dd. 26. 280» ff.).
3Wai 1533 bei ©ptcfe, ®cfc^. bc« faifcr* 4. <§>. oben @. 163 9(nm. 2.
Digitized by
Google
368 VH. 2>ie (S^ront! toon (Siemens @enber.
obcr ben iren nnbertoitten betoiffen ober ju betoeifen unberftanben, atsbafb
fie beffen grunbltcty bertctyt toorben few (obgtctd^ toeber e. g. unb gunften,
no$ bie iren fofic$$ gecfagt) , jfi ftrauffen nit unbertauffen, tool fid£ in
bent nnb aBem anbern ain$ foticfyen nadi$aurU<§en toiCenS befliffen, bag
ber Ijoctynrirbig ffirft, unfer gnebiger Ijerr bon 2lug$purg, be$g(eicfyen e. g. 5
nnb gnnfien (at$ unfere Ijerrn angetangt) fofljs bon unfern Ijerrn ouff
reicfystagen, au$ jn anbern jettcn , orten unb enben fe(b$ gnebigflicty unb
gunftigfU<$ berietyen nnb befunbt unb beriempt tyaben* au$ bent unb
anberm, befunber fo unfere l)errn, ain erbarer rat, unb ir burgerfd&afft
in irem regiment unb burgerltcfyem toefen bon ben gnaben gotten alfoio
fribticfy Ijerfomen fein, bag bei inen bor anbern bergteicfy [387a] fo tiefce
unb aintglait, aucfy frib gefpfirt toorben ift, bie bann au<§ in linftig jeit
ungeren anberft bann fribttcty erfunben toerben toolten , Ijaben e. g. unb
gnnften ju bebinden unb gittlicfy ju glauben, bag unferer Ijerro toil, gemut
unb ntainung batyin nit gericfyt ift , bag fie gegen inen toiber bie bruber* is
tid^e lieb ainicfyen trufc, neib ober Ijag ju faffen ober ausjufteren, bit
minber fie burcfy unbiCid^en jtoang ju oertreiben borl)aben , funber bag
unfere l)erw e. g. gunften unb bie iren bei inen tenger erteiben, bie in
irer fribttcfyerbehoonung atljie, fo iren borfaren bei unfem tyerrn borfaren
gefifrfyt, gefunben unb gefiebt Ijaben, unferer Ijerra unb irer burger $al*2o
ben toof riebig berljarren unb pletben mtgen, toa fie felbs ju fpattung
unb unru nit urfa<$ ober raifcung geben , f onber bie jtoitracfyt, aw$ atten
unratlj, ber gar leid&tticfy barau* erbolgen miktyt, bermeiben unb jfiber*
Ijtetten berljetfen toeflen.
£)arauff e. g. unb gunften unfer nad^bolgent anprtngen, fo bon 25
unferer Ijerrn toegen au$ tauterem tyerfeen, fribKd^em gemfit unb unber*
meibenlicfyer notturft gefcfyicfyt (bitten toir unbertfyemgfttctys, bienftlic$«
b(eig) nit anberft, bann tote e$ [387b] unfere Ijerrn gemeinen, jn fuberung
ber eer gottes, aucfy ju erfjattung be$ I5bticfyen frtbS, ru, ainigfait unb
Ijergeprad&ter gfttter na$paurfc$afft, ba$ toir bon unferer Ijerrn toegen3o
tyte mit bebingen unb bejeugen, auffnemen unb berfteen toeCen.
SBann e, g. unb gunften au« irem l)ocfyen berftanbt felb^ ermeffen
unb erfennen m5gen, bag nid^fe mer ju ber^inberung ber eer gotteS, nod^
jn unru, toibertoiCen unb jerrittung ber menfd^en fom^t, bient ober
raicfyt, bann fo unber ainer comun toibertoertig (eeren geprebiget unb 35
gelert, barbnrd^ baS bofdt bon ainer f^attung unb toibertoertigfait in bie
7. 'orten* fc^lt in 6. 12. 3n btr ^anbf^r. a: bie ban in finftia, jeit; 'au<^' na# *bann' aui 6
erganjt. 15. 'nit' etgfinjt au* c.
Digitized by
Google
1534. 369
attbero gefiett, tyingegen unbet bcr gemeint bic giJtficty ecr unb ftib, auc$
fctubetticty Keb unb ainigfait but<$ Iain ember mittet mcr bann butc$ ain*
l?eflig, getreu ptebigen, teten unb ermanungen gepflanfet, auffgetic$t, be*
ftettiget unb etfyaften, batbutdfc au<$ umoifl, totbettoertigfatt unb untatlj
& abgetoenbt, unb nun unfete Ijettn teibet befunben , bag bic gefatlicty fyal«
tung bet totbettoetttgen ptebigen, oetfiiubung unb austegung be* fyailigen
efcangetium* aC^ie foott ubettyanbt nimpt, bag [388a] batbutdfc jufotbeteft
bie eet gotten oetljinbett toitt, batbei fie $ bent $8<$ften befotgen, bag
men unb iren burgern bataus , tea bem ootmittel bet gnaben gotte$ ntit
wjeitficfyem gfitten tat nit begegnet, metcftt<$ jtoittactyten entfptingen,
bie flclj tfiglicty Ijauffen, batbon au* oetljendtnuS gotteS un$ atten ettoa
unoetfec$enU<$ toeittet berbetblicfy jettittung ettoac$fen, aM bero ootgenb*
untoibetptingticfyet nacfytait unb fctyab um>etmeibenlic$ entfteen toutbe,
ben fie ju fiittcmen nit toeniget bann ben ctiftentictyen ftib, t3, Keb unb
is ainigfait jfi futbetn unb ju etljatten fic$ fd^utbig toiffen unb etlennen,
batju auc$ e, g. gunften unb bie iten, fo bei unfern fyettn unb bet ge«
tneinb atljte, toie oben angejeigt totrt, toonen, aucty eetttdfc unb tool getyat*
ten toetben, gteic$ fooil als unfete Ijettn unb bie iten jfi oetljoffen bittid^
geneigt fein foflen, fo fitrcn e. g* unb gunften tint Don unfetet Ijettn
2oioegen jfi l)etfeen, finnen unb gemfltten, bag au$ oboetmelten unb anbetn
utfactyen, bie fie ate bie $o$oetftenbigen jum tail fetbs jfi bebincten unb
jfi ettoegen Ijaben, ie tenget je bejd^toetfid^et auc$ in bie tyatt ganfe geoet*
lic$ fein toil, foUctye fpattung unb jnrittad^t feter einteiffen [388b] jetauffen
unb batbei bet beforgten jettittung unb untats mit fd^ein^atfid^en geffir*
25 ben tfigticty jfi getoatten.
SMeioett nun e. g. gunften, auc$ berfefbigen ptebiget unb tetet
offenticty teben unb Ijatten, bag bie bt^er lain anbete {eet geptebiget nocty
getett, bann bie item ad^ten nacfy got bem Ijettn gefettig, aucty geted^t
getoeffen unb nocty fei, unb abet gebactytet unfetet l)ettn, ain$ etbatn
30 tats, ptebicanten foU<$$ in ettictyen attidEIen butcty bie gfctytifft tSglicfy be*
ftteitten unb ba$ toiberftitt in ainem fteien, gemeinen, ctiftenlid^en conci*
(io, national obet anbetn befunbetn ctiftenlid^en oetfamfang obet gefpted^,
mit beiftanbt unb gtunb bet Ijaitige gefd^tifft antigen, gft betoeifen,
au^jufieten unb ju et^atten en jioeiffenfid^ et^offen unb oetttiiften, bat*
35auff beib taU nod^ oer^atten unb fic^ beffen offenticty oetnemen lauffen,
batbei bie obangetegten gefetben teibet oot augen fd^toeben unb tfiglid^
junemen : fo toiffen fie, unfete l)ettn , bifet jeit {e Iain bequemern, fugf *
1. 3n 6 jtnnto8 : unb Ui gemain. 8. jfim ^64>flen. 16. 'fo' ereanjt aud 6. 29. *abet* au#
e flatt 'aUet' in a unb 6. [c : fle^e 345 9lnm. 2.] 37. bequemlifym.
etabtc^roniten XXIII. 24
Digitized by
Google
370 VII. 2>ic (B&ronit toon fctemctt* ©enbcr.
lic^ern no$ fribtictyero meg gfi ftnben , ju erbindfen nocty ffirjufd^fogen,
barburcty foC^c [389*] fpaltung , auc$ bic obangeregten jttutrad&ten , jerrit*
tungen, nactytait unb fctyaben audgereittet unb berljtet, Ijingegen bic ccr
gotted, aucty frtb , rfi, fieb unb ainigfait Don tag }u tag mer atyie gcfO-
bert, gepflanfet unb erljalten loerben mag, bann bad e. g. unb gunften*
unb unfcrct Ijerrn, aind erbaren rate, prebicanten in gleid&er cmjaH
[in] crtftcnttc^er befctyeibentyait, britberlictyer lieb unb ^dd^fter begirb be$ fri*
bene unb ber atniglatt jufamentomen , bie ftrittigen, jtoifpaltigen article!
ber religion uuberjogenU<$ fur bie tyanb nemen unb btefetbigen burc$ bie
Ijatlige, gStttcty, unfettig gfdfcifft mit borgeenber anbed&tiger anrieffung1*'
ber gnab bed Ijaitigen gaiftd unb re$t$, (autteren berftanbd ertoegen unb
erfirteren, a(fo pterin ainanber crtftenftcfy, brfiberli<$ unb friblic^ er*
inneren, berid^ten unb toetfen foKen, baraud fl<$ aldbann mit ber gnab
gotten grunbltcty, ain$etigHi<$ unb unjtoeiffentidj erfinben [ttefl, toad got
bem almed&ttgen gefeKig ober mijsfeflig, toad aucty ber feeten Ijatf furberltdfr l*
ober berljinberli<$ ift, unb bad ffiroljin bid auff bad bit bertr3ft frei,
gemein, criftenli<$ concilium ober ain national* [389b] ober anbere be*
funbere criftentic$e berfamfang unb erorterung ju prebigen unb ju leren
fein xoirbt. barjft unfere Ijerrn ire prebtcanten jfi bermigen urpfittig,
bie toiUtg unb bereit fein, ber ungejtoeifffete Ijoffnung, ba§ e. g. unb*
gunften, auc$ berfelbigen prebicanten unb terer ab bem ffirgefd^tagen
criften(ic$en bruberfic^en unb friblid&en geforedfc unb toar^affter beraim*
gung aucty nit f<$eu<$en tragen, noc$ bad toaigeren, funber ire prebiger
ju ainer fotid^en jufamenfunft, gefprecfy, erorterung unb t>erg(ei$ung
aucty fatten toerben, bed fl# bie prebtger nit ju befd&toeren noc$ bit25
minber jft nnbern tyaben, fo ainem ieben criftenmenfc^en bie criftenlt<$
unb brflbertic^ erinnerung ben ireben je tljon burc$ bad ttort gotted
unb feiner apoftet an bit orten auffettegt torirt unb befunber, bag mir atte
ju beranbttourtung ieberman, ber grunb erforberet, ber Ijoffnung, bie in
und ift, erputtig fein fotten, unb bad mit fenftmtetigtait, barju bie pre**
btcanten iren redden grunb nit bermaffen, aU biteid^t etli$ berfteen, ber*
meinen unb audgeben mBd^ten, ftrittig unb guritred&tig fein, fobit bcftcT*
mer bie bergfet$ung ju oerljoffen unb barauff ju Ijanblen ift.
[390*] SDem attem nac^ , bamit atfo bie eer gotted jfiborbereft gefubcrt
unb bann e. g. gunften, aud^ bie iren unb obgebad^te unfere ^erm, aud^35
berfetb erbare burgerfd^afft fflro^in ungcrritt in gutter ainigfait unb
5. tan fea* t. 0. u. g. bie cimn unb unfeter feenen ^>t. ic. 18. fccfunbete : funbere. 25. 4jl*
oor 'befdjmrtn' au# c etginjt. 27. 'Irtenben' in c. 28. *auferlegt* aut c ; in a unb b 'oufleft'.
29. 'bet gr. etf.' au# c ftatt <be< %x. erf/ in a u, 6. 36. bafclbigen.
Digitized by
Google
1534. 371
nactyaurfd&afft rfibig unb frtbticty toonen unb beteiben migen, fo gefangen
an e. g. gunften gemeltcr unferer $errn, ain$ erbarn rate, au<$
unfer Don ir ffirflc^ttgfait toegen rati) unb bienftftcty bit, bag fie bife
$o$im$tig fa<$ got bent atmec^tigen jfi eeren , auc$ ju erljattung frib*,
*ru unb aintgtott unb fcerljiettung merers bann erfctyeinenben umoiflenS,
toibertpertiglait unb jerrittung, fo au$ ber fyattung ber prebigen, toa bie,
tone oben angejeigt toorben ift, nit auSgerett toerben fott, feic$tttc$ er&ol*
gen m5c$t, crifienKc$, fribficty unb gutljerfeig ertoegen unb ben obangejetg*
ten unbefc^toerti^en toeg ber prebicanten bexfamlung unb gefpre$$ ire$
*o taite au<$ betotfgen , fflmemen , fcerljetf en unb aerfiegen toeflen, bag ber*
felbig jfim aflerffirberttd&ften fiir bie Ijanb genomen, in ba$ toerdf ge<
prac^t unb bur<$ bie gnab gotte* (barumb toir afle anbectytigtttcty anrieffen
foflen) oolgen toerb. foftc$3 jufampt bent, bag e$ an int fetbe gStticty,
erbar, bilttd) unb nottoenbtg ift, auc$ nit aKetn ju obgemeltent enb unb
15 toirdtang ber oergteic$ung [39ob] unb auffljebung be$ jtoifoatt* , funber
autf) e. g. gunften unb ben iren jur toolfart, merer atntglait unb guttent
gebienen mag unb ratten n>irt, urn biefetbigen e. g. unb gunften jft &er*
bienen, fein unfere Ijerrn unb toir btenfttic^S fcteig urpflttig, toitttg
unb bereit.
20 Unb toietoot fic$ til gebac^te unfere Ijerrn, am erbarer rat, bife*
criftenti<$en, jtmtic^en unb friblid&en ffirfd&tags unb bitten* bet e. g. unb
gunften fain* abf#tag$ beforgen, fo bitten bo<$ totr in trer fiirfictytiglait
namen e. g. unb gunften un&ertengt fc$rifftlic$ gnebtg unb gttnftig anbt*
lourt, fi<$ barnadfc ben fatten jfi gfittem in afioeg Ijaben ju ridden.
25 e. g. unb gunften
unbertyentg toitttg ain$ erbaren rats
ber ftat 3fag$purg aerorbnet.
Slnbttourt auff bemelt beger am 24, tag martii1.
SBtr Eriftoff , Don gotten genaben bifaoff ju 3fag$purg, loir 2Bar*
so quarb &om ©tain , tljumprobft , y$i(ity>* bon 9?ec$berg Don $oc$enrec$"
berg, be<$enb,unb cajritet be$ [391*] ttyumfttfft* bafefbe Ijaben eurer burger*
maifter unb rat anpringen unb in aim capitet bur<$ eur oerorbneten ben
6. tag bid monatt [uberanbttourte] f tariff t Demomen.
7. 'nit au*gaait tuaben folt' au« b unb c etftinjt. 11. tttfelb. 17. 'mag* fe^It in 5.
1. 2>iefc«@<$rctbcn be« ©lf^of« unb (in ber ©enberf^en Chronographia oof
feUttf SdpittU »cm 24. 5Wfirj 1534 flnbct ©t. 257»ff .).
fid? tm «u«jug bet ©taun III ©. 283 ff .
24*
Digitized by
Google
372 VII. 2)tc Gtyroni! toon (Siemens @enber.
Unb ate ir jfifoberoft anjeigt, bag ir in bifen gefertic$en (cuff en
eurs taite geren berljelfen toettet, bag toir , it unb bic unferen toie bidder
nacfypaurticty mit unb bet ainanber toonen migen, fotic$$ aucfy bafc tr
uns, am cartel, burgerticfyer bfirbin fret, unbefctytoert bet unfern alten,
unberbeucfftc$en gepreucfyen, freityaiten unb bertragen beteiben lauffen unb *
gefctyufet Ijaben, fagen toir euc$ gnebigen, frainb(i<§en unb nacfypautttc^en
unb btetfigen band, mtt bent erpietten, bag toir nit toeniger beSfetfcen
gnebigen , fratnbtt^en unb nad^fiurti<§en toiflen* (tote Ijiebor atoeg ge*
toeffen) noc$ feten unb furter, obgottoiKe, beletben toetten, atteS bas
fiirjunemen, tljon unb Ijanbten, ba$ atnent erbarn tat unb genteiner ftat *©
ju nufe, eer unb tootfart, aucfy attentljatben ju frib unb atmgtatt
bienen mag.
9Bir Ijaben au<$ foflj$ bi$ anl)er nit unbertauffen, unb toietoot u>tr
nit aflein au$ ben gaifttictyen, funber au<$ ben toettttcfyen tatfertic$en ge*
fafcen, auc$ bon euren borfarberen fret unb on aCe burbin getyalten, feien i*
toir banned^ nit gar fret unb on afle tyitf Ijie getoont, [39ib] bann totr, am
capitet, neben unb mit unferm gn* Ijerrn Don 3tug$}>urg im bunb unb
anbern fatten ju Ijtlf , fctyfife unb fd^irm , Ijanbtl)abung fribenS unb re<$*
ten* gemeiner bunbSbertoanten , barinnen ir nit tote toeinigiften getoefl,
unfer getreue ljUf get^an. fo fompt, toie offenbar unb unfougbar, nit»
ba$ toenigeft flainet bifer ftat, ba$ umgett, bon unfern borfarn1, ben
bifefyoffen unb bem ftifft, tyer ; au$ ba$ ©pttat fyie ju erljaftung biler armen 2,
barju etttd^e dBfter, gofcgaben unb attenmfifen, nemlic$ etttcty bit gott$*
brot in gemeltem ©pttat unb ob 30 fyenben, baran bifer jett 3000, ettoo
4000 armer menfd^en gangen, bon bifd^offen unb gaiftttc^en auffgerid&t25
unb geftifft. ju bem, toas totr bom cartel unfer einfomen bei gemeiner
ftat berjeren, unb fic$ nit toentg ber euren neben unb bon un$ emeren,
benen toir autf) unfer traib treulicfy unb aftoeg necfyer bann e$ funft got*
ten, mitgetaitt, toelctyeS aCeS toir nit au$ rum ober unfere unb unferer
borfarbem guttoifliglait, gemeiner ftat unb ben iren betoiffen, ju erljaben, 30
funber aUein gnebiger gutter mainung unb barumb anjeigen, bag bannoefct
unfere borforbern unb toir gemeiner ftat nit itbet angeftanben, [392*] ober
bag gemeine ftat fo gar toentg unfer genoffen Ijette, tote ir fetb* ba* atte$
gut toiffen unb bei euc$ fetbs ju ermeffen fytyt
Unb ate ir berer anjeigt, toa$ unru, nad^tait unb arg^ au$ ber»
16. fret one t?ilf ^ie. 24. 300 fpenben. 33. obex (ad gtmatite flat unfer fo gart roenig
genoffen fatte jc.
1. @. ^eju oben €J. 25, 13. 2. @. ^ieju oben @. 22, 10.
Digitized by
Google
1534. 373
fctytoebenben gtoifyattung bcr religion erbolgt unb [aud bcr gnrifpattung ber]
prebicanten ertoacfyfen mige *c. , Iflnbcn toir au<$ fetbd tool ermeffen, ift
und autf) ain treutic^^, fyerjlid&d tetb, tootteu nid&fe (ieber6 fed&en unb
IjBren, bann bag pterin unb in aQen bingen jtoifd&en unfer unb menigfticfy
5 frib, ru, ainigfatt, g8ttic$e unb briiberfic$e licbe toere unb belibe.
Unb aid ir bermeinen, bag ju ablainung bedfetbigen Iain bequemcr
tocg unb mtttet fein miktyt, bann bag unfer unb euer prebicanten in iren
prebigen unb teren ainfyettig toeren, barauff auc$ euer rat unb bitten, bag
unfer unb euer prebicanten in gleictyer anjaQ unb brflberttcfyer tieb gu<
io famen fomen, bie ftrittigen artidfet ber religion unberjogenti<$ fiir bie fyanb
nemen unb biefetbigen burd& bie Ijaitig, gittftcty, unfalig gfctyrtfft erortern,
unb bag tour unfer prebicanten ju foti<§em gefpre<$ , erorterung unb ber*
gleic^ung fatten fotfeu: [392b] barauff geben toir eucfy erftticty gu beraemen,
bag und bie gtoeigung , funberung unb migljettung ber prebtcanten (tote
is obgemett) gfim IjiJcfyften nriber unb laib ift, bag auc$ toir unb unfere ^>tc*
biger gu fottc^er fSnberung je fain anfang nod& urfacty getoeffen fein,
bann gemett unfere prebiger Ijaben bidder bad gotdtoort unb ebangetiwn
geprebiget unb getert, toie bad bon Srifto, unferm Ijaitanb, auff bie apoftel,
bon benfetben auff ir nad&botger unb nacfybotgenbd auff und fomen unb
20 in ber gaufeen criftenfyait ob 1500 iatn unb Ijie in bifer ftat aucfy bei
1200 jam bon fant SKarctffen, unferd apoftetd, unb fant SDionifiud, bed
erften bifc^offd, geiten , gfi toetctyer ©ioctecianud taifer getoeffen ift \ one
afle auffrur, toibertoertigfait unb gtoeiung na<$ ber tyaitigen concitien fere
geprebiget, bei toet<§en, toie obgemett, frib, ru, ainigfait unb briibertictye
25 tieb betiben unb ber religion fyatb fain auffrfir ober gerrittung getoeffen
nocfy beforgt toorben* aber bie prebicanten an ben orten , ba bie neu
leren erftanben (bad toir toarttc$ niemanb gu fd&macty, funber mit Ijerfe*
ttctyem ntitteiben metben) Ijaben fonberung unb neuerung [>93a] unb mig*
Ijettung gefuc$t unb ertoedt: erftticty teutfety meg, barnacfy mit audfefytieffung
30 cttid^cr berfetben intyattung, botgenb gar fain getefen; bad tyod&nrirbig
facrament erftticty unber beiber geftatt offenttcty geraid&t, unb ate bad
berpotten toorben, barna<$ mit unberlauffung ber atten, tobftc$en ceri*
monien in ber tafd^en berborgen ju ben frandten getragen , tefelicty bad
^od^toirbig facrament gar beroicfyt unb ain fc$tec$t brot baraud gemad^t;
35 gfim erften teutfefy, boc$ funft toie bie unfem, getaufft, barnacty in b&ufern
24. fteprebiflet (n>ie obgeimlt) frib, k. 28. *unb' na$ •fonbtrung' fe^lt in 6. 31. •offenli^'
ergdnst au« c. 33. in ben tfifaen. 34. ain f(^le^t brot, cttic^ nut ain jaitfcn. c.
1. @. oben @. 8, 15.
Digitized by
Google
374 VII. 2>U (S^ronl! toon (Siemens ©enber.
one ber firemen gepreud&lid&en cerimonien jfi tSuffcn ge^fCegen, jfi fd&toeigen,
bag iv toil ben toibertauff angefangen unb nit in toenig teut gepffanfct unb
anber toil, f<$ier unjeflig funberung unb neuerung furgenomen, bon ainem
jfim anbern gefaflen unb ouff lament beftanben , ba$ tool befe$toerti$,
bag bei fobil tibertreffentt<$en $o$en unb bernifftigen ftenben fotye un* 5
beftenbigfait nit bebad&t toorben. bann ie ber afated&tig ift ain got bet
ainigfait unb nit ber jtoeiung, bie in foftd&em toibertoertigen fumenten
unb mangertei migfcerftanbt gefpfirt toirbet. barumb toir tool [393*] an*
gejeigt, bag bife fonberung unb migljeflung nit oon unfero, funber ber
prebicanten ber neue (eer ertoad&fen fei, bann unfere prebiger bei ber 10
alten criftentictye (eer, unb toie biefetb na$ bifer jeit bei alien nattonen in
ganfeem Suropa geljaften toirbet, bettben fein.
5Dag loir barflber unfere prebiger bermigen fotten, ain guttig ge-
fprec$ unb bisputacion mit ben euren jfi fatten , toa fo(ic$$ erfd&iefUd^,
nufcticty, gut unb jfi Ijoffen, ba ain criftentictye oergteid&ung gef$ed&e, 15
toeren toir barjfi ganfe toittig unb geneigt, Ijetten an&t unfere taild gar
Iain f$eu$en barab, unb unfer unb ber ganfeen gemeine criftentictye lirc^en
mainung mit ber gdttid^e fc^rifft jfi erljatten loot toiften.
S5$ir Ijaben aber jum erften Iain Ijoffnung, bag foti<$ bergfeiefcung
gef($ec$e unb f efcen in Iain jtoeiffet, eure prebicanten Ijaben e$ fur unmig* *>
lid), fei ber mainung auc$ nit oon men angefe$en, unb auc$ ainem
erbam rat eingebitbet; ban noc$ unerlj5rt, bag fic$ bie prebicanten unb
terer in ainer jtoifpattung |e fetb« aflein oergteictyen. e$ Ijaben auc$ bie
prebicanten ber neuen [394*] (ere unber inen fetbs fic$ bi$l)er mit ainanber
nie oergleid&en m5gen, toie offenbar bor augen, bag gar naljent in ainer »
ieben ftat ain fonberung, atoeg in ainer nit toie in ber anbern, geljaften;
|a, aud& mit bem fyaupt unb principal bifer fpattung, bem Sutler, ber*
gteid&en fi<$ eure prebicanten nit K and) anber met tyaben ftc$ auff ge*
Ijapte brfibertid&e gefpredfr unb bisputacion jfi SWardfburg, atba fie aQein
getoeffen unb unfer* tail* lainer getoeffen, nit oerainen nod& t>erg(ei^en so
Iflnben2, uub eur prebicanten in bifer (tat feient offt migljettig getoeffen
unb fi<$ in geljapter bisputacion unb gefprecty auc$ Iaine$toeg« beraint,
8. *mi§»trpant' au« c, flatt *ncu« uerftonbt' in a unb 6. 21. au$ »on inen nit Migefc$«*
27. fpaltung : jwifpallung. 30. »unb unfa* tail* taincr ftewtffcn' erganjt au* b unb e.
1. ©cmeint flnb tier bie AtDinflliW ®ef<$. ©. 266 ff.
gefinnten^rSbicattten, bie ImSa^re 1531 2 3)a« Bcrfl^mte iWarBurger Qk-
bie £ut^ertf$en toerbrSngt fatten. ©. fotci($ fcom 3a$rc 1529, 311 bem &on ben
fiber biefe Qcr^Utnlffe bie fe$r fiberft^t. 3tufl«buraer ^rabicanten ©tep^an «gTt«
It^e DarfleUung Bet Sttlm, <&$xo. iRef.» cola ftf^tenen tear.
Digitized by
Google
1534. 375
tto$ oergleictyen migen, tote ir bafctb^ gefectyen unb gc^Srt K tpte tpol^
ten bann bie unferen unb fie berglei<$ung unb atniglatt mit ainanber
finben?
3um anbern ift faindtoegd guoerftd&tticty obex gu gebindf en, bag fte ficty
5 on ain fctyibrictyter oergteictyen. bann toa gtoen unaind unb gtoifoattig
ftnb, fo bie mitainanber gu tt>ort ober lampf lomen, toerben fie ie tenger
je fyefftiger tt)iber ainanber, toann fie Iain rioter ober f<$ibmamt Ijaben,
toie bad bie natur unb erfarung betoeift. ob nun gefagt toerben toott,
baft gotd toort folt gtoif<$en inen rioter [394b] fein, toet<$ed gotd toort
io Iain rioter teiben m5<$te, geigen toir an: fiber bad gotdtoort begert man
nit gu rid&ten, aber fiber bie audlegung unb mand&ertei oerftanb ber pit*
biger ift ain rioter ge fyaben. unb fooer gefagt tourbe, bad gotdtoort
toerbe aucty bed miffterftanbd ber prebiger rioter fein , bad Ijaift unb ift
circuitus, bann im felbigen toort toirbet aber ain miffterftanb unb atfo
15 on enbe, toie bad toot m&d^ten ejempel gegeben toerben. in summa, ed
wufc ie gule&ft ain rioter ba fein, ber ben ftreit unb mijfterftanb entte*
bige, toie euer prebicanten unb ir fetbd in eurem anpringen ain rioter,
nemti<$ ain frei gemein ober nacionatconcilium , pterin gu entfd^eiben,
enbttid&en gfi rictytew fflrfcfylagen.
20 Bite britten, fo bad gefyre<$ geljatten unb bie prebicanten ficty nit
bergteid&en , baraud tourbe bolgen, bafc ber lefeftirfal erger unb bBfer
tourbe bann ber erft, toie toir gu beiber feitten toiffen, bag ed na<$ ber
bidputacion gu Setyftg, &ixtf), [>95a] Saben , Sew2 unb Ijie auff bent
reictyftag, ba bit treffentictyer , namtjaffter, gelerter teut, oon ro. fat. mt,
25unferm alter gnebigiften $errn, anbern d&urffirften unb furften unb.ften*
ben bargu oerorbnet, berfamtet getoeffen, unbergtid&en beftben, unb attoeg
erger toorben ift3. atfo tourb auc$ ifeo jeber tail im fetbd ben fig unb
bem anbern bie fctyutb gfitegen, bad bann furter attererft grofe unainig*
fait, gtoitratfyt unb unfriben ertoedten tourbe.
so 3wn 4. fo finb bife gtoifoattung unb fad^en ^iet>or in ben gemeinen
1. 'migen1 trganjt au$ b. 2. tote wolten : wie tourben. 4. jftm jtteitcn. 6. 'fine' trgdnjt
auft b. 11. 4»erjtonb' ft^lt in b. 14. ttirbct: wirb. 24. 'mt.' etganjt aui aui b.
1. SSfit. oBctt ©. 208, 24. 3utta'$fl ©abm toom 19. 2Kat — 8. 3uui 1526;
ieboc^ bilrftc $ier an bie $ora,ana,e tm bie ©ityutatiim toon 93ent toom 6.-26.
3a$re 1531 aeba$t fein. 8. $iegu Mm. 3anuar 1528.
@<$n>. 9fcf..©ef<$. ©. 269 ff. 3. 2foSa,tei<$«toerfu<$e auf bemffiei<$S*
2. 2)ie ©testation ju Sctpjig im tag gu 2tug«6urg. @. $Ugu im attach
3.1519; erpc ©isputattott ju 3iltic^ mcincu ^eim, ©<$». ^cf.»©cf(^. ©.
am 29. Sanuat 1523, jweite am 26.— 191 ff.
28. Oft. 1523; bie 2HS*mtattonett ju
Digitized by
Google
376 VII. 2)ic (S^ronif *>ott (Siemens (Senbet.
concttien genugfam bifyutiert unb enbttid&en enfd&iben* barumb Ijetten
toir berljofft, bag berer berglei<$ung ober gefore$ t>on mm5tten fein
fotte, gubem bag folid&S nit aflein in ben gaiftticfyen fonber aucfy in ben
faiferli<$en redden berpotten, basfetb tt)iberum in ain gtoeiffet gefefeen
unb privatim burcty funber perfonen git bisputieren, unb, ba$ fo tangft*
ift getrocfyen unb erUJft, toiberumb aM ber afctyen gu btaufen. unb audfr
folid&er article! Ijatben gu gebindfen, cben bcr ged&ent, fo ir un$ Ijiebor bur$
angeben [395*] curcr prebicanten gugeftett fyapt, bon unfer ljergepra<$ten
religion unb bon ber berfamtung ber criftentictye lird&en gu toeictyen unb
abgfitretten, fain$toeg$ gepitrt, unb bariiber babon gu bisputieren ber<i©
gebenS unb, toie geljert, bon unn5tten; toer nit anberft, bann ate fotte
man erft am gefprec$ unb bisputacion fatten, ob ainem burger*
maifter l)ie, mie fyiebor bit ljunbert }ar befctyectyen, burcty ain burgerfd&afft
gfi geljorfamen toere, unb ob gefagt tourbe, e$ toere bit ain auber* in
ber toettti<$ait, aber in bem gtauben unb feelfactyen toere attein bem goW* 15
toort unb fainer oberfait geljorfam ge fein, geigen toir an : bem gotstoort
fot in attoeg bertraut, aber barneben fotte [bei] austegung beSfetbigen bit
eljer unb mer taufent fromen j&aUigen unb gelerten, \a ber ganfeen criften*
ticfye fircfyen, bann 4 ober 5 ober 10 fonbern perfonen gelaubt toerben.
®o toirt e$ auc$ gum 5. ainem iebem criftenmenfetyen fctytoer, un*w
beranbttourtticty unb untaugenli<$ , fid^ auff gtoeier ober bieren prebican*
ten , ber euren unb ber unfern, berglei<$ung fatten unb [396a] betoitgen,
ba$ fein teib, feet, eer unb enblictye feltgfait betrifft, toiber oft criftenficfc
nation/ gemein cfyriftenticty lirctyen, romifctyen laifer unb ba$ ganfero.
rei<$. toer n>o(t aucty |emanb$ berfictyern, bag e$ bei foti<$er bergteid&ung 25
btibe unb nit abermaten, toie in ber geit bifer gtoifpattung offt gefd&ecfyen
ift, ettoa* neu$ gefud^t , auffgepra<$t unb ba« borig gu ruglen getoorfen
tourbe?
©tetoeit toir nun au$ ergetten urfactyen nit gebindfen nufeticty ge fein,
bag ft$ bie prebicanten mitainanber bergteid^en toerben, unb atfo au$ 30
irem gefyrecty toeber nufe, frud^t, briiberti<$e tieb, nocty gotten eer, aud^
funft nid^it guW funber erger^ erijoflen tourbe, fatten unb ad^ten toir
nit ffir ratfam nod^ ffir gut, bag e« furgenomen ober gefctyectyen fotte.
SBir aber fatten unb ad^ten, bag bifer geit ba^ teibentt^eft, ^ait*
fam^ft unb pBft mittet, toeg unb bergteictyung gu er^attung brflbertid^er35
tiebe, frib unb ainiglait toere, bag bie prebicanten fid^ bor fd^mad^* unb
3. 'fonber' erfidnjt au« c. 6. geto^en. 21, unt^unlid? c. 26. 'nit' fe^tt in b.
32. crfotgen touibc c.
Digitized by
Google
1534. 377
ftupftoorten toiber bic oberfait unb fonber per'[396b] fonen unb atttm bem,
ba$ ju unfrib, toibertoertiglait, anjinbung unb auffrur biente, bt$
auff ain gemein obcr nacionalconctfi entljietten, toie toir batm $iet>or
wtfern prebigern erenftlicty bebotc^en unb gepotten unb furter jft tljon
5 cr^icttig unb barob gotten toeflen. e$ tft aucty berljalben, bafe unfere
prebiger }e ettoa$ fc$mac$lic$$, obcr ba$ ju toibertoiflen obcr auffrur
bienen , ie prebiget Ijaben , ifco in tangcr toeil Iain angctgung nocty ctag
fiir un$ fomen. on jtoeiffel, fo ir bet cur en prebicanten (tote toir p 6c*
fc$e#en jum ^Bd^ftcn Bitten) folios mittet au<$ furncmen tourben unb
iobei inen fcerfiegen , bafc fie ires fc$me#en$ unb treie$ (ba$ fie unferS'
actytenS bister one euren geljaij* getljan unb toir auff pefferung gelitten
ungecfagt) abftanben : e$ toerbe gfitter frtb unb ainiglait jtoifctyen unfer
erljaften unb t>ictyen nter gepflanfcet*
Unb ju nocty nterem iiberflufc, bamit ir fectyent, bafc toir ba$ gefyrecty
lsber prebicanten nit gar toaigern unb eu$ ie geren afleS, ba$ un$ migfic$
unb beranbttourtlicty toere, jetton unb ju toitfaren: fo feien toir, am
capitel, erpiittig, fampt eucty [397*] bie prebicanten beiber ftrtts fiir ben
Ijoctytoirbigen ffirften, unfern gn. fyerrn toon SfagSpurg, jfi toeifen, bor bem
fie ate ordinario, gnugfam fcerglait, ain frei gefyrecfy unb btSputacton
20 fatten, unb Don iter f. g. burcty bad toort gotten ain t>ergtetc$ung erfot*
ge. ob aber fie ober ir ab unferem gn. Ijerrn fctyeuctyen tragen , ntigen
toir teiben, bag fottd^d Dor unfern gn. Ijerrn, ben bifd&offen ju greying 1
ober 2Uc$ftet2, ober t>or ben nectyften untoerfiteten Sngolftat, Sftbingen
ober ffreiburg unb juoorberft Dor ber ro. !ai. ober In. mt. ober unfern
25 gn. Ijerrn tyerfeog SBifljafaten unb fyerfcog Subtoigen in 39afyren k. be*
f$ec$e.
3ft Ijierauff unfer gnebig gefiwten, frainbticty unb trteifig bit, ir
tooft foltctys unfer gut tootmainung im pBften bcrftan, annemen unb mt$
laut eur$ erpietten« toie euer attoobern bei unfern atten fyerlomen, frei*
so^aiten unb bertragen $toifc$en unfer, aucfy bent gotstoort, fyaitigen eoan*
getium, Ijailigen c$riftenlic$en firemen, unfer oberlait unb bem fyaitigen
ro'/reicty beleiben tauffen unb fain neuerung, toie ba$ bie reic$$abfctyib
unb funberficty auc§ ber lefcft ju 9ittrmberg3 unb euer felbs er^ietten, fai.
mt. fctyrifftlicty iiberanbttourt 4, t^ermigen, in ainicty toeg mit [397b] un« fiir*
23. 'ben' »ot 'ne^flcn' fcljlt in 6. 24. 'jfi»orbcrfl' au$ c flatt 'jftuot* in a unb 6.
34. 'f^rifftli^' fe^lt in b.
1. ^Ut^, @o$n be8 ^fahgrafen 3. 3m Sa^rc 1532.
P&HiW. 4. e. oktt ©. 352, 13.
2. ©abricl toon (Sib.
Digitized by
Google
378 VII. 2>te CE^rcnif toon (Siemens <3enbet.
nemen. ba$ toeflen toir mit gnaben erlennen, frainbfctyafft unb gfitter
nactypaurfctyafft fcerbinen unb bermaffen gegen eucty, burgermaifter unb
ainem erbam tat gemeiner [tat, unb ben iren erjeigen unb fatten, bag fie
gnab unb alien gutten toiflen mit bet toarljait Bet un$ fatten unb beftaben
foflen. *
©ife anbtumrt ift fd&rifftlic$ burcty 2 notari unberfd^riben unb in
ain rat jfl Slug^urg tiberaubtourt unb offenticty bertefen toorben be$
24 ♦ tag martii.
&**«u. ©er lauff be$ traibs ju oftcm: leren 1 f$aff 6 fl, roglen 5 fl,
gcrften 3 fl, Ijaber 2 fl, ain ^funbt milctyfetymatfe 12 A. io
Urn bife jeit, ate afle geftifft, cldftcr unb priefterf<$afft in gemeinen
lauff Ijie bent ftatooldf alle$ traib gft lauffen Ijetten geben unb ire l&ften
abgelert, unb bie burger, toenig auSgenomen, ire laften nod& toot mit
traib tyetten unb no$ gr5fere tljeure ertoarten tootten, toie bann befc$ec$en
ift, ba ift ber arm Ijausmann $ie unfcuttig tt>orben bon grofes ljungerS is
[398a] toegen, unb [man] Ijat gefirctyt, e$ toerbe ain aufflauff tt>iber bie
burger, ate gemeine fag ift getoeffen (bo<$ fyat nemants lain grunb getirift) ;
Ijat Ijie ain rat 600 (anfefne$t auffgenommen , bie fytben tag unb na<$t
auff ber maur, in ttyuren unb unber ber (tat tljoren mieffen ti>ac$en unb
ir aufffectyen Ijaben, bag man nemante in bie ftat laug, ben man nit 20
lenn, unb Dor erfrag, n>a$ fein gef<$efft fei, unb toie tang er in ber ftat
n>efl pleiben, unb Ijat atte na$t bem burgermaifter mieffen anjeigen, tote
11. sunt t)tl frember (eut Ijie feien. an unferS fyerrn fronteid&namS advent Ijat
man fyie bifen lanfelnectyten alien urlub geben, unb finb tautter fremb ge*
toeffen, Ijat Iain SlugSpurger nit toetten auffnemen. 25
Bed^maifter ju fant VLxtitif (nit toeig idi?, au$ toeg beoelc$) $anb an*
aignem muttoiflen unb getoatt bad prebigljauS bafelben eingenomen1, ain
lutfyerifd&en prebiger auffgeftett, ben pfarrer bafetben oertrtben, bag er
in ber lird^en l)at mieffen prebigen, auff ben lird^off* ain ^au^ bauen
toiber ir brieff unb kftgel, bann grunb unb boben geljBrt bem ctofter ju, 30
toie bie ifeige jed^maifter fetbs folicty brieff getefen unb gefed&en Ijaben.*
i5.3uni.[398b] Urn fant 33eit$ tag: feren 1 fd&aff urn 6 fl, roglen 5fl 2g, gerften
3 fl, §aber 2 fl, ridfis prott 3 lib. urn 8 A2.
10. $iefer Slbfafe jtefct in b wetter unten 931. 576*>: na$ ojicrtn Ijat bad foteA W fo oil getfe
golten: foren 1 f^aff 6 fl, rogfen 1 fcljaff 5 fl, gerften 1 faaff 3 fl, fyiber 1 f^aff 2fl.
22. mi er ba jfi f^affen u. audjfui^ten \)ab, u. toie lang er in ber flat net pleifeen. ben
burgermaiftern. 31. liefer Wbfa^ unb bie beiben folgenben fe^len in 6.
1. @. i)iqu ^amm, Hier. Aug. 2. SSal. bie 2Beiffent>ower ^ijtortc
III®. 115 n. @. 86. Lc©. 195.
Digitized by
Google
1534. 379
Unbet bet SKefeg l)at man -Iain ftoif<$ gcfunbcn. ain tat Ijat bet
unfet tiebe $tauen!it$en am l)Ufctn$ IjSuSfin auffgema<$t, unb Ijaben afle
t»uc$en 30 o<$fen lauffen f<$la<$ten unb in bifem Ijfiuffin lauffen ani*
Ijauen unb aetfauffen, 1 tib. urn 4 X, unb ift ainem nun 4 fib. geben
5[n)otben]; unbljat unbet ljunbetten taunt ain$ ain flaif$ funben jumegen
ptingen, ift menigS tenget bann ain Ijatben tag ba geftanben unb batauff
getoattot, unb ift int benljot fain* tootben, atfo l)at man ain$ fur bad
anbet geljept.
35ie Ijettn gugget finb l)ie fflt ain tat gangen unb Ijaben fid^ felbd
io gemeinet ftat ju gut etbotten , »ann man toefle bte neuen prebiget au$
bet ftat ttyon unb bie alten taufc ptebigen, fo mellen fte auff iten aignen
coften unb fd^aben Detotbnen unb antic^ten , bafc Ijie in bet ftat aflen in*
n>onet fol ju lauffen geben toetben aflet<[>99a]Iei tteits, 1 fc$aff nit tljeutet
bann urn 1 fl, ain tib. mi($f$malfe urn 6 X, ain lib. o$fenf!aif$ urn
15 1 cteufeet, ba« anbet fCaifd^ urn 3 X unb 5 Ijaflet, unb toetlen aud& &et*
fyeffen, bag bed Ijolfe unb anbetS, toa« menf<$tic$e nottutft etaifctyt, in
ainem tingetn tauff fof geben toetben. ba Ijat ain tat ain bebad^t barauff
begett unb $etna$ ben guggetn geanbtnwtt, fie feetten e$ nit tljon.
Da$ 3. begeten aine$ tats toon bem t^omcapitel.
20 3lm 24. aprilis ift bife nad^olgenbe fd^rifft butcty beib butgetmaiftet
Utli$ {Red&linget unb 9ttang ©etjfeen, ©imprest $ofet, baumaiftet,
gmen junftmaiftet unb boctot ^eten1 in bad tljumbcapitel gepta<$t
tootben.
$o($nntbiget ffitft, eroitbig, toofgeboten, ebet unb Ijod&gefett,
25gnebig unb gunftig $ettn.
(E. f. gnaben unb guuften guebig unb gunftig anbtomtt unb et*
pietten auff unfet anptingen 2, tat unb bitt, bet foattung fatten bet
n>ibetn>ettigen ptebigen alljie getfym, gef alien, Ijaben unfete Ijettn but*
getmaiftet unb tatgeben [mh] bifet ftat 3lug$putg unbettljenigtti$ unb
9. £tc farm gugau flnb fur ain cat ftangen, ba e* armen Icuttcn mit bet tfreurc unb hunger fo
fcert ift gclcgcn, aut baim$tTfcia,fait unb criftenlifyr lieb fclb* anbotten, toa man bic neuen pre*
btgcc aOc totU au* Ux flat tyen unb bte alttn atletn pwbigen lauffen, fo totlltn fie auff iren
aigen fofltn anri$ten ic.
1. Wri$ ^linger unb 9Rang<Setfe boctor (Sonratn $8len im anfang fciner
toaren bte belben Stttbiirgermetjler be* beftattung verert '
3a$re« 1534; Dr. Sonrab $al tear felt 2. @. oben ©. 367, 7 u. 371, 28. —
bem 3«^re 1531at« Confulcnt bet ^tabt 1)a« ©d^rctben im ?lu«auge bci ©raun,
»ug«burg t^attg. «9e. 1531 , ©I 70»:
'uff 12 tag junii: it. 100 gulbln in gotb
Vi\6). UI ©. 285 ff.
Digitized by
Google
380 VII. 2)ie (S&tottlt toon (Siemens ©ettber.
bienftttcty enpfangen unb bertefen, bie jttoorberft got ben atmectytigen
jum l?ft($ften preiifen unb loben , bag burcty fc^icfung feiner giJtti^cn
gnaben btc ftrittigen arttdfet unferS ijaifigen gtauben* at^tc baljin ge*
toad&fen , bag nunmer (06 got toil) afle $tmfoattung aE&ie au$gereittet,
Ijingegen btc ainigfait gepflanfeet unb unferS berljoffen« atoeg gronenb 5
erfyatten ttrirt, berfyatben c. f. g. unb guuften unfere Ijerrn unb toir
unberttjenigllicty unb bienftftctys bleig band fagen be$ gnebigen unb giinfti*
gen erpiettenS, bag fie atteS ba$ fitrnemen, tljon unb Jjanbten toetten,
ba$ atnem erbarn rat unb gemeiner ftat ju nufe, eer unb tootfart, aucty
frib unb ainigfait gebtenen mag, btc ftc$ ju unfern Ijerrn aucty nit anberft 10
berfectyen fotten, bann bag fie ju Jeber gctt ben toblictyen frib ires tails
getreulicty je furbern geneigt fein toerben, barutnb fie bann ate bie forg*
fettigen bife Ijanbtung bet e. g. unb gunften criftentid&er, fribticfyer, gutter
matnung angeprad&t fyaben, bag fie berljoffen, barburcty attertei unuriUenS
unb unrate , fo aM ber juritractyt entfyrungen unb bon tag ju tag ju* »
nemen mBctyt, ju berljietten unb btc fad^en bafyin ju [4ooa] ridden, bamit
e. g. unb gunften, be$glei$en unfere Ijerw unb bie frome gemetnb afljie
ic tenger je riebiger Bet atnanber im frib toonen unb pleiben mBgen unb
toeflen.
©ag aber e. f. g. unb gunften ba$ umgelt *, ben ©pitat2, etticfy fpen* 20
ben 3, iren freten fife mtt anjug be$ reddens, be$gteic$en ir bunbe$$tf f unb
anber fad&en 4 in irer fd&rifft anregen, in bent aflem nted^ten unfere l)erm,
n>a bie fyauptfacty barauff berut, ite$ taite aucty toot gutten berid&t, ben fte
in fd^rifft berfaft bei ber Ijanb Jjaben, barton, toeflen fie bifemate ate gu
bifem ^anbet gotten unbienftticty urn gefiebter furfe unb fuberung ber 25
Ijauptfacty ttntten unberlauffen unb umgeen.
©emnacty unb nun e. g. unb gunften erpiittig fein, [ire prebiger] fantpt
unfern Ijerrn prebicanten fflr ben Ijoctytmrbigen fiirften unfern gn. Jjerro bon
9lug$purg ju toeifen, bor bent fie ate ordinario, genugfam toergtait, ain
frei gef^rec^ unb bteputacion fatten, unb bon iren gnaben burcty ba$ toortso
gotteS ain bergleid^ung erbofg w. : fo [4oob] bitten unfere fyerrn unb tpir
unbert^enigllid^ unb btenftlt$* bteig, bag e. g. unb gunften bie anjattirer
prebiger , be$g(eic$en ain unberfengten geraum^ten tag ju bent gef^red^
beftimen unb benen etenftttd^ bebetd^en tt>ctten, [»or] ^od^gebad^ten unfern
15. 3n 6: at^ic tubig<r bei ainanbet im frib toottett unb plciben mogen. 21. iren freij\^.
21. be3glei$en bunb«l?ilf. 22. 'in bem alien' fetylt in b. 27. '(rputtig fein' erganjt au< b.
1. @. oBett @. 372, 20. • - 3. @. oben @. 372, 23.
2. @. often e. 372, 22. 4. ®. often @. 372, 17.
Digitized by
Google
1534. 381
gn. I)erw Don 9lugdpurg aid ainem criftentictyen fiirften (bocty nit atd
ordinario) ju iDittingen ju erfctyeinen, bafelbd in criftentictyer befctyeiben*
Ijait, friebtictyer tieb unb ^Sc^ftcr begirb bed fribend unb bcr ainiglait bic
ftrittigen artidtet bcr religion fampt unfern prebicanten unberjogenticty
5 f fir bie ijanbt ju nemen unb biefetbigen bur$ bie Ijaittg, gfltticty, unfeflig
fd&rifft mit borgeenber anbecfytige anrieffung ber gnab bed Ijaitigen gaiftd
unb red&td, tautteren berftanbd $u eroegen unb ju erorteren, atfo ainanber
criftenticty, brfibettic§ unb frtbltd^ p erinneren, ju berid&ten unb $u toeifen,
baraud ftcty grunbticfy, atnljettigfticty unb unjtoeiffenticty erfinben , toad
io got bem atmectytigen gefetlig ober migfeflig, toad aucty ber feefen Ijait
fuberti<$ [4oia] ober bertyinberticty ift, unb m$ furoljin bid auff bad bit
bertroft fret, gemein, criftenticty concUium ober nacional ober anbere fun*
bere criftentictye fcerfamtung unb erorterung ju prebigen unb ju teren
fctn toirt. gteic$ermaffen unfere Ijerrn ire prebicanten aucty in gteid&er
is anjatt auff ain gnugfam gtait abfertigen toerben , toeld^ed gefyrec$ unb
&erglei<$ung Ijoctygebactyter unfer gn. ijerr bon Slugd^urg aid ain criften*
tidier fflrft, in ber fyaitige fctyrifft ffir anber tool betefen, toie bann fein
f . g. bed iungften 9tugdpurgif($en reictystag unb funft etoa ficty criftenti<$
erjetgt unb betoifen $at,. unangefed^en bag fie bem ftul ju JRom, e* g.,
20 gunften unb funft ber gaiftlictyait &erpflidi)t unb bertoanbt, auc$ pterin
fetbd ain partljei ift, aid unfere fyerm unb toir ungejtoeiffenti<$ berljoffen,
fo bit aud grunb ber tyattige fd&rifft furbern , bag feiner f ♦ g* gemfit atfo
criftentid) gefpfirt, bag ir mer an ber eer, criftentid&en gtauben, bann an
bem jeit(i<$en unb jergendftictyen gut unb practyt getegen fein werb. ba*
25 mit bann in fotfyem gefprecty ju lainer jeit [4oib] ainictyer migberftanbt
furfatt, fo gebinden unfere Ijerrn ain merdftid&e unb unbermeibentid&e
notturfft fein, bag e* f- g. unb gunften ainen notari, bedgteid&en unfere
Ijerm and) ain befunberen notari $u bem gefyrecty fefeen, bie beib atte
reben, fad^en unb tjanbtungen, fo fi$ atba in unb unber bem getyrecty in
30 ain ober ben anbern toeg, bie bergteictyung bofg ober nit, begeben toerben,
getreuticty unb fcteiftg aufffd&reiben, aigenttid^ mit ainanber cotlactomeren,
inftrumentieren unb jebem tail ain ober mer inftrument, fo bit ber not*
turftig fein unb begeren tourbe , mittaitten fotten. ob bann e. f. g* unb
gunften getiebt toere, ju bem geforec§ etti$ beiftfcer, barju neben iren
35 prebtcanten etticty beiftanbt niberjufefeen ober barbeijuljaben, fo bitten
unfere I)erro , fie ber anjatt berfetbigen irer beififeer unb beiftenbt ife gu
Derftenbigen , bamit fie ire beififeer unb beiftenbt in gleid^er anjatl aud^
berorbnen unb atfo bie gtai($ait ge^atten toerben m3g»
17. *f«in* etganjt au« 6. 30. in ain ober anbet njeg.
Digitized by
Google
382 VIL 2)ic ffi^rctit! toon (£tcmcn« ©cnbcr.
®oli<$$ urn c. f. g. unb gunften unbertljenigftic$ unb bienfttidfr*
fcleis jfi aerbienen , toetten unfere Ijerro unb toir otjett wit funbem be*
girben totftig unb bereit crfunbcn toerben. c. f. g.
g. unb g.
unbertljenig unb toiftig ain$ erbom rate ber *
flat 8fog$purg fcerorbnet.
[402*] anbttoutt.
8firfl<$tig, erbar, meteic. mirfyaben euer, ain« erbarnrate, munbti<$
unb fc$rifftttc$ anbcr anpringen geljBrt1. bcbonctcn un« gnebigffic$
unb frainbtic$ eurcr barinneren abermaten erpiettenS, baft it ju ieber10
jeit ben (oblid&en friben getreuticty ju fubern, bantit it unb ttrir altyie je
tengcr \t riebtger bei ainanber toonen unb pleiben mBgen, genctgt fein,
bcr ju&erfld&t, foltd^d unfefttg bet euc$ je flnben , bann, nrie ttrir mte in
unfer negftiibergeben anbttourt erpotten2, feien ttrir nod& gegen euc$, ge*
meiner ftat unb ben euren ju erftatten gnebigtttctyen geneigt unb mtt alter15
frambfd&afft nriftig unb, afle$ unnotturftigS Ijierju unbienfttid&S ju urn*
geen, geben tt>ir euc$ auff euer tfeig bit bife anbttDurt : unernot xvet unge*
jtteiffen(i$ geactyt, ir toeren an unfer gegeben anbttourt erfettiget, ge-
roeffen, fyetten baraus unb bei eu$ fetbs ertoegen, bag ain unnBttiger
fiberftofc unb bei menigf lichen , aud? ben ungtaubtgen fc$eu$U($ unb20
felfcam, tt>ten>ot bent Sfircfen, unb in bent unfer criften jerfterung bar*
burc$ ju fcerljoffen, fr&ticty jfi IjBren ift, bafc bie criften iren often Ijerge*
prad&ten tyauben unb fobfictye criftentid^ prefic$ in ain jtoeiffel [4o*b]
fefcen, erft ein grublin unb mifctrauen barm fud^en unb auff ain geft>re<$
ober bteputacion fteften f often, bad bo$ Iain anbere unglaubige fecte bei»
inen geftattet Ijaben, berljatben tpir fotidfc geft>rec$ ober bteputacion ju
unberfauffen au$ ber unb anbem unfem fcor angejetgten Ijod&ttrictytigen,
unabgeteinten urfactyen fur bad bBft ad^ten unb fatten , nac$mate gene*
bigflic$ frainbtid^ unb auff bad IjBd&ft bittenbe, ir ate bie Ijerfctyafftigen
unb baf fcerftenbtgen tooft euc$ [mie] bie f<$toac$gtaubigen ju fottctyer erger* 30
lid^er neuerung nit betoegen, funber euc$ unb un$ bei gfltter ru, atnig*
fait, aftem Ijerlouten unb gemeiner criftentid^er Krc$en, fo ain grunbfeft
unb ffiut ber toarljatt, unb bie got ate fein gefoon* angenent, re$t unb
13. 'fdufc*' trganjt aul 6. 17. 4ro4T trganjt au* b. 33. 'faul ber toarfcit'i fo wurbe fUtt
bc< im Ztpt fictenben, toic c< f^eint, bur* cincn ©^rcibfc^lcr entftanbenen 'foctl b«r roatbaif
aufgenommen.
1. 2)icfc« @^tdben ftabct ft* cbett. auf ©(. 270b ff.).
fatt« Im «u«juac bei ©raim, ©if*, in 2. e. ba« ®*rcibcn @. 377, 14.
©. 286 (in ©cnberS Chronographia
Digitized by
Google
1534. 383
burcty ben Ijaitigen gatft btl geterter, tocrftetibtgcr unb toeifer ift bann toil,
Bid auff ain criftenticty gemein ober nacionatconcifium BeleiBen tauffen.
toa it abet ie eurd fiiwemen, Aen fc$tt>a<$en, bad ttrir bocty faindtoegd
Bebundfen fflnben , bienticty fein unb unfew (angtoririgen friben bamit jft
^BeftSten bertneinten, fo fetcn ttrir unb am iajritel nocfy ttrie bor bed er*
^icttcn^ , unfer prcbtgex $ur bidjmtacion bocty in toeniger unb [403*]
gtetctyer anjad ntit ben euren, toettleifftglait, confufton unb anber un*
fetnentictyatt bet bilin ju berljietten , auff genugfame bergtaittung fur ben
fyoctyttrirbigen ffirften unfern gn. Ijerrn bon 9fagdpurg \t toetfen, ben ttrir
10 unb tttenig!(i<$ barfflr erlennen unb fatten, baf* ir f. g. unberljinbert
alter jcttttc^cn bewanbtnud ntfeit anberd Ijiertnuen, bann tt>a$ gBtticty,
erBar unb recfyt tft, fyanbfen unb attcin got unb fein Ijaitig toort anfec$en
unb Bebindfen tirirbet, ttrir aucty ungeren anberft Begeren molten, tt>e(c$e
prebiger unb bidputanten ttrir bor tren f. g. atn gefyrecty ober bidputacion
15 fatten, barauff tr ju bergfetctyung gittti<$ l)anblen , tt>a aBer bie gitttic§
nit erbofgte, enbtltd&en, tt>c§ fid^ eur unb unfer prebiger Bid jfim Itnftigen
gentetn ober nactonatconciliunt fatten fotlen, entfetyeiben tauffen toetten,
unb bag Baibe tail foment entfd^ibt unberttribert geteBen unb nactylonten;
bann on bad ttmrbe (aM urfactyen, in unfer ABergeBen anbtourt grunbt*
2otid^ bargeman,) atte Ijanblung nit aflein bergeBenticty, funber au<$ ju ge*
differ nter unru, ttribewertiglait unb alien unfriben junt lj5c$ften bien*
Itcty , bad ttrir eu<$ unb und ju berljietten und fc^ulbig erlennen, [403*]
ti>ere aucfy nit anberft, bann fo fi<$ ainer erBfit auff ain rictyter, ber lainen
entfd&ibt, erlantnud nocty urtail geBen fott. $ bem fo tt>ere in bifen
25man^ertei unjetid&en neuerungen bor alien bingen not, bag bie ftritttgen
bidp utterenben artidfet ber religion, und barinnen ju berfed^en unb barnacty
ntit toeitter unbertoeidtid^er anbttourt unb funft ju rid^ten IjaBen, und juge*
fteltt tt>urben, bann one bie und ntit nid^ten ju entfd^tieffen nit ntftgticty.
bad ttrir eucty, einent erBam rat, fflr anbtmurt aBermalettnit pergen toetten,
30 benen unb gemeiner ftat ttrir ntit gnaben, frainbfd^afft unb alter tiritligfait
ganfc genaigt feien K
Sin fant 3Rarta SRagbatena tag ift ant ntorgen in ber 5. ftunb ber22-3"1**
gro§ unb Main rat auff bem JRatljaud juainanber lomen, unb finb Bei
5. 'unb' crganjt au« 6. 20. 'Wflebcnlic^ au« 6 ftatt be* in a flnnloS j!e$enben 4unt>et*
0ebenHc^^
1. <S$ gefc^a^ too^t ni^t o^tte (Sin* dd. SBattabotib 4. 3ult 1534, ba8 Bctbctt
toitfung be« 53tf(^of« unb bc8 3)om* ^artetett jugiettg , toetBotctt toutbe. Sit*
fapitete, bag bie in $ebc flc^cnbe 2)i«»' tcraftcn*@ammtung bc« 2foa8fc. @tabt*
mutation burc^ ein taifertic$es 3Jianbat, 2lr^it>c«. ®qI ©taun, 33lf$. in ©. 288.
Digitized by
Google
384
VII. 3)ie (S^onif toon (Siemens ©enber.
ainanber gefeffen bi$ urn ainS na<$ mittag. am anbern tag barnac$ hi
ber 8. ftunb bor mittag finb bie burgermaifter Urficty $Re<$linger, 3Rang
©et$ unb ©imprest §ofer, Serg bon^Stetten, SDaniel £>opffer, ipans
§aub(er unb boctor §efl fur am tljomcajritel fouten, unb fat boctor $efl
bifc nactyfolgenbe rcb getljan K 5
[404a] (Srtoirbig, toolgeboren, ebel unb ljoc$gelert, gncbig unb gitnftig
l)erm! bie erfamen unb toetfen, meinc giinfttg liebljerrn, grofer unb
Ifotner rat, Ijaben ft<$ entfd&toffen unb un« bebolctyen , eur ertoirbigfait
unb gnaben anjujeigen, bafc ftc toeflen Ijaben , bag be$ gotstoort rec$t,
lautter unb Harr geprebiget toerbe, unb ir prebiger, ber boctor in bent 10
ftifft, toiber bie re$t g8tti($ leer prebigen unb bie f($rifft nit re<$t etnfter,
barburd^ bie menfetyen, bie im jul?5ren, ju irfat gejogen toerben. barumb
fo fai ain grofer unb Ifoiner rat erffinbt unb toetten fyaben, bag Ijinffiro
ber boctor, be$ capitefeprebiger, nit merr foflprebtgen, unb bie Ijerra
aine$ erbaw, toeifen rats fyaben berorbnet ire prebiger, bie toerben atteis
5. 3n 6 flefyt bie IRcbc nut feero Snljatte na#.
1.8gl.oben@.3452fom.2(@<$tu6). 3)ie
toon bem Sfcafye auf ©runb ber nun ctib*
gtUig gef agtett S3cfc3$tilffc toorgenommenen
roeiteren SorfiBfje gegen bie attglftubige
©eiftttd&teit toaren befonberS griinbti<$
ertoogen unb toorberettet toorbe::. 2)er
Maty tyatte an bie aou tym in btefer
<Sac$e befragten iurijttf<$en unb ttyeoto*
gifd^en Sfatoritaten . bie grage geftettt,
ob er alS toettUctye £)brig!eit befugt
fei, in Religions* unb ©lauben8fac$en
Snberungen toorjunefynen. 3n ber 2iU
teratfen * ©ammlung beg Slugsburger
<Stabt*2(rc$tae8 tyat ft<$ cine gauge $n*
jatyt ber barauf eingetaufenen Slnttoorten
— totefleittyt finb e8 atte — ertyaften. 3)ie
Sefragten ftirectyen fi<$ in ber SWe^rja^
in juftitmnenbem ©tone au«, einiae
berfetben jebocty in fe^r befHmmt toernei*
nenbem. SSon ben ©utadjten feien tyier
ertoa^nt baS beg Dr. Sonrob #a't, beS
(S&rijto^ ©$em , be« Dr. granj grof A,
beS #einri<$ ffiott, beS Dr. 3o$. 9le^
linger , be8 Dr. ©art^. Sangnaner, be$
©eri(^t«f^reiber0 grana tiJ^Ier, be8 Dr.
SBoIfganfl 3Jiu«cuux3 nnb be8 Dr. $on»
rab $entinfler, ber bur<$ bie fonpige 53c*
bentnng fetner ^PerfiJntic^fett toon ben
©enannten ba$ meijie Sntereffc in %xt»
tyru<$ ntmmt. ^Pentinger ge^Srte ju
benen, i»el<$e bie toom 9cat{>e toorgelegte
grage toemeinenb beantt»orteten , unb
gtoar ^au^tfii^Uc^ au$ O^^ortnnttat^
griinben , unb toetf er toon bem in 9fo$*
fl^t gejleHten Concilium bie SWSgli^feit
einer ©inigung crtyofftc. @. eine furje
Sn^attgangabe be« fc^r umfangrci^en
€5^riftfHl(fe« — eS umfagt 120 golio*
feiten — bet $erberaer , ^onrob $eut'ra*
ger in feinem 25erbXttniffe turn ^atfer
3JiajctmiIian I. im como. 13. u. 14.
3a^re8ber. bed $tft «rei«.»er. f. ben
9?eg.-S3eg. toon ©d&toaben u. S^eub.
@. 71. (Ss toirb ^ier auc^ barget^au,
bafi ^eutinger infotge biefe« ©utac^tens
tote feines ganjen ber Reformation gc*
geniiber bamals an ben Sag gelegten
SSer^altenS no<$ im 3a^re 1534 aus ben
3)ienften ber @tabt abf^eiben mufite. —
3)ie @tabt tourbe toon bem in feincn
9fte<£ten toertefeten SBifcftof unb bem 2)om*
faj>itet fofort beim^aifer unb beim^iJntg
gerbtnanb toerflagt unb bie ^ilfe ber
^er^oge toon SBa^ern angerufen. ©. ^ie«
jttSBraun, »iW# HI <S. 296 ff., fotoiebie
bie bortigen 2fa8fityrungen erganjenben
unb jum XtyW beric^tigenben ^ie^erge*
^Srigen SCbfc^nitte bei Sinter, ©eft^. ber
@(^itffale ber eto. 2e^re in Sa^ern II
@. 13 ff. S)ie 2itteralien«@ammluug
bed 5lug«burger @tabt»2lr^ttoe« ettl^&It
jabtrei^e auf biefe SSorga'nge bejiigU^e
SltatfHide.
Digitized by
Google
1534. 385
tag ju font 3o$anne$ prebigen; batju jegeen fotten fie iten bienern nit
t>erbietten, funber alien perfonen, ire$ bienft toerpflid&ten, jutauffen. e$
fot autif ain ertoirbig cartel ire prebiger abfd&affen unb nit merr prebigen
tauffen; toa fie aber foIt<$em nit nac$fomen, unb [bet prebiger] fiber foticty
5 toerpott prebigen tt>urb,u>a$ int barau$ erfton umrbe, fott er getoertig fein.
2Un cajritet fott au<$ ben jec$maiftern in ni<$ten nit toiber fein [>04b]
in iter firemen, funber nacty betoet<$$ grofen unb Itainen rats atfeS ba$*
ieljnig, fo fie forbern ttmrben, inen juge^rig, on atfe toertjinberung unb
einrebe toerfolgen Ian* fo fie bad tljetten, afe bann ain erfamer, toeifer
io rat genfctic$ onabgefctytagen toerljoffte, toolten [fie] ficty in anbem fac$en
ganfc frainbticty fatten unb erjeigen unb ob inen fatten unb befd&irmen
mit oiler tiebe unb treu unb tootten inen Iain Ijinberous no<$ jtoandnu*
tljon mit ber mej$abung.
Sluff foti<$$ Ijat ber ttyomprobft1, bectyent2 unb tljomljerro, ate toit
is bamafe ju SSfagSpurg getoeffen, int cafcitet toerfamlet, an bie gefanbten bed
rate begert unb gebetten, fie fotten inen ir munbtticty anpringen unb be*
ger in gfd&rifft geben, baniit fie e$ ben anbem fljomfyerw ire$ capitefe,
bie nit ju 2lug$purg bifer jeit feien, gufc^iden, unb inen barauff ain jeit
jutauffen, fid& ju bebinden; bann toeflen fie ain erbare anbttourt geben.
20 barauff bie gefanbten toon bent rat burcty boctor §eten mit bifen furfeen
toorten geanbtourt: fie Ijaben fotid&S nit in getoatt, bann ir anpringen
[405a] fei burcty ben grofen unb ftainen rat atfo befd&loffen ; barumb fol
ain ertoirbig cartel fotid&em irem anpringen unb betoelcfy nad^fomen, fo
n>et Ijertiriberum ain erfamer, toeifer rat inen atfe frainbfctyafft, befd&irm
26 unb frainbtid&en toitten erjeigen unb betoetfen, unb finb atfo frainbfi<$
toon ainanber abgefefyiben.
Unb im fufcftawen, afe bie gefanbten toon bem capitet finb gangen,
Ijaben fie bed tljomftiffts ^rebtger, boctor SKarjcen 9ltouncutum 3, ffir ft$
beriefft unb im toerbotten, baft er Ijinffiro nit mer prebige, tone fie aucty
30 foli<$$ feinen tyerrn bed capitefe Ijetten anjeigt to>a er aber folic$$ fiber*
tretten tomrbe, unb im barfiber ain f<$mac$ ober fd&ab ttriberfter, fott er in
Ijaben afe bifer, ber aine$ grofen unb Itainen rats becret unb manbat
fibertretten Ijat
18. jufaribtn. 19. julaufj. 'bann' fe$lt in b. 22. bur$ grofc u. flaiiun rat. 27. u.
fobalb Me gefanbten au$ ber capitetfruben finb flangen jc. 28. •ffounculum' fetylt in 6.
30. *feinen $eron' au8 b ; in a fletyt Mren term'.
1. attarquaxb toom @tcin. Bibl. Aug. IV @. 168 ff. @t war (fett
2. WfyP toon fficcty&erg. 1532) bcrlRa^folger bc« 2«att^ta« flrafe.
3. @. ilbcc 2Rarj SfouncufoS SSctt^f
6tabte^ronifen XXin. 25
Digitized by
Google
386 VII. S)ic ®&ronif toon (Siemens ©enber.
3n foti<$er jett, at$ bie gefanbten wit bem boctor l)aben gerebt, ift
ber tljombed^ent, fyerr Srtyarbt bon ©umwenberg !, tjerr Sonrabt 2lbel*
mann2 unb noc$ 2 tljomfyerrn ouff ba$ $Rat$au« ffir am rat [mh] gangen
unb ba gebetten , bafc man men am jeit ju bebindfen gebe, f o toetten fie
am erbare anbtamrt geben, unb [erbaten] aucty ain fctyrifft be« munbtic^en5
anpringen ber gefanbten ratSgenoffen.
Darauff ift men ju anbtmurt geben toorben , e$ ftanb nit mer in
iretn gematt, bann fott<$$ fei burcty ben grofen unb ftainen rat befctyloffen,
bem fotten fie na^Iomen. unb Ijaben bie bom tljum mit fotictyem abfe^ib
mieffen abfe^eiben. 10
£)ie gefanbten aine$ rats, bietoeil fie mit bem t$omcapitel Jjaben
geljanblet, Ijanb fte ain fd&einbotten gen fant Urtic$ gef<$idft, bafc auff bie
9. ftunb abbt unb conbent beiainanber berfamtet fei, unb auff fetiche
entente ftunbt finb fie erf<$inen. ba fyat boctor ^>cCf faft ganfc in gletcfyer
mag anpractyt atte rebe toie gft bem tfyom, unb [ba§] man ben pfarrer niti&
me prebtgen taufc unb ben jed&maiftero atte$ gebe, bad inen jugefy5r, unb
ba§ atte conoentljerrn unb biener bife$ go$au$ botfomen getoatt fotten
[4oea] tjaben, toetctyen got ber Ijerr ir Ijerfc erteud&t, aM bem ctofter an bie
prebtg jegan* baran fot fie Iain gematt no<$ oberfait in ntd&ten toeber
mit toorten noc$ toerdfen berljinberen, fonber botfomen getoatt Ijaben K.20
Darauff Ijat abbt unb conbent ain bebad&t begert, ber ift inen mit
bifen toorten n>ie jft bem tljom berjictyen toorben.
©a fagt ber abbt3 barauff : man fott nacty in^attung brieff unb ftget,
bon ro. Itnig unb faifer bem ctofter gegeben, un$ Ijanbtljaben, befctyiifcen
unb bef<$irmen, nad& taut berfetben pribitegien, tote bann ainem rat 25
foti$$ !aiferltd&$ manbat, an fie ausgangen, inljett unb gepiit, fo offt
fie bom abbt ober conbent erfuctyt toerben, barum ainem rat bad ctofter
atte iar 100 ft ju fd&irmgett gibt4. barumb erfud&te er ife fotid&en fctyirm
unb rieffte fie barauff an.
1. in folidjet mitlet jeit, al* jc. mit boctot SWatjen fcaben getebt. 3. unb funfl nocb 2
t^ombettn. 7. barauff ift inen geanbtwutt rootben. 8. 'ben' feblt in 6. 10. fcaben alfo
mieffen abf$eiben. 13. ban fo bie ftunb 9 fdjlag jfi motgenS [931. 605t>], fo weflen fie, bie
gefanbten, in bem doftet etfe^einen unb ba aine« etbatn tat* fumemen unb beoelcty etoffnen.
15. u. $at ba b. £eH fafl ganfc in gleicbet mafj alie wott tepetiett »ie jii bem tyfim. 22. [5B1.
606*] 9tuff foli#* \)at bet abbt unb concent ain beba$t begett fur^li^ ; ba« ift befe^e c^en. unb
batauff gcanbtwutt tootben, abbt unb concent bet fi$ folic^g nit »etfe$en jfi ainem etfamen,
toeifen tat. batumb wen it bit unb beget, inen jfi bebincten ain jeit jfi jegeben. batauff gaben
fie na$ unbettebung ifi anbtrcutt burc^ boctot ^elen, bet gtofj unb flain tat bet folic^S bef4>lof.
fen jc. 24. un«: ba« go^b«u*. 28. unb »on folic^et befc^itmung wegen ctlic^ bunbett jar
idtlid> 100 fl in golb bette geben jc.
1. (Sttyarb toon ©unt^enberg, auf* 2. Sonrab Stbetmann toon 3lbet
gefityrt at« SDotn^err Bet ^(amm, Hier. mannsfelben. @. HUx i^n $eity, Bibl.
Aug. Ill @. 617. SBgl. ilBer t^n an* Aug. II.
bie ©um^enbergfe^e gamiltenfjef^ic^te 3. Solemn ^SnUn 1527—1539.
@. 225 ff. 4. ©enber S3t. 25»: Anno domini
Digitized by
Google
1534. 387
©a fagt boctor $efl, fie lieffen e$ bet Doriger anbttourt pteiben.
bent fott man nad&Iomen, ti>a$ grofer unb ttainer rat befctytoffen Ijette;
barmtt finb fie abgefd&iben.
[4oeb] ©a ift ber ^farret maifter Seonljarbt §atler ju fant Urticty * in
» dofterljoff Don ben gefanbten beriefft toorben, al$ fie Don a&6t unb con*
Dent finb gangen , unb Ijaben im ba$ prebtgen Derbotten. ber Ijat men
ju anbtourt geben, tt>a$ er geprebtget l?ab, tt>i§ er mit got$ $Uf unb ber
JjaUtge gfd&rifft tool ju Deranbttourten. er fei ber Don fant Ur(tc$$ biener,
toann fie e$ Don im toeflen fyaben, fo toett er prebigen, baran tt>eCf er
lofefeen fein leib unb feben. barauff ift im geanbtmurt toorben, toie man
bem boctor ju bem tljom fyat getrait.
$)arna($ finb bie gefanbten be$ rats fiir ain capitel ju fantSRorifcen,
jum tyaitigen Sreufe, ju fant 3ergen unb fant ©te^an gangen unb tyaben
obgefc$ribner geftatt Derpott tljan unb im ^rebigerdofter ben minctyen
i5j)er^otten, bag fie Ijinfuro nit me ju fant $atljerina unb jS fant 9War*
gretljen ben dofterfrauen prebigen, nocty mefc fatten, noc$ ftngen*
sJ?ac$ mittag Ijat ain rat gepotten, atte Itrctyen in ber ftat 9tug$purg
ju befd^Iieffen unb nit mer aufftljon, auSgenomen 8 firemen, bie[407a]
gum 23jom,unfer tiebe grauenfirctyen, fant Ur(ic$$firc$en, fant SDtortfeen*
20 lirdfycn , be$ fyaifigen Sreufefird&en, fant Sergenfirctyen, fant ©tepljanS*
firemen, fant $eter$firc$en unb fant Urflenfird&en. ber anbem firemen
bljiren Ijat ain rat austoenbig fiir bie bljir eiffin fetfyin tauffen fiirfctyfo*
gen, bamit Iain firctybljtr ba mig me geoffnet toerben ober fyaimlicty ba
meg gelefen. e$ iff aucty aufertyalb ben 8 lird^en afle$ gtait ber
25 gfoggen ernibergetegt toorben, ju aflem gotsbienft ju praucfyen na$ alter
getoonfyait, auSgenomen ju ben lutljerifcfyen prebigen,
g$ ift a\xtf) ben ctofterfrauen ju fant -JticfauS2 unb fant $at$erina
8. et fei bet Ijtrrn von fant [931. 607*] Urlt$* biener :c. 23. auffeetbon nodj anberjtwa met
jft lefen jc. 27. ju fant JRiclau*, jft fant ^at(jetina, aflargaretyen, fant flnt&oni. fant 3acob,
jum fyailigen gaijt unb in snmma: in alien firdjen ifl bad meg tyaben unb gleit oerbotten worben
unb atle tyir eerfpert, bamit ba nemantS tunb me§ lefen obet $oren, bo$ bad ajoggengleit
ift ben ciofterfrauen }fl fant SticIauS unb jfi fant flatyerina ju ben 7 jeiten »erginbt wotben.
1379 tp ahbt #atnri<$ toon ©abciba^ ju 1. Seotttyarb fatter toav crfl im3a5rc
fantUrttcty unb ber contocnt init ainem 1534 cms SOliin^en, too et ate #tlf8*
rat ain« toorben unb tya&en atnem tat aciplt^cr btx @t. $ctcr getoitft ^atte, na<$
toctfpro^cn, attc jat auff letare ju gckn SuggButg gelommen. @. iiBet i^n ^eitb,
100 ft in goto, ba« tnen fct«$et auc jat Bibl. Aug. I @. 79 ff„ njo jum Xfytxl
aegcBcn ijl toorben , bafi ftc bag closet (fo au# ilBct bie in unfetem Se^te erga'^tte
bef ^trmen , au<$ in attem biefem, barum ^bfilttbicjung) au% ei^enen 3tufget^nun*
Ee etfuc^t toerben , betfianb ttytett unb gen §attet« gef^opft tfl.
a8 clojier tceber mtt fteut, uoc^ umgelt 2. 3)a« Eloper toon @t. S'iicolaus
obet mit utc^teu anbets 6efdjtt)ereut. toutbe im Safyre 1537 toon ben Sftonnen
25*
Digitized by
Google
388 VII. 2>te (tyromt toon (Siemens ©euber.
bad gfott bet gtoggen gelauffen jfi iren tagjeiten ju feitten, fotten abet
tain meg Ijeren noc$ beid&ten ic.
3u fant fiat^erina Ijaben bie cfofterfrauen ainljettig anbtourbt
geben, cc fie ben neuen glauben toeflen annemeu, ee toeflen fte ftc$ fcer*
prinnen Ian, unb Ijaben iljre fiben jeit mit fingen unb tefen na$ alter6
getoonfytit berpra<$t [407b] nnb fo ineu oerbotten iftgetoeffen, nttju
bet^ten, Iain facrament ju enpfactyen, tyaimlicty noc$ offentid) auti) tain
meg ju IjSren , Ijaben fie ain trucfen ampt unb meg gefytlteu on ainen
priefter unb Ijaben gefungen, toad ju bent ampt bet meg Ijat getyJrt1.
atfo l)at \iti) begebeu am 2. tag augusti, ba fte in bem ampt bad sanctus"
fyaben gefungen, finb aud erbarmnud unb unutut, bag fie beraityt fotten
fein bie auf$auung bed Ijoctytoirbigen facramentd in bet meg, 2 defter*
frauen im $or eroibergefatten in ain ama$t, bag man fie tyeraud tyd
mteffen tragen.
25. sum an fant Sacobdtag ju morgend Ijaben bie jec$matfter ju bem SJjom «
ben friemegaltar entyteft, bie attartiectyer, (euctyter, umljeng unb afled
barju ge$5rig Ijintoegtgenomen. bife altar finb Don ftunben an aud ge*
fctyfifft bed tljombectyentd Briber bebedt unb gejiert toorben burc$ bie mefraer
bed geftifftd, unb [man] Ijat auff bifen tag bie friemeg unb nactymeg auff
bifen altaren geljatten unb Ijema<$ au<$. »
[4osa] 35er [tat toerdteut Ijaben md) in fant 3o§annedcapett bte fenfter
geiJffnet unb erf$(agen, bamit ba ed nit bimpfig fei an ber fot$erifc$e
prebig, unb Ijaben bem tljomftifft barbur<$ mit gtoatt bife capefl ent*
pfrembt unb ben gemeinen tauff ba ben neugeboren tinben genomen.
i- u»s. 9[n fant $eterd tetljinfeur Ijaben bie jec^maifter ju fant Urfic$ mit»
ainer eiffin let-in ben friemegaltar ba oerfc$toffen , ber bem clofter juge*
3. Diefet fcbfafr fe< fn b. 16. ben friemefc unb fant SRifteN altar. 22. bamit ci nit
bimpfig fei an bet ptebig* bife cappel, gtoggen u. ftrid u. aflel, mat batin ift, ge$3rt ben
flfHfft |ft.
fcertaffen, ratify nun nteifl bet ©t. Sta* JcleruG unb bie meiflen Orben«teute bie
tsarina, footer bet @t. Utfula unterge* ©tabt berliegen, fonnten fie jtoar, ba fte
bra^t nmrben. (tote bie 92onnen &om ©tern) ba« ftSbti*
1. SBgl.obeu©. 180 Stum. 4. 2)icna^ fae ©ftrgerrety befagen, in tbremfltoftet
ber ©perrung ber JMojtcrttr<$e ju ©t. fcerbteiben, bo* tourbe bte (Etaufnr
Jcatyartna after gema*ten #erfu*e, bie unb Serbinbuug mit ber ©eifilufc
Slomten jum SSerlafien be« tfloflerS ober teit aufge^oben. ^Srmann, <Srinner>
jum Slbfatt toom ^at^otici«mu8 gu brtn* ungen an ba« eternal, grauenflofter ©t.
genf fatten nur bet eintgen (Srfolg ; bie £at$artna in KuaSburg in ber Bettfcbt.
aWe^rgaW jeigte ft* iebo* fol^en 3u- bed ^ifl. $er. f. ©*». u. 9lm1>., 3abr-
mut^ungen gegenuber unjuganglt*. 21U gang 1882 ©. 371.
im 3a$re 1537 ber ganje attgtfiubige
Digitized by
Google
1534. 389
lj5rt unb inen gar nit, unb Ijafcen in entyleft mit ben altartie^ern unb
afle$, bed bargfi geljBrt, unb ed fcerlaufft.
Stuff bifen tag Ijat ain rat bifed nad&gefd&rifcen ntanbat offcnltc^ 1 JHufl*
auffgefc^tageu am WafyavLS, SBefcerljaud unb anberfttoa, bed glaufcend tyalb,
5 unb am fomptag barnaity mtt audgeredtem fancn offenltity Bcricfft unb2,5lU0'
toerfiinbt1*
Sftactybem ain crBarcr grofer unb Itainer rat bifcr ftat Slugdpurg Be*
trac^t, toic merdttcty bic eer gotten burcty bie toibertoertigen (W*] leren
toertyinbert , bic getoiffen bcr gutljerfeigen tefctytoert unb ber gemein man
io ainttoeberd in trttyumfc ober bod? gum tocnigiften in ainen gefaljrlid&en
gtoeiffel gefiert urirt, barburdfr au<$ bie menfe^en nit in Itainen tiribertottlen
toactyfen, barfcei aflerlei toeitleuffiglait, tefunber unru unber ber comun,
jcrrittung bcr turgerfctyafft unb gulefcft umotberpringliity aBncmcn bifcr
ftat i& fceforgen getoeffen, toa fotid^en fc^tocBcnbcn toibertoertiglatten, ge*
isferben unb unrat bur$ bic gnab bed aimed? ttgen nit getoenbt toorben toere:
fo fyat gebad&ter rat ate ain criftenltctye oterlait unb gotted biencrin, bic
nictytd anberd , ban bag bcr nam gotten grog gemactyt unb fcin g8tli<$
rci<$ burcty bad tyailtg e&angelium t>icty gemert toerbe, tegert, jS f#ut*
bigcr fubcrung unb ertyattung bcr gefunben leer, geliefcten fribd unb lofc*
20 ticker ainiglait ircr Don got &e&olc$ner unberttyanen , Ijtngegen gfi &er*
tyiettung tocittcrcr guritractyten, nactytaild unb fcerberbtictyer gerfterung bcr
gemcinb Srifti bic foattung bcr uribertoertigen prebigen alljie afcgeftelt,
afle unb j[cbc prebiger, fo nit [409a] toon incn auffgeftett getoeffen, au<$
toiber bad Ilarr toort gotted (aid tetoeidttcty unb offcnBarr ift) gclcrt
25 fyaben, bedljatten mit aind ratd prebicanten in berfiinbung unb audlcgung
bed c&angeliumd mij^ettig fcin unb fid? bod? mit incn nic in atmd?
crifienlicty unb Mberliity geforc<$, gu aincr fcergteid&ung bienftlidfr , uric
offt cd an fie gefunen toorben ift, tcgcBcn tocflcn, afcgetoenbt, bencn mit
irer leer ftitt gufteen angefagt unb an berfeffien ftabt ire prebicanten mit
30 merer frud^tbed e&angeliumd, attcin bad rain, tauttcr toort gotted gu
(crcn unb ju prebigen auffgcftclt unb fcerorbnet, boity nit anberft noity
lenger, bann bid bic abgeftetten prebiger ir leer unb prebigen toartyafft
unb .freest gefein mit grunb bcr tyailtge fd&rtfft betoeifen unb barton
toerben. btocil au<$ ainem iebem regentcn ober obero burity bad ampt
7. *unb flainer' fe$lt in 5. 20. ainmuttigfait. 28. 'offt' erganjt au8 b.
1. 2)tefe« SDfcanbat tfi abgebrudt bet bcr StttcraUen»@ammlung beS 2lug«»
SBraun III B. 290 ff. (Sin @remplar burger <Stabt*2lr$to«.
bcffelben (2)rucf[^rift) beflnbct ft<$ in
Digitized by
Google
390 VII. 2)te (S&rontf toon (Siemens <3enber.
feiner oberfait auffgelegt unb eingepunben totrt, alien bleifc furjuleren
nnb barob ju fein, bafc fein untertljanen nit attetn mit bent toort gotten
getreulicty getoaibet, funber auc$ foment gfitltd^cn toort (aid t>it migticty)
glebt, toad aber got, feinem toort unb be&el<$, au<$ ber fecten ijail unb
gemeinen [>09b] criftenli<$em nufc offenticty toiberftrept , abgelBrt toerbe, »
toan attcr gtoatt, tote $aulud fagt, jur befferung unb nit jum toerberben
gegeben ift , fo tyat atn erbarer grofer rat got ben almectytigen ju eeten
atte unb jebe Itrc^en unb capellen alljie (auferljalb unfer grauen , font
2Worifcen, fant Urlicfyd, fant ^eterd, fant 3ergen, jum tyailigen @re%
fant ©te^an unb fant Urfula, bie ain rat bifcmald aud funbern betoeg* 10
ti<$en urfactyen unangefoctyten bleiben [laffen toil!],) burcty bie toerorbneten
befc^fteffen lauffen, bamtt bie cetintonien unb bermeinten gotdbienft, fo
bidtyerr barin mijtyrau<$t toorben fein, furoljin bermitten unb nit merr
getyalten, bid bie criftenlicty geenbert toorben, toetd&e firemen unb ca^etten
bid auff bad fctyiereft fret, gemein, crtftenlicfy concilium ober nacionalber* i5
famlung alfo berfpert pleiben unb nit mer anberft bann auff ain criften*
lt<$e enberung geSffnet toerben fotten. au& gleicfyen urfad^en ain grofer
rat ailed unb iebed, m^ ben jecfyen in alien pfarren al^ie gugeljSrt, burc$
bie berorbneten ju iren fyanben nemen, fol^d bon ben bertoenten cere*
monien an bie gered&t unb gefeHig eer gotted unb jur notturft ber armen »
[4ioa] unb bitrftigen menfefyen toenben fyat lauffen. fo ban nemanbd an
bie prebigen jegeen unb bie ju fySren getrungen toirt , tyingegen aber toil
menfefyen bad toort bed fyerren ju l)8ren unb gelert gu toerben toon Ijerfeen
begtrlg, bie bidder in clijftern unb funft berljalten, folid^er leer getoaftig!*
ltd) beraupt toorben unb leiber ain tange jeit in mangel geftanben fein : 25
Ijat ain erbarer rat ntit ben prefaten unb obem berfefbigen betriebten unb
gef angenen menfd&en erenfttt<$ ijanblen lauffen , bafc benen furoljin ber
jugang ju ber berfunbung unb audlegung ber leer Srifti nit gefyert, noc$
fie in iren getoiffen tenger befd&toert , funber inen toie anbern criften bie
freiljait bed gaiftd unb innerlid^en menfd^en beborrfteen fol. roan mm 30
ain rat f olfyd je nit anberer mainung no<$ geftalt ban allein juborberft got,
unferut fyufanb, ju tob unb eer, ben criftenmenfd^en ju troft unb Ijait irer
feelen , au<$ alien unb jeben gaiftlictyen unb toeltltctyen burgem unb in*
toonnern bifer ftat ju beftenbigent frib, merer ru unb junemenber ainigfait
furgenomen, befd^Ioffen unb Ijanblen lauffen $at. unb aber ettoa toil 35
menfd^en bon bem Ijailigen e&angelio, [4iob] leer Srifti, fyanbel gotted
unb gtaubendfad^en (aid ju beforgen) ganfe fret , gering, fctyimpf tid^ unb
10. 'bie ain t. bifemal*' au« 6. 13. 'nit' fefclt in 6. 21. 'unb' fef)lt in b. lauffen (at.
Digitized by
Google
1534. 391
unbefd&eibenti<$ gcrcbt tyaben m&d&ten, ba$ got, bem almed&tigen, ju toer*
tefcung feiner gtori obcr [bet] oberlatt atyie ju toerftainung ire$ getoalt*,
ir Don got unb !ai. mt. gegeben, ber burgerfctyafft je lenger jc mcrr ju
Ijefftiger jerrittung iter Ijergepractyte erbarfait unb ban ju toerberbtid&er
5 toerljinberung gemeiner ftat pofltcety enbtli<$ rai<$en, too foti<$$ nit unber*
lomcn toitrbc: fo befilctyt, toerfctyafft unb gebfit atn erbarer rat unb bed
Ijailigen ret$* ftattoogt afyie alien unb jeben burgern, imoonero, fed^aff*
tigen unb ircn toertoanten toon man* unb frauenperfonen, alten, jungen,
reid^en unb armen, bag fh$ nietnanbs, toeber famptlicty no$ funberlicty,
io felb$ obcr bur<$ jemanbS anbew, fctyrifftlicty obcr munbtlicty, an lainen
ortcn no$ cnben toiber ben obgefd&ribnen ain$ crbarn rats befctytufc unb
tyanbtung toeber mit toorten nocty toerden toernemen (auffen ober erjeigen,
nocty funft aind^erlei reb ober fytnblung, Ijahnlicty ober offenlicty, ffiwemen,
treiben ober gepraud&en fot, bie ju abpru$ ber eer gotte*, toerad^tung
« ain* erbarn rat$ ober funft gu toibertoillen, [41 ia] unfrib unb ungetyorfame,
auffrur ober emperung ber unbertljanen gebtenen ober bermaffen toer*
ftanben toerben mSd&ten; fonber toil atn rat, fo pterin allein bie eer gotten
ffictyt, mentglltd^, ftcty toon alien laftern unb ftnben ju got unb fetnem toort
gu fflren unb Srifto ju ergeben, ennant frtben. toa aber jemanb* fofljs
20 ober berglei<$en, tote oben gemelt, fiberfaren, bartmber fyanblen , tljon,
toerfiegen ober toerurfaityen tourbe (barauff atn rat gutte funbfd&afft beftett
Ijat), fo toil unb toirt atn erbarer rat unb be$ ljailigen rei<$$ ftattoogt afyie
ain ieben ungetyorfamen flbertretter natty geftalt ber fatten , ber erf aren
ungetyorfame, flbertrettung , toerljanbtung unb toertoirdfung an gut, eeren,
Kleib ober leben ernftlicty ftraffen ober ftraffen lauffen, au<$ in foment
ganfe niemanb* toerfctyonen. bamacty flcty menig!li<$ toifc ju rictyten unb
toor ber ftraff Ijab ju toertyietten. Actum auff ben 29. tag julii anno
1534.
3n bifem tnonat tyat maifter ©regori toon 3nfprug bem laifer 24
3oftucf bictyfen goffen tyie, bie ljaben 1300 centner getoegen.
[4iib] 9lin rat Ijie ljat ben ^rebigerntind^en ba« rei$$ftrafj toerbotten,
unb an fant ftyfarta tag tyaben fte gu bem mittagntal gelaben 10 toicarier12- *u«-
toon unfer (iebe [grauen] unb toon fant SRorifeen, bie Ijaben nacty bem tifcty
all ire meffer toon men abgirt, ftnb in goffen unb mamas gangen unb Ijaben
35 feglot. ba finb in ba$ clofter eingangen bie burgermaifterUrltctySRectylinger,
2Kang ©etyfe, ©im^rcc^t f>ofer, 3erg toon ©tetten, Daniel $opffer unb
8. 'fei^afftigen' fef^lt in b. 'p<rfontn' agdnjt au# b. 9. 'fea| fid) nUtnanbi wtbtt' fc^lt
in b. 12. 'ofcet ajeigen' feblt in b. 26. 'au$— oerf^ontn' ctgdnjt au« 6. 28. 'Actam jc'
agonjt ou* b. 31. Ditfct unb ber nad?flt »bfafc febltn in b. 35. 3m Otig. W jlatt 'finb'.
Digitized by
Google
392 VII. 2>ie G&tonil bon fctemen* ©enber.
bet $eubtet, tatdgeben, boctot §etl, bet ftatoogt unb am notatt mit iren
Ined&ten unb Ijaben atled befc^riben im doftet: mefcgtoanbt, otnat, te(d^,
monfttanfe, fitd&enjiet, Ijaudtat, betgtoanbt, jingfd&it, libetei unb aUeS,
bed ba ift getoeft, fogat CeffcC unb pfannen. batna<$ tyaben flc bad con*
bentdfiget begett, bad ift men antif ftbetanbttoutt tootben. nac$ foIi$ent 5
tyaben bie gefanbten ed ailed betfetytoffen, bad ftget unb Itainetter ber
firemen unb mit iren ftgten betbttf<$t. in mittet toeil, ate bie gefanbten
inoentiett tyaben atled, bad im dofter ift getoeffen, Ijat bed fcogtd fnedfrt
ainer alter bicatiet meffer unb toett ju im genomen unb beiljenbig beljafr
ten fotang, bid atled [412*] tnbenttett unb betfetytoffen ift tootben. unb 10
aid fie fyaben toetten Ijimoegfgan, fymb fte betfetyafft, bag man ben meatier
ire toaffen uribetgebe. ber ftatbogt Ijat bie iel<$ unb monfttanfcen, aid
man fte betfd&toffen tyat, auff bad attetfoottid&oft unb *eta$t(i$oft in
feinen Ijenben umjod^en unb ungeett, unb bie min<$, bie in batumb ge*
fttafft fytben, bie Ijat et mit teuctytoettigem gted&tet unb fyotlictyen toorten is
betfpot
SDet ptiot, IjettSBtafo £agtang, Ijett ©im^rec^t 5Eatybet, tyerr $and
$aufnet unb tyett $autd $5dtin, conbentyettn, all Slugdputget finb,
finb mitainanbet aind tootben — fo man inen bad teictydfttafc fttb betbotten
unb fie alien iten Hainettet betaupt unb [bife] betfetytoffen feien — unb ftnb»
17. anat. am fumptag na$ bem auffettag am motgend ftie ainet na$ bem anbetn
in laienlleibet aud bem dofter unb bamacty jft bem ftattyot audgangen unb
[Ijaben] ain bold dofter mit aller (ifferung unb tyaudtat (meined gebuncfed
natty on not unb unbitlicty) betlauffen1 unb tyaben irem fnettyt 3ergen
©ctyoter afle fcpffet bed cloftetd gegeben unb ainen btieff , fobalb fte ma*
bet ftat lomen , bafe et ed bem butgetmaiftet 3etonimud 3mljoff fibet*
anbttoutt ijnb fag, ba§ et bad doftet tool betfecty, unb toann fte fomen,
toibetumb einanbttoutt.
[4i2b] Anno domini 1535 tyat faifet Sate! am etften tag jannarii
ju SWabtib in bet ftat ht $tytyania audgef d^idt ain pofft mit ainem btieff an so
ainen tat ju 3lugdputg, fte etmant2, [ed] ju fatten bet tetigion tyalb natty
1. $at. obeu ®. 334, 1. (Elemen* tftfye mac&ten bamal* toiebet bit Stanbe.
3aacr St. 123»: 2)tettetl fi<$ bann @. %. ©. ba« @<$retben bet Uimet an
auS bie 3>omint!anertnon^ mit bettten ben ffiaty ber @tabt «ug«bura torn 23.
ntd)t me&r er&alten Wnbten, toetttefen fie ®ec. 1534, morin jle anjetaen,ba6 ttlity
tyr eloper atyie unb jo^en anber|itt)0* frembe *Perfonen , bie fid) be« gtanjofen
bin. bannen^cro ber raty baffelbtge flifft, ©otf^aft nennen, im 9tei$ fl^ auftal«
biett>etlerotneba«bie^fIeg{^afftbarttber ten unb bad ©eriity toetbreiten, al«
batte, aigentumbli^ unbet (eine toertoal. tootte !ai(er(. 3Rt. gegen ettl<$e ©tanbe
tuna betommen. be« ftei$« unb 'fonberti^ gegett bie
2 SSerf^iebene beunru^igenbe ®e- @ta'bte toegen Ubertretungen in »ett«
Digitized by
Google
1534—1535.
393
be$ jungften retctyftag jfi9tegen$tmrg [abfityieb], nictyts neu$ anjfifad&en Bid
auff am finftigS concUii, unb men batmit ju toiffen tljan, bad Meg$*
&oW, bed fern mi auffnem , [cr] nit nriber fie ober anber Sutljerifcty auff*
nem, ftc ju ftraffen, funber aitff am anber ort toett prauctyen. barumB
5 fo foflen fie on forg fein, afcer na<$ bent atten gtaufcen tr teben fieren.
35er ganfe monat a^rit unb maien 6i$ auff ben 7. tag juni jtnb an*
ainanber atfo fi$8n, lautter, ctar unb toarm tag getoeffen, afe fo fie in
julio toeren. baroacty ftnb grofc Ijaget unb f^aur lonten unb [IjaBen] an
»it orten afled traib unb frti<$t erfd^Iagen1, unb ain naffer fumnter mit
totegen, bag man bad grafc nit Ijat Itinben gu Ijai madden unb er fault ift2.
$err 9totytmmbud gugger3, ba er fein frauen JJattyerina 3)orftn
$at tauffen Befingen, finb 4900 menfd^en an ber foenb getoeffen, unb am
fiBenben 6300 menf<$en, fyat atoeg ainem 1 creufcer gefcen*
[4i3a] 2ln fant 35eitd tag Ijat Ijie ain rat Slflerljailigencapefl ju fant is. sum.
lsSKorifcen t>erf<$toffen, barin ber tauffftain ift geftanben, unb Ijafcen bie
©d^5ner 3 etoig geftifft mefc barin geljept4.
Sauff bed traibd um*Ubatrici: feren 1 fd&aff 18 unb 20 % roglen 4. 3uu.
14 unb 15 fc, gerften 8 unb 9 §, Ijakr 9 % 10 A, ain mat 5fte<fer*
toein7A5-
1. SMe SGBorte biefct 3eile finb im Drig. flnnloS tttrffeUt. 10. jtnb alfo $ip«, warm unb5
fdjon gtttnffen, a!8 fo ti mxx urn fant 3afob* tag (25. Sitli). 14. SMcfer Slbfafc fetylt in 6.
19. umb fant 3afob«[tag] ijl ba8 traib in bifem wcrb geweffen : feren 1 f$aff 17 %, rogfen 1 f$aff
8 §, gerften 1 f$aff 8 %, fcaber 1 fdjaff 7 §, ain tnafc Steetemein 7 b.
gionSangelegen&eiteu t&a'tlidje ftanblung
toornetymen. 2itteratten-@ammfang bed
Sfogsb. @t.»2lr$ttoS. (Sbenba ber- im
£exfc ertoa'&nte ©rtef beS #aifer«, dd.
2Rabrtb, 1. 3an. 1535, in toeld>m ber
#aifer ma&nt, bie ©erih$te, als tootte
flaif . mt bie @tSbte ber Religion ^atben
mit ©etoalt fiber jte^en, leinen ©lauben
gu geben unb fidj gu leiner t&a'tU^en
$anbtung unb ©ftnbntfj betoegen gu
laffen. $gl. aucfi ba« @d)reiben beS
flaifers dd. (Sauilion, 7. 3uli 1536 an
ben ^urfilrfien 3o$. grtebri^ unb bef[en
Slntttort barauf bei SReubeder, Urf. au$
ber ffieformattonsaeit iRr. 92 u. 93
@. 267 begw. 269.
1. SSon fur^tbaren ©ett)ittern, bie
in biefem @ommern)iit^eten, Bcrtc^tct
au^ Seontyarb 2Bibmann8 CE^ron. t>on
9tegen«burg in @t.«CE^ron. XV @. 140,
4. 141,11; *>gf. au^ ^erolt, <S$ron.
»on $att, ed. (S^iJn^ut^ @. 123.
2. Sgl. bie 3GBeif|en$ornei- $tfi.
3. @r toar fcerma'fyft mit ^at^arina
^uqon, bie am 28.gebruarl535 flarb.
$raf*, Epit. Aug. I @. 78.
4. 2)ie in SRebe ftc^enbe ^ette tear
toon ber gamilie Onforg gefliftet toorben
unb fam na^ bem Slusfierben berfelben
an bie @^8ner. @. @tetten, ®t\ty.
@. 79 u. 215. 3m 3a$re 1540 lieg ber
dlati) biefe tfapette abbre^en, toogegen
$an« @(^3ner ^eftigen $rote(t er^ob,
beffen golgen i§n not^igten, bte@tabt
auf tange 3eit gu meiben. SSgL ©affer
unter 1541.
5. 3Q&eber<$ronif SBI. 141^: 3n bifem
jar ^at bie groS, langttoiuig unb (iter
Penja'rig jt^eurung aufge^bret, toetti^e
t^eurung toiten armen leuten un|er«
^anbn>er(fd gum toerberben geiaten ift.
im 1528. jar f)at fie angefangen unb erft
bift jar« na^getaffen. ber ttnt tarn auf
45 fdjitting, be8gtei(^en ain fd^af roggen
auf 36 g. ba n>arb jamer iiber jamer
Digitized by
Google
394
VII. 2>te <£&tonif toon (Siemens ©enber.
2lm 9. tag junt ift I?er f>an$ 3acob toon Sanben tyer gen 9fogfyurg
fomen au$ betoetcty fat, unb In. to. mt. unb an bet mitu>u<$en fyie am
rat tauffen toerfamten, unb toas cr Don trer mt. in 6ct>ctd^ l)at geljept/fiir*
getyalten mit toorten unb an fie lain crebenfc no<$ brleff gefyapt1. baraB
ain rat faur Ijat gefectyen , entfifet unb toerbroffen ljat. ba ber toon San* 5
ben nac$ oerpringung feiner munbtid&e toerbung foti<$$ gemerdt Ijat, ba
l)at er in offentictyem rat gefagt : bafc ir nit gebind en, bafc i<$ im ju t>it
ober toenig Ijab tljan , unb bafc mir mit bifer fa<$ nit tool ift, unb [i<$]
auQ oerpfftctytung foti<$$ tljon mufc : fo tefen fetb$ bifen brieff, [413*]
mir bur<$ In. mt. jugefefyieft, ob i<$ ju oil ober menig $ab anpractyt. foio
mift ir eucty baSberbafc mit gepfirtictyer anbttourt barauff ju entf<$tieffen.
ab folid^em fyaben fie ft<$ no<$ merer mit ftrengem fectyen erjeigt unb gfi
im gefagt, er fol inen ain iurfee unberreb jufauffen unb in ain anbere
auf unferm §anbtt>er<f. bte becfen bfid)en
fiben toterbuna umb a$t pfenning, ed tfi
ain tounber gu fdjreiben. ed toar fonts
gnttg toor^anben, abet in tyotyem gelt unb
toott ntmer fcerab lonten ; mann ed fd)on
ain marcft abfdjifig, fo fd)lug eg ben an=
bern toiber auff. bad arm bold toom lanb
tuff herein unb laufften bte flcien, baran
mtfd)ten fte ain ftaub, unb tyetten fie
beffen nun gnttg getyabt! unb metned
erad)tend , fo toa« ed aud) ain ftraff toon
got, bann ed toad toentg gebetyen bartn*
nen. eg ergab meber im faen, fdjneiben,
trefctyen, malen, ba$en , ja auf bem tifd)
no$ im magen, fo toad bet toelt ber
boben aud. jubem toa* bad gefinb fo
baldjtorrig unb rotberfoenig, bad ju toer*
tounbern tt)a«. man ttiet etroan in
historiia, bag gu t&eurn jeiten bad gfinb
unb eetyatten mer ge^orfam bann fonfl
feincr #errfd)afft betoifen l)at, bad ill ber
gett md?t befdje&en. in suma : atte bing,
toad jfi ber naruna, geljiket , toaren in
tyofyem gelt, unb lite bie arm gmainb
groffen mangel, aber ain e. rat, ats ain
toater atter armen, tmttiben unb roaifen,
fieng im 1529. jar an jfi bad)en unb gab
4 pfunb umb 8 pfenning unb gab bad
prot atte »od)en , nadjbem ainer f inbei-
unb &aid)en toon feinem Ijauptman ^ett,
benen, fo bed toermiJgen nit toaren, mil*
tigciia)en aud, unb rourbe ben ^errn
prebicanten gett, bad fte armen fatten,
fo nia)t in ber ^erm fedel roaren, mit*
tailen folten. unb $at ain e. rat ainer
erbern gmatn jfigfit in fec^d jarn 36657
f$af roggen abgepad)en unb bat mer
bann 4000 fd)af roggen in ^er^ern unb
£)fierreid) faufft unb ^ergefuert, bamit
bie gmainb toerfe^en toerbe. unb toann
ber reia)dtag nia;t getoefen toere, barin*
nen fid) bann bie bftrtbtroerddleut cttoad
Sebeffert ^aben , ed roerc nod) iibler toon
aten gangen. tyerr ©ot l)ilff jc. ^gl.
bie SBeiffen^orner fctji. ©. 206.
1. §and 3aIob toon Sanbau unter*
^ielt im Sluftraae bed 5faiferd ^arl unb
bed^b'ntgdgerbtnanb fd)on feit me^reren
Safyren einen regen miinblid)en unb
f(^rifttid)en SSctfc^r mit ber ©tabt Eugd*
burg, ber ben 3^^ fattc» bte ©tabt
bur§ atte 2flittel bei bem alten ©lauben
ju er^alten unb fte toon roeiteren ©d)rtt*
ten in ©unfien ber religiSfen 9^euerungen
abju^alten, bejto. gur 3urfl(fna^me ber*
felben ju betoegen. @r fd)eint aud) gu
benen gebflrt ju ^aben , bie, im ©egen-
fa^e ju anberen laiferlic&en unb IBnig-
Utben ©efanbten, i^re 2(uftra'ge mit @mft
unb Sftad)brud toertraten. Sim 15. Stytit
1535 ert^eilt ^iJnig gerbinanb toonSBien
aud an $and 3atob toon Sanbau ben
Siuftrag, pd) abermatd nad) Slugdburg gu
toerfflgen unb ben SKatlj ju toeranlajfen,
bie toorgenommenen sJieuerungen ht
©ad)en ber Religion abjuftetten, unb
unter g(ei$em2)atum jetgt er bem Watty
ber ©tabt bie Slbfertigung bed $. 3. to.
Sanbau nad) Siugdburg att (Sitteralien*
©amml bed Slugdb. @t.*2lrd)itoed), eben*
fo ben ^ergogen toon 23atyern. ©. gum
©angen Sinter 1. c. @. 27; togt. bad
©d)reiben bed Sanbgrafen 9tytftyp toon
$effen iRr. 91 bet $eube<fet, UrI. aud
ber SReformationdjeit @. 265.
Digitized by
Google
1535. 395
ratftuBen gan, Bid ffc fid) unberreben, baroadfc toeflen fie tm ain ge<
Bflrli<$e anbtourt geBen. bad §at er guttmflig and eraifctyung Bttticfyer
notturft jugelauffen.
■Racty bcr Beratfd&lagung ained ratd auff folid&d anpringen Ijat man
5 ben Don Sanben nit toiber fitr ain rat gefobert, funber ben Burgermaifter
SRectylinger mit fampt etlic^en anbern bed fcatd ju tm in bie ftuBen ge<
fd&idft unb bife anbtiourt geBen : toad man fie jeicty mit foltc^cr ungnab
unoerbient? bann fie fi<$ gegen meniglli<$en gepurti<$ fatten unb nemantd
bad fein empfieren ober f<$aben juftegen.
io [4ua] ©arauff $at ber Don Sanben gefagt: litf) toott, got, bie fac$ befinb
fi<$ alfo, ed ift aBer anberft. Ijapt it nit bem Ijauptftifft fant Sotyanned*
capefl1 mit bem tauff genomen? tyetten it ed Iflnben reimen, it Ijetten
ben ftod barju genomen. tyaBent ir euc$ nit anberer ftifft unb lirctyen
and) unberfangen unb bad it enfeo$en unb eu<$ aid bte fre<$ten unber bem
is fd^ein bed efcangeli bad ir genomen? ir tomb tiriber oerpott fre<$t fein unb
barauff Ijanblen. fo tomb auc$ bie gaiftlictyen unber bem fd^ein bed eban*
geli bad ir Beljatten, bad ir eu<$ unberfad&en ju nemen aud aigem ge*
toalt, on Beoelcfy ber oBerlait, tmb ir gfeicfyfotoot mangel Ijapt aid bife,
bte ir alfo Beteibigen unb bad ir atnnemen unb empfieren. fie finb ge*
20 renter, baj* fie in bem fd^etn ired eoangetium bad ir Beljatten, bann ir,
bte [in] unber ainem fallen fcfyein bad ir nemen toinb unb eu<$ fd^on
folid&d toiber recfyt unberfangen Ijapt.'
SDarauff tyaBen fie geanbttourt: toad fie mit ber neue criftenlid&e
leer tyaBen geljanbtet, toiffen fie gegen fai. unb In. mt. toot jS fceranbt*
25tourten unb alien* [4i4b]tl?alB. bafc aBer bie fc$anbtt<$en BuBen, bie ^5rc*
bigevmin<$, felBd aud bem ctofter feien fyintoeglgelauffen, Iflnben fie
nit ffir2.
Darauff Ijat ber toon 8anben gefagt: 'fie finb Bettelmimty getoeffen,
bad finb fie nocty. ir IjaBt meinen Beoel<$ oernomen, unb er ift mir aud
30 tjcrtauff en^att etlid&er ju foatt jufomen. \6) fott in ju Saugingen auff
bem Bunbdtag fyaBen anjeigt, unb ir folt 2000 fl barumB geBen unb ber
anber tail aucfy fo toil, bag ed Bef<$ec$en toer. ic$ toott au<$ ain tail
baran geBen, fo toer itf) folid&er mie oertragen; i<$ Bin ifc fd^ier ain ripp
aBgefatlen. ir toBtt Ired^t fein, Ijapt aBer eur jufagen, lai. mt. getljan,
35 nit getyalten, aucfy toiber lai. unb In.- mt., <$urffirften unb ffirften Be*
3. Dicfct Wbfafr, mt atle folgenben, bi« ju ber (Srjabjung »on bem grofjen ©terben fetylen in 6.
1. e. Often ®. m, 21. 2. @. often ©. 392, 17.
Digitized by
Google
396 VII. $ie ®&ronif toon Clemens ©enber.
fc$fo§ bie alten prcbtger aB abgef<$afft unb in alien fir^cn bie euren
auffgefefct on* aigem getoalt. ir birft nit gebinden, bag mem anprtngen
atfein an* bebeld^ gang In. mt. , funber au^> au^ bcbelc^ lai. mt. be*
W$t:
©arauff tyaben fie geanbtourt : fie fytben bei hi. mt. it botfd&afft; s
burcty biefetben toetten fie auff fein anpringen In. mt. anbttourt geben.
[4t5»] ©arauff Ijat bet Don Sanben gefagt, ba$ laxft er befctyedfren; bo<$
er f)ab in bebetcty, toad im jfi ainer anbtourt toerbe, bad fot er un &erjng
anjeigen. baSfetb toBQ er tljon, unb [fie] foUen barbei totffen, bag e$ ifc
bad lefeft mat fei, unb toeber ber ro. lunig nocty laifer nit toerbe toeitterio
jfi inen f<$iden: barna$ foUen fie pity nriffen ju fatten, ift barmtt Don
inen ah bem Stat^aud gangen. na<$ mittag Ijaben bie burgermaifter atnen
ratdlned^t ju bem bon 8anben gefctyidt unb $aben in gebetten unb gelaben,
mit inen unb anbem burgem bad nad^tmaH auff ber tyerro Xrindftubcn
ju effen. $at er nit toeflett tyon unb gefagt : ed fei im nit fugfti$, unb is
ift am morgend frie fyte ^in&eglgeritten gen 9Rim$en. bafetten tft er
auff ain fd&ifflin gefeffen unb auff ber 3fer unb £>onau in 5 tagen ju
bem linig gefaren unb feiner mt. folid^d aued munbficty anjeigt.
4. 3uu. [4i5b] Wad) fant Ur(i$d[tag] Ijat ber fterbent angefangen gfi Sugdpurg1
^J^unb um fant SDKd^etd tag Ijat ed am atterfeftoften geftorben, 118 men*»
f$en biefetben touctyen, unb $at ber fterbent getoert, bo$ fitficty abgenomen,
5i5^TJ*bid invocavit, unb finb flberatt Ijier in summa in bifer jeit geftorben
2327 perfonen, jung unb alt. ain rat Ijat auferljatb ber ftat fftr bie
Iranden am pre$en ain tyiM, mit alter notturfft toot &erfe<$en, jugerid&t
unb barein beftett 12 magt unb 4 hted&t, bag fie ba ben handen bienen*
unb [fie] audmatten tag unb na$t, unb iebermann ba umfunft effen unb
trihden unb, toa$ ainer notturftig ift getoeffen, gegeben, nnb nit birfen
20. u. in ber nu$en be* 25. tag septembris ift ber fierbent am aUer^efftigiflen flttDtfftn.
22. btl auff bie erflen faflnm$«n ^at er fid? geenbtj finb 18 menfaen [91. 614»>] in bcrfelHs
»u(fcen geftorben.
1. $gl 2eon$arb ffilbmann* (£$ron. 81. 105»; am 30. Oft. murbe befHmmt.
toon Hegen«Bnrg in @t.-(E$ron. XV bag 'ber grog rat fannt ©alien tag tote
@. 141, 5; ©affer unter 1535. 3n ben toon alter aebreu($ig nit ge&alten, au$
ffiat^Sbecreten biefeS 3a$re* finben fty bie fteur nit Befariben, fonnber bi« anf
me&rere anf biefe* @terben bqfigft^e purifications (2. gebr.) m beftreften
^otijen; fo ipurben, mte bte« au$ aufgef^oben toerben fofler. 9tat^bccr.
fru>r f^on Bei [ol^er ©elegen^eit ge. S&l 107^>. — @. au$ ben 8cruf toom
f^en, bie^at^erren in fcrei@ru^en 12. Slug, (gebrucftet (Srem^Iar mit ber
gejtycitt' bie ab»ed^«lung«»eife in ben auffc$rtft:T$Rutyr, @n($t bed ©rc*en«)
9Ronaten September, DttoDer^otoemBer im Hug«burger ©tabt'Hr^ito, ©eruf«
in ber @tabt antoeimb fein nnb bie ©ammlung.
9tatr)9ge[^afte fH^ren foflten. Slat^becr.
Digitized by
Google
1535. 397
am rat ober burgermaifter no<$ nemanb* barumb birf en bitten, toer e$ Begert
Ijat, imooner ober eetyatten, austoenbig geboren, bie Ijieljaben gebient.
aitt rat tyat 4 maim beftett, 2 mann bie Ijaben mit ainem feffet ben ganfeen
tag auff fant Urlictys fird^off mieffen marten, unb bie anbem 2 mann nit
» toeit Don fant ©tepljan. unb toann ain menf<$ ift hand [toorben] unb
in bad Oiea] ©red^aus Ijat begert, fo Ijat man an btfe ort gefctyidt unb
bie 2 mann begert, bie ftnb mit bem feffet lomen unb Ijaben ben franden
barein gefefct unb in bad 33red$au$ tragen ; Ijat ir iebti($em atle touctyen
1 fl ju (on geben. unb toann bie Iranden nriberumb gefunbt ftnb ttorben
io unb tool erftardet, na<$ 4 ober 5 louden, fo tyaben fie ber ftat boctor
unb arfeet, bie t>tcty fiber fie ftnb gangen, au$gef<$auet unb toiberumb
Ijaim tauffen gan, man Ijat aucty 8 mann beftett, bie tyaben bie tobten jft
ber begrebtnu* mieffen tragen* bie ate fant Urti<$$ unb fant 2Rorifeen
^farr Ijat man atle begraben in ben ungetoeid&ten anger bei ben jieget*
: is ftebten , unb. bie anbem all au$ ben anbem pfarren Ijat man in gofeader
begraben, unb Ijat ain rat iebtid&em tobtentrager atter atle toud^en 1 fl
geben. ain rat f)at au<$ beftett 4 tobtengrabet, Ijat au<$ iebtid&em atle
tou<$en 1 ft geben unb Ijat inen barju ben gemeinen fotb unb ton geben
mieffen.
2o[4ieb] £err SRatymunbuS Rugger, ain bater ber armen, ain triJfter ber
traurigen, ain juflu<$t ber bertaufnen, ain jier alter burgerfctyafft, ain
tiebtyaber alter ffinbft *, bie er autf) Ijoffentiity unb jierlicty in alter bemie*
tiglait mit frfitid^em geperbt, gutten fitten, toorten unb toerden afe ain
toeit erfarner Ijerr erjeigt Ijat, unb fein IjauS reictyen unb armen offen
25geftanben, laifer, Knige unb ffirften fraib bei im gefud^t unb gefunben
unb fie alt in getiebt tone ain fun unb bruber. er Ijat aud^ lainen armen
menf$en on ain gaub nit bon im tauffen gan, fagt: 'i$ toil benljot mit
meiner mitttglait met meinen finben aertauffen ainem jebtid^en, bann
mir mein bater fetig bertauffen Ijat', toie i# offt fetbs bon im geljSrt Ijab,
16. bie in ber unbent fiat ftnb atle begraben ttorben in ben alten gofeacfet, ba man jwo gtfiben
fat gemac&t, unb in ben neuen bei ben jiegelftfibeln bife, bie au* fant Urli$3 unb fant SWorifcen
pfatt ftnb geftorbcn. 19. 3n b $ei§t ti nodj: '©$ ift ain gtofc fliedjen \)h au§ ber ftat ge«
weffen, nit aUein bie tei$en, funbet audj oon $anbtto>ercf8leutten unb tnagt unb tne$ten, ba§ f$ier
tain ee^att an bem bienft $at weUen beleiben au« fordjt.* 20. fciefet unb bie folgenben won
Waimunb fcugger ^anbelnben Hbfafce fetyen in 6.
1. $aul toon ©tcttcn , flunfc unb »b. VIII @. 126. — Ufcet ffiaimunb
$<mbtter!8gef$. I <3.362 ; togl. ©oratoifc, guager iiBcr^au^t f. 33eit^ , Bibl. Aug.
«unjlge[^t^tttAe 2Kt«ccEen am bcutf^en VII ©. 1 1 ff .
©iporifcm, 3eltf<$r. f. bllbcnbc «unjl
Digitized by
Google
398 VII. 2)ie (E&rontf bon (Siemens @enber.
unb foxatif fein fyructytoort barauff: 'pudeat, amici, diem perdi-
disse!'
28 oft. SDiefer mem re<$t tieber tyerr unb bater if* an fant ©tymon rntb
3uba$ tag geboren toorben, Ijat getebt ffirfttiity, tptc cr au<$ ain fi$8ne,
l>erti<$e, fflrfttid&e perfon ift geioeffen *, 45 jar unb 5 touctyen unb ift im5
3. Dec. fctytofc jfi 2Ridfenljaufen geftorben an fant ©arbara abent an ainem fret*
tag ju morgenS in bcr 6. ftunbt2, unb auferl)alb gotteS [4i7a] berljend«
nu$, a\x$ bcr arfet berfamnus , boctor Slmbrofi 3ung3 unb boctor
2lbotff en 4, bie cr ju tm beriefft $et got gebe bem frumen Ijerrn bic etoige
frotb ! unb ift fcin tobter teib in nad&botgenber nad&t bi$ fflr ba$ ftattljor 10
[bon] 2fog$t>urg in fcincn gartcn geftert toorben* bafetben tyaben ft<$ am
4. Dtc. fampftag am morgen in bcr fiebenbe ftunb fcin frainb unb bicner fcer*
famtet, unb bic fiimemeften 8 mann unber fcincn bicnern bic l)aben in
in bic ftat getragen gen fant Slnna mit grofcm teib, toainen unb ctagen,
mit bit prinneben fadften. bafetben ift cr bet fcincn borfaren begraben, 15
in ain ftaincn far<# getegt toorben6. got bcr fyerr gebe im ain fr5tic$e
urftenbt, unb fcin ru unb fraib in mittcr jeit fci in bcr fd^ofc Slbraije , Bet
bem mitten Ijailigen bif<$off fant 2Wartin, ber ft<$ gegen alien armen toil
ain bater mit barmtyerfeigfait erjeigt; toctc^en frumen Ijerro arm unb
rei<$, auti) fiirften unb tyerm bectagen, ire$ attend nai$ im lainen gteicty20
f<$efcen migen. au<$ i<$ [Ijab] nie Iain menfdj getySrt, bed im nit Ijab
tob na<$gefagt, au<$ [bag] fie foticfys bon anbern getyBrt, gefagt Ijaben.
©ein bruber, l)err Slntljoni, l)at berorbnet mittiglti<$ Ijte fpenb ju
geben unb ftaiber ben armen 6. bad Ijat ain rat nit toetten teiben unb im
foli<$$ [4nb] berbotten, funber gefoelt, bag fotid&e tobtictye getoonljait Jot**
abfein, unb bag er fottctys attes in ben gemcinen fedel ber armen tcut fyie
gebe. bad Ijat ficty Ijerr Slnt^ont Rugger etttc^c jeit tang geuribert unb
§at tyaimti<$ bur<$ anber, fremb tcut Ijaudarmen tcutten bur<$ gofetoitten
bon feincd tieben bruber fetigen feet tauffen geben bid in 5000 ft.
1. SQ&oftmann, £olbein unb feine SBeiffenfcorner §\$. @. 207 ff.
3eit, SBb. I @. 70 (togt. II ©. 74) gibt 3. tobrofln* 3mtg (ber Sitae), ein
ben (Sinbrud, ben bte $erf8ntt<$Mt $ai« beritymter 2frjt, ber au$ langere 3eit
munbs m$ „etnem ^rofltbilb $an« ba« Slmt eine3 2tug«burgtf^en @tabt»
#ott>ehtS be« Stlteren ^ertoorBringt, in ar$te8 toerfa^. @. fiber i^n 93eity, Bibl.
folgenben SBorten: r2)a« Enttffc mit ber Aug. VIII @. 97 ff.
ebet gebogencn iRa|e unb ben tuo^tge* 4. SlboIfOcco, ebenfaUs ein berfl^m*
fonnten 3iigen beutet nt^t nur ben Hug ter 2Ir$t, tt)ie 31. 3ung Ningere Aeit
berec^nenben, gef(^Sft8geti>anbten ^auf* ©tabtargt in 2foa«burg. @. iiber i^n
tyerrn, foirbern au^ ben feinen Sett* SSctt^ 1. c. ©. 76 ff.
mann, ben ^o^gebilbeten $atricier an.' 5. @. fein <£}>ita)>$ bei @^ott 1. c.
— (8r tt>ar geboren am 24. Oft. 1489. 3a$rgang 1880 @. 208.
2. SSgt. ben Stbfc^nitt 'SBan Ma)* 6. SBgl. bie ©eiffen^orner ©ip.
munbus gudeu gefferben ift1 in ber <&. 208.
Digitized by
Google
1535—1636.
399
Anno domini 1536 Ijat am rat ffit feiri botfd^afft in januario jfi
betn tutljerifd&en bunbt gen ©d&matcfljalben gefc^idt 1, barum fid? bie gunft
ouff ber ftauffleutftuben gcn>tbcrct fytben, na$ getoonljait ben neuen
burgermaiftern jfi f$to>eren, [fi$] toiber ben laifer ain neuen bunb an*
6nemen [ju] foflen, gefefct2.
Anno domini 1536 an fant 2lgatfya tag, ate ber pf arret bon fant5.fr**.
Urli<$, maifter Seon^atbt f>afler3, aud ber uedper tft Ijaim gangen, Ijat
ber ftatoogt auff in getoartot unb im aud bebelcty ained rats bad ret$3<
ftrag toerbotten , unb [bat er] #nf fir nit me aud feint ljaud gang toeber
10 tag no($ na$t; ftnb aucty 3 man berorbnet toorben »on ainem rat, tag
unb nac^t auff in jfi toad&en, ob er bad fcerpott toefl fibertretten/ ba ift
er baroaity ant 13. tag februarii tyte tyintoeg! gen 3Rin#en jod^en unb
Ijat Ijiebor jfi bent burgermaifter gefd^icft, bag im ju bem toegljug bad
reictydftrafc bergfinbt toerbe. bad ift im fcermitgt taorben.
15 [eie*] Unb ift im bad rei^dftrafc barum fcerbotten toorben: f>and
Ultnann, bierf<$en<f, $at mit bed Sufeen totter tyodfoeit ge^e^t, unb ba er
fie $at eingefegnet, Ijat er and) ain ermanung tljan, toie man ben eeltd)en
ftanb fatten fol, »ie im SBatyrtanbt bie geuoonljait ift. ba tft er Don
ainem rat barum anlomen bur<$ ben ftat&ogt, unb tyab ir gepott ge<
20 proven, bafc nemantd f ot prebigen ban ire prebicanten , unb ift tool nit
minber, er fyat ed jfi tang gemad^t unb en alien bet>e(c$ &on im fe(bd
1. fciefet 9U>fafc febU in 6.
b 91. 616*.
6. fciefer ttbfafe ift au* b 91. 615*> Qtnommtn, bet folgenbe au8
1. S)ie ji<$ immer bebro$tt$er aejtal-
tenben 3dtt>cr^ltniffe fatten jur ftolge,
bag ein fog. £rieg«* ober ©etyeime*
9tot&«coflegium, beftc^rnb au« ben ©fir*
gemeifrernffiolfgangffie^Unger, 3ofytnn
jpainfcel unb ben ben 2)rehe$nern angc*
Wrenben ffiatfa^erren Ulrt$ ffieblinger,
$an« SBetfer, 2Rang ©eife unb ©tm«
tor«$t $ofer, mit unbefarfinfter 33oE-
ma$t jur rafefyen unb getydmen Gtte*
biaung bet ;politif<$eu 3tngetegenfyeiten
beftetbet ttmrbe. 2)tefe« <£oflegium be-
fdjtofj, bie toiebertyolten fatfertt&en 2luf»
forberungen, ber neuen ©unbeSetnigung
toon 3)onauto>iJrt$ (bent fog.neunia^rtgen
taiferltdjen ©unb) bei|utreten, unbeadptet
*u taffen unb fi<$ bent jdjmalfalbifctyeu
Bunb anjuftytejjen. 3)ie Bufnafyme
ber ©tabt in benfetben erfolgte nad>
laugeu, f$a>ierigen Unterfyanblungen auj
bent (Snbe Btoril 1536 ju gronffurt am
SD^ain abge$attenen©unbe8tage. Sftefyrere
$icrauf bejiigtt^e ^Iftenftilde ttegen in
bcr 2ttteratten«@ammfang be« Hug«b.
@tabt»2lr<$h>e$. 83gl. im aQgemeinen
3anffen in@.319 ff , ^antelV @.47ff. ;
bie ©$rdfcen 5Rr. 83 u. 91 bd 9leu-
beder, Urf. auS ber 9teformation6&eit
@. 245 u. 265; Ctytefi, 2)er faiferl.
neunj. ©unb *c ©. 148, ©dl. XIII;
fflindelmann, ^ol. (Korr. ber @t.@tra6.
burg II in ben im fteg. ^ieju unter
Sugdburg, ©erty. fiber ^ufna^me in ben
@^». ©unb, aufgeffi^rten @teflen.
2. S)ie neuen ©firgermdfier maren
(bie in ber toor^erge^ettben Slnmerfung
genannten) SBolf we^linger unb 3o^ann
^ain^et (toon ber 3unft ber ^auf(eute).
^terontomu* Snt^of (ebenfaUd toon ber
3unft ber «aufieute), ©iirgermeifier feit
bem 3al?re 1514 fyatte, ba er mit bem
(Sang ber fiabtifdjen ^ngetegen^eiten
nid^t mc^r etntoerfianben ttar, fi(^ ol?ne
©omiffen be« ttat(>e« au« ber ©tabt
begeben.
3. e. oben ©. 387, 4.
Digitized by
Google
400
VII. S)ie fcbronlf toon (Siemens ©enbet.
tljan, funber e* ift im unberfagt getoeft , folios ganfe mieffig jeftan, torn
abbt unb consent.
?U« loifet Sard toiber ben fintg granfcen bon gran<frei<$ tft jogcn,
10. «ebi. $at [cr] am freitag bor ben fibifeig tagen bon ber ftat Stogtyurg 300 cent*
net jmtber faufft unb [4isa] auff 7 tofigen 3000 lanfcen. bie $at er be<&
jatt unb urn 1 centner putberd geben 15 ft. bte fyrt man auff bifen tag
tyintoeglgeftert in bad SBelf$lanbt unb 24 cartljanen, bte im ber laifer
tyieljat tauffengieffen1.
5. 9Mq. 8fot toeiffen fumptag finb bte Ijieigen burger, toet$e ton bem laifer
in ttieg beftelt ftnb getoeffen, $intoegIjo<$en , ganfc tool erbufet, unb ift i*
3erg $fifter2, am feiner, rittermeffiger burger, fiber fie fymptmann ge*
toeffen.
w.swin. Oculi: leren 1 f<$aff urn 12 §, roglen 1 fl 15 A, gerften 1 fl,
Ijaber 6 g, ain aimer SRederoein 14, 15 unb 16 g3.
Sim 8. tag maii, montag nac$ jubilate fttt maifter (Sregori4 25 n
ftud bidden, bie er fat. mt. gegoffen $at, ton 39 in 40 unb 50 centner
fd^toer, in ber SRofenau mit etffln fuglen, aiued lopfd grog, befd&offen unb
betoert Ijat, in gegentoirtigteit bed bon 3)ami|5 unb anberer fyuqrtleut;
am morgen unb baroacty in ber 9. ftunb ba tyat er fie ju frie gelaben, ee
8. [91. 616^] 91m 12. tag febnurii (at man (ie bem faifer 3000 lanfcen unb 300 jtntntr pul*r
in bal 9Belfd)(anbt gefc&idt unb etlid) cart(anen, bie maijtet ©regeri (ie ban laifer g off en |«t.
9. fclefer fcbfafr ijl aul 6 genommen. 14. Diefei »bfa$ fe(lt in 6. 18. in gegentvirtigtat
etlifyr bcl faiferl (auptfeut unb ainer grofe ntcnge ooldl. 19. u. in ber 9. ftunb, all cr bit
bi$fen jfi bent anbern mal (at gelaben, ba (at er fie jfi frit gelaben ic.
1. Augsburg mar ftbetbaujrt bamaW
tote faon oft toon)er due bet 6t&bte, in
benett ber Jtaifer fftt fcinett getbjug
rfiften unb toetben Ueg. (Sin toom 12.
Sunt 1536 batterte* taiferttye* @*rd-
ben jeigte bem ftatye an, bag ©taf
gtiebrtA ton prftenberg , ©etbenbetg
unb $eugenbeta natty SlugSbutg abge»
fertigt ttorben fei, um$au£tfeute nnb
£rieg«ntecbte amutterben. Sittetatten*
©ammtnng brt Hng«b. @tabt-$nbttoe«.
6au}>tlcute. 33gl. an* $ctberget, @cbett»
Un« Seben «. im.
2. 9ta$ ©affet ad. h. a. bienten in
btefem ictiege neben bem genatmten
©eotg ^fifter au$ ©cbertlin toon ©ut*
tenbacb unb ©etnbatb ©c^lubtn al9
©au^tleute. 8aL ©etberaer , @^erttin8
&ben ©. LIE
3. 8gl. geon^. SBibmann, (^ron.
toon 9?eaen«burg 1. c. @. 141, 20; 142,
6. — Uf[ bonerftag nnnb fteitaa, nac^
purificationis Marie (3. n. 4. gebruar)
ifl mit atterlai getraib baib tag ant fo($et
groffer touc^enmardt getoefen, bag, trie
alt perfonen anjaigt, betman«gebenncfen
nie erbfct nnb nemltc^ bie tornfaty toon
ber ft^tanb binanff bie jS ben guggern
oberbalb bed tanfttjane unb betab bi« anf
bet tyxxn trind^uben unb toon bet
f$tannb binumb bi« auf bet 3frgin
Smboff totttibtn ^ani aflenu)afbcn eng
unb b«tffen»ei« geftanben fein, atfo bal
auf biefelben tag nit iebermann bat ntd*
en gemeffen toetben unb b<tbcn bet lent
2 &, ber toggen 7 unb 7i/, 6, gerflen
6 g unb baber 6 g (gegolten). 8tatb€becc
©l. 109*.
4. ©tegortu* fififfler. 8gL oben
e. 391, 29.
5. granj toon $emfte, genannt Xb«*
mife, felt 1510 in raifertttyent ^ienfte,
bet $anb6tnecbte obcrfter ^auptmann
(capitaneus, colonel). $gt. SBlbmamt
@. 135 ttnm. 3.
t
Digitized by
Google
1536. 401
fie re$t ertottljet flnb, ba ift am ftud in bcr tabung angangen, l)at 24
matm faft befdfjebiget, J&arr unb Haiber an inen Derprinbt unb off en f<$fi*
ben gemad&t. au<$ maifter Oregon, ber Dor ber bi$$ tft geftanben unb
fie getaben l)at, at$ bie bid&$ ift abgangen, ift er betyenbt auff bie erbe
5 Dor ber bic$$ [4isb] nibergef alien, ba tft e$ fiber in au$gangen, tft aber
boc$ Ijart Derprinbt morben, ift aber mit bent teben barDonfomen. fetnem
fttaben Ijat e$ ain fyanbt Ijimoegfgenomen, unb aine$ l)udfer$ funn unb
aine$ faifler* funn, bie ba Ijaben jftgefectyen, ftnb tobt ba pftben.
Stuff bifen tag ift ber lantgraff son $effen wit biener, 100 pferben, 8.<wai.
io Ijerf omen in grenen rflcfen unb tyaben atte narrenla^en baran getyept, ift
ju bent laifer geritten.
Sim 10. tag maii ift ber erfcbifd^off toon Sunba, fai. mt. botfd&afft
jfi ben finigen [Don] Ungern, ^otanb unb £)enmar<ft, gen 2tug$purg
lomen1 unb bei tyerr Stntljoni gugger einjoctyen. auff bifen tag ift aucty
upfalfegraff ^iltyp$2 unb 2 tyerfeog Don ©raunfetytoetyg!3 aucty Ijerlomen,
bie Ijaben au$ bei tyerr Stntljont gugger ju na$t geeffen.
2tm fumptag, an fant 3tyoflinari«tag, Ijat man auff bent @igefljau$ 23. 3uu.
bieffatne umgettbi<$$ geftoflen, ift bet 200 ft barin getoeffen, ain bieb,
ber ba gutten hmbf$afft Ijai getyept.
20 Sin rat fyat ain fyauQ gepauen unb [ain] toag barein gemaifyt, bag
man ben miflern bad toren toeg im ainnemen unb am toibergeben bad
mefl. aber man praud^t fie nit, unb gibt bem roegmaifter afle tar ain
rat 100 ft ju (on ju ber beljauffung*
[4ioa] 3)en tut^erifd^en prebigern tyat Ijie ain rat bie junft geben unb Ijat
1. etfaltfat: crfielt. 8. D« fcbfajj enbet in b: feliefce fciefcfen aUe $at man batnacfc jft bem faifet
geftett. 9. Xicfet fcbfafc ifk aul b genemmen; Weft $anbf$rift fafcrt bann fort: 9tm afftet*
mentag batnacfc, al* et tye ifl f>intt>eg geritten , [9(. 618*] ift tec etfebifdjeff eon fiunba bettemen
unb bei ben fcntyent fcugget ainjedjen unb jfi fcetberg gelegen, »el$en bee faifet in botfd?afft bat
gefefcidt ju bem waiba, bet ficb fateibt ting ju Unget, unb jft bem finig ©en $olan unb ju bem
linig oon Denmaidt. — fluff bifen tag ijt au$ fcetfemen pfalfegtaff fjtyilipy* unb bet betfcog
»en Sraunfaweig ; bie fyaben au$ mit b«n Mnt^cni gugget gen nadjt geeffen bei bem ct^bifd?off
»en fiunba ; bife j»en futflen flnb au$ ju bem faifet in ftieg jo$en, bie bei ben b«ttn gugget
nit en gelt ftnb abgefdjeiben. 17. QtQel nun in unfetem lejte nedb Solgenbe fefclt in 6.
1. 3o^ann, eln tocrtricBencr ©tf^of ©umme toon 2500 (Mbgutben beflot^en
»on 8unb uttb S?3«ttlbe. @r f^eint ju fletoefett. 33gt. ©inter L c. ©. 31 ;
benicnlacn ber am !alferU<$en ©ofe ein- ^attfe IV ©. 54.
ftugrctcp wirlenben $erfihtli$fetten ge» 2. ^Utpp ber tfrtegertf Ae , ein 8ru»
^6rt iu ^aben, bie burt^ aUerlet 2Rittet ber be« ^fatjgrafen Ott $etnri$. iRac^
unb Sege ein ernfte« (Sinf^reiten gegen ©a(fer tarn er an ber ©ptfce etnes gla'n»
bie @tabt 2(ng«6urg ^tntanbielten, oh* genben reiftgen 3««9^ , ber fiir faifer
njo^l er jW> a'u6erti(!p in ben 2)ien(l tyrer ^arl na^ Stalten befltmmt toax, in
geinbe, namentli^ ber ^erjoge toon StugSBurg an.
©a^ern fleUte; man fagte i^m na^, er 3. §er$og ©einrt^ ber Jiingere ift
et toon ben Bugsfcurgem bur^ bie (o^e na^meidbar.
6tabte(^tonifen XXIII. 26
Digitized by
Google
402
VII. 2>ie (S(?ronH toon (£(cmen« @enbcr.
atn iebti<$et migen ettoeflen am junft, bie im am beften wmeint unb ge*
fatten Ijat.
flaifettiity unb Knigficty to. mt. Ijaben $ett Slnfyoni gugget ate
item fieben, fcetttautten tat jugef<$tiben unb 6etoold^cn# bag cr an fi$ leg
bie pfleg bet ftat Donamoetbe, bem to, teiity jugeljBtig1. foti$$ IjaU
aim rat bie nit na# bem baften gef alien, unb metmafe in fur ain tat
gefotbett, boity ni#fe au$geti<$t, bann fat. unb In. mt. raanbat unb otb»
nung l?at fetn ffltgang getyept, unb Ijaben im bet pfleg unbettljan gef<$to>o*
ten unb geljutbiget.
[4t9b] 3Me bifd&off Don SlugSputg Ijaben tange jeit bie matgtafff<$afft 10
©utgato in pfanbfc$afftoei$ urn 32000 ft fcom ljau$ Don £)ftettei<$ in*
geljapt2. in bifem jat in augusto Ijat ain rat jfi 3lug$putg but<$ it an*
n>etb fot>it mit finig getbinanbo (obet feinen tatyen) geljanbtet, bag fie
tyaben in ftitt unb on n>iffcn be$ bif$off$ ettangt, in auSjutefen, unb im
ben pfanbtfetyttting tyaimjugeben unb iibet folictye fumma bet au$l6ffung u
noity batjfl 26000 fl toeittet batauff ju leic^en unb geben. ba folios bet
bifctyoff $at aetnomen, Ijat et gtog migfaflen ah foli<$em tyaimtictyen au$»
tauffen enpfangen, e$ on fcetjug feinen bunbSgnoffen anjeigt, bie nit
minbet migfatten barab fyaben enpf angen , bann bife matgtafffctyafft gabt
bi$ an bet Don Ulm geput, an ©ittenbetg unb ftoft attentyalb an bie 20
tutfyetifd&en ftat, unb toeten bie Sut^crifd^en faft batbut<$ gejletdt unb
bie ftumen, alten ctiften batbutcfy gefctytoectyt tootben. batumb Ijaben fie
ben finig getbinanb matljafftig bettd&t, bag et bie abtiJffung bet ftat
1. 2)ic ttbertragung bcr $flege fiber
©onautoUrtb an Slnton JJugger bejtoetfte
cine (Sinba'mmung ber tn ber 93ttrger»
fc^aft ber ©tabt fiberfyanbnetymenben 9fe*
gungen ber Meugla'ubigen. @. fiber bie
bieSbejflglidjen 25erbanblungen #5nig««
borfer, ®ef($. be« Elopers *um Jt. tfreuj
in 2)onanto8rtb, ©b. II @. 57 ff. ; bie
enbgitttge ©efiStigunfl be« neuen $fle-
acts ton @eite be$ £aifer« unb bed
JwnigS erfolgte dd. ©enua, 2. Moto.
1536. @. btc &le$erge$8renben Urfon-
ben bel2ori@. 277 iRr. 274, @. 279
Mr. 275, ©. 293 Mr. 288, ft 294
Mr. 289.
2. 2)ie SWorfgrafWaft ©uraau tear
am 10. 2)ec 1470 in bie $anbe bc«
©tfdjofs 3ofymn toon SBerbenberg urn
bie <3umme toon 37011 fl tibergegangen
unb tarn nadj beffen Xob an feinen Mad>*
folger griebric^ toon 3ottern, Don bent fte
am 28. Moto. 1486 bur^ $erjog ©eorg
toon ©avern au«geI5fl fenrbe. Ma^bem
RMq 5WajcimiIian bur$ Urf. toom 16.
TOrj 1490 in ben SBefitj fa'mmtlic^fr
?anber be« ©ergog« ©kmunb, fomtt
au$ ber 9Rarfgraff$aft ©urgau, gefom*
men, rourbe biefe im 3a^re 1492 bur$
(Srlag ber $fanbfumme fretgema^t,
mufete abeT im 3a^re 1498 (mit Su*
na^me ber $err((^aft ®cifrieb8berg) an
©iWof griebrH toon fcugsburg urn
22000 ©ulben neuerbing« toerpfanbet
toerben, urn crfl im 3a$re 1559 n?leber
jur Slu«I5futtg }u getangen, unb max
mit einer @ummc toon 35000 (S^ulben.
(2)er Ouittbrief bed ©iWof« Otto dd.
24. Oft. 1559.) @. fiber bie toon @m«
bee ertoa'bnte Augmentation bet ?fanb*
fumme fotoie fiber bad in 9tebe fiebenbe
^Jrojcft einer SJer^fanbung ber iWarfgraf-
f^aft an bie ©tabt 9Iug«burg fiberbau|>t
(Sartor i, @taat*gefcb. ber iMartgraff^aft
©urgau ©. 204 unb 242 ff.
Digitized by
Google
1536.
403
2lug$purg aBgcfagt unb bem fetfd^off toiber ju; bo$ tyat emo<$ [42oa]
10000 fl toon neuemmicffcn ertegen unb geben fiber bie atten pfanb*
f«WJL
g$ fmb etlicty Burger unb imoonner ber [tat 2lug$purg, btc tyaben ire
[ & teljen na<$ alter getoonljait Don fetfd^off Sriftoff en toon 2lug$purg nit toeflen
enpfad&en. ba l)at fein f. g. ben toon §oc$negf , f. f. g. oberoften ampt*
mann fiber feine teljenteut, gen SlugSpurg gefctyitft unb bafetben alien fein
leljnteut burcty ben fiscal auff fant SWorifcen tag in ber 8. ftunb auff ber 22. 6e*t.
^Pfatfe ju erf<$elnen citiert unb gebotten, ba nriber bie unforfamen teljeu*
ioteut re$t ju foremen, toetcfyer teljenteut namen, bie am redden finb
gefeffen, tyernacty tootgent : *
Urtiity 9tec$tinger, burgemtatfter,
boctor SBoIffgang SRem,
Seronimus Rugger,
15 3eronimu$ 3ml?off ,
$an$ SJaungartner,
$an* SRem,
3eronimu8 SRem,
(Snbris Stem,
2o®ern^arbt SRectytinger,
3Kel$ior 3tfmig,
granfc $offtnatyr,
[42ob] 3erg SBeftermatyr,
Sernljarbt SSaltyer,
25 8uca$ SBattljer,
3erg Sangenmantet,
$an$ Sauginger,
£ljoma Sintg,
8eo SRatoenSpurger,
3acob Stenbotb,
3erg Wattoft,
Sob SKetytting, ber jung,
ffiotffgang 8angenmante(,
3ol?ann $agf, ftatfetyreiber,
8uca$ ©d)8Henberger,
Sonrabt SRectytinger, ber jung,
SBotffgang Sretfctyty,
2»artin ©ffldttn,
3erg £)recfyfet,
£l)oma gfirft,
$an$ 8a<$enbecf,
9ftarjt ©cfytoab,
Slnt^oni §atnfetin,
SKatfyeua &l>em,
#an$ SIKatyeiS,
Urti<$ ©utfeer,
£an8 Sauttertoein.
3o3)er fri<$t$f<$reiber * Ijat ben SRBStin unb anber toiberfpennigen ba8 toort
[getfyan]. finb bi8l)er afle 14 tag red^tag in bifer fa$ gefyatten toorben.
[42ia] Sin rat tyie Ijat nacfy fant ©alien tag alien ljau$raut im ^rebiger* i6.dk.
clofter, ben mind^en unb gofefym* jugeljBrig, bur$ ©imprest Ipofer auff
offnem mardtt unb anbern orten toerlauffen lauffen2. Ijaben an betfc
1. granj flfyter.
2. $gt.o&en@.391,31.2)tean8bem
Softer gelaufenen 2fl8n<$e fefcetnen toon
btefem SBcrfauf nt<$t8 genmjjt ju §aben :
am 4. 2)cc. 1536 ridjtet ber (Sontoent
be8 #fofter8 toon gretfcnrg aus an ben
§»at^ ber €>tabt fegsfcnrg bas ©efu$,
tym bie etngejogenen Lenten, 3infe nnb
26*
Digitized by
Google
404 VII. 2)ie (Styronif toon (Siemens @enber.
gtoanbt 18 jugerid&ter kbftat geljept, f<$im ornat unb gutte ffainetljer.
foltd^e gett ^aBen fie in ben gemeinen fedet geben.
£)ie e&augeftfctyen faut be$ tutljerifd&eu gtaufcenS IjaBeu bie ee ge*
Broken feci iren fd&Bnen, iungen eefrauen. bie Ijat ain tat Ijie geftrafft 1 :
boctor Oereou2 urn 200 fl, boctor Ur(i<$ Sung3 urn 200 fl, SKartins
£afyben4, ratfcfyrei&er, urn 100 ft unb nocfy anber mer.
2i. d«. 5ln fant Urfuta tag Ijat ber ftritatfd&reifcer unb ain robter bie tyitater
afle guainanber Beriefft unb in aineS rats namen inen fcerfcotten, baft ir
lainer in bie litcfyen gu atner meg gang ober ju bent tt>ei($&rumten ober
ain toeicty&runnen in ba$ ©pitat trage: mx nriber foftc^d tljie, ber fol on io
ade gnab fein pftenb fcerfaflen fein unb fl& bent ©pitat auSgeftoffeti
toerben*
©iilten, fotoie $ir<$en3ierbe, @ifl>erge* ^rebiger 9Jlusculu« unb SBonifactus
f#trr unb §au«rat$, in einem Snfcen* SBolfaarb (StycoftyeneS) uub auberer Be*
tartum fcerjeictynet, toieber ntriidjuge&en. trteb unb burctyfefcte. @. ljieju $etm,
SitteraUen^ammtungbeSSluggKetabt- @#tt>. 9ftef.*©ef<i @.272ff., t»o@.295ff.
%x$\m. anif &toei bieS&ejiiglicSe $riefe (9h. 12
1. 35gl. (Siemens 38ger 331. 134b. u. 13) gcbrudt finb. $gi. an% $ett&,
2. Dr. ©ereon @atyler, bag $au£t Bibl. Aug. I @. 171 ff.
ber 33ucerf$en $artei in 21ug«fcurg, ber 3. @r t»ar feit bem 7. Sanuar 1532
ber3t»ittgltWett9ti^tunginbiefev@tabt mit ©tfcitta 2ften$arttn, einer 2Bitttt>e,
ben @ieg iiber bie Sutyertfctye toerfttyaffte, toer^eirat^et. SBarnetfe ©. 37.
ittbcm er bie 33erufung ber ©trafjfcurger 4. 3n ben 3391. nactytoetSbat feit 1531.
Digitized by
Google
'gCtilJatig.
gottfe^ungen bet Sfyronif be$ Rector 2Micfy
Don £)emer, Saltier unb SRem.
Digitized by
Google
Digitized by
Google
@ i n I e i t u n g.
6$ ift in ber (Sinteitung unb in ber $anbfcfyriftenbefcfyreibung gu
bcr im XXII. S9anbe bcr Sljronifen bcr beutfcfyen ©tfibte Der8ffentti<$ten
Sljronil Don Rector 3Kuli($ bargeman toorben, bag Demer, SBattljer
unb 9tem lefetere ate $auptDor(age filr iijre Eijronifen beniifeten, inbem
fte biefetbe abfefyrieben, bejietyungStoeife bearbeiteten, mit 3uf%n Der*
fatyen unb fortfefcten l. £)ie £uf afce finb, fotoeit ftc fic$ an 3Kulicfyfc$e
SRotijen anfctyliefcen, in ben SSarianten mitgetljeift toorben, fotoeit fie
fetbftanbige ©tfide bitben, in bem Slnljang II ju biefer (S&ronif 2.
£)ie ©tiide ber gortfefcungeu f^ieben ftd^ ebenfafls in jtoei
®ruw>en: in folcfye, toetctye Don ©enber bei 2lbfaffung feiner Eljronif
benufct tourben, unb in f otcfye , toetctye er au$ irgenb einem ©runbe unbe*
riidficfytigt tiefc 3. Die ber erften ©ruppe tourben mit Stngabe ber ©eiten*
lafy am 9tanbe ber entforectyenben lejtftette ©enber* citiert ober, too fie
ft<§ ber ©enberfefyen ©earbeitung gegenflber reiser jeigten, gang ober
tljettoeife in bie Stnmerlungen ju ©enber aufgenommen4; bie ber jtoeiten
" ©ruppe bitben ben Snfyalt ber fotgenben 2(nljange$. 93on ber 3ttittljeUung
ganj auSgefcfytoffen tourben meljrere Don Center unb SRem aufgenommenen
Urfunben :c., bie bereits anber»&rt$ gebrudt finb.
3Me ©ejeictynung ber Sljronifen ift biefetbe tme in ber 2lu$gabe Rector
3Micfy$ unb Siemens ©enber* : D = SDemer,
W = SBaltyer,
w = Stem (w SDertDation Don W) 5.
£>ie 2lnorbnung ber SReityenfotge ber einjetnen ©titde ift nac$ fotgenben
1. ©. bie (S&ronifen bcr bcutf^cn toon (Siemens ©euber <3. XXVII.
@tabte, »b. XXII (III. ©anb bcr 3fog«» 4. Sbenba ©. XXXIT.
burger (Stjromfen) ©. XXXn ff. 5. @. bie (Sinlettung $u ber (S&ronif
2. ©. ©b. XXH @. 329. 9DMM$t ©. XXXIX unb jit ber ©en*
3. e. bie (Sinteitung ju ber C&ronit bcrS €J. XLVIII.
Digitized by
Google
408 (Shttettuttg.
©eficfytspimften getroffen : Die Sftotijen nnb Srjaljtungen ftnb , gleid&met
wetter ber brci Sljronifen ftc entnontmen finb, nacfy 3al)ren georbnet.
3nnerljaE6 ber cinjetnen 3aljre nmrben Jene ©tiide, toetcfyen eine Iage«*
batierung BetgcgcBen ift, tmeberum $ronotogif<§ anetnanber geteiljt, jene,
toetttye einer nal)eren ©atiernng ermangetn , biefen am ©ctytuffe ange*
fiigh 2l6gegangen tourbe l)ie&on nnr ba, too e$ ficfy im Sntereffe ber
fi6erft<$t(i<$feit empfaljt, cine SReilje inljaftticfy gufammenge^Srenber
Sftotijen, bie aucfy in ber Betreffenben Sfyronif meiften$ in einem 3uge
crja^tt toerben, in gefttytoffener SDarftetfang fcorjnfityren.
Digitized by
Google
1490.
2tbf. 3. feberer Ijaben bic toeber Ijie angetett am toibertoerttleit in £ 224*.
am ratt, rett toeber baitt, unb toaren alfo toiber ainanber, bag man ntit in
fitt jefcfyaffen $ett, bon toegen atnd frcntben garen, bad lam aud ^retffen.
am baitl tooflt, man fotfe Ijie nit tofird en, ain baitl tooflt, manfolfetoirden.
5 alfo fag offt ain ratt barfiber unb ermag l)in unb toiber, bag ed uberljanb
$ett genommen, bag mand alfo latt tourden, toann ed gefcfyacty ain baitl
aud ncib unb feinbfctyafft ber toeber, bie fie unter ainanber Ijetten. ed
Ijteg ainer SRatljeig ber ©anber, ain toeber, ber nam ftc$ bed Ijanbetd alf 0
grog an, ber tpott, ed toer nit gut, bag man bad garen [224b] toerctyte l)ie,
10 unb macfyt nnbertoertifett, bag ain ratt in feng fetbbritt; alfo fctytug man
im ben lopf ab umb fant JBartljotomeud tag am Ijerpft, unb bie anbem 24- *"*•
famen aud1.
Anno domini 1490 an fant SWargereta tag fcocty man fyt an$ unb *$£•
toott ffir 2Renc$ingen fein feogen, bem load alfo2: bifd&of griberic$ Don12- 3uii-
isStugdpurg, toad ain graf oon 3^er, Ijett paurren %& 2Renc$ingen, bie
toaffenb im ungeljorfam, bie toott er ftraffen unb fctyraib ainem rautt l)ie
fctoir fcu , er tootte nun bie feinen ftraffen unb toelte ber bon Stugdpurg
paurren ungeftraft tan, unb beftettet 900 fnecfyt im Septal, bie jodjenb
fyerab iber bie bon STOencfyingen. alfo toad man Ijie auf , unb mugt Don
20 jebtic^er fcuuft ber Ijafb tail naud, unb toen ed am tod traf, ber muft fetbd
auf fein, alfo fcocfy man Ijinaud fcfi ©egingertor; unb toie bie junften im
ratt ftfcenb, alfo gingenfe in ber ornung unb attoegen fetoen unb fctoen, tote
gend iber tanb ftiegenb ; unb ba bie erften nacfyet bei Snningen toaffenb,
4. 'man' ergon)! au6 w. 8. 3m Original feei&t el : el b>fj ainct 2R. bet 6. Ux nam fid? —
— an, ain »eb«, Ux wott, c3 »« nit afitt jc. 9. toix&U w.
1. 8gl. ©affcr, ber jebo<$ bicfc ©e* fauMgen 2Beber« am 23. Hug. jtattgc*
gefcen&cit miter bem 3a$rel491 auffityrt; funben.
nadj tym tyttte bie (Sntyauptuna, be* 2. @. oben @enbet @. 58, 17 ff.
Digitized by
Google
410 gortfefeungen bet <£&ronit be« $ector 3ttiUtc$.
ba toaffenb bie leften noc$ bet ©egtngertor. atfo lam Ijer Sgtof feon
SRietljen unb ber burgermaifter ©ptetS&on^eurren unb rcbtcn mit fcennen
Don 2lug$purg, fie fotten nriber Ijom fciectyen, fte toctten gut fein, ba§ ben
iren ntf gefctyeijen fotte. atfo feoctyenb bie ^ SugSpurg unber Ijora, unb
ftarb 9GBitljatm Strfe unber bent Gotten tot im fcolftiblin. e$ n>a$ cms
Ijofer tag, bag er erftidet, unb toarbenb funft fetoen fraud bid aftf ben tob.
alfo lamenb bie 8e<$tatter gen 3Kencfyingeu, bie gabenb ftc$ Don ftuuban,
ben fte toafenb in firctyof tretten unb giengenb Ijeraud. ba fcerbra<$enb bie
8ecfytatter bad tatf) am fircfyof unb ftettenb ben pauren ein unb nainenb
fetter, gen$, Ijennen unb betibenb bet inen iter nactyt, unb erlangten bie i
Don Stugdpurg ain groffen fpott, bag ber abet faget: Ijetten bie Don Sug«*
purg nun ain man gel^ebt, ber fein tebtag nun ain mat Ijett Ijorren fagen
Don friegen, fo fottenfc nit <tl$ ungefefyicfttety IjinauSfeogen fein. atfo bar*
na<§ befteftet ain raut ain friegSman, ber toad ain Ijaubtman, $ieg 3org
ftrebg1. n
1491.
w ?29»; 35ama$ nam ber remifefy ting SKajimitian an ain Ijerfcogin t>on
w 201*. ^}ritania ju ainem eegemaljet. ba friegt ber fing Don grancfreicty mit tm,
unb e$ toarb gcric^t, bag ber fing Don granefceiefy bad tanbt follt einnemen
unb ber Ijerfcogin ain fumm getfe geben. atfo I)ub ft$ bed remifctyeu fing »
praut auff unb toolt ^eraudjie^en in beifctye (anb unb Ijocfyjett Ijabeu. ba
fur ber ting Don gran<frei$ ju unb nam bem remifctyen ting fein eegemad&et
unb nott fte, bag fte [ficfy] im fcermeljett, unb [fie] muft in nemen, unb [er]
e. ixc. befefytieff fie, bem remifd^en fing fein braut. gefc$a$ an fant 5Rictad tag.
atfo famm bem remifefyen fing bie bottfd^afft gen 3ngprug an bet 6tfc$ (!)»
in toetctyennecfytenferien, ba man jalt 1492.
21. ^aUn' ctganjt aui W. 24. 3tticbtlStfla, tc. 25. «»orana.tbt in D 224* ( W 129* te 2O0*>)
bie unttr bad Daljr 1482 gefcorenbe Wotij: 2>ie flatt @ent unb bit von 8 Ian tar numen bew
temifd)en Ting 2Wa|imilian fein boater, bit a &ett bti ber frerfrogin Oon ©uigunb, unb galea fit baa
fing won 8tancfrei$ jfi ainem eegema&el, al« fle in bem 9. jar n>al, fiber be$ remifc&en fing* toifin.
(SWargaretya , SDlarhnilian* totter au< fcinet Gfce mit SRaria oon Butgunb, nwiltt fcit but
3abre 1482 — ©ertrag Bon »rra« am 23. Dec. 1482 — all im flngcftajt ber 5tii(^( wrlobte
©raut bed nadjmaligtn Aoniad itatl VIII. am franjofifdjen ^ofe : fit roar bei bet 'SeTfobnna'
itwi Dafcre alt.)
1. ©. ^icju ©affcr adh. a.. H>rem '©emo^r 9tta$ttmtfan gic^cn gu
2. SWajimilian ^attc im 3a^rc 1490 bfirfen, lie& ft^ abtx burd^ ben $>rang
cittcn S^ciocrtrag tntt 2lmta ton ©rctaane b« Sci^altnifjc babon abfcringen unb
gcf^loffen. 5lm 15. Wco. 1491 elicit ie^ p^ bejttmmcn, am 6. S)cc. 1491 bem
tere bur# etn ju Penned mit bem fran» iliJnig toon grantreic^ tyxt ©anb ju
giJftfctyen ^iJntg ^arl VII. guflanbe rei^cn. @. fiber ben fogenannten ©rant-
gefommene« uberein!ommeu ba« Ru&t* rau& Ulmann, SKayimiiian I@. 134 ff.
fta'nbnig, burd^ frang8ftfc^e« ©efctit ju S3gl. 2Bitttoer, Catal. Abbatum ©. 358.
Digitized by
Google
1491—1492.
411
1492.
Stuff bad Jar fcfyuff ber f differ grtberic$ mit ben ©tafferu, toaren
freiljerren son (Erenfelji1, bag fte atnnemen ainmarlt, Ijiefc ^ferberg,
toa$ bet toon SRegendpurg, gefd^ad^ batb na# toeiljennectyten2, imb griff en
bie toon SRegendpurg an ate ier ecfyter unb namen, mad fie fanben. ba
5 nam fl$ Ijerfcog atbred&t bon 3Wfinc§en an ber toon {Regendpurg unb jocfy
bent Soranufc ©tauffer ffir fein fcfyfofc, Ijatft gligetdperg 3, unb feng ben
©tauffer unb furt in gen 9Rfin$en. baroadfr joc$ tyerfcog Sltbrecfyt ffir
ain fctylog, ^tc§ Soppftoingen, unb jerpra$ bie fd&lojK
Datnad^ jo$ ber Ijerfcog ffir grenfetfc5, n>a$ Ijer ©ernljarfc ©tauffer,
io ber lam Ijer gen Slugdpurg, unb ber Ijerfcog gtoann bad aud&. berljerfeog
SBolffgang Don SWind^en toad Ijie ju Slugdpurg. ba lam ber ©tauffer
ju im tyer, toann ber Ijerfeog ©olffgang borft nit in bem ©airtanb fein,
umb bag er in bem fctytofibifd&en bunbt toad6.
2tn fant $aulud fertag lamen Ijer bie Ijaubtleit aud bem f$toebif$en
is bunbt unb ber [22**] ljer[ren] Don JBatyren rett unb Ijetten ain tag Ijie, unb
n>arb nic$d audgerictyt7.
9m afftermentag for lied&tmefi ba jo$ Ijerfcog SBotffgang Ijie aud
ber ftatt unb Ijett barfor fill gefetten beftetlt, bie fc^idtet er ffir SDfirdfijaim,
unb futt ffitt bie unb brott $ie aud unb tooflt fein bruber Ijerfeog SUbrectyt
soectyten, barumb bag er bie &on SRegendpurg fd&irmet, bie off en ectyter
toaren bed laifferd ic. 8
D225b.
W 129».
w201».
25. 3>ec.
1491.
D22M».
W 129»
w 201 ».
25. 3an.
D225b.
31. 3an.
D226».
W129b
w201b.
5. 3m Original: »fl' flott W- 18. •frett* aul W eiganjt. 19. W : fuert faci& mit im.
1. 8gt. ©enber ©. 52, 16 unb f.
aunt (Sanjen Wittier HE ®. 543 ff. unb
bie bort aufgef. Sitteratnr; ©triebinger,
ber flatnjpf urn SReaensburg in ben JBerty.
b. bi|t. S5er. toon Dberpfalj in ffiegcn«b.
3a$rg. 1891 @. 165 ff.
2. «m 21. ftoto. 1491 ergieng toon
©eite be* £aifer8 an Sernfyarbin toon
©tauf betfcttftrag,bie gegen fficgensburg
am 1. Oft. 1491 au«geferoi$ene 9teic$$»
a$t ju toofljtreden. »m 13.2>ec.iiberfiel
$ieronijmu« ©on &tauf, SBcrofcarbinG
©ruber, ba« $crjog fclbre<$t ge$8renbe
2)orj ^fatter.
3. gliigefoberg ge^Brte ben mit ben
©taufern toerbfinbeten $ar«bergern ; bad
©$tof$ flel am 5. 3aunar 1492.
4. Sim 26. unb 27. 3)ec. nabm
*lbrec$t bie ©tauftfaen ©tyBffer *8fe«
ring unb fcriftlina, unb bei biefer ©e«
legen&eit geriet^ $teron^mu« toon ©tauf
in ®efangenf<$aft.
5. drn\tU fiel am 22. Sanrmx.
6. ©erjog ©olfgang* ©erbinbung
mit bem f^m&bif^en ©unbe trar toon
SWajcimilian am 6. Sutt 1491 belifitigt
itoorben. $gl. au$ ©enber @. 53, 4.
7. gilr ben 25. 3anuar ^atte $aug
toon SBerbenbcrg mit Hbgefanbten bed
2anb«^uter $er}og« einen griebend-
congreg, ber in augsburg jufammen*
treten fottte, toerabrebet. ©triebinger
@. 174. 33gl. ba« (gtyreiben be« $aug
toon ©erbenberg an German toon @a^fen<
bairn dd. 1. gebr. 1492 bei ^(lipfel I
©• 123.
8 . <&. ba« ©(^reiben be« $ugo toonSBcr-
benberg dd. l.gebr.1492,ba«beri(^tet, baS
bem ©ernebmen na^^erjogSBolfgana mit
2000 tfne^ten einen bem $erjog «lbrf At
gebBrenben $of bei 2anb«berg 'ae^o^t
unb gc^liinbert' %abt. ^Itt^fel I & 123.
3)ie3at>l ber bet Xiird^ehn jufammenge«
Digitized by
Google
412 gortfefcungen bet Sljrontf be« Rector 2ftiilt($.
d IK* *m frcita9 m% ttec$tme6 i<>$ Ijerfeog SBotffgang fiber 8ec§ unb
^J^jiDfln ^atbenberg1, am fd^tofe am 8ecfyrain, toad bed SRectyttngerd toon
Sanbdperg. bad nam bet Ijerfeog SBolffgang ein mtb l?ett Bet 9 ljunbert
tanfefnecfyten unb bliberten [ben] Secfyrain unb liefc fte gen ©firglauu ba
oerbutten bie Don 2lugdpurg, nicfyd rebigd fyerein ju fieren. s
!b§fc ^m funta8 f°r fant SSatenttnud tag ba jugen bte Don Sanbdperg
\ 202*' au* ^oti m^ Stt>a^to^»uffe^ tnannen unb toegen unb bidden unb toottten
fflr £)fir<fljaim fetn, bed toad ijerfeog SBofffgangd, unb toottten bad fiber*
fallen Ijaben unb an afle gefert2* ba bauggeten bte bon ©firdfljaim auff
unb tootfen raut fyaben unb [226b] jufammen fommen* unb bau bad bte t>onio
Sanbdperg im felb erljorten, ba matnten fie, fie toeren getoaroet, unb,
jugen tpiber Ijaim gen Sanbdperg. unb bet ©uctyfin3 toaren etlicty Inectyt,
tDodten gut gtoinnen. ba lamen ber bon Sanbdperg rettter an fie, unb
tourben 10 erftoctyen unb ber Don Sanbdperg 2 rettter ic.
4bS: 3" ber 8*K il1 fcet faftia^t toaren bie Ijabtteit in ben fctytoebifctyeni*
bunt Ijie ju Slugdpurg* bte oerbotten bie ec$t, bafj Ijerfeog ©otffgang
nimmer ed;ten fottt, noc$ nemant. barnacfy toarb ain tag gen 2lurad?
gefefct4, ba !am §erfeog Sriftoff , Ijerfeog SUbrecfytd britber, in ben fd&toe*
u.gRaTj.bifc^en bunt, unb am toeiffen funtag fctyidten bie Don Slugdpurg 30
fujtfnecfyt gen ©ctyongato unb anber ftett in bem bunt ir anjafl bem Ijerfcog 20
ju l?itf ; bie toott man ju ©cfyongato nit ainlaffen, unb lamen toiber.
d 227% £)ed iard in ber erften fafttoucfyen Ijetten bie bom bunbt ain tag gen
Ulm gelegt unb marten ain aufffd&tag mit bem jug bid actyt tag na<$ fant
3o.«piu. 3ergen tag, ber fpeid unb fieterung Ijatb, unb bafj man nocty nit gerift
load, unb bed maiften gott ju eren [toegen] ber IjaUigen farrtoud^en6. 25
d'mSS; 5lm aftermentag for mitfaften fdbtug man bie ad&tbrieff auff toiber
W 129b.
w 202b.
2. Sacob SRedjIinger W. 5. fain Taubauet to. 9. lieffenb bie fne^t alba feu SJutdtyain
btumen auffdjlagen W. 16. 3m Original : bie in bem fdjwebif^en bunt Ijabtlcit. 19. in bem
f<$». bunt Z).
gogenenSntypenSBolf gangs nmrbeettoas tyutt, t»a« bte Sanbsbergcr gurtidnrfefen.
foa'ter — too$t fetyr iifcertrteben — auf Brenner IX @. 12&
9000 9Jlann gefctya'fct. @. ba« ©<$retfcen 3. 33u$loe toefllt<$ Don &tnb«berg.
SBt^ctm SBcffcrcr« unb ©eorg «c^cr« 4. @. ben H&fateb bc« 2age« t>on
dd. 12.gebr.1492 beifllityfel I @.126; Ura^ toont 24. gebr. 1492 bei fllityfel
SBlirbinger @. 159. — £iir<fyeim an I @. 128. $gl. au^ ©afjer ad h. a.;
ber 2Berta(^f toeftti^ Don Sanbdberg. Strd^iD filr btetonbe b*pen.©ef^.*DueIIen
1. §atbenberg am re^ten 2e($ufer, VII @. 129.
ttiJrblicfc Don Janbdberg. 5. (g$ tourbe Dom ©unbe am 22.
2. 3fat 3. gcbr. 1492 $atte SBolfgang SUlarg bie (Srtta'mng abgegeben, bag feine
an bte @tabt Sanbsberg bad Hnftnnen Xru^^en bt« gum 3. Wlai tn« gelb
gejlettt, t^n etnjutaffen unb *PfU#t gn rficfen toilrben. Brenner X @. 573.
Digitized by
Google
1492. 413
ben Ijerfcog Sltbrectyt [227b] oon ©afyren, ain lurfcen audjug bet laifer*
ttd&en maubat, ber Ijernacty gefctyriben ift
£>ed Jard in bcr patmtoud&en toarb ain tag gemactyt in bad Itofter *;-*{,•
gu Stftoangen1. ba famen bic Ijabtteit oon bent bunbt jufamen: mar*^2^
& graff gribericty oon JBranbenburg, graff (Stewart oon ffiiertenberg, graft w 202b-
lUricty Don SWunfurt unb bie Don reictyftetten unb etnetten all btug, tote
man ed fatten tooflt ntit bent jug unb Iain leuger tag mer gu fud&en unb
bent laiffer lorfam gu fetn feinent ffiruemen. unb ju ber geit toad ber
remifcty ting gu Stugdpurg $ie unb Ijerfcog 3erg oon ©airen unb tyerfeog
io2Ubrec$t2 unb bed pfatfcgraffen rett. ba Ijett ber fing gem tenger
tag gemad&t gen Sternberg; bad toottten bie oon bent bunt nit t$on unb
ritten am larrfreitag Ijie Ijiutoeg unb toottten nit mer ju bem ling. 2o.«ptii.
Stuff freitag nac$ bed Ijeiligen Ireifctag nac$ ofteren jogen bie Hofter*£|JJj-
frauen oon fant Sftictafc herein ingurflenfetbertyoff3, unb bie priorin ftarbw m*-
isljinuen. bie fuert man toiber Ijinaud in ier grebnud. toaren ^innen bei
3 tou$en, bid ed frib toarb.
Stuff bem freitag, toie oben ftatt, ba fam graff Sberljart Oon SBier^^j;
tenberg4 mit ainem groffen Ijer, bei 1500 mannen, unb legt [229b] ftc$ bei^^9b*-
Oberljauffen6 gegen bie ftatt an bad borf unb barein unb pra$t mit im
20 8 bidden, unb barnad) lamen bie oon Ulm unb tegten ft$ oberljatb
^Jferffen auff bie toiefen bei bem fiod&erprunnen unb Ijetten ier fiugen
toagenburg, ob 80 toegen, unb ain groffe toagenbicfyd, Ijaift man bad
Setljerte6, bie toad bei 70 gentner fctytoer, unb toad bargu geljeret, unb
1 fiertelbictyd unb 2 fc$tangenbic$fen, aid in ainer farb gerift bad fold.
25 bie aud bem $egeto lagen ju ^ferfen 7.
£)anac$ am mentag lam margraff griebertcfy oon ©ranbenburg, bed**™-
W 130b.
w203*.
2. flnbct fl# nid)i in Z>. 7. 'jftfl' aul W eTganjt. 14. priotin, bie 6d)nefllerin W.
20. Iefltrten fl$ W. 23.: 7 centner If. 24. 4 fdjiangen W.
1. ©. ben Bbfaieb beS £age« in ftanb ba, too {e^t grieb&ergerftrage 5Rr. 1
(gfltoangen oom 9.— 12. %px\\ 1492, fte$t; ber Prftenfetber&of (ban fair.
bemgemSfj bcr 3ug na<$ bcr aitf bem fltofter gflrftenfelb ge$2renb) ftanb jn>U
Uratyer £age (f. oben ©. 412 «nm. 4) Wen bem grauentyor unb bem@ttft oon
gema<$ten ftcfrfe&ung oor fl<$ ge$en @t. ©tepfym.
foUte, bei StMtftl I @. 129. 4. »al. @tSUn IV @. 634.
2. ©. $leju @trieblnger @. 184 ff.; 5. Dbcrbaufen unb ^ferfee in na'c$|ta
ttiqter III @. 550; SWarimilian lam 9Ntye ber @tabt.
am 8. 34>ril oon fctrot au« na<$ 3fog«« 6. @. ©flrbinger II @. 160.
burg , too fi$ $enog ©eorg f oglci<$ bei 7. ©. fiber bie ©ammlung be«
tym einfanb, toa'brenb ^Ibre^t in ber 9tei$*fcere0 bad ?ieb bei Sttiencron II
^e, bei «i(^a4 toeilte. @. 302 9lx. 181 unb f. @enber ©. 53,
3. @. ©enber ©. 61, 5. 2)ie ^ette 17 ff.
unb ba« SRonnenftofler oon @t. 9Hfolau«
Digitized by
Google
414 gortfefeungen bcr (S&rontf be« §ector 2ttiiU($.
laifferS oBetftet IjaBtman, unb mit im famen ffttt ftctt unb grog foil unb
tegten ficty unber DBerljauffen gegeu bet 3Berta<$. unb beS fetbtgen tags
toarb im beS Ijaifligeu reicfys Banner geauttourt in fein gett Don aim laiffe*
rifefyen Botten. barBei toaren 4 graffen, 4 titter unb ftC Ijerren, |>3oa] unb
famtetten ficfy ain grog fold fiir SlugSpurg. 5
VSoi. ®*c ft($ bie *on Stofltywa SMtai mit ier ftatt unb mit ier toactyt,
w 203a- nacfyt unb tag K man Befcfylog afle Itaine tljer unb Dermad^t fie ittoenbig
mit l?otfe gat ftard; unb bie Diet IjaBtber befa^t man mit gutem fold,
10 erBer mann, toot gerift, Don bem ratt unb gftnften, unb ju inen afy
Befteffter fnecfyt, auc$ im fyawafefy, unb[er] aim t^or; baS geteicfyen unber 10
bie anberen tor aucty atfo* unb ber fogt Ijett a<$t fned&t unb jetliner
Burgermaifter ad^t lne<$t unb ate baS l?er for ber ftatt tag, Heft man
nement auS ber ftatt, n>er Burger teas, an groffe gefd&efft unb baS
fremb Dofcf, to8t<$er getoBt, ber ftatt an fd&aben jfl fein, tieg man in bie
ftatt, gfi lauffen,toaS not toas, unb bie ftatt gfi Befcfyauen, unb umB Defter* 15
geit tt>tber gum bor auS in bie toagenpurg. [>3ob] unb man Ijett nattyt unb tag
toaster auff atten boren unb eglburen unb auff ben gunftfyeifferen, auf
ainem Bei 40 mannen; bie toaren geornet an 10 enben in ber ftatt unb
fit! auff ber gaffen unb in ber fd^ranb Bet ber nacfyt. unb baroacty
9. mi an ber mitttouttyen ba Brazen bie Don StugSpurg bie fd^rantfen auff bem 20
graBen fyimoeg Don [ber]2Berta<$Brugg Bis gu bemSRottenbor, bag baS tyix
gef aren mecfyt 2#
D'm\ 9ltn bonftag beS 10, tag beS monats mai 6ra<§ bieS Ijer auf [an]
w 203b1!' bent graBen Ijin unb auff baS Sed&fetb, unb fuerten mit in fecfys Ijunbert
unb finf unb fecfyftg toegen unb 48 Bidden, unb toaren gu fug Bet etf 25
bauffent flighted^ unb fteBenge^en fyunbert pferbt, unb toaS gar toot gerift
fold, bie Don StugSp urg toofltenS nit bur<§ bie ftatt taffen gieljen unb
Befctyfoffen atte tljer. unb toer auS ber ftatt toott, ber muft gu bem
®eggingerbor tyinaus; aBer bie Burger [23ia] tieg man gufed&en auff ben
mauren, unb ber Don 2lugSpurg geug gu fug unb rog unb toegen god^so
auS gum ©eggingert^or, unb bawacfy Befcfytog mans, Bis ber geug fiir*
lam. unb fie ljuBen an gu gie^en for fieren am morgen unb gugen
Bis umB gtoetf ftunb nac$ mitag unb fcfyt&geu ft<§ niber oBerljatB Span*
ftetten3.
2. unbetljatb W. 5. bei 6000 mann W, bei 16000 man to. 10. 3m Original *unfc aim
1. $gt. ©enber ©. 57, 6. a. Sgl. @enbcr 6. 57, 21 ; SSBilr-
2. Sgl. ©enber ©. 57. 18. binger @. 161.
Digitized by
Google
1492. 415
Sim famftag barnacty jo$ bad $3r jit bem ©tabel1, unb lamen xu^2^-
im ite oberen ftett unb fitf fotdfd, marten ba ein fclb obcr toagenburg. ^^bb;
unb bc^fctbcn tags ba rannt Ijerfcog ftriftoff toon ©afyren fxir Sanbdperg
unb nam in bad ftcfy, 4 ljunbert $abt unb 63 ^abt unb pxaty bad in
5 bad Ijer. unb ba mactyt man ain ftarcfe prugg fiber ben 8ec$ bet ftauff*
ringcn2.
Sin ber mittoud&en jo$ bet matgraff fiber ben 8e<$ mit bem Ijer in l,8^fjj-
bad JBahrtanb, unb tegten ftc$ auff ain Ijatbe meitf toegd Don Sanbdperg. ^°bb-
ba taitt ber remifc$ fing unb ber Btfd^off toon Slugdpurg in bad f)ix [23ib] unb
io marten 4 tag frib, bag man fid^ nit ffir Sanbdperg fott fcfylaljeu. in bemfelben
n>arb bem remtfc$en fing bad nad&geben, unb an fant Urbandtag toarb ed 25. ma\.
frib gemactyt 3. unb baraadfr am famftag bracty bad $er auff. ba raitt ber ling 26. max.
&on Slugdpurg in bad frib. ba mad&t man im jfi eren ain orbnung ober
gefctyid mit bem fold aflem, alfo ain orbnung, aid toolt man mit ben
is feinben treffen ober fed&ten jfi rofc unb ju fu &, unb fd&ofc mit alien bid&fen
2 mal ab, mit grog unb Itainen bidden, unb toaren bei 300 menfd^en
tyeraud »on Sanbdperg, bie bad fad^en. unb bad beiainanber toa$, ber
roaren bei 18000 gefd&rtbner unb befteflter fugfned^t unb bet 1600 bra*
banten, bie Iain folb Ijetten, gutgetoinner, unb ber raifftgen n>aren bei
20 26 ljunbert pferbten, ber toegen bei ber toagenpurg, bie barjfi geljerten unb
ffirten, toaren bei 14 Ijunbert, unb [toaren] ju jebem toagen 2 ober 3 man
geomet, [232*] unb Ijetten barbei 7 unb 50 bidden, bie man mitperet.
unb bamacty am funtag jocfy bad fold toiberumb ffir Ijie auff bem graben ; 27. m\.
ba liefc man bie raifflgen herein in bie ftatt, lagen ba fiber nactyt.
25 £)arnadj am afftermentag raitt margraff ffriberidj tyie aud ju2lugd< »;**•»•
purg mit 300 pferben, faft toot gerift, bom abet unb bon ftetten, unb w^.
n>ott SRegeudpurg einnemen $ bem reicfy4.
Sim famftag nac$ bem auffartag ba fctyouren bie »on Wegendpurg^um.
W 131*.
w204».
I. flm funtag barna$ W. 4. pta<$ D. bia$t W. 9. 3n D 'unbtr'; 'unb bet* aul W.
10. 3n D *4 frib' '4 tag frib' aul W. 3n D: 4ba§ man ft nit fflr felt falafcen Canblpcrg/
II. 3n D: *warb n frib a.tma<$t\ 28. am funtaft IF,
1. ©tabel ffibtt^ bon $*anb«berg. Rugger ®. 1062; 2)att, De pace publ.
8gl. 6enber 58, 5. @. 443 ff.; @olba|*, ffieu^anbttrogett
2. 2>ie ©riide, au« ff&ffern gcbttbet, €>. 31.
ttjutbeboiiaWarfarafgriebri^gef^lagcn; 4. 3fot 1. Sunt jog bet SWarfgraf
tfaufringen »urbe am 13. 2ttai bon ben unb (Sitelftifc ©raf toon 3ottcm ate
SWentmingern unb ©ibta^em erftttrmt taiferli^e «ntt)5(te feterli($ in Wegen««
@triebinaer @. 191 ff. burg ein unb toertftt($teten bie ©tabt;
3. 2)te ^eibiaung begann am 18. ©emeincr III @. 792; ©trlebinger
9Wai unb mar am 25. aKat beenbet. 2)er @. 196 ff.
Serttag if! gebrudt bei Brenner X 585 ff.;
Digitized by
Google
416 gortfefcungen ber (Sfconi! bed Rector aRfilty .
bem gtaff Styttelfrifeen bon &oxtxi an bcr ftatt bed remtfd^en faifcrd,
unb barbei toad ber genant margraf unb anber Ijerreu unb retd^ftet *.
barnacty raitt ber margraff ju bem laiffer unb namm nut im etlie^ t>om
ratt ju SRegeudpurg unb aucty ettltc$ bon ftetten.
DiSff" ate ber neu ratt $ Wegen^urg gefefet toarb unb an unfer franentag*
w m*' ^e^teWe^en f^ngen bte bon SRegendpurg ben atten ratt mit namea
©egenljartt ©raffenriberer unb [»2b] fetter ©raffenriber unb 8en$art
©etner unb ben Sarg unb ben Sfalauffer2, bte fenb lamerer getoefen,
Slottljaft ©raffen, toar bet bem bom, unb ben 2Ritborfer3, ben ©teffan
tm rattfyaud, ber bad ungettt einnempt unb ben groffen jott, ben gterer w
auf bem Ijaud, ber audgeber ift ben tagtoerdcro, ben fteurfd&retber unb
ben $8feer, ber getoattig fiber ber ftatt loren tft getoefen.
w2i:?u ©aruac$ fc$rib ber latffer ftrtbertcfy ber ftatt Slugdpurg, TOerenberg
w2oib.' unt, mm/ tag jettid&e ftatt 2 rattgeben barfcfytdfte4, bte gefangen unb bte
ftatt SRegendpurg ju berljeren. ber latffer tooflt bte gefangen tebig fytben, »
bad molten bte bon {Regendpurg nit bon, unb ter mainung toad, man
fottt atn tag fefeen unb fte ricfyten, nacfy bem fie berfcfyutt tyetten, unb
fd&icften toiber ju bem latffer.
d MBb* ^m bunf*a8 in ben 4 tafl ba Iefet man ^c margrafffd&afft jn
w202a'®ur8att>' *lt *°ft* toerfeWtt|n^ itt>a^ unb finftjtgbauffen gutbin [227*] bem*>
Ijerfeog Sergen bon SBatyren. unb bte in ber margrafffcfyafft toaren, feften
fic$ fetter, unb muft jebtid&e feurftatt ain ft geben. unb bad gett furt
man bon 8lugdpurg gen grtyerg unb betaittet [ed] bon Ijinnen aud tool
mit 90 pferbeu bid an bie Secfyprug. unb atfo ba bad gett gefiel, unb bie
jatung gefc$ac$ bon ben ©d&toobeu, Ijetten fie mit in tool 16 bauffent fl»
mer bann man fd&utbtg toad bon bed aufftourfd toegen. ba toorf man
au^ 136 fl, bie ijett man toot je toectyfleu, nun bag bie ©air fe$en, bag
bie ©d&toaben aucfy gelt l?etten 8,
8. ber 5taig unb bet ttntauffet D. 9. warb bci bem b. D. bet SRilbotffer, ber Stefan ic
14. •teHi^e' auS W, ietUdjen D. 17. nad) bem unb fl) oetfe^utbl $etten 2>. 19. betnftog If.
20. bauffen 2).
1. 8gl. ©triebinger €5. 196. ftabt fcetyfSnbete 9RarIgraff$aft ©urgau
1. ^etct 2)cgcn^art, @t^arb ©rafctt- abgctrctcn. Um bnn *3ntgc bte «h«»
renter, 2ut$arb ¥^tner, (Sr^arb 9Zot* Wfmtg gu ertnBgli^ett r toer^fii^teten fi<$
((^ert, 3(nbrc ^arg, ©anfi Stunfofer. 2)tc bie Snfaffen am 16. 3uli 1490 gu etner
Serfaltunfl crfolgte am 14. Slug. fUr biefen &m& aufjubriugenben Slnlage
3. ©regor SWWborfer. — toon jebet geuerfta'tte eitt ©ulben,
4. ®. tyieju ©emeiner 794 ff. ; ©trie* toogegeit ibnett bie bid^erlgett gretW«
binger @. 199; Qugger ®. 1067. tcu jc Beftarlgt unb tyre ©ftter mit «u«»
5. 3)er feitycrtge ?attbc«^err, (grg^er« tta^mc ber toicr (ogenannten gRalefljffifle,
gog ©iegmunt, ^atte am 16. attfirg 1490 auf toet^e ber Xob (tonb, w>m Burgau*
bie an $ergog ©corg toon ©a^em*Sngol* if$en Sanbgeri^tebcfreit unb ber eigenen
Digitized by
Google
1492. 417
Unb beS jars am mentag in oftcrfeiren ba begeng man am toblicty g-«g«
procefc mit fant ^\mixtd)t unb brug in in bas neu grab1, barbei toarenw 130a
ffirften unb Ijerren, unb geng man umb baS Hofter jfi fant Utri$ mit
attcr briefterfd^afft aus alien pfarren unb HBftern, unb foftlidfr mit ierem *
5 Ijaittum. unb fant ^xmpxtdft bain teas etngemacfyt, bad brug l?erfcog
ffiolfgang Don ©airen unb graff Cbertyart Don ffiiertenberg2, fornen
unb Ijinben an bem bfirtin, Ijerfeog ftriftoff Don SBairen unb mit im [ber]
graff Don Stnljaflt3, autif ain fflrft; unb geng barneben ber apt Don 838rb,
ber u>eic$bif($off, ber abbt Don SRoggenburg unb ber Don fant Ulrtd& unb
io ber Don gultenbadfc in ieren jier ; unb baS Ijabt trug ber bifctyoff Don
SlugSpurg auff ainem Kffen unb ain binn bfityle barob, unb ber remif$
ling SWajrimilian bameben. baroacty gengen 8 graffen unb fill ritter
[228b] unb toed^t. unb ate fie toiber in bie firemen lamen, ba gengen fie
ju bem grab unb betten fang 3impre$$ fyatttum in ain fupferen fard^
is auff ain ftain, fein etngemad&t, unb betten ain ftardfs eiffeS getter fiber
ben farc$ unb berguffen baS getter mit plei. ba fdjob ber bifefyoff Don
SlugSpurg unb ber remtfefy ling unb bie fyerfcogen Don SBairen unb ber
Itrd&enmaifter ben ftain unb ben far$ barauff fergoffen in baS grab
Ijinein unb betten bad grab $ unb Derguffen bad grab mit plei for bem
20 fold unb fungen bama$ ain fofttid) ampt. unb ber bifd^off Don Slugs*
purg toeiljet fant 3toty*e#$ attar beSfetben tags unb bett 40 ftudt Ijaifc
turn barein unb mit namen ain rip Don fant &\mpxtd)t.
SBitttu bu nriffen, toer fant 3impre$t ift getoefen?4 ain Ijerfeog Don &*»»>.
Sutringen Don fatter unb Don ber mutter ain fingS Don 3tomdf*[229a]reic$,
2&beS groffen Sarefl fd^mefter5; Ijaut geljaiffen fein fatter SlmbertuS unb
14. D: tott.
©ertyttbarfettunterftemnmrben (3.gebr. 2>le toon ftanfe, 2). ©ef<$. ©b. I to ber
1492). 2>a bie bur$ bie Slnlage aufge- Sect. ©. 349 befproc^ene @tette au«
bra$te @umme ben niWgen ©etrag gugger fc^etnt mit ©enufcung ber 2)e*
son 52011 ©ulben bei nmtem nid^t er» merftfcen (S&rontf entftanben gu fein.
flab, fefcten ber ©if#of» ba« ©omfatftel, 1. ©gl. £enber ©. 60, 13. ©. ba«
bie @tabte Mm , SlugSburg unb anbere Instrumentum super Translatione S.
ben &8nig burcfc Skrlefcen nic^t nur in Simperti Ep. Anno 14142 in Mon. Boic.
ben ©tanb, ba« ?fanb gu UJfen, fonbern XXIII @. 623 Mr. 276 ; SBittroct 1. c.
ftettten tym autf) no$ einen bebeutenben 205; ©raun, ©efc$. b. #lofter«@t. Uliid)
Uberfd>u6 gur ©erfiigung, toorauf bie ©. 383 ff. ; ©runner, £aijer 3Kajc. I. unb
ftberbringung bed ©elbeS an ben §ergog bie ©tabt Stagtbnrg ©. 17.
unb bamit ber n>irfli<$e 2M$ug be* 2. ®raf Sberparb ber Suugere.
9tticffaufeS t>or fi^ gieng. @. ju bem ©ittnjer.
©anjen ©runner, ©eitr. g. ©ef(*. ber 3. SRubotf toon Sn^alt.
2Rarfgraffc$aft ©urgau im 31. 3a^re«- 4. ©. @enbcr @. 7 Slum. 1.
bericjt be« Jtjl. £ret*©erein« im ^teg.- 5. @ein ©ater «m^ert fctt ©ergog
©eg. toon ©c^toaben unb 92eub. @. 95 ff. toon Sufirafien geme.en fein, jcine abutter
€taM«*ionit«i XHU. 27
Digitized by
Google
418
gortfefcungen ber ®&rontf be8 $ector Wlliiiti).
fern muter &im\>tTtina ; unb bcr name ift im geben na<§ fatter unb muter
StmpertuS* unb ift geboren auf bem fcfytofc ©ctytoaubenberg unb ift ain
apt getoefen ju -Uiorbacty1 in ©affler biftum. baroacfy ift er bifd&off
' morben ju 3lug$purg unb ift ertoeflt toorben nacfy Sljrifti geburb 813 jar
unb $aut ba$ biftum geregiert 15 Jar 2 unb Ijaut ain fetig tebeu gefiert unb»
Ijatt geljept ain bruber unb 2 fcfytoefteren.
^'fw*. ®c* *ar* an fan* SDWc^ctttag ba jocfy ber abt toon Sempten iiber fcin
V20& 6aurcn' b*e *m Jto$&a* »«cti# unb nam in, toaS fie Ijetten, unb feng unb
berprannt etlicfy. unb ob jmai^unbert jugen iiber ben ©obenfee gen
©d&toeifc. ba fcfyrib ber laiffer etttid&en reicfyftetten unb ben bon Slugs* 10
purg, mftften fommen, baib parteien ju ber^eren unb fie ju ricfyten, gietttc$
ober recertify unb ber ait toottt e$ nit fatten unb tegt fein arm leit fit
mutnriflenS an 3.
wi23?b' ®e* iar* ba fen8en bic &on 2fog$purg ein reutter, Ijtefc S^omag
w205a'$auberer, toa$ l?er3afob bonSanbato, fonfefogfe ju ©urgato, bte$t4, »
unb fcfytugen im ba$ Ijabt ab. ba feng ber bon 8anban> 2 erber man unb
furt fie gen Oinfcburg, mit namen liftoff ©tapff, ain f erber, unb 3erg
£)iemer, ber lauffteut toiert auff ier ftuben. bie tagen bei 10 toucfyen ge*
fangen. unb $ett fi<$ geren auSgefent, ba$ tt>o*[>33b]ttten bie bon 8lugS*
p urg nit bon unb fctyidten ju bem ling unb ju bem bunb unb marten 20
bie gefangen tebig5. bie gefangen mufcten ier jerung fetb jaten, toa$
15. 3n D : lmi lan&fogfcfnec&t fyet Sacob »on Sanbato.
@W$orina cine £o#ter be8 flflnigS
$fyiu, cine ©cfyoefler flarte be$ ©rofcen.
1. 9Jlurbac$ im (Slfaf?.
2. 9£a<$ ber vita Simperti jtanb er
bem 33i«t$um 30 Satyre toor.
3. 3m ©tifte tempten briitfte ber
W>t Sofcann toon SRiet^etm feine freien
©auern in bie 3htferf($aft unb bie 3in«*
bauern in bie ?eibetgenfd?aft $erab. 2HS
fti$ bte$3auern be8$alb entyflrten, roanbte
ft<$ ber 2lbt an ben febma'bifctyen 93unb,
roa'tyrenb bteS3auem Bet bem $aifer #ilfe
fu$ten. SGactybem bie SBermittfangStoer*
fuc$e toergeblicty geblteben roaren, nmrben
am 2Mc$aetts«2lbenb (28. (Sept.) bie
2)b*rfer ber aufjia'nbtfctyen SBaucrn iiber*
fatten unb t^eil»et[e toerbrannt; iiber
200 Sanbleute PtBtetcn in bie @^toeij;
erfl am 14. Oft. 1492 toermtttettcn bte
93unbe«$auj>tleute ©raf Utric^ toon SWont-
fort»Xettnang unb SBtlBelm S3efferer toon
Ulm einen grieben. @.$fifier V @. 327.
4. SS9L ©affer ad h. a. i«a^ biefem
tt>a're ^auberer toegen SDieBfta^td gerii^tet
toorben.
5. SWa^tmtUan fa^ fi^ na$ «u«-
Wfung ber SKarfflraff^aft ©urgau ut»
folge feiner miBIi^en flnangtcrfen ?age
geniJtpigt, bie oberfle Serroaftung be«
2anbe«, bie Sanbtoogtei, etnem feiner
©la'nbiger, 3afob toon Sanbau (f. iibet
btegamtlte berer toon Sanbau 6t5lin in
©.717 nnb bie 3immerf($e (£^ron. IV
@. 346 ff.), am 21. @e^t 1492 ju toer^
let^en. S)uri^ ftrenge 2)urdjfii&mng ber
angebii^ bem ^Bntge in ber 3Rarfgraf«
f^aft jufta'nbigen SRcdjte fam ber ?anb»
toogt balb in bittere (JEonflicte mit ben
3nfaf|en, bie auf ©runb tyred neu er*
langten gretyeit«briefe« bie toon tynen
f^on friiper in 9lnfpru$ genommenett
9te(^te no^ tocher ausgubefynen fu^ten;
eine SWenge toon ©trettigfeiten, nament-
i'\6) bejiigltc^ ber 3urt«btction , roarcn
bte golge. ©gt ©affer ad h. a.
Digitized by
Google
1492—1493. 419
60 fl, bie fte baib locrjcrten. xdf 3erg ©enter, ber ba« bu$ ge*
fc^riben Ijat, bin ber gefangen ainer gemefen, unb ba i# ba«
bftdfr fctyrib, bin ic$ unberleffet getoefen :c.
©arnacty marten bte toon 9tag$purg atn bunt nut ben Don Utot, D ^h-
5 2Wemmtngen, flaufbeiren unb ffierb, bifc^off toon 2lug$purg, bent cartel
nriber Sacob toon Sanbato ntit be« !ing« SKajctntiltan tDtflen unb toiffen;
toamt fie Ijer 3acob angriff ober ier arnten teit toottte jtoingen unb be*
fcfyefeen an rec$t burcty fein aigen gtoalt, fo fottt man ntit gtoalt fiber in
jietyen unb in toerbreiben, unb er fott mc$$ tyanbten, bann ntit rectyt unb
io nit burcty fein aignen gttatt1.
1493.
8lnt bonftag for Jorii toerprannen ju ©crf^ofcn2 ob 100 fiirft ab^?1-
untb ntittag. w ,31b-
2lnt freitag for bent auffertag toerpramt[en] ju SWend&ingen3 33 $etfer ^j;-
15 ab, unb gef$a$ grog fctyaben 1493.
®e$ jar$ ba er^fib ftcty ein biebrei in Sfterreicfy, unb marten ain^mi,.
beber unb Iriegten ben retnifd&en faiffer grtbericty unb fein fun, benw205b-
rentifd^en ling SKajintiKan, ba bott er bent ganfeen (anb auff unb feinen
tanfeljerren, unb jod&en fflr ben beber ntit fteben bauffent ntannen unb ge*
20 toonnen ben beber ntit bent fturnt , toann fte fctyuffen feur ljinetn unb
braffen ain fag ntit butfer, unb toarb ba$ ftro barunt brinnen. ba toer*
prunnen bei breuljunbert men* [234b] fctyen unb lanten untb. ba furten bie
toon SBenn Ijaint 4 ljunbert, tourben all erfyangen an gatgen ant freitag 24. mi.
&or pfingften 1493 jar4.
26 Unb ietlic^e ftatt furt ber gefangen Ijaint ob 9 $unbert au« bent beber;
ber toon fited&tenftain furt 3 ebet Ijabtleut unb hted&t, unb fcfyuff ber laiffer,
[bie] aucty ju rictyten, ba$ gefctyacty, toaren toott 40 ntamt. ber beber toarb
getoonnen in ber toud^en for bent auffertag 1493. 31- »«»•
1. 3n D: toil, bie fie iwjttttn jc. W: 16 fl. 5. 3m Original $eifjt e* 'ba* cap.* ftatt
'Urn cap/. 6. 3n btt $anbfarift *fiaba»\ 7. teollKn 2>. 12. Dicfet flbfafc jfcbt in W
untcr 1495. 18. feintr D. 25. jrtfi^tn D.
1. 93gt. <8af[er unter 1492 u. 1493. SKa^ren toerforengt. Scfetere — 3000
2. ©erjtyofennb,rbIi($toonSlug«burg. an ber Bafyt — tourben im 2Rat 1493
3. ©c^roabmfln^enfilbtflbtDcpit^toon neuerbingS gestagen, 800 ©efangene
8ug«burg. flelen ben ofterrei($i[($en #erren unb
4. She fogenannte fatearje @($aar @ta'bten in bie £anbe, 300 nmrben attetn
beS JIBnigS 9Jtatt&ia«, grBgtentyeUs au* toon ben SQBienern ge$angt, bte anbern
$33bmtn be|te$enb, ^tttnbcrte, ba man Itefj @tep$an (Stinger in ctnem tfalf*
i&r ben @olb f(^ulbig blieb, in ber ®e* ofen toerbrennen. SBonflniV, 3; @cbrci«
genb toon @jegebin, nmrbe bur^ ben ben9Wa5imilian«an@rgr^crjog€igmunb
unaarif^en getfyetrn *inijft t^eiU auf* dd. £inj 20. SWai 1493 in ^crmar^r«
getteben, t^at« gefangen, t^eil« na^ Xafaenb. 1841 @. 150.
27*
• Digitized by
Google
420
gortfefcungen bet <£$ronif be* Rector SERfilid^.
D235»
W 132».
$)e$ iar$ befctyldtten bie bon Ulm fid maifter unb toerdtteit, ftetn*
w 206». me^e(, mann e$ toolt in ier ffird&enburen nibergefaHen fcin unb Hrdfr unb
Koben; bic pfeiter unber bem buten bcttcn ftdfr auff. ba gab matftcr
©urdfljart bon 9tug«purg ben beften ratt1, tote man ben fctyaben met^t
furlommen, unb toaren 28 maifter ba, unb toottt fl$ beg lainer [t&h]*
unterftan, unb fagten, er tourb nibergan, mann bet (aft met je fc$n>er;
unb barnacty fant man toiber na<$ maifter JBurtfttrt, unb fd&riben ben
»on 2lug$purg unb bem apt ju fant fttridfr2 umb ben matfter. unb an fant
29. ott. gfjatctffen tag lamen 2 reittet botten unb furten in bet ber na$t gen Uta.
30. c(t. am morgen barnacty jugen ftatnmi^ctgefeUen ljinuber bon fant ftlric&, unb »
tamen in betfetben nmd&en 117 ftaimmfeelgefeflen; unb mad&t ben buren
am bem grunbt mit abme$flen ettticty pfeiter unb ffirlam ben f$aben.
barum gaben im jfi (on bie Don Ulm 50 gu(bin (eibbing atle [ax fetn
(ebtag unb fctyandften im and) bar gelt 400 fl, feiner frauen 20 ft3.
1494. ii
w i32»: $n bfiffem iat i*am be* remtfety !ing 9Ra$imilian ein Ijerfeogin bon
J^SWailanb unb Ijett bte Ijodfoeit ju 3n«brug; am funtag letare ju nutter*
faften (egt er [236a] ft$, toann er ljett beGmalS ju ©enn ju faafjen,
barum toarb bie Ijodfoeit berjogen4.
2if)23U»' ®e* *ar* um* ^ant ®artI?Iame* *a8 ttarb ba« mittetoerdf $ec$er»
w i32b! unb [bie] fircty gebaut ju unfer grauenbrfiber5 ic.
3. 3n btr $ant>forift jU&t 'fa' flatt 4jtd>\ 11. in txrf. w. unb fanun 117 ft. D.
Original: gab man :c. 17. *jft 3n«btug' aui If; in D beijjt c# 'jfl ftugtyurg'.
13. 3«
1. ©. fiber bie ^SHgfcit be«
2Heiper« ©urtyart (Sngdberg filr ben
Ulmer 2)om 2flau($ , ©augcfaid&te ber
etabt Ulm unb ibred 2Kttnjicr« unb
bc«felben SerfafferS Hbfrtnblung: 2)ie
9fliintfer*93aumeifler bid 2Kitte bcS 16.
3a(;r$unbert« in ben SSertyanblungen
be$ S3er. f. Jhmfl unb Hltert. in Ulm u.
Oberfdjtoaben, Sa^rgang 1870 ©. 22 ff.
2)ie Slb&atfe be3 2K«ifterS beftanb in ber
$auptfac$e barin, bag er bie ^etterraume
unter bem X&urme ausfiitten unb ben
untcr tym tyinfityrenben nb*rbltc$en unb
iiiblicfeen s2lrfafcenbogen bte auf einen
fcfymalen 2>urd>gang ausmauem lieg.
vSeine sBerbicnfte urn ben Ulmer 2)om
[inb aud) auf feinen ©rabftetne getoiirbigt.
2. So^ann toon (Siltlingen.— ©urf«
barb (Sngelberg tear mit bem 9^cuban
ber U(ri$ttr4e bef^a'ftigt.
3. S3gl. 2>ieteri#, 8e[c^reibung be«
a^iin(ter« in Ulm ©. 34.
4. 9m 9. 2Ran 1494 fanb ba« 8ei*
lager ju ©att in fctrol flatt, am 16. 3Raq
tourbe ju 3nn«bru(f bie feierli(^e $oc$«
Sett abge^alten. ^iefiir war urfprftngtt$
Augsburg in 3lu«p(^t genomtnen ge<
toe[en; ber 9^at^ fanbte ben ©flrgcr-
meifter@tgmunb©offenbrot unb^ubtcig
^ofer nacb SunSbrudT, urn ber neuen
tonight etne ftlberne, toergolbete €^cuer
)u ftbenfen, nacbbem man bem jfttaige
bereitd er»a« fritter ein 2)arleben toon
1000 fl gegeben fatte. ©runner 1. c.
@. 20. $g(. Oaffer ad h. a.
5. 2)er Umbau ber &ir$e 'toon un<
Digitized by
Google
J
1493—1495.
421
3n bem \ax am Ijerbft ju$ ber Kng bon gran<frei<$ in toetfctye lanb ^ 2t3^
unb nam SWailanb ain unb geman glorenfe unb fill ftctt fci$ gen SRom. unb w 206b-
an fant ©teffanS tag im 95 jar nam cr SRom cin unb jo$ mit groffem 26. $«.
fold cin unb befafet bic Sngetburg mit fampt bcm fcapft. unb bcr bapft
& muft im 4 ftctt geben unb cffncn bic beg, ba cr burc$ muft jieljen auff ben
ting bon 9tabel«, [nam] bic ftatt unb \dflo% unb befa# ba$ tanb unb jocty
tmber l)erau$. ba beftalten bic SBenebiger futt folds unb Ijielten fur ben
ting toon gran<frei($, unb fdfrtugen ficty mit ainanber, unb famen auff
bcr SBenebtger bait [23eb] umb feci ficben bauffent mann unb fflll gufc fold,
io unb gef$a$ m8rflictyer fd&aben. ba $o$ bcr ling bon grandrei^ fur ain
ftatt, toa$ tyerfcogG bon SWaUanb. ba fd^icft bcr fing SWajcimitian bcm
Ijerfeog 12 bauffent beifd&er jtne^t auff bed bon 2Mailanb$ loft, unb
tagen lang. jcit [jfi felb]. ba bcrrt^t fi# $erfcog bon SKatfonb mit bem
fing bon grandreicty umb 3Wi#aet im 1495 jar. i 29.6ept.
15
1495.
3m 1595 far auf unfer frauen abent in ber faftcn berbrancn 29
ftoftabju®erft$offen*.
3n biffem Jar in bcr n>uc$en for fant SDiictyetStag toarb fant 9torct6
fitberin bruftbitb gemac^t, ba$ man l)att ju unfer tieben grauen iu bem
20 bom, unb geftatt mit atter jugeljer 610 gulbin3.
3u ber jeit be$ jars ift ain groffe ptag in bifc lanb fommen mit ben
24.3Rar}.
D234b
W 131b.
29. €cpt.
D237»
W 133*.
D23«b.
W 133».
w 207».
8. famtn D. 10. morfli^tn D.
16. wbrati D. 20. *geflatt* aui W, in D 4g<ftolt\
fercr frauen ©riibcr' (@t. Hnna) crfotgte
untei bem^rioi 2Ratfyia« gabri (@<$mteb)
in ben 3a$ren 1487—1497. S)ic Stixty
tourbe babci um fiinfunbgtoanjig ^u&
tocrtfingcrt unb um fiinf tf laftev er&jtyt.
g>. #egu 5bcrl?arb ©$ott, ©ehr. gu bcr
@c[$. be« Garmelitcrfloficrt unb bet
£ir*e toon v§t fcnna in Augsburg.
.Bcitft^r. be« l>ift. $er. f. ©cfctoaben unb
SWeub., 3a&rgang 1878 e. 265 mit
8mn. 1.
1. Staxt VIII. bon granfrei<$ mar
anfang* @ept. 1494 in Oberitalien cr*
fcfcicnen, jog fiber SWaitanb nadb glorenj
(am 17. Woto.) unb Worn (31. 2>ec), too
er ben $a)>fl Hlejanber VI. jur giuefct
in bie (SngelSburg ntttytgte. 8m 22.
gebr. 1495 fyelt cr, nacfcbem SiJntg ger«
binanb II. auf bic Snfel 3f$ia geflopcn,
feinen (Singug in fteapel. 9tun f^loffen
ber $a£ft, JtSnig <WarJmtUan,gerbinanb
unb 3fabetta bon epanien, Senebtg u.
SWailanb am 31. 2ttarj 1495 bte ^etitae
Siga' jur ^ufrec^ter^altung ber 9tupe
(unb gur S3ertrcibung be« frangSfiHen
£3nig6 aud 3talien , roorauf ber f>ergog
toon Orleans bie 8tabt9lobara »egiiabm.
(Sin bur* ungefaljr 7000 tocn 9)caj:imi*
(ian aefc^idte beutf^e finet^te toerflarttcS
mailanbif*»oenetiani|*c« $cer fu$te bie
@tabt gurii(ftuge»innen , aid ein au8
f^njciierif^en ©iJlbnern gur Unter-
fiiibung bed $ergog« toon Orleans er«
f*etnenbc« ^eer ben §crgog toon 9Wai»
lanb gu bem am 9. Dtt. be« 3a&re* ob*
gef^loffcncn ©eparatfrtcben toon 33er»
ccttt toeranlagte.
2. »gl. oben ©. 419, 12.
3. S3g(. ®afjer*2Berli* @. 244.
Digitized by
Google
422
gortfefenngen bet Gfrotttt be« Sector 2JHHi($.
D224b
groffen ptatteren, bie faefc man granfcofen, umh bag [We francffaiit] in
grandreicty am erftcn ficty cr^ub; unb fam barna$ in atte »elt unb roeret,
fci$ man iaHt 1499 jar unb 1500 jar unb fenger, unb toa$ ain f office
groffe ftraff unb merdtictyer n>etag, ben man nit erteffen nodf erfcfcrei&en
fann unb fain menfety nie gefart, bag Iain arfcet grunt(u$ barju funb,5
toeber doctores noc$ anber arfcet. unb [man facty] mengen menf<fan, bcr
[bie frandfait] 3 jar ober 4 jar fatt, unb ertampten bie teit fer baran.
unb fatten [237*] bie toon 3tug$purg ain fau$ gemacfa, toenn e$ fae ftarb an
ber fceftetenfc, fo tegt man arm teit unb eefalten barein. unb in bem*
fetben fau$ auffentfaeft man ba« arm fold mit ben ptatteren. ber fenb w
tt>oC auff ain mat 125 menfefan barin getoefen. gab man [inen] umb
go^tDillen ju effen unb jft leben. gott tt>ctl un« barfor befaetten, for ber
groffen ptag, bie nie erfart ift toorben! unb toaift nement, toon toannen
e$ fumpt, ober fcor toem e$ fid^ faetten foil k. l
3" ber Jeit' W* ba6 man }alt 1499 jar, fatt man ba« famergeri<$ti>
gefalten ju grandfurt unb ju 2Burm$ bapfer unb gar fiU fanbete au*ge*
rtctyt, toann barfor ift gar fang !ain$ gefalten toorben k.2
r207b.®ann 3org Setter unb ber Dietten^aimer &on farren gema^t
feinb toorben.
Umb bife jeit ongeberli#, ain Jar ober jtoai minber ober mer, bo»
toarb ber 38rg Setter Don SBiJrb Ijie toon ainem ratt ju ainem Don farren
gemactyt3, bag er in fain junft borft tfamen, ba$ ain neuerung twrt,
bann xdf fab Don meinem ent, bem alten fttricty ffiattfar gefart, ber ain
Daft alt man toad 4, ba man im , bem alten Ulricty ffialtfar, in bie junft
1. »gt. bie au«fft$rli($ere ©telle In
ber Bet §ormat>r, £af<$enb. 1834 afcge*
brutften Hug$b. (tyron. @. 148. 2)ie
neue&ranfbeit tourbe toon bent befannten
3o|ef ©rfinbed Don ©urg^aufen be-
f($rieben in bem Tractates de pesti-
lentiali Scorra sive mal francos, ori-
S'nem remediaque continens, compi-
tus a venerabili Viro Magistro
Joseph Grunpeck de Burgckhausen,
super Carmina quaedam Sebastiani
Branndt utriusque juris Professoris.
(2)te SBibmung an &ern$. toon 2Balb»
Hrd) battert toom 15. kalend. Novembr.
anno 1496.) Sgl. aud) ©enbev ©.67, 9.
2. $3gl. $ieiu Ulmann, SWarunillan
$b. I B. 377 ft.; im 3a$re 1499 tarn
bie S^a'ttgfeit be« *ammetgeri(^te« in»
folge ber friegerifaen (Jreigniffe toiebcr
gum ©tittjlanb.
3. ©eorg better Jtebelte in! olge feinei
©ernta'&Iung mit «^oOonta ©eljet
(1485) toon 5)onautt>b'rt$ na$ «ug«bmg
ilber unb ertoatb bort ba« ©firgerre^t
2)a i^m bie ^nfna^me nnter bie @e<
tc^lec^ter toertoeigert tcurbe, fefrte er ttt^
ber na^ StonamoBrty jurfld, em>atb
jeboc^ im 3a$re 1495 gum gtwiten 3RaIc
ba« ©llrgerre^t in 8ug«bura nnb bie*
mal au$ bie (Sinrei^ung in bie (St*
f^le^ter ; in ben 3a$ren 1514 bU 1532
beFUibete er [ogar ba« 3lmteine«©fltger»
meifier« (toon ben ©enen). @. ©tetten,
©e^l. @. 76.
4. ©igmnnb ffttm, ber ©atet ffit(«
fylm »em«f tear mit Urfula SBaltyerin,
einer Xoc^ter Ulri* 2Ba(t^er« toermfifrtt.
@. ba« „©alt^erfie Xournierbu^" in
@t.*(5$ron. XXn @. 385, 40.
Digiti
zed by G00gle
1495—1496. 423
•
Ijatt poten, bo l)at man amen 93etter, ber auff biefetb jett Ijie n>a$, and)
in am junft (faufffeitjunft) gepoten; berfetb Setter ift au<$ bifc gef<tylec$t$,
bic ain getb pantljettfyier in aincnt fc$n>arjen felb fur ain toappzn ljanb1.
bo ift Utrity 3Ba(tl)er, mein eni, in cin junft (in fauf(ettjunft) fyomen,
5 abet ber Setter ift au& ber ftat jogen, torierool er nictyt Don ^erren getoefen
ift. aber ber 38rg Setter l)at etttd&en burgermaiftern , at$ man fagt,
filberin ped&er gefctyendfyt, er Ijielt ft<$ au<$ umb bie ratsljeren unb umb
bie junftmaifter. ber anfd&tag toarb in be$ £boman ©d&toeigftins l)au$
in ber ©taingaffen gemadbt , bie junftmaifter bie giengenb fcitt au$ unb
io em, fie affen offt beiainanber. ber Setter bracfyt e$ atfo jutoegen burcty
fd^enrf^en. bornacty fiber 10 ober 12 jar ongefcertttty ^a toarb ber Quirin
3Mettenl)amer au$ Don Ijerren gemadbt unb juegetaffen, bag er in fain
junft borft lomen, ba$ ganfc ain neuerung toa«2.
1496.
15 $)e$ jars $att unfer bifd&off I)ie ju 2fag$purg, graff griberi<$ &m w2i33b.
§oljenjoren, ain geftifft geban in fant ©ertruben capeH, ba fein grebnus
ift ljinber bem neuen for ju unfer grauenfirctyen , ain (ob* [238b] gefang
unb ain ampt aU freitag Don unfers Ijerren leiben , unb geit JetHctyem
fd^filer ain A, ber fenb 30, unb bei ac$t mefceu roggen, baraus bectyt
20 man taib, ber ainer 4 X toert ift, be$ geit man armen leiten. unb
toenu man auff bem for aufljert am freitag, fo Ijatt man ba ain ampt;
toetctyer ba$ Ijert mit anbactyt, ljatt 40 tag ablajj *c. 3
2Btc ber r3mifc$ funig an bie burger begert, bag fie w2os»
ben 5lbfer auf ir £rindfftuben lief fen gan, befctyacty nit.
26 £)e$ Jars 1495 ober 1496 onge&arft<$ bo toaS ain faufman l)ie toon
ber gemainb , ber ljie$ ^ifty 2lbler ; ber bractyt bei bem romifd^en finig
3. SJon featem £anb am iRanbe : NB. : Ergo fo fein bic Better mit bem pant&ettfciet aborigines
patritii Werdenses, quod non plane crediderim toegen alten grabfteinen in ber Slfung capel
bei ben bteien fonigen, weldje bie Slfuna, von inen oererbt. 13. Son fpdtcver $anb: NB. Difer
wa* ein gfaledjtct von Ulm et per consequens ani) atyie: quamvis haec regula falsa
qnoqne antehac fuerit exemplum: $aUet, JRotin, $ainjel, 6tamler, 9teitl>art unb Wembolb.
1. 2)ic better t^eitten ft<$ in bic jtoct cattle bei feiner ©rafcflStte ba« fflefoon*
Simcn 'toom $antycrt$ier' unb 'ton ben forium Tenebrae factae sunt* ge*
Qbi\$tn' (2tlien). fungen unb an 42 2(rme, toel^e bie
2. 93qI. ©tetten ©. 262 untcr 1506. SReffe jum ©ebac^tnig bc« ?eiben« unb
3. S3al. ©enber 111, 16. ©emttfe 2obe« be8§errn an^Brten,etn JetbSBrob,
ble(er ©ttftung fotlte na^ be« ©if^ofg 3 U fatoer, augget^eilt toeiben. Sraun,
WbUUn aHe greltag in bet ©ertruben* S3t|(^iJfe III @. 133.
Digitized by
Google
424
gortfefcungen ber (Efconil bed Rector %flM$.
jeroegen, bag bet Knig bie Burger tied bitten, bag fie ben Slbler ! itff tr
Xrindftuben fteffen gan. bad ttarb abgefd&lagen. barnacty ba f$icf$t bet
ttnig nriber an bte burger unb au$ an am ratt unb (ted ed no$ ain tnal
begeren unb begert aucty, man folt bed Slbterd n>eib jft bem tanfe Caffea
gan. bad roarb ju bem anbern mat an bie gemainen gefeUen braefct, unb s
taarb ain mererd gemactyt, bag man toeber ben 2lbler nod) fein »ei6
[208b] nictyt tooft annemen. bocty bte burger fctyitften jfi bem finig unb
namen ain beiftanb bon ratdtoegen, bann fie begerten beiftanb bon atnem
ratt, unb erjetten bem ttnig, toad unratt baraud erftan mo#t. a(fo gab
ed ber finig nac$, aber ber burgermaifter ©igmunb ©offenbrot ber toad i«
reblicty in bifem Ijanbel, ed toer fonft flbel gangen, ban bie jmen burger*
. maifter $annd Sangenmantt2 unb fntyolb SRigter bie toaren baft auf bed
2tb(erd feitten.
1497.
D2so*. item auf 1497 far toarb unfer grauentir^off gebotten, bag is
man nement barein graben f ottt ; bid ed aid bertoeg, toolt man in umb*
graben 3.
w2osb. Anno domini 1497 berbran bad Ijaud bei bem Ijeitigen grab jum
gulbenen tetoen. Ijied ber toirt 93. ©. ©ifftnger unb toa& eind
fctyneiberd fon; ber tyetd bon bem grifinger umb 1700 gulben erfauffi.a
batnacty gab erd, gebauet, anno domini 1498 bem bon ©tetten umb
3000 gulben.
w208»». Anno domini 1497 fieng ^iti^ Hbter4 fein Ijaud an jfi bauen
am ffieinmarfljt gegen fant Satarina an ben garten unb bauet baran bid
in bad 99. Jar, bed Sari 2Bo(f SRe^tingerd fefigen Ijaud. »
1498.
w2osb. Anno domini 1498 ljat ISnig aWajimitian auf bem tag in %ttl
burg bem btfetyoff bon 9fogdburg 300 fughted^t , ein monat ju befolben,
5. Km fflanbe von fpdtettt $anb bit iBemetfung: Ergo antiquitus mercatorwn nxores ad
choreas non invitabantur. 17. 5Jon fpattttr $anb. 22. Son fpdttm £anb. 25. 9en
fp5teter $anb.
1. VW\pp StMer, ein reiser flauf*
mann unb faiferlid&er 9?at^. Sr ftatb
im Sa&re 1532. $rafc$, Epit. Aug.
I @. 77. S3gl. ©affer ad a. 1496; ©run-
net 1. c. ©. 22.
2. $cm8 Stougenntantel unb 2ubnng
#ofer toatcnbieCilrgcrmcifter be«3a$ttf
1495, ©igntunb ©offenbrot unb $ityotb
SRtbler bie bed 3a$re« 1496.
3. Egl. ©enber ©. 66 Sunt. 1.
4. €>. Xmn. t.
Digiti
zedbyGOQgle
1496—1499. 425
aufertegt, baran ein bomcapitet ben toiertcn tail ju geben bennUiget, bod&
nur cm monat unb nit lenger.
1499.
3)e3 jars toarb ain groffcr hrtcg jtorifd&en be« remifd&en fing 2Raj i* ^2f|*;
5 mitian unb ben aibgenoffen ober ©$ti>eifeer, unb erljub fi<ty umb Ke$t*w209*-
meg1. e$ I)ett ber ling ain borf, geljert ju bem l)au$ toon Sfterreicty 2, 2. «*r.
ba toermaint ber bifd^off toon Sur aucty gered&tigfait baran ju tyaben, unb
toa« ber bifd^off toon Sur Ijerauffen bei bem fing ju Stiffen 3. ba fagt ber
ling, er finb Jefc nic$$ auSrictyten , befunber an tigenben facfyen Ijatb, er
10 mieft in Sutringen, ba Ijett er auc$ Meg, unb fo im gott nriber Ijerauff
ljutf, fo toott er in ben bingen tyanbten. atfo toeit ber fing baniben im
lanb n>a$ , fam ber bifefyoff Don $ur unb mit im ber grau bunt , unb
toaren au<$ mit im im bunt bie aibgenoffen, unb nam ba$ borf ein4.
ba unterftenben fi$ bie ftett Utm unb SWemmingen, Sfyffne, Sempten unb
isanber ftett unb bie ort, bie bann bafetben anftoffeu, [252b] auc$ getbfir$,
Uberltngen, floftniifc, 8inba unb famlott[en] ain fold jftfamen unb molten
bie bing rectyen. atfo tagen fie erniber in ainem graben in ber fafnacfyt
fctyantftc^ , unb tagen bie aibgenoffen ob 5. alfo !am ber fing Ijerauff
unb mactyt frib mit ben Don ©ettern unb mannt ben groffen bunt, ber
20 lam batb au$ ben ftetten unb Ijerren, bie im bunt toaren, gen $oftnfifc
am fee, toaS aucty ber fing fetb perfonticty ba. ba legten fi<$ bie ©ctytoeifcer
offt fflr getbfircty, aber fie funbens nit genrinnen6. ba fegten fie ftcty in
ain toatb, Ijaift ©ctytoatterlocty, juned&ft bei Softnufe, unb betten fifl fctya*
ben 7. e$ toaS auc$ ain grofc fd^Iagen in ber toeit mit ben (Sngebuner
2. Bon fpateiet $anb. 4. 2>ie gonjc <$t}<tyluitg finbtt fic& feci W unb w in nur gonj futjem,
infaltlofem Ku*)ugc.
1. @. @enber ©. 71, 1 ff. u. ju bem 5. Sreffen bel$atb am 20. gebtuat.
©anjen Ulmann I ©. 649 ff. ; 938geUn I @. ^Ugclin ©. 519 ; SBicIanb ©. 300.
©. 516 ff. ; SBielanb I @. 293 ff. 6. $ie Eelagerung toon gelbtircfc in
2. 2ftiin|ter im biinbnertfctyen 9ftftn» SSorartbetg tear toon ben ©d&toetaern fd) on
flert&af. @. iiber bie $ler in ffiebe flc^cn* nati) ben ctficn ©efc^ten am Shtcienfleig
ben @tteitigteiten Ulmann @. 706. unb bei fcrtefen (11. u. 12. gebr.) toer*
3. ©. Utmann @. 708 ; tog(. Jclityfel fu#t, abet toegen mangelnbet Slus*
II @. 275. riifhtng aufgegeben morben. 358gelin I
4. 2)et <5$ronift meint tyier bie toon ©. 519.
@eite ber @ngabiner erfolgte ©efefeung 7. 3)a8 tot^tigPe Xreffen bei ©c^ttoa*
be« ^Ioflet« aftflnfter; fie murben balb berlo^ mar am 11. 2fyrit. 9Jiajctmitian
toon ben Sruto^en bet titolif^en ?anbe«* traf , na^bem er ben flrieg in Oelbern
regierung toteber toertrieben unb riefen bur^ einen SBaffenfHttfianb beigelegt,
nun bie Slbgenojfen urn §ilfe an, n>a> am 21. Sfyrtl iu greiburg ein, urn ben
renb tyre ©egner ben f<$tt>abif<$en ©unb ^rieg ^erfUnlidJ ju leiten.
anriefen.
Digitized by
Google
426 gortfcfcungen ber G&rontf be« ©ector 2Rfittc$.
unb bent grau bunt unb ©ctyioeifcer mit bent Stfafolcf. e« latnen
tool finf baufent mann umb ju baiben baiflen. ber Meg toeret bon ttec^t*
2?; lept.* meg bid umb fant SDiatifctag. barnacty toarfc berrid&t l. toann ber frteg
traff nun ben fing an, ba tyatf im nun ber f$tofibif<$ bunt unb [253*] nit
ba$ reicty. man fagt, bag ju baiben fettten toot bet 14 baujfent man er**
fctyfagen tourben an ber <£tf$ unb bet ge(bfurd) unb tm (Slfafj unb in be$
bon SSMertenberg lanb. unb [bor] ainer ftatt, fyatft ©to<fac$, fogen bie
@$toeifeer, fie getounnenS aber nit2, bie @<$toeifeer betten au$ groffen
faaben im $egen3; fte berpranten ba toot 2 f$tof$ unb effer. toaS $er
ffittyatm marf<tyatl [unfer] ^abtmann. bie bon 9fog$purg Ijetten 400 gu ™
fug unb 32 pferbt.
w209b 3n bifem 99. jar ben 21. junii ift in einem bomcapttel befcfctoffen
toorben, bag man burgermaifter fiangenmanteln in fein $auptmannfc$afft
fctyenfljen fotte ainen toagen mit tyaber unb 14 lanten toein4.
22. m ^uff fant 3Karia SUiagbatena tag ju abent toa$ man au$jogen ju »
©traffburg fflr ain falofj, Ijaift ©oma, ift ber aibgenoffen; ba erlagen
gutt leit erniber, mit namen graft $ainri$ bon gurftenberg unb ftaftefl*
toart, unb anber gutt leitt ob 200 mannen, unb toarb oertoartoffet. bie
aibgenoffen toaren in ier orbnung, unb giirftenberg ferfurfe au$ t>er«
ad;tung. ba tarn bie toetfcty larb, toad ain fold au« JBurgunbi,»
bie abeitten ben aibgenoffen ben raub ain$ baife toiber unb [254*] er*
fctytugen fill aibgenoffen8 k.
3. 3m Original : 'btj' ftatt 4bi«\ 14. SJon (patera $anb. ?U* flRanbbemertuna, finbet fu$ lit
9lott) : Eodem anno fcin bem bi*tum Bugflpuro, in oolficrung be! friefl* ttibtt bie etbgeneffcm
von be! bunbtl wegen ju erbalttn auferlegt woiben (0 raiftyen unb 1000 fuffnety. unb bat ain
capitet an bei befolbuna, ben vierten tail ober 700 fl jG bejalen bewifliflet.
1. @oU fceigen 2Ratb8u« £aa (21. [tfeunaen unb fflei$ft&ttbtn am Styeme
(September), benn am 22. ©ej>t. ram e« u# btlbenbe« $eet bei bcm Sloftec @t.
ju bem ben flrieg beenbenben grieben ttopoUonariug jufammen unb rficfte ba*
toon ©afel. mtt am 21. Suit toor 2)orne(f obex 2>or»
2. @. fiber bie ©elageruna toon na$ an bet ©ir« ; am 22. fam e« bort
@tocta4 (tm tefeten 2)rittet bed SKonatS aur <5$ta$t, bie lange (c^manfte, fi^
2Rat) bie toom 23.-28. iWai fi# er- WUefili^ jebot^f aid bie eben ^etan*
ftrccfenben S'ia^ri^ten bet £(fi>fel I Fommenben Xtup^n ber Sujetner unb
©.336—339. 3uget etngriffeu, ju Ounflen bet
3. ©. fiber bie (bret) 3ftge ber @$tt>d$er ent^ieb. Unter ben ©efaue*
@^tt)etjer ind ^ega'u SSSgelin 1 @. 520, ncn toaren auf @eite ber ^aiferltc^en ber
529, 535. ®raf toon gftrfienberg unb ber gretyen
4. @. ©enber ©. 71, 14. »gt. ju a^att^iad toon ^afteltoart; bie im £crfc
bem 3ufafe in ber SBartante ben S3unbc«« erma'^nte 'xotlfa tarb* toaren 400 bur*
abf$ieb »om 15. 3uni 1499 bei£lu>fell gunbif^e better, bie (8rj^erjog $tflity>
@. 351. gefanbt ^otte. ©. fiber ben ©erlauf bet
5. ^einrid^ toon Rfirjlenberg jog im <§c*la$t SiJaelin ®. 540 ff. ; ©ielaub
3uli etn an* atten efierrei^if^en S3e» ©. 331 ff.; Smtet, 2)en!mate ber 3)or»
Digitized by
Google
J 499. 427
$)a$ ift ber toertrag jtorifd&en bem remifd&en fing Sftayimifian unb d 284b.
aibgenoffen bon toort ju toort ate Ijernacty ftatt: [©egeffer, Slbfd^tcbe III
758|fji
SDc« jar$ gab l)erfeog 3org fcin tester Ijerfeog 9fttyre$t feu ber e, w i3gb.
5unb toafenb gefctyuriftergot finb mitainanber2.
5Dc« Jars, am freitag toor letare in ber faften, ti>a$ ainer, l)ett gnug y^ll*.
toon feinen gietern, Ijett tueber toeib no<ty ftnb, toaS ain fanfeetfefyretber ge* 8- awdr»-
toefen ju @t. Ulricfy, Ijtefe 3oI)anne$ ^runner, ber toa$ attain in ainem
ljau$. ba fam ain fd^itfter, ate toottt er im ain brieff taffen madden.
10 ber fctynit im bie gurget ab, toan ber fcfyufter toa$ ain ftard man. ba
ftacfy ber fd^reiber ain brottmeffer in ben fctyufter, 2 fti<ty, atfo bafc man$
fanb am britten tag baib bott. ber fcfyreiber tag |>53b] binber ber bur, unb
ber fd&ufter fag Ijinber bem bifefy unb I)ett ben fopf in ber Ijanb, unb ftedt
ba$ beimeffer in im, unb tag bie geneib neben im auf bem band ba tegt
is man ben fctyufter ju ber l)abftatt, man toott in gerabbred&t Ijaben atfo
better, ba toarb er erbetten. ber fd&ufter tyiefc ber gerer, unb man tegt
ben ©runner gen fant Utricty 3. got fei im genebig !
$)e$ jars toarb ber ^erfeog toon SDiaitanb toerbriben au$ atten feinem ^JJ;.
tanbt4, ber t)iej$ Subtoig gurfe5, unb bett ber ling 8uburig au$ grand* w209a-
rei$. ber nam SWaitanb efn, ftatt unb fcfytofc, an att fcfyioertfcfyteg. ber
20fyerfeog fam IjerauSgeftoljen mit feinem fd&afe, ber grog u>a$, bis gen
^rictyfen im birg. ba toont er tang, toann ber fing foracty, er toer be$
tanb$ ju SJIiaitanb ain renter erb. gef<tyac$ [25 ib] umb fant ©arttameS 24. <hu9.
tag 99 jar.
3n bem namen unfers Ijerren 3efu S^rifti unb SWaria l)abi>2ia.
25ic^ 3erg3Meuer, unberfeffet, anfa^en ju fd^reiben ba$ biecty*
3. (St flnbet $$ in bet Gfcronif SI. 285»-®i. 292b. 5. 3>iefe 5Wpttj fteftt falfalid) unter 1502#
7. 'gieter' D. 9. ain : an D. 'in' D. 16. $errei W. 24. w 209b. *£>if«r farfcofl
fiubwig nam mit im fcimoegt uon 2Railanb 95 gelabene faumtofj, [o nid)3 ban golbt unb flainater
ttuegen. bamit fam er gen Titian in bad (Stfdjlanb unb batnacfy na# SnSfcructy. 24. D: unfet.
unb: ju.
na<$er @<$(a<$t toon 1499 (@ototyurn 3. 3)tcfc©cf^i^tcifiiibergcgattgcttttt
1859); fflie&ter, ©ef<$. be« $aufe« gilrficn* ©affet ad h. a.
fcerg @. 447 ff. 4. @. SScrrt, Storia di Milano II
1. §ticbc toon SBafet, abgcf^loffcn am @. 84 ff.; bie &mb«Ijutet ^at^ront!
22. ©c^temBcr 1499. in ©t.s(£^ron. XV @. 344, 1 ; bie @*reis
2. 5lm 10. gebruar 1499 toermffl&fte ben $an% Ungeltet« an (§&fm3«n dd.
ft* (SUfabet^, bie Softer be« §er;;og« 20. Hug. 1499 unb dd. 28. Hug. 1499
©eotg toon SBa^ern^anbs^ut, mit Wup* bei mii^fel I @. 375 u. 382. 2)er @in*
rc^t, bem ©o^ne be8 flurfiitften ?^iti^ jug be8 frangiJftfdben fliJnige in SWailanb
toon ber ^falfe. 2)e8 ^e^teren ©ema^lin fanb flatt am 14. ©e^t.
a^argaret^a toat eine ©(Jwejler be« §er« 5. Subotoico ©forja.
jog« ©eorg.
Digitized by
Google
428 gortfefcungen bet (Sfrontf be* ©ector 2Riitt<$.
24. 9io».Itn bcr Ironid auff funtag, toa$ fant Satfyevina abent, ba man
jalt 1499 jar* [>ib] unb ^aut bie jemengefamtet bcr aft Rector
3Kie(U$, burger ju HugGpurg.1
» 2|°ebc; 3tem auff fant SRiclagtag fam bcr f#toebif<$ bunt gen (SgUngen,
btc toon ftcttcn unb au$ Don Ijcrrcn, toann er xoolt ergangen fein2* ba$
bcttcn fie ftcty toriber jemen, toann bon be$ !ing$ bon ffrantfreicty toegen,
bcr fo mit groffcr ma$t Ijeraus ju 3M(anb ti>a$, beforgt man groffer
untrui; toa$ bon Ijinnen £ann$ Sangenmantet, bcr ti>a$ Ijabtman im
e. Dec. 6unt *on fatten, toa$ aucty mit im bcr ftattfetyreiber, l)ieg boctor ©eittinger.
2i9|^ bcr 6unt toa* fceiainanber *on fant SKicfogtag bis fant Slgctentag im io
i500-' 1500 jar.
wmb: ffie* jars Ijetten btc bon SKietenberg ain feinb, tyieg Sonfe ©(tyott,
w209bmit ettid&en ebetfeitten bon ®te<$ unb anber ebetteit; bcr fagt in ab mit
fcincm anljang unb bctt in fill fctyaben mit pranb unb anber facty. cr
fctytug aincm bc$ rafe ain l)anb ab unb erftatty bemfetben burger ain fnedjt u
barbci ju nactyt bci bcr ftatt in gcrten. ber Iricg toerct tang, man rett full
barunber ; abcr bic bon SKierenberg tootten im nic$3 anberft t$on bann
nur re<$t, be$ erbuttcn fie fi<$ fiir ben bunt jfi ©ctytoauben unb anber
Ijerren3, .
D292b. affo ift befd&toffen 99 jar, barbon man fit jeit gefagt ^att, auff 20
1500 Jar, e$ fott fit! tounbers gefcfyeljen, fo ift be$ jars 99 grog bing
gnug gefefyefyen; am erften auff ain jar, a($ for ftett, ber grog frteg unb
blfittoergiegen jnrifd^en bem fing SKajimilian an ainem unb ber aib*
genoffen an bem anberen [teil], au$ be$ grauen bunt ober ftmoall, ba§
bei 14 bauffent mann erfctylagen toorben ftnb4. ba$ anber, bag ber l)erfcog25
8ubtoig gorfc bon SKailanb berbriben ift an all fd&toertfctyleg [293*] bon
bem fing Subtoig bon grantfreicty5. jum britten ber groffen ptag ber
13. D: 3ird) (ft. ©u$).
1. 93gt. 2ejcer« $anbf<$riftenbef(brcU @. 32. @. ben 2lbf<$ieb be* SBunbettage*
bung ju bcr (Styronif be« Rector 3MU$, in (S&Hngen toom 5. December 1499 bci
2lug*b. (£$ronifen in ©. XUII. JKfipfct I @. 400.
2. 2ftarjmiUan roar fc&r bemityt, bic 3. Ski. $einri$ 3)eic$«ler« (Sbron.
@tabt Augsburg bei bem SBunbc feftp* in ©t.*(£bron. XI ©. 603, 6, 605, 607,
fallen. 2lm 15. 3uU 1496 befieblt er 10, 608, 14, 609, 610, 2, 613, 615
ibr eraftlicfr bag fie ni<$t langer 'SBeige* 2lnm.2, 616unbunten©.430,4 16. 3)er
rung fu<$en fotte, ber @rfirecfnng beS ©efcbafctgte roar ber 8lat^«^err 2BU&efot
©unbes beijutreten', unb am 7. 9ta>. 3)errer, ber im Xerje ertoSbnte ©enof[c
1498 bro^t er (toon SormS au8) fie 'ate ©<$ott8 S^rifio^ toon ©ieA. ©gl. bc«
beg ^eiligen reic^S offenbar tf<$ter unb tefeteren gebtudteS 3(u«f(btetben an (§6*
ungeborfame attent^alben aufjuflagen'. tingen dd. 23. 2)ec. 1499 bei ^tiipfet I
93gl. §erberger, Sonrab $eutinger in @. 401.
feinem ©er^Sltniffe ju ^aifer SWaji« 4. ©. oben ©. 426, 5.
mUtan I. im 15. unb 16. 3a&re«bert<$t 5. @. oben 8. 427, 18.
Digitized by
Google
1499—1500. 429
fctytoeren ptatteren1, gott toofl, bafc ed cin enb ljab im 1500 jar! jum
fierteu bed Dflrdcn ^alb, Ijeraudgejogen auff bie genebiger unb funft auf
nement2. auc$ fo ^att bad feut aingefctylagen in bem fifigindtaub unb in
gar audgebrent, bafc ed in ber jeit auf btc ftunb fctynib unb fait toad3,
s toad $erna<$ im 1500 ergett, toefl[cn] toir auty tttoa* fctyreiben.
3efud SKaria 1500 Jar.
£)ed }ard auff fantSfatljoniud abent am 16. fenncr famen ettticty fag d 295*.
Dftcrtoeind 4, bie l)etten ju atf aimer, unb bie (egt man ein in bed Wttyp
abferd l)aud am ©einmartft5. unb ferten bem fing SWajimitian ju, unb
io toaren toot 90 fag, toann bad jar Dor bem batum toa^ ber Dftertoein tool
geratten6.
2luff bonftag for tiectytmefc lam boctor SBeittinger t>on Sfftingen unb^^;
practyt ain biffin, bad liejj er bruden, unb muft ber buctytruder fcfytoeren,
er unb fein Incest nement barton ju fagen, xoa^ bie ainung bed fctytoebi*
isfctyen bunfe 1500 jar7.
3luff 5. feberer im 1500 jar ift ber I)erfcog Subtoig be gorfco bon^*^
aWaifanb toiber lommen gen SMtanb an atte f#toertfc$teg, unb fenb im w 209b-
engegengangen bie toon 9ftailanb, unb er l)ett fit fold bei im geljabt.8
Stuff big jar abj. 3. marci, toad bie rectyt fadnactyt, fytt man bem fing w2?^.
20 unb tyerfcog 3ergen ain battfe mit ben toon gef<$te$ten9. affo am morgen,
an ber efefyerin mittoucfyeu, fc^uff ber remtfety fing, bag man im aber ain 4. awaq.
banfe [Ijett] mit ben Don fauffteitten ober [ber] gemain; ba toad er, aucty
Ijerfcog 3erg bei, aber fie banfeten nit Don bed fantgraffen toegen toon
$effen, ber ben Ijatd ab xoa$ gef alien 10.
1. D\ fdjmict. 9. D: 4jai' (latt '&au*\ 20. D: ba morgen
1. ©. oben ©. 422, 1. ©tabtfcbrelber fflr Mensjett befteUt. $er»
2. 6. $tqu $er&berg, ©eft. b. 'o* ^gcr 1. c. ©. 31 *nm. 3. 3>ie ncuc
manifaen «d*c« ©. 664. 8a(. untett Orbnung ber jtodtfia&rigen (Stmgung,
©. 432, 1. batierttoom 26. 3<m. 1500, tft abgebrucft
* (k <a-«fc~ o; 7A 1 bei ®att/ De Pac© publica @. 349.
,' f * ? I » cm i i,. 8- ©« im Mrlgcn Sabre toertriebette
4. 8jl. ©runner, *aifer SWarJmtttan $erjog (f. oben ©. 427, 18) eroberte an*
I. unb bte 8?ctd^«Pabt *ug«burg ©. 24. fan0$be« 3af>re« 1500 (ein ganjes ©erjog.
5. @. oben ©. 424, 23. tbum (mitHu$na$mecinigerfefhr<pi%)
6. 2)a« 3a^r 1500 ift iiber&aupt be« mflljelos jurilcf unb jog am 5. gebr. in
fannt aid ein guteS SSeinja^r, ba8 fo« 3Jiatlanb ein. 33erri, Storia di MUano II
too^l in Ouantftfit tote in Oualitat fe^r @. 95.
befriebigte. @. g. ©. ?faff, ®efd^. to. 9. 2)et ^ifnig mar erfl 2ag« toor$tr
@tuttgart I @. 240. (2. 9Har$) in Augsburg angefommen.
7. ©. oben ©. 428, 4. flonrab ?eu« @. @enber @. 73, 9.
ringer toar feit bem 9. @e^)t. 1497 als 10. SBU^elm III. gcfl. 17.gebr. 1500.
Digitized by
Google
430 gortfefeungcn bet (E&rontl bed $ector 2Rfill$.
1. awoti. <§d toetet bed teictydtag bon bet fadnad&t bid fant attid&etdtag. ba
d 29$; toarcn fill bet $etten, anti) am fatbinatl, auc$ fo fill ffialctyen, befunber son
2RaiIanb, bie l)etten gtog nribenoettiglait gegen ben fing bon gtancfrekfc *.
Dmb. 8b}. 7. marci, load auff famftag in ben 4 tagen, tait bet renrifa
ling 2Ma$imitian Ijie aud unb toolt gen SRietenbetg, j& bettictyten ben Iriegs
bed matgtaffen unb bed ftonfe ©gotten mit ben Don SRietenbetg ; unb
!am nit toeitet ban gen fetytoebtfetyen SBetb an bet ©onau unb lag ba bid
auf 13. tag marci unb lam toibet gen Slugdputg auf fteitag ju nac$t in
i3.a»ati. bet etften fafttouctyen. ed toaten jfi SBetb bed matgtaffen tett Bet bem
ling, abet bet matgtaff toolt nictyd batbon laffen teben, befunbet cr toolt w
ficty etllagen for bet fantmung ju Slugdputg aid for bed teictyd tag, bed
man toatten toa& auff batum 2.
D293b. 3ibi. 7. aptiH toatb bet l)etfcog toon SWaitanb gefangen Don bem ftng
toon gtandteicty, unb gef<tya<$ im fetb, unb bettieten ben Ijetfcog bie
©ctytoeifcet, ben et fotb gab, unb gaben in iibet aid 3ubad unfeten Ijetren. 3u
d 254». 5lbi. 16. aptifl im 1 500 {at ift bet ©c$ott mit fein anljengetn fcertidfrt
w 209b tootben mit ten bon 5Rietenberg : 4 went gefctyeljen fei, bem fei gefc$e$en,
unb ber fo tu<$ toetttet ftatt in bem bifd&off bon ©fitfcbutg unb bem fcifd&off
bon ©abenbetg5. bed gefiel ben bon 9?ieteubetg nit, unb fagten, fie
mieflen alfo leiben; abet ed n>et nit fflt bie teid&ftfttt, toet ed jefc an in, »
fo wet ed auff anbermal an anbeten.
w 247*. £>ett &n$att graunbetget jum §ag , tyett ©igmunbtd f on , ber
unbetftunb ftcty bilet fad^en afljie, toeil bet teid&dtag toeljtet. bem Ijatte bed
fSntgd ljoffttf<$net ein fctyauben gefietett mit gutem fuetet. ba fd^ift ber*
felb Seonfyatt gtaunbetget ein fne#t batnacty, ba toott imd bet fitfner, *
bet ©tubenbetget genant, gat nit fc$i<fl)en, et fc$i<flje im ban bad gelt,
6. D : j& oetridjten frieg mit bem margr. unb be# Jtonfe €$. unb bit von 9t. 15. 3n
tt> 210* ftefet nod? folgenbe fciebergefcorenbt Wotij : 9(11 berfrog fiubwig »on '271 ail ant au# %tyt\
bem fonig von fttanfbrei$ redjt auf bie tibgenoffen ober auf ben fe&webifaen punbt ober anf
bad ganje reid> teitfdjer nation butt* , unb tme ber lonig be! re$ten£ nit fein wclte, ba woltea
bie eibflenoffen bem fonig nit me&r ^petfen, jfigen b.eim, namen 3 monat folb »on im uneeibieat
ein. (Con fpaterer ^anb.) 21. 3n w 209*> lautet ber Qlbfafr: 3>e* jar! warb Gonfc 6<^ctt unb
G^riftoff oon ®i$t mit ber fiat Wiermberg oerridjt, ber fie grod f^eben f^etten t^an; er rrgriff
1. 3)ct ^et^gtag wurbc crfl am 10. 4. <§. ^icju oUn ©. 428, 11 u. 430,
Styrtl 1500 crSffttct, ber ^ci^fitagdab* 5. 3)cr abfc^lug be8 grtebend i*>\\tyxi
fctyteb battcrt ttom 1 0. (September. SBgl. ber ©tabt unb jhntfe ©t^ott erf olgte am
©enber @. 73 ff. Dflerabenb bes 3abre« 1500 (18. «pri(),
2. ©. bieju ©enber ©. 85 9lnm. 1. am 20. tourbe ber grtebe .tn ^flrnbetg
3. SubotoicoSHoro gcriet^ bei 9?otoara toetflinbet. @. $einrt($ S)eic^^Ier« (£^ron.
am 10. Styrtl 1500 bur* SBerratb in bie in ©t.«<Sbron. XI @. 616 mtt Slnm. 4.
©efangenfe^aft flSntg fub»ig« XII. toon 5. 93if$oftoon2Biirjburg tear bamaU
grantrei*. ©gt. be;iigti$ ber al« 33a* §einrt* ©tog toon Xroctau, ©ij^of toon
riante gegebenen 9?ott^ SBUgeUn II ©. 6 ff. Bamberg ©eorg toon ©ibta.
Digiti
zed by G00gle
1500. 431
bad cr baran berbient ^ettc : bann bcr graim&erger jatte nit gern. alfo
gteng cr jue bem ffirfctyner in fein Ijerberg, in bet ftrottenau juc bcm
JBalt^ae ©Blbner, unb ftacty in, bag cr am toierten tag ftorb. barauf flolj
bcr gfraunberger in bad ©etyerfanbt [247b] unb toarb $ernac$ bed t&nigd
& bicncr mit 8 tferten *. gfctyalj umb fant ffiatturg tag. *• swai.
©ed Jard $etten bic toon SRterenberg fill irrtung gen bcm margraffen ^ ^
griberidfr Don ©ranben&urg bon toegen 4 bitren , [bic ftc] Ijetten gemad^t. *210a-'
bed toad tyert tmber [ben] margraffen* fie muften fc*)lec*)t bie bitren toiber
ablegen nau$ tout bed Ijailigen reictyd tag, ber auff bed mat ju Stugdpurg
io n>ad; ber Ijett fifl mit jfi fc$affen2.
Ded Jard !am ber 3)ur<f mit groffen fold auff bie genebiger unb bettD25ib
in groffen fctyaben an fold unb auf bem (anb mit prennen in gurgaufl,
unb bett ber $)ur<f funft nement ni<$d. bie genebiger fyrad&en, ber remif$
ling SWajimilian Ijett bur$ fein bergunft bie SDurcfen l)eraud fiber fie
isgebractyt, unb geioann aucty ber$)itr<f ain ftattSebenta unb barbei fill
tanbd3.
ain burger, ain be! rati, jene<$fl bet bet flatt, bem $ui ex ain $anb ab unb erfiac^ im fein tnedjt unb
rannt jft bem t&enoatt, fia$ unb $ui ju im. alfo toatb bifei tried Q'fW an btn Mfaoff von Sambetg
unb bifc&off oon SBitfcbutg — went fefcaben »er gefdje&en, bet $et*, faopf gen faopf. — fltn {Ranbe
ftebt von anbetet $anb : Alitor ita legi, tootauf bie (Stja&lung bet SWigfcanblung, bie bem 9latb*«
berm ffiilfcelm $ettet oon IRfitnbetg but# 6#ott jugeffigt wuibe, folgt. 6. b,ifju oben 6. 428, 11.
Dit [Retty faliefct mit ben SSotten : $ie oon I&tingen lieffen ben €cfrotten unb feine $elfet [in] inc
faloffet unb matfbt au* unb ain briber bie oon Wfirmberg. 5. Son fpatetet $anb. 7. betten
fie gemadjt D. 8. f<fele<fet fie mfiften ic. D. 10. bet: im Drig.: ba. 3n D 293*> (W 135*
w 210*) ftety no<$ folgenbe auf bie $einbf$aft jwifaen bem SRatfgtafen unb bet Stabt DWrnbetg
bejflglic&eSteUe: %\t oon iRietenbetg etftadjen aim betfeog, bie§ $etjog binbetfi$ won bet ffleiben,
woU 2 tnedjt unb fdjlfigen in wunb. unb et »a* auf bem loeg gen ben 14 nottfcelfet, unb fie mainten,
e* weten ieten feinb, unb gef<$a$ an bem 14. tag marcii im 1500 jat ; bet$erfcog Mat be* matggtaffen
^offgefinb. alfo mfiflen bie toon ftietenbetg gen ^flndeWpieU wei^en, waten 150 pfetb. alfo f^fiff
bet ting biefelben pfetb gen Rettingen, ba lagen fie woQ ain fcalb jar. Bit fie lebig toutben. unb
ba He bie buten abbta^en, ba »atb bet fcanbel gefiiUt. — IBejiiglitb be* ^tbbruc^e* bet Ibiinne
beti^tet u> 248* auifub^tli^et : Wadjbem bie von fturmbetg lang unb oil angefcalten unb bem tonig,
aueb, anbeten futfitn oil oetftbemlt batten unb gebetten, ob fie bie tbutn be^atten md^ten, bann
fie oetmetnteni je jut beb^alttn, gott geb, el gefiel bem margtafen obet nidjt. abet bet tinig
fe^ueff enbtlid^, ba§ fie in fueifiapfen unb al*balbt jue angefi$t be* brief* bie tbutn, fo fie gebaut,
abbteeb.en unb fcimoetbtbon folten. alfo befiellten fie bei bet na$t wettbleit, bie fdjraufften unb
watfen bie tbflrn an bie feiten unb jettiffen* oon ainanbet unb marten ain gef$tei, al* b,et« bet
feinbt umgewotfen, unb gef^a^ um fant fiotenjen tag. ($on fpatetet ^anb.)
1. ?eon$arb graunberg torn $aa$ ?c^anto; aid au$ tint tlirlif^c gtottc
tt>atnic^tber®o^n,fonbernber(gnM@tg« toot ber ©tabt anfam, fa^ttuUrte pe am
munb«.©. ©oefc im ObcrB. Urc^tto, 3a^rg. 26. 2lua.uft be« 3a^re«. ©lei^gcittg tt>ar
1889®. 112jf., »o manned 9ltut fiber ein tfirttt^cfi $eer bur* 2)afmatien,
Jeon^arb gu ftnbeti i(l. £cata unb griaul bt« na^ bem Sfongo,
2 @ biegu @enber © 85 7 Xagliamento unb ben SKarlen toon 93i-
3.' «m 22. Suit ttWm bei rume- ^^^S^a*^SSi' ^
Digitized by
Google
432 gortfefeungen ber (S&rontf beS #ector WIM6).
w i35b.' f^encbig Irieget bcr SDiinf. in bcm Jar 1500 geioann bcr SDfird ben
w »°*- genebiger ab 2 ftett, Sarffan unb SWobon1, toaren 2 borten an bcm
met. fo feng bet fing bon grantfret<$ ben tyerfeog bon SWaifanb2, t%
Ijetten bie reictyftett aucty fitt anfectytung gegen ben ©ctytoeifcern auff ba$ [ax.
w2iob. 3n bifem far ben 21. auguft Ijatt atn bomcapitet bemHtget ber fin. &
maty, auf it begeren 2000 p ju teiljen, bann fie ben etbgenoffen 10000 ft
branbf^aben3 unb 5000 fl probifion l)att mieffen geben. Ijatt autf) be*
fagt capitel befd^offen, bag, too man ben (Soffenbrot (^ftcger ju Sren*
berg) 4 nit ju einem furftanb (birgen) Ijaben Iflnne, ftcty an tyerrn $aulfen
bon 8ie<tytenftein8 ober ijerrn $anfen bon8anbato6 ober aber benguederaio
beniegen ju laffen.
w248*. @$ toa$ alfljie ain burger, ber toonet bei bem SBeberljauS, ber n>a$
gar ein reiser unb larger man , bo<$ f onft gottsfflrcfytig unb fctytecfyt, bafc
man in fflr ein fcfyfecfyt perfon l)iett, toer in nit lent; Ijiefe Dtt Saugtnger7.
e. eept. berfelb ritt bor fant SWangentag mit einem fyerber l)inau$ baiffen, unb is
ba$ rofc fieng mit im an jue fpringen* ba toott er mit ber Ijanbt, barauf
ber ooget fas, aucty juegreiffen, ba fieng ftc$ ber fogef an jue fctynringen,
ba fieng ba$ rofc nod) Ijefftiger an $ue fyringen, a(fo bag er tyerabfiet.
unb ba$ rofc tuef tyeim, unb er blib bie ganje nactyt neben ben jiegetftabel
im felb (igen, bag er umb fi<$ fetbft mcfyts toufte. atfo blib ber ljunb unb 20
ber bogef bei im bie ganje na<$t, unb am morgen gieng er herein in bie
ftatt. man l)atte forg, toeit fo ein grofc bofflj fyte toa$, er toere bon bofen
buben abgetoorfen unb fyimoegfljgefiert toorben.
w 248b. Die oon SRottenburg an ber dauber fatten bem bifefyoff bon ©am*
berg etficfye feine arme leit in biJrferen gefangen unb fierten fie in 25
einen marfl)t unb tootten fie befefyajen mit geioalt, on atte btUiglett unb
re<$t. ba jog SSI. £ru<$fe6 bon be$ bifd&offs toegen mit ettlictyen ratftgen
pferben unb fufefnectyten unb ber bon SKurmberg jugegeben bottlj fur ben
marfljt unb gemonnen ben unb namen ire gefangnen tob [249*] unb
3. D : Um b. 11. ©on fpateter #anb. 23. $on fpaterer $anb.
1. S)ic ©tabt 9ftobon, gegen irelcfye (Styrenberg, ein befonber* anacfc^cncr
ber ©ultan SBajcftb II. perfBnU^ jog, ©ilnftling SWarim titans. @. ff^cr i^n
»urbc am 10. Hug. erobert, am 15. Slug. Ulmamt 1. c @. 818.
fapttultrtc 9^at5artno, tretc^em ©eif^tele 5. <&. ilBcr i^n cbcnba @. 818.
balb barauf floron folgtc. 6. §an« 3afob toon ?anbau. @. fiber
2. ©. oben @. 430 Slnm. 3. i^n oben ©. 418 3tnm. 5.
3. @. btegu Ulmamt, 9tta$imUtatt 7. Hu« einem angefefcemn, »obl-
©b. I ©. 795. T^abenben ©ef*le(^te, ba« im 3afre 1558
4. ©eorg toon ©offembrot, ^fleger ^u in bad ^atriciat aufgettommen murbe.
Digitized by
Google
1500. 433
tebenbig <m$ ben ftiJHjen, blinberten, toa« fie in bent marfljt fanben, unb
branten in in grunbt ab. nun n>a$ ber pfatjgraf fd&irmljer fiber ben
martyt, unb Ijett margraf gfribericty auc$ teit batan unb tyerjog 3org Don
©etyren unb &aft grafen, titter unb ebte bei ben ljunberten. gef$a#
5 fcor toeiljennactyten. 25. Dq.
@$ toarb autf) auff ba$ iar mink I)ie gef<$tagen, A unb Ijetter, d 250b.
toa$ nun maifter 3oriu$ SDiitter \ gab man ber A 7 flitting 3Jlenc$er filr
ain p, ber fatter auc$ fo fiH gait, ber ungerifcty ft 1 p unb 22 Ireifcer
gait, ber Ireifeer 3 A 2 fatter.
10 £)e$ iar$ 1500 auff be$ Ijaifig reu$3 tag loarb toon ben Ijemn^*.
lurfflrften, furften unb bifd&off, prelaten gemactyt ain neue orbnung unbw2,ob-
ba befd&toffen, n>a$ bann in ben ned&ften 2 jaren barf or auc$ betractyt ift
toorben ju 2Burm$, aucty ju greiburg im ^Jrefyffgeu2, grog antigen ber
friftenljait, atfo in ber geftaft: man macfyet ba ein regiment unb fafct ain
isratt gen Sftiirmberg, ber l)ett alien getoatt auSjurtctyten, toaS bann anlag
bem Ijaittgen remifd&en reicty3; man macfyet au$ orbnung in Itaiber4,
au<$ in minfe, in golb, in filberminfe5, aucty legt man gelt an burcty [bie
lanber] be$ remifd^en rei$$. ainer, ber ba l)ett 40 p getfe, ber gab 1 P,
gaiftticty unb toeftti($, ain eefyatt ain fr. Don ainem gulben, ate pit er p
20 ju folb fytt*. man mad^et aucty ba ein reittysljabtman, toa$ ain fyerfcog
Don attind&en, fyiefe 9ltbrec$t7, unb mactyet ba pit orbnung, nrie man im
felb pcty fatten follt, e« toer toiber ben ©flrdfen ober nit. ba$ foltt atfo
»on bem gelt auSgerictyt toerben, ba$ man bann im reu$ gefamtet l)ett.
@$ gait ain fctyaff roggen ain p, au<$ ettoa ber beft ein €1 3Hinc$er, D294b
25 ain f$aff leren 10 6 3Win$er, ain f$aff ijaber 14 groj* ober 2 fd^aff fflr
1 P, ain mag (Sttfeffer 7 A, SKedfertoein 5 A, 4 A, Dftertoein 8 A,
od^fenPefcty 3 A8, foecerei: pfeffer 1 forg 100 bug.9 ju ftenebig,
5. Son fpatetct $anb.
1. S)er SRiinsmeifhr $tefj #ieronty: galtcn efnen 9tyehrif($ett ©utben.)
mu« SWiitter; er toar at8 foW&cr ttya'tig 2. ©emetnt ftnb bie 9&et<$stage ju
fett bem 3afyre 1494; am 'fantyflag toor SSormS im Safcre 1497 unb ju grctburg
funtag cantate (27. Styril) anno 1494' im 3a$re 1498. @. ^tegu Wantt I
ttjurbe er 'fur ain munfematfier ainem @. 85 ff.
rat prefentiert, unb baruff berfelB munfe* 3. @. bie 8^egiment«orbnung in ber
maijkr gelobt, bie mun^ unb fetn am^t neuen jc. ©ammlung ber 9?eic^«abf^iebe
je^attten, »te toon aUter ferfomen ifi, un* S3b. n @. 56 ff.
BeWtoarf. 9lat^becr.@. 139. 3m3a^re 4. @. ebenba @. 78.
1512 cam bonerflag nac^ opern' twurbe 5. L. c. @. 77 ff.
WlMtx feine« Umtefi at« SRihtjmetfier 6. L. c. ®. 60 ff.
entlaffen. ^ati«becr. @. 125. SBgl. 7. L. c. @. 85.
©affer unter 1499 unb @tetten @. 251. 8. 25gl. ©enber @. 81, 3. 6.
(210 ^fenntge, 7 SWfln^net @#iainge, • 9. ©.^ieau^imonSfelb^ergonbaco ,
et&bte^ronitcn XXm. 28
Digitized by
Google
434 gortfefcungen ber tyxouit brt $ector SRfittcfc.
imber 14 bug., nfifc 7 A; faneB 51 bug. in 52 bug., am furbU negel
16 bug., prtyfifl 9 bug., mact 13 bug., (uga 30 bug., tooB fur Ulm
6 bug., au<$ 53/4 bug. ; toeinber unb manbet fcnb nit berljanben auff ba«
iot, bed 5Dfirggen fytfben, ber ban Ijeraud ift getegen Bei SWobont. pax
bug. laufft auff genebig gS 36 ft p00 5 p, ungerifdfr golb gu 36 fl 5 |U
par. gab ntan 7 72 # fto ain ro<$ bu<$ ober 1 °° umb 16 fl 18 %
gait toeifj farbet 65 fl, ro$ 58 p, trail 61 p, fd&toarfeed bu# 19 fcetfcer,
2. mi. aid umb fafna$t na# tied^tmefc int 1500 for.
D293». £)ed jard 1500 ift gar ain grofc toibenoertig jar getoefen, toaxva t§
mad ber grog ttetag ber btateren1, au<$ aBe narung nit faft toolfeB, unbio
toareh gro| teg im rei<$, and) int punt, ben ntan nennt ben f^mebtfc^en
bunt.
w248b. 1500 toarb bie ntfifyt im graben bet ben ©arfflfern abgebro<$en,
unb tourben ben fif$ern ire ffiften ba^in gebaut, unb toarb ieber faft
ifirti<$ umb 30 (r, bertiljen bon ben bauntaiftern. i&
w24gb. <5ttti<$e merger bon Utm fytben jue ®teit2 300 odfrfen fflrgetricbcn.
ba fyatt fie ber goBer Ijeiffen gotten, ba fagtend, ed ritten bie re$ten
tyxnatf), bie toerbend bergoBen. unb aid fie ljerna($ famen, $aben fie bie
octyfen nit bergoBen nrtflen, fonbem gefagt, bie foBen goBen, bie fte
treiben. ba ift ber goBer mit inen gue ben o$fentreibern gerttten, bie»
Ijaben im ben goB and) nit geben to 5 Ben. bad $at ber jotter bem grafen
Itagt, ba ift ber graf 3 in eil mit 20 pferben aufgetoefen unb Ijatt bie o<$fen
all gen Dttingen triben unb fflr ben gofl 14 octyfen gef<$la#t unb be*
29. etpu fatten, gef<$a$ umb SDWd^aeli
1501. *
D29>. 3lbj. 4. januarius im 1501 jar Ijette bie gunft bon toeber aber
ain ttribertoerttgfait [bon toegen] bed tangen garen4. alfo parteiten [fle]
fi<$ aber unb toalten ain gunftmaifter auf battum, Ijiefj $ann6 ftenflin5.
ber toad bedma(d nie in ratt lommen; unb fatten bie toeber for ain gunft*
7. D: fattfttfcen b. 24. ©on fpaterei $anb. 26. D\ fjetten.
bei £ebe«<$l II ®. 117, too au« bem 1537, »utoet<$er3eite$attfcnt0ttf$ngger
2)larium be« Marino @anuto (batum fam, im ©efifce ber gamltle ©urggraf
1. 2RSn 1501) etn ©tnten be* ?rdfe* (*ou <5M8tt unb Og«onra).
bed ?{effet« *on 130 auf 102 2)ufaten 4. S3gl. often S. 409, 1.
,el cargo'' ettoS&nt toitb. 5. $an* iWnlln toar 3»3Ifer in ben
1. ©. often @. 421, 21. 3aftreu 1495 bet 1500 gewefen; Im Saftte
2. ©I8tt in Uutetf<$toaftett. 1501 wurbe er 3unftmeifter. (^ac^ ber
» 3. @16tt befanb p* M« gum Sa^re Sifle in bee ©eber^ronlt.)
Digitized by
Google
1500—1501. 435
maifter bed jard, Ijieg bcr ©iman SRummet1, barf or toad ainer, Ijiefc
$annf$ ©immett2; an bcm fotbt Don rcc^t bic toatt fern getoefen, bcr
toad baumaifter getoefen ; atfo an* neib marten fie nic$d a\x& im bann
1 gtoetfer. fie toatten aucty 5 neu gtoetfer3, bic ed aucty rait bem lurfcen
5 garen Ijetten, unb toaren toiber bad tang garen, toann ed bocty nit fc^ab,
• toann toa^ befunber au^ neib unb ljaf$ ben merer bail; [297*] $ett jebcr*
man ffir ain borreten Ijanbet, bag lainer borft Ijie bad garen gren fauffen,
unb toenn er gen SBerb ober anber ort gocty, fo berft er laffen gren, unb
rett man ftard bartoiber.
10 W>\. \ax toaren bie toeber aber for ratt unb tootten, bag bie geftraff t d 297b.
tourben, bie bad garen gren faff ten gu SBerb4. iber foflictyd ift ain ratt
barfibet gefeffen tang geit bid auf 1. becember im 1501 |ar. bargtoif<$en
Ijanb bie toeber ain raerd gemactyt: gfi fant 2ftic$etdtag ift bad raer toor* 29.6ept.
ben, man fofi bad tang garen gar Ijinaud bonn; toaren bet, bie bad mer
15 marten, tool 300 mann unb ber, bie bad tang garen Ijabeu tootten,
nun 13 mann* toa^ Stomal greityaimer berfetben 13 man ainer. nac$
bem alien ma$t ain ratt bie orbnung unb lort fxtff nit an bad mer, toie*
toot bie gunftmaifter toon toeber Ijert bartoiber retten, toarumb inen nit
bad mer ferfotgen gu taffen, fo boc$ bad anberen ginften ertabt toer. fagt
20 aber ain ratt f$te$t, fie fottten Iain merd mad)en an ain ratt; ed toer
inen bor 6 jaren auc$ berpotten toorben, toann ain ratt to&ttt, bajj Iain
merd gemactyt tourb, bad ain ftatt antreff, bon lainer gunft.
Stuff fant SWctafctag im 1501 iar ba fcerfunt ain rat ber gunft berf^f";
toeber ben befctytuj*, ber tang, tool! 10 Jar, getoert fytt in groffer Hag
26 unb irtum; toa^ £annj$ ftenttin gunftmaifter unb ©iman SRummet alter
gunftmaifter5; toan bad mer toad audgangen an aind rafc toiffen unb
toitten, unb taut ber gebet unb orbnung bon ainem erfamen ratt Don bed
tangen garen toegen, atfo $erna<$ ftatt. atfo auf fant Sftictafctag ba tiej* e. s>ec.
ain ratt ain gebet fcerfinben auff bem 2Bebetf)aud. bargu toad bem
3oganfeen Ijanbtoerd berftnt, unb gengen 3 bon raut mit in, aucty ber
foggt6. toad bie orbnung atfo: man fotfe grenn gefc^auen unb bann
6. D: wat toann. 13. D: bie met tootben. 15. D: nit $aben molten. 24. D\ »etf.
ain tat ben Don webet.
1. ©imon Gurnet tear 3fo8tfer fcit 3. 2)ie neu in bic 2)reijel>ner (£tn«
U93^unftmciper toon 1496 an, ba« tretcnbcn flnb: ^Pctcr Seberer, £an«
lefete 2Kat im 3a$te 1500. ((gfcenba.) 2Bein$art, £an« SBeger. ((Sfcenba.)
2. $an« ©Unci »ar 3unftmetfhr fett 4. 2)6nautoo*rt$.
1497, tat 3a$re 1500 alter 3unftmdjter 5. @. 434 Hum. 5. unb @. 435
unb ©aumeifier, in ber Sifte be« 3a$reS Bum. 1.
1501 erfteint er ntd?t me$r. ((Sbenba.) 6. ©eorg Ott.
28*
Digitized by
Google
436 gortfefcungen bet Gfyronit be* $ector 9Rfllu$.
audtotir<Ien,t»ad in bie farb lertc, unb nit [auff] ptat$, bet ferlirung bet junft
unb ir aib unb burgerli<$en re$t. toeitter unterftunb p<$ am Ijanbtoertf,
bcr[3oib] pnftmaifterffiummeltunbftenlltn, unb berhmten in fetlern, man
folfc nun in gugter unb in f^inctt totrden. fagt ain ratt, toer ped gc^fiuffcn
ijett, unb marten ain ratt, man folfe tofirden in ad bing nit f>Iaic^t. *
w i3> ^uff m^u<^ in ppngftfeiren, ift in bem tcftcn feiertag, im 1501 jot
2. 3uni*. ^ajen 2 firfncrgcfcCen bed 3erg £>5<$ftetterd fun gefd&lagen bet ber na<$t
[299b] urn unfetyutb 4 tounben lemig1. foflicty 2 firfner fenb in fanb
Ulrictyd freiung gefloljen unb batein lommen, atfo fyttt fie bet $e$ftetter
faff en betoaren in ber freiung mit 12 gefeflen auff fern loftung, unb ber w
£>e<$ftetter, bed 3ergen bruber, ift geritten gu bem ling, ber ift auff bad*
mal getoefen ju Snffprugg, E^att ertangt [ain] manbatt an bie toon Slug**
purg unb [ben] abt ju fant ttlricty2, au<$ an bed rei<$d fogt3. foUtd^
ti.suni. fd&reiben lamm auff freitag auff unferd Ijerren fronleutynamdtag 1501 jar.
unb befc^ad^ fit reb toon retd) unb armer in ber ftatt; ettlicty forad&en, meri*
ed ainem avmen gefctyeljen, man bett im nit aid fill aid ainem reid&en.
alfo aber gefc$ad&, bafc ieberman maint, man tmtrb fie aud ber freiung
nemmen. alfo Ijanbtet man fo fill baruuber, bajj fie aud ber freiung fetb
gengen. ba toarb in jugefagt bur<$ ratt unb aft, inen nid&d ju bon \$a<
ben an irem leib unb leben; boc$ man legt fie in bie eiffin auff aind rafc»
ftraff, barinn (agen fie 3 bag. unb tt>ad ain fctytoerer fymbel; man pxad)
bie freiung nit gem4, unb toaS bo<$ ain beffer mutoiU, ben pe aim
burger anlegten; ftann ettticty foramen: 'i$ toaifj nit, loan \ti) ber freiung
nottiirftig [3ooa] toirb', fo \pxa6f ettlid^er alfo: 'ed ift nemant pdfrer auff
ber gaff en' . »
d»K: auf 7- fa<M$monat to 15<>1 iar ift jfi SWierenberg 3erg unb 2Rar$
SBinter, ftieffbrieber, ju nad^t erfctylagen in 3erg SBinterd feinem Ijaud
unb ermert ; unb [tourben inen] genommen bie ring ab ben Ijenben unb
fedel unb ptbergefd&ier; bo<$ ber 9Kar$ belib bei bem leben, unb toeft
nemant, toer bad tljann tyett6. &
2hm*. ^uff bfl* lar "ml& fant 3o$amie* tag bed befferd jo<$ ber fing
bon grandfreicty mit groffer Ijerdmactyt burcty Santyart gen SRajtyetd, bem
fingreicty, $fi, unb ftenb Abel in Samparten6.
14. na# 'j**' in D ftnnto* bie SEBorte 'bet tetnifa ling'. 16. D: aincti a. 22. J): •ain1 flatt 4aim\
28. nadj 'braudjmonat' in D ftnnlol 4ober\ 33. fcuf 91. 301* tpei§t c« nog : S>e* jat watb wi»
triben bet Ting »on 9?apel« »on bem Kng Don ftrandrticfc, unb »a* ubtl jn betcn aUem fcanbcl.
1. ©gl. ©affct ad h. a. in bie gtctuna toon €>t Ulri(^ ton @«ite
2. flonrab iWfitlin. bc« ^atfteg M @cnbcr ©.211.
3. ©i^etm, 9Rarf($aH ton $<H>^cn« 5. @. ^ieju $cinr. 3)eic^«ler« (S^ron.
^cim. in ©t.»<£$ron. XI ©. 637, 19 ff.
4. e. fiber cineu ftyoeren (gingriff 6. 3>a« in ber gombarbei gefammcltc
Digitized by
Google
1501. 437
Hbj. 28. nooember in 1501 \ax, toad auff ainen funtag, feng man^2*^
$anng SRedtin $ie, [ben] man ben beg SRedlin [Ijieg], ber $ett fiaw210b-'
touc$erli<$ f^abenleff geben. ben ftrafft ain ratt alfo, unb lam aud am
23. becember in 1501 \ox unb toarb geftrafft umb 8000 [tain unb bem
sfoggt'Sfljfibfig.
8n bem 22. becember feng man ain, Ijieg $anng fteren, toarb au$* 0299*.
getaffen. '
Stuff 23. tag becember ritt $ie etn atn farbinattegatt, $ieg $et*£|g<£
munbud 2, ber pxatfft f olfommen aptag in aHer mag, toie gfi SRom ift im w ,35b-
10 jubefljar getoefen for batum. ritt mit 40 pferbten unb Ijett bet 60 per*
fonen mit im unb toad ju SWierenberg 3 unb ju ttlm getoefen, unb gab
man urn ain brieff 20 freifcer. item [3oob]toad auc$ Ijie ber tyteig bifefcoff 4,
unb bei font ©gbetten empfeng man in unber ainem Ijimet, unb geng ber
btfd^off in feiner infet for im unb ber toei<$bif $off 5 unb ber apt Don fant
i5lUri$6 auc$ in feiner infel, alt bret for bem larbinaQ bid in unfer
grauenKrc^en. unb barnacty jocty ber farbinafl gen unfer grauenbrie*
ber, ba toad er jfi Ijertoerg. auff ben IjaUigen toei<$ennec$ttag fangt ber25.x>cc.
farbtnafl fe(b bad ampt unb gab 10 jar abfog barbon. unb auff ben tag
enpfeng man bie bull bed iubeldiard unb tyoflefc ju fant fetter mit afler
20 briefterf<$afft. unfer bifctyoff toad ain graff Don 3orn, Ijieg ?$riberi<$, unb
ber apt Don fant d(ri<$ toad ain STOerflin.
3tem auff bad iar jtotfetyen toei<$ennec$ten unb liectytmeg ba toadD3oib.
ain $o$}eit mit [bed] Ijerfcogd fun oon gerer unb bed bapftj boater, i&oi-"
genant Sidroncjty , [toar] genant ber bapft Sltejtanber; ba toarb grog 1502.'
25 f eft7.
Ded iard im 1501 Jar toerent no<$ ftard unb grog bie ptatteren, d 293b.
bag t$ gefeljen Ijab, bag [fie] ett(i$ menfetyen bad angeft<$t $infrag[en],
bag man nit tool toeft, obd frauen toeren ober mann. unb frag [en]
Ijin Ijenb unb fieg, unb toad ain groffe flag, [294*] bie man nit getyert
soljett*.
5. 5 faiUing W. 13. D: ainen \>. 26. D: totxtt.
frau)Bfif^e $eer bra<$ am 25. SWai 1501 5. 3o(amt toon 993ert&eim.
na<$ bent @flben anf unb fcefefcte am 6. flonrab 2R8rUn.
4. Stag. be« 3a$te« bie feeiben ©c$i8ffer 7. Sncretia ©otaia, Softer be«
SReatoew. ?aj>fie* Hlepnber* VI. fcermatyte fty in
1. ©eorgOtt brittet <£$e im ©eptembet bes 3apre«
2. Cgl. @enbet ©. 96, 12. 1501 mit SHfonfo toon ®jte, bem naty
3. (Sr tear am 16. tfoguji 1501 maltgen $erjoa toon gerrata. SSgL Sfteu*
na($ SRfirnbera. gefommen. @>. $einr. mont, @ef($iq>te ber ©tabt 9tom in, 1
Settler* fcfron. in @t.«(£$ron. XI @. 239 ff.
@. 643, 18. 8. 6. often §. 434, 9 mit ftnm.
4. griebricfc toon ^otLttxt.
Digitized by
Google
438 gortfefcungen ber (S&ronl! bc« $ector flRftlty.
d 294*. $)ed iard toa« faft feictyt in ber erent unb rengnet fer, unb betten
bie toaffer groffen fcfcaben an fit ctten *. gatfc lotcn umb fant Sarttame**
24. «ufl. tag 2 fl, unb ftcnb nit tool in ber toelt. toa$ beur, toafen fit ptatteren,
toad afl fymbet nit gut2.
D3oo» 5Dc« Jard 1501 jar iuSRertinger meg lammen 2 ffiatd&en3 t>on*
SRagafj4, prac$ten 32 fed pfeffer gen Sttertingen, barab fld^ ieberman
bertounbert. unb gatt in ju $Rertingen 1°° SWertinger getoictyt 46 p 10 fe,
unb ftenb fibet umb bie genebiger ird Ijanbetd Ijatb 2 jar. unb fam auc$
toott unb anber bing Don 3eto 5, auc$ anber ftrafc in bie tanb an anber
orten fill. i*
D296b. J)ed jard 1501 toad grog toibertoertigfait in bent grandentanb, unb
raubt man ftard bie bon SRierenberg, unb bie granden toollten fc$tcc$t
bie fteur nit geben, bie bann angetegt toad toorben in bed ret<$d tag ju
Sugd^urg6.
D2%b. $>Cr remtfd) ling SWajimitian E^ctt grog Ijoff, toa^ ain Ijerfcog front*
@fterreic$ tootgeboren, fein mutter tx>a^ aind lingd boater bon ©arti*
gatt7, fein fatter xoa^ laifer tang jeit8, Ijett ain regiment, barab fit! fotdd
berbriej? Ijett; man jattet tangfam, toa er fctyutbig toarb, unb bett bent
reic$ funber nit fctyaben, nun im fetb, bem retc$ tx>a^ er mittetmefpg9.
ed ftenb fibet bei feinem regiment, befunber in toetf<$en (anben. »
D297b. auff bad Jar 1501 toad [ed] fer beur; jtoif<$en toetyennetyeu
25. 3uii wnb fant Oalobdtag gatt ain fctyaff roggen 3 ft 10, unb tx>a^ ftefdfr grojfer
manget [29$a] jtoifctyen ofteren unb pfingften, bag man Ijart barjfi rett; man
Itagt Ij&rt oh ben mefcgem, fagt man, ed toer ter fc$utb, fagten [bie
14. D. 91. 300* &eift e«: <S* fatten au$ bie »on iRierenbetg fuU raber, bit It fold faft bttabtm;
bie fttaneten waren fafl enbot unb wolten falety ba* gelt, fo angelegt voa* vom reicb, nit geben
15. D: biffet. 24. D\ mt%%tt.
1. 2>a« 3a$r tear fait, ream* unb 3tt« ber SWarfaraf griebri($ bie tooigtlSn*
nebelret<$. 9$gt. ?faff, @efc$t<$te toon bifdje ffiitterftyaft baju n8t$taen wolltc,
©tnttgart I ©. 250. eutbrannten in granfen befttge g«$beu.
2. @. ©enber ©. 95, 6. 16. $arty>re<$t, 8r#ito te« $ammer»©eri<$t«,
3. 8flL oben €J. 433, 27. ©irelamo ©b. II ©. 157 § 211. ©Arbiter II
^riult tlagt (Suit 1501) in feinem £aae> @. 119. — 2>ie 9Wirnberger toarett urn
bu# fe^r fiber ben abnetymenben §anbel biefe 3*it $auj>tffid)li<$ in cine gc^be ntit
93enebtg« ntit ©etofirjen unb fiber bad &un$ ^eltf^ ten orucf unb beffen §ct«
gernbleiben ber Unflarn, 2)eutf^en jc. fern toertmtfett.
toont ©enetianif^en Sttarfte. gulin, 7. (gleonore toon ^ortngat.
geflf^rift jum 3. attgem. ©eogr.-(5on» 8. 85gl. @enber 63, 6.
areg: Diarii e Diariati Veneziani 9. 35g(. ba« Urt^eil fiber btefen flatfer
€5. 160 (@imon«fctb 1. c. ©. 117). in ber 'Cronica netoet gefc^^ten,
4. 9eaga§ im tfanton @t. ©alien. ©C. 51b.
5. ©enf. 10. 33al. bie (tyront! ^einrit^ 2)ti^«.
6. 2)ie fra'ntifdbe 9eittcrWaft toeiaerte ler« in ©t»<E$ron. XI ®. 034, 24.
fi$, bie bef^toffene ®teuer ju bejapUo.
Digitized by
Google
1501. 439
mefcger], fie Ifinbend umb 3 A nit Jjerpringen bie o$fen. au<$ ^etten
bie Don Hugdpurg nit fcr fifl loren ; f<$icften avti ainen junftmaifter,
Ijieg 3erg ffieftermair *, (id gen ®affato, SRegendpurg [unb] toeiter tyinab
umb loren. barjfi gef<$a$ pa reb, bag man erft loren laffen toollt, fo
• bad nott toer.
£)er ffieftermatr jod^ and }toif<$en ofteren unb pfingften. auc$
tt>ad aH bing Main nnb bent, unb ftonb fibet in $o<$beifc$en lanben.
ed tt>ad a$ fcr beut in 83iertenbergif<$en tanben, auc$ ben ganfc {Rein*
ftramm, man Ijett ed fflr ain ptag. au$ toa& grog hrieg in Sampart bon
to bed bapftj fun2, ber nam ein ettti<$ ftett unb fctylog im namen bed fingd
Don grandretcfc, unb ftonb fibet in ber toett auf bad jar.
3efud jar.
3n bem iar 1501 Jar toad tyeid in mittelmeffigem gelt3, gatt ain d 297*.
fd^aff roggen 13 g *Dtin$er, toein au$ alfo mittelmeffig, (SCfeffer 8 A.,
»*7 A, SWedertoein 6 A., foefcerei beur : pfeffer 120 bug. , imper 13 bug*,
toott 6 bug., unb geng ben genebiger flbel bed 5Dflrden Ijalb4, unb toad
bie berfamlung gft SRierenberg Don bem ret<$ 5, toaren bie granden totber*
toertig bem rei<$ 6, unb toad mie unb arbait. [barna$] fctytug bad t oren
auff, gait 18 g, unb »ad am tyefftige jeit, beuren unb ber befen ptatteren
2o[toegen], bag id) gefe$en l?ab, bag [fie] ben leitten ett(i<$ Ijintoegfraffen
bad angeftctyt unb tyenb unb fieg *c. 7.
«uff bad iar toad auc$ flefd^ fcr beur; bie-bon Sfogdjmrg marten *>m».
ain gefafc, unb toott ain ratt Ijaben, bag ed geljatten tourb toie Don alter
$er: o$fenflefc$ umb 3 A. 1 Ijetter, falbflef^ jfi 2 A.; unb Ijett ain
25 ratt p mit ben mefeger jfi fcfytffen8.
<£d gatt bad loren umb fant Oattentag 17 g 3Winc$er, f$ma(fc {>%&*:
9 A., au$ getyeutyalben, fraut fcr beur, toein: Dtfeffer 8 A., SReder*
toein 7 A. ain mag; ain fatfcfctyeib 1 fl 3 Ir., $aber 1 fl, erbid 10 be$*
mif<$ ain f<$aff ; fifc$ toaren fcr beur, fagten alt tctt, bag ain ptag in
m alien bingen tocr, toann cd tocr atlc bing gnug gctoad^fen 1501. ed geng
3. D: ffiajfcret. ffieftermair aul ©aflet unb na<$ finer Octree tut in D. 3n D na$ *®afler(r'
finnlo* 'na$\ &• ««$ 'not wer* in $emer bie ©otte 'bet bta$t' (roa^einli^ ju er.
ganjen 'loren*). 26. D: beu$r.
1. ©eora ffiefttrntair. 8gl. @af[cr tagenbe tteh$«rej$unent.
ad h. a. 6. @. oben ©. 438 Sfam. 6.
2. <&fare»oraia.@.tteumont,©ef($. 7. <2S. $ieju ©. 421, 21.
bet etabt ttom III, 1 ®. 229 ff. 8. S5al. bleju bie Sfogaben fiber
3. ®al. oben @. 438, 21. 2eben«mfttetyrelfe bei Oemeinet, «egen«-
4. @. oben e. 432, 1. burger (Scroti. @. 52 ff.
5. Oemeint if! bad in 9lflmbcrg
Digitized by
Google
440 gortfefcungen ber (tyronif bed $ector SDMlicb.
FauffCeitten nit toofl, autff roaxtn bte Ijanbtoerd befj, unb geljub man ftify
nit fcr mott, man bie ^tattcrcn regierten fer.
D298b. @$ gait fctytoeineflefcty 5 A. ain #, unb a1lt&, ba$ ber menf<$
folit nieffen, toa« bcur ; e« gait 5 A. 1 fetter auti), unb toeret long, tool!
2 jar. *
D3oo»>. $)e$ far fieten fcttjcmen fretfe unb anber jaictyen bom Ijtmfrm bem
(anb ju fiiticty1 unb fieten auff wctb* unb mauntfaiber, unb toenn fie
fieltn, tootten fie jte^en auff bie burden unb nic$$ (ieberd bonn.
1502.
d m* ^uff ^^ Harl' am ncucn iar* ta8' er£rac$cn bie t>on ^licrenberg ain i«
^iiib' W°&' $a*f* X" bcr $fl$inHingen2, bartn fanb man 3 gefangen, bie Keg
man barbon unb berprannt ba$ fctytof*.
2. san. Sluff mentag barna<$ jftgen bie bon 9?ierenberg fur am f<$tofc , n>a$
f eft ^ n>a* l)et ©otffgangS bon ^ihtyen, bartn fengen fie 20 mann, unb
lourben 6 erftoctyen8. ba$ f<$(of* berprantenfl, unb ben ptunber furten fteis
Don bannen. e$ n>a$ ain tt>itb bing mit bem margraff 3nribert<$ bon
©ranbenburg, au$ mit ben fren<fifc$en ebetteitten, unb lamen ben bon
SRierenberg toeber Ijerren noc$ ftett jft ijitf, maren gar bertaffen.
Utrtc^ Srfcet junftmaifter,
w SJb" ^e* iar* toari) ^r^ Sltfeet4 jum erften mat ertoetet jum junft-so
e. 3an.'OTa}[tcr unber ben laufteutten, unb betaib £>ityotb SRibler 5 beffetben jard
18. Kuf 91. 303b finbtt f$ untet bem Safrre 1504 tin (Sintrag, bet etenfoUl ^ie^er ftttertn
burfte: %uff bfl jar bctten bit »on Wittenberg ain befen fiieg mit bem margrafftn, unb toal
banno<^t nit abgefagt, wann gro§ fa^en gef<$e#en ben Don IRietenbttg »on bem abtl auff fill
©rttn. ba§ man nit tttfl, reei foUid; faeben bttt; wann ftierenberg warb auf bifmat wrkifffw
oon alien fletten unb toon bem ganfcen rtidj. [91. 304*] ber fdjtoxbifdj bunt welt webet bem grafts
no$ ben Don ftierenberg nit belfen ; man $ett full ttg, efj funfc nemmtt ri$ttn.
1. 8a(. @>enber @. 100, 5. ©ejolb, bBrte; bie ftfitnberget nabmen ed am
@ef$. b. b. ttef. 6. 104. 10. Sanuat 1502. 8ai.$einri(b $«<$«.
2. ©uAtlingen bei (gmdttrtyn; bad ter 1. c. 650, 4 u. Jfilicncrcn 1. c II
@<W°6jl«Wrte bem marfgra'flicben (8bel« @. 461 92r. 223.
mann 9JHc$ct ton ©ecfenborf»9ttnbofen, 4. ©. bad ilbct bie ?erf8nli(^feit bed
ber bem fluin&eltf($>, einem gcfa^rU^en lUri$ ^ttrjt ton 93ogt ©eigebrad^te in
geinbe ber yiiirnberger, Untcrfc^Iuf ge« beffen (Sinleitung ju ber „<£orreft)oiibenj
totyxtt. 93gL ©einr. 2)cic^oler« (tyron. bed f^wa'bifd^en ©unbedbau^tmanned
in @t.'(£bron. xi ©. 649, 17 unb bad Utri$Br$t t)on3(ugdburgaud ben3<^reti
Steb bed ©and ^etf bei StUencron 1. c. 1524 unb 1525" in ber jseitftrift b. bift.
II ©. 461 Vlx. 223. 33er. f. @c^»aben u. #mb., 3abraana
3. Sd Weint bad e^Iog ©runn lb79@.281ff.
(norblic^ ton (Smdfirc^en) gemeint gu 5. §ityolb9ttebter tDar^flrgermetfler
feht, bad bem 3obfl ton i'ttc^au ge» getoefen 1488, 1490, 1492, 1494, i496,
Digitized by
Google
1501—1502. 441
nun am gtoetfer; alfo ertoett in ain ratt gum burgermaifter, bad toad an*
bem brau<$ unb bor nie erljort toorben.
8n bcm 14. femter ba fengen bed lapitetd fttectyt atn bon ®erft*D302*
Ijoffen, $tef? SWarttn ©ait, ain gimmermann, na$ent bet ber SBertadj*
sprugg1 Mb furten in gen 3uffemeg2 in bitten, ritten bte atttptfeit Don
$innen aM ber ftatt unb betten bad alfo; bett Ijer SBitljatm marfctyatcf,
toad bet geit beftettt juSlugd^urg [ate] Ijabtman3, unb forbert ben [©ait]
ban ainem capitet unb fagt, er toet oberfter fogt fiber ®erf<$ljoffen ate in
bed fingd natnen. fagte abet bad fapitel, fie toeten ba fogt unb Ijer.
io alfo tyett ber marf<$at<f bem SDiattin ©ait getait gugefagt, fiber bad feng
bad fapitet ben. ba feng bet marfcfyatd ben fapitetfnectyt, ijiefj SRefybett4,
abi. 25. fennet unb feng in ntit bet fymb fetb unb (teg in einlegen in bie
eiffen, toann bet marfc$at<f toad ebetftet foggt gft ®erftyoffen, unb bett
bad in bed fingd namen.
is 3efud aWatia 1502 {at. «bj. 28. feberarii ift aingefefet toorben™^;
Ijer Sttatljeid Sang , toad aind burgerd fun bon 3lugdpurg, fein battet
$ief$$amtd Sang, bet Ijer SWatljeid toatb bomprobft, bractyfc gutoegen
gfi {Rom bur$ tyilf bed remifctyen fingd 3Ka$imitian6. fagt man. et toet
toot Ijalber ting, alfotool toar er oerbent in ber fanfeelei. bed bett bem
20 fapitet goren; bo<$ muft ed fein, unb gab bad fapitel bem Sangen bet
* . 1600 p eta, bad toad faft 2 pfrent ober gilt, unb ba bad fapitel fa$,
bag fie in Ijaben muften, ba fagten fie, erft ljab[en] mird gut, toann er
proferiert und for bem fing bon bed marfctyattd toegen , unb fctyapften in
fetb ain gtimpf6, toietoot ed mit groffem untoiflen gefctyacfy, toann ber
25 Kng tootfc Ijaben. gu ber geit toad ain bezant Ijie Ijer ©otff bon 3^*** 7-
SDed jard erljandt ft$ felbd ainer, ^ieg ffialbner, toad bed taifferd»^;
2. $er Cintrag |h$t mit anbetm ffiort<n no$ einmal auf 81. 211*. 3. D: an ben. D: fapittl.
22. D: flfitjj.
1498,1500. 2>a6Uttgeto84nti$ebeifehtet mittfona ber faiferlifyn £onunif[&re
©a(>t jum ©iirgermeifier im 3a$re 1502 grlebrity @tttrmfeber u. (Smft *>on 33el*
lag barin, bag et tyieju in feittet (Sigen* ben Beiaelegt. @. Oaffer ad a. 1511.
faaft art 3»>Mfer, ftatt trie Ms&er att 2. guf anted.
3unftmetfter, geteSfclt wurbe; bie 9Ha» 3. @. (genber ©. 54 Sfam. 9.
iorita't feiner 3tmftaenoffen fatte tym 4. ©ei @affer: ffiiebet.
offenbar bur# $ntgfe$iuta beS 3unft« 5. 2)lefer X&eil be« (5totrage« fottte
meifteramteSben^ggur©flrgermetjter» unter bem Safcre 1500 fl^en. $gt.
»ftrbe fcetlegett ober toenigftens erfatoeren @enber ©. 74, 1 7.
»otten ; ed gelana i*m jfbrigen«, latere 6. Oemeint ift bie im toorigen «Bfabc
no* breimat na*einanbet m errtn^en. crto^nte @rreitfa*e awif(*en ber ©tabt
1 . »al. ©offer ad h. a. 2)er jtotfe^en 5lUg«burg itnb bem 2>om!a*>itel.
ber ©tabt unb bem 2)omfaj>itel toegen 7 mLitA/ttt„ *rt„ oik^u^^ *«»*
Digitized by
Google
442
gortfefemtgen ber fltyroni! be* $ectot SDMHty.
r 249*
r 219».
grtbericfyd lander, baroadfr bed remifd&en fingd 3Kajimilian fanner,
faft tootgeljatten unb faft tei<$, gefc^ad^ jfi ©ten in (gfterteidfr m ber
faften1.
3n bifem tar toad ein bunbtdtag afljie, unb toatb toibetum era
Ijauptman Don ben [fatten gemac^t, nnb toatbtd abet tyett $and 8angen«»
mantel, titter2.
95on Sttutmbetg toa« ber $otjfc$uljet $ie3 mit 5 pfetben. ben $etten
fie mit 150 pferben Bid gen ©eiffenputg beteit; unb ate biefelben toibcr
ijeimteiten molten , lamen bie pfatjgtaftfc^en unb margraftf$en toot mit
200 pfetben an fte bei $teinf efben 4 unb jagten fie totber Ijinbet ftc$ gen«
9Beiffenbutg in bie ftatt. jut fefben jeit muften bie SRutmbetger ire
granlf otter5 gueter felbft begteiten bid gen gotd&eim in bed bif<$offd fonb
but$ bad margtafif<$ tool mit 150 pfetten unb 500 ju fug.
2fa bem tat 1502 feng tyetfcog 3etg Don 8an$fit fein eberften
w2iob fan^tet, $tef$ ftotberger; ber »at gerift unb ritt tool mit 16 pferbten, «
27.anati. unb liej* iljn bermauren ju San^fitt im f<$tofc, gefc$a<$ auff ben oftertag,
unb feng in ber Ijetfcog mit feiner fymb fetbd 6.
D303«
W 137*
3. 3n W untet 1591. Bei w 249* (»on fpatetct £anb) lautet bet fcbfafr: due torfelfctn »cit tat
bee tomifdje fonig etn obetflen canjlet , bet $iel bet fflalbnet, einel tutftnett oon €«tyburg fan,
[91. 249b] bet wat fo tei$, bafc et mit 20 pfetben ritt, unb wolt nit me&t canjlet fein. ba
fd>idt in bet fonig gen ©ten in Dfleitei$ , ba folic et obetfht tegent fein. betfelbc ^att auf tin
Sett etlt^e $erten unb audj boctote* jut gaft platen, ba biefelben famen, fanben in bit gaft m
fcinem ftlbergfait an ainem flricfl) fcangen. ba ftert man in $eimli$ in ein botf unb beantb is
in cim fteitbof; ba* tlagten bie bauten bem bifaof, ba mftft man in wibetum autaraben. bt
fit it man in in ein mot , ba ifl et »etfcnft unb oetgtaben wotben. 15. » 210*. 3if*|
von ant cur $anb 'fanb bei im 80000 fl batgelt, me$t (Ubetgft&it alt ber beqoa, felbct ^ett x.
15. D: warb.
1. €>. fiber tyn Utmann, 2Rariml»
lian I ©. 251 Sfom. 2. *Ra<$ etner $ter
ctttcrtcn Oucflc (Ann. Mellic. in Mon.
Germ. hist. SS. IX ©. 528) na$m er
ftc$ im Sa^re 1502 in 933ien bnr<$ <Zx>
ba'ngen baS 2eben au« gurc^t bor ©trafe
roegen 'crimen laesae majestatis'. Joan-
nis Staindelii Chron. bei Ofctc I©.542»
berid^tct fiber ffialbner* Sob : Eodem
anno (1502) XIII. Martii, quae fuit
Sabbatho ante judica (bet ©onntag
judica tt>ar im 3. 1502 bet 13. atta'ra)
circa meridiem Joannes Waldner,
Friderici III. imperatoris quondam
cancellarius, in propria domo W iennae
mortem sibi conscivit suspendio, an
furore an impatientia vitae nescitur.
Homo apud omnes bene habitus, ser-
vilis , Romano regi charus , in bonis
temporalibus ita crevit, ut plus quam
quadringentos supra mille florenorum
annuos redditus et in prompta pe-
cunia ultra ducenta miUia florenorum
demptis pateris, clenodiis, vestibus et
caeteris rebus reliquerit. $gl. fiber
Satbner (filius pellificis de SalUburg
auc^ @enber« Cnronographia ©b. VII
S8I. 86»>.
2. @. ben $unbe*abf$ieb bom 9.3Rarj
1502beifttfipfell®. 460.
3. ©eorg $oI)f(^u(et. Sr »urbc
auf bem in ber borigen fcmnerhmg an>
gcjoacnen ©unbedtag jum ©unbrtrat^
4. ^(einfelb nb*rbli^ bon ©eiffen«
burg am @anb.
5. S)ie ffir bie granlfutter HReffe be*
jiimmten SBaren.
6. Wolfgang ftorberger, feit 1487
Sattfitx $er$og @eorg« bed ^ei^es,
Digit!
zed by G00gle
1502. 443
2Cuff 30. maii im 1502 jar bett am tatt a\x$ Beger bed [Ijanbroerdd] D303».
Don toeBer bie tt>ottfttec$t aft , bafc nun furtyin lamer fott bencn mcr unb
bad Ijanbtoerd breiBen, gefc$a<$ aud grofcem neib unb tjaj* ber toeber ic.K
3Cuff bad Jar abj. 18. bed Bractymonafc, u>a^ auff famftag Dor fant^gm*-
scanned bed batff er« S^rifti, Ijatt ed ftcty BegeBen, baj* bte Don SKierenBerg J^*-
aud finb gejogen mit atner toagenBurg, jfi gotten am offer, ift ain att Ijer* w
lommen, aud ainem borf Slfatterpacfy, nit Neit Don ber ftatt2. atfo auff
ben famftag Ijetten fie t)inaudgefannt Bei 3000 mann ju rofc unb jfi fuej*3, is. sum.
unb in ber nactyt tootten fie mer fyinaudfctyicfen , atd fle betten. ba toott
io man ben Bii<$fenfc$fifcen Butfer geBen, toie fie mit umBgengen, bad Butfer
toatb Brinnen unb bett groffen fctyaben an tettten. atfo auf funtag umBw.sum.
atfe Ijett ficfy ber margraff4 am morgen gelegt in ben toalb mit ainer
toagenBurg Bei 6000 mann ju roj* unb ju fujs, toolt au<$ ber lurtoeicfyen
jilfectyen. bad erfactyen bie Don SKierenBerg unb jugen bar bem margraffen
is jfi an orbnung ober an Ireiben ober tofing. ba toarb aBe« ed umB atfen jS
mittag am [304b] funtag ben Don SWierenBerg erfctylagen Bei 600 mannen,
atd Burger in SftierenBerg5, gefc$ac$ nit toeit Don ber ftatt. atfo jugen
bie Don SRierenBerg ttriber Ijaim unb Ijetten nit fit er eingetegt ; fie Der*
turen autty ettticfy Bidden6, item auf mentag jugen bie Don SKierenBerg 20. 3™.
20 aud in bed margraffen tanb unb fengen 70 Bauren aud ben berfem.
unb ba fie lamen ju ber ftatt , ba load bie gemain aud SfterenBerg atfo
biirftig unb erfctytugen bie gefangen Bauren att ju bob7; barjS toarb fit
gerett, bafc fie iibet unb unreblicfy ge^anbtet tyetten. auc$ auff ben tag er*
griffen bie Don 5ftierenBerg ain merger Don ©cfytoaBacfy, toolten in [in]
25 bad tocfy fteren, [bad] erfacfy bie gemain auff bem mardt, tuff en ju unb
erf^tugen [in] Bei bem rattfyaud toott ju 100 ftutfen8* bad aid IjaB ity Don
7. 'Wfaltttpadj* »on fpateter £anb flfecr *botf gefdjrtefcen.
rourbe, roa$rf<$etnti($ roegen SScrbad^td, @. 633, 8 unb bie tm SluSjug mitge*
ba« Seftament be« ©ergogs an #enog tyeilten 93eric$te ber beifren ^arteien bet
2Hbrec$t toon 93atyern*2Riin<$en toerrat$en fllityfel I @. 473 ff. ; ®oben, ©efc$. toon
ju fytben, am 27. 2Mr$ 1502 &u 8anb«* 3Tffatterba<$ ; SMrbinger II &. 113 ff.
§ut auf ©efetyl ©eorg« toertyaftet, guerft in 3. @ie fatten nad) i^rcr eigenen
geUnbe£aftnac$$3urg$aufengefityrt,fta« Stagabe (bet ^ttt^fel 1. c.) 2500 ju S»o6
ter tttfe$t$artenac$ 5Reuburg, au«a>et(%er unb 150 ju ^ferb entfanbt.
et erft am 16. Styrtt 1519 enttaffen »urbe. 4. (Saflmtr.
©. ^iejterl H @. 577 ff. unb togt ttber 5. <&. @oben ©. 67 ff.
bte ^Perfon ^otbetgers unb beffett ©e* 6. 3)ie 9^iirnberger toertoren 6 $anb«
fangenna^me jc. bie audfil^rti^cti 3Kit= toerfsfaljnen unb 7 5elbf^Iangen.
t^eitungen ©enberS in feiner Chrono- 7. 2)te8 tear am SWontag nac^ bem
graphia 33b. VII SBX. 84a ff. Sreffen. S3gl. $einr. ©eidfcter 1. c.
1. 8gt. oben @. 409, 1. 434, 26. @. 654. 15; @oben 1. c. ©. 71 ff.
2. <3. fiber bie @4ta4t bei Effalter* 8. «BgI. ^>. 2>ei$«ler« (£*ron. 1. c.
ba^ $einr. 2)ei^«tet. in ®t.»(£^ron. XI @. 654, 21.
Digitized by
Google
444 gortfefeungen bet <S(ronif bed $ector TOfltic^.
ainem gfobljaftigen mann, ber tft auff bet toaflftatt getoefen, unb toa$
ain befer Ijanbet.
D304b. 8luff 2. tag be* Ijeemanafc im 1502 jar toarb bcr frib beriefft yt
9Uerenberg jmifcfyen men unb bed margraffen auff eurig jett1; marten
ben frib bie Ijerren [>o5b] Don ©actyfen, unb gefdjacty gfi Srtfurt. unb*
n>eit fie barbon retten, ba gef$a<$ bajtoifctyen bad fctylaljen, tote ed for
ftatt. nicfydifterminber muft ber frib fein ffirgang Ijaben.
D3oib. SCuff bed iar 1502 »ad au<$ eben bie gnab, tine bann gef<$riben ftatt
an bem anberen platt barfor. 2 ber bapft Sttejanber ber 6. gab bem ling
bon Unger 40000 bug. in ainem iar auff brei jatung, bag ber ting for* i«
ftenb bemSWrden3.
1503.
w i38»: **!• 22- Juniu8> if* t>& J>rac$manet, Ijatt atn ratt ben Senljart
w21>-$ffertin, ain ftf$er, n>ad bed 0o5b] iard junftmaifter, Ijaim fyriffen gan;
n>ann ain ratt nad) im fctyid, fed er fommen. \x>a& bad bie urfa$: etis
tjett 10 gelfad aud feinem anger berfafft unb bad fftr aigen tyingeben,
unb gengen for 2 fl baraud, bad berljtelt er4.
w 249*. 3n bifem iar ift gere<$net toorben (NB. bamaten toaren noc$ feme
pafteien gebauet), bafj bie ftatt auferljatb l)abe 52400 ftein, bie tljor nit
gerecfynet, unb tfyuen attoegen 6 ftein ein Itaffter, ma<$t 8733 Maffterenio
unb 2 ftein. unb fein ber jeit umb bie ftatt 2lugdpurg in ber ringmaur
gftanben 105 Heine unb groffe tljfiro.
d 305b. £)ed jard f$alt ain fifd^er Ijie, tyiefc $annd SWeringer, ben $eter
wwlb.'ficmtin/ auc$ ain fifctyer, ain bieb unb rett bad in ainem ratt. nam in
ber ftemttin ffir mit rec^t unb nam fic$ barbon na$ biffer ftatt redfrt olfo25
ftenb ber 9Keringer ba unb fagt, er Ijefc in ainer unbefinten metd gerett.
14. ©ell Ipeifccn <Pfeffetlin. 22. Son fpatecei ^anb.
1. 2)crgriebe 'gicna ein* aml.Sutt. ©jalaty, ©ef<$. toon Ungarn m @. 103.
@. #. 2)ei#8ler 1. c. ©. 655, 3. 2>er in 4. Anno domini etc. 1500 tertio,
SRcbe ftefcenbe (Srfurter S3crtrag nmrbe bonrfiagd *or 3o(ann« ©apttfte (22.
am 26. 3tmi beurfunbet. @oben @. 84. 3uni), t ji 2eon(arten ?fefferltn, bero *on
2. @. @enber @. 96 2lnm. 4. totfaern junfftmatjier, gefagt toorben, ba«
3. <pa£fi 2Ue$anber VI. fanbte ben er nic$t met in tat geen foil M« uff ain*
(Sarbtnat $eter toonfteggto nac^Unaarn, rate toeirer anfe(en unb erfanntun*,
urn ben £3ntg 2Blabt«lau« gum Jcriege barumb bad er Stytronimuffen SWn(Iet,
gegen bie Siirfen anjufoorncn unb Uejj miinfcmaljier ob ettlid)en frutfen jtn« t>er«
t(>m (im 3. 1501) mittyeilen, baft in faufft unb t>oraeenb jin« bam(f serial*
Senebig t)on ©eite bed pctyfHuben ten, barqfi er Jl$-bet> feiner toal bad junff t«
©titles fur ^ndriiftung ber ungarif^en matfteram^td (alb gefarlic^ ge^alten (at.
Xruwen 40000 2)ufaten (interlegt Jeten. ftatfabecr. @. 31.
zed by GpOgle. __ _
1502—1503.
445
ba tegt man ben 3tteringer in bie eiffcn. atfo tag cr fang, ba toarb cr
erBetten, bag man [in] audtieg, unb toa$ bad fein ftraff : cr f ottt in fcincr
junft ni<$t jfi f$i<fen IjaBen, toeber an bie mat gan nocfy toeten, funber
er fotlt ftc^ feind tjanbtoerdtd Began, ex bett bem ftemlin ain toiberruff
Mm ratt nnb am redden abj. 3. julius, toad fant fttrid&d aBent. atfo
fagt et, [er] Ijette an* aignem unb Bebactytem mut* [3oca] toitten ben
ftemtin, ainen unberlatmpten mann, gef$otten ain bieB unb patt in ba
urn gofctottten for bed ftemtid frainbfctyaft, bag erd im fcergeB l.
3n bem jar in bem monatt feptemBer toar Bapft $iud 2 ber britt er* D26ob.
io toettt ju aim Bapft.
Stuff bed jar auff ben 15. tag octoBer lamen getaBljaftig Brieff fcon^K
genebig gen 2lugdpurg, toie bag Bei 23 fctyiff lommen fen ton ftattefutt*213*-
gen SfyffiBan unb Ijanb pra<$t Bei finfunbbreifpg jentner attertai tyefeerei,
bad aid jugerictyt Ijatt ber ling aud ^artigatt3. beg fenb bie genebiger
is ganfc traurig toorben, toann bad inen grog fd^aben bett. aucty fo ift Bei
500 meit Don Stugdpurg gen StyffiBan, IjaBftat in bem tingrei$ gu
*Partigatt, unb Don SfyffoBan Bei 1000 meit flBer eitet toaffer gen Satte*
futt. unb Ijanb bie partiga(if<$ fctyiff bie fpefcerei Bei 3000 toe(f$ meit
toeitter Ijtnber Satlef utt [in] bie fd&iff getaben, unb tyanb bafetB bie ©artigatti*
2ofd^en ft<$ unterftanben unb 2 buren ober toer ju madden, bag bie [26ob] fyu*
ben bed fotbaud nit mer ba fotten fatten fpaifeii. atfo IjaBen fie ft$ mit
ainanber gefcfylagen, unb ift bed [fotband Don] ftattilutt [fotdf] ain arm
fold, man Ijatt antif ba funben ain infet mit toitbem fold, bed Iain gtau*
7. D: aimm.
1. Uff montag tta$ visitationis
Marie (3. Suit) anno etc. tertio tyat
$annd aflbnuger $etet ifrmlin ain nn*
beraff etftlidfr toot rat unb na^mald toot
ftottgetity getan , bet ift hue tootgelefen,
unb $at et ben nad&fotecfcen miiffen, tote
$erna$ toolgt : nac§bem id? $annd 2R8*
tinget m\$ in toetfd&inet jeit aud aigem
ffltaefafitem frStocl unb toetba<$tli<$ mn>
berjtannben^ctern £a'mlin, bet f einet eetn
untoerlatotnBt ifi, toot aim etfanten tat
offennlidfc ain bieb gef^oflten, alio fag i$
afyie, bad id} gegett bemfelben Hamlin
mit fotti^ent beqog bie untoattyait ge-
btau<$t unb ime unrest getan tyab. ba*
turn bity i$ Hamlin umb gofc toiflen,
bad et mit fottt$ muttoiUig frmnblung
unb f$ma$ toetjet^en xd'6U, bann id?
nic$fcit t>on im »atg, bann toie toon aim
etbmt ftomen man. ffiatydbecr. ©. 32 *>.
2. $tud III. tourbe getoa'^lt am
22. ©e*t. 1503.
3. S3al. @enbet ©. 100, 10. — 2>ie
toon tfattrat na$ Siffabon gefommene im
Xyctt ettoa'^nte glotitte ift toa$tfc$etnli($
bie bed Skdco be ©ama, bie im @ep»
tembet 1503 toon bet im gebtuat 1502
begonnenen Grtebition jutucffetytte. ©.
bad SRa>re bet ffluge, ©ef(%. bed 3ett=
altetd bet (Sntbecfuugen @. 135 ff. (Sin
X^eil bet @^iffe $atte feine gta^t in
^otf^in eingenommen. — 2)ie »ufmetf«
[amfcit, mit bet man in Bugdbura, bit*
fen ©teignifjen folgte , etf ennt man am
befien aud ben bem 9ta$laffe ftonrab
$eutingerd entftammenben einfc^la'gtgen
©tiefen unb ©ett(%ten, bte Omfi in
feinetSudgabe bedXaaebu^ed toon xuX a$
9{em im 3n$anae mttget^ellt ^at. &.
^teju au^ffiuge I c. @. 147 ff.
Digitized by
Google
446 gortfefcungen ber <£$roni! be« Rector SDMUty.
(en ftot], unb ift Don freitter unb oon lourfeen, autf} ain ganfeen loatb mtt
prifflffljolfc. ed loarb ain groffer irtum in ber !auffmanf<$afft; man
borft bfittfrelicty lauffen jfi genebig ber btng $alben.
d 306b. 8tt>i. 4. tag bed becember ^att ain ratt gema<$t, bag ain ieber bad
tang garen tool mec$t toflrden, toajfi er loett unb berft, unb auf bie*
ptaic^, aucfy in bie farb, unb toad bann nit gefeflt ben fc^aumaifter,
migen fie urtaiflen in bie [307*] farb, ed fei, load bad fei, barob fotten bic
gefctyaumaifter fein 1.
8n bem 5. becember 1503 2.
d^7». g$ ^att aucty ain ratt ain tag xiatf} bem oberen batum geben, bag"
ain ieber ferber im mig loot ain mang ju ma$en, bo$ ni$d barauff ju
mangen, bann load er ferbt; unb loetctyer ain mang mactyt, muft ber ftatt
geben 15 fl att Jar.
D306b. Stuff bad iar loarb erlennt oon ainem erf amen ratt, bag bie rette
futtenierte bucfy gefctyauet lourben na<$ bem lutnieren unb baran ain plei »
ju bem anbern geljendt [loerbe], barf fir ain A. ju geben [fei], aud^ [bag]
rett unb f$ioarfe fctyetter unb gugler ain ptei [erljalten fotten], unb bag
ain gugler 1 jailer unb ain fc^etter 1 X bafflr geben fotte. unb auf
6* tag October loarb bie erft gefctyau mtt ben fad^en alien gebann, unb
loetctyer bud^f^erer ain futtniert bu$ nit red^t macfyt, ber muft 4 fr. ju»
bug geben, unb ber bu$f$erer jalt autff ben A an bem futtnierten bn6f
fflr bad figct.
w S ^uff ba* iar to(n* a*n bci<$ obcr rerfaf* 8cflcrt m bc* Bifc^offd
*2l2bgarten3 unb bad fiberioaffer Ijeraud auff ben grontyoff bei ber ta<$en;
loarb a\x^ gunft jugeben, loann £>artmann Sangenmantet, bed Ijerris
£>annfen [3oeb] Sangenmanteld brfiber4, berjeit burgermaifter, load $5rt
loiber bed bif^offd bruber, graff 6fyttel grifc5, oon bed gejiegd loegen.
D294*. Stuff bed jar loaren bie ptatteren fo Ijefftig, bag man maint, bad
britt menfd& Ijett ed Ijie unb gu Ulm unb in [anbern] flatten toeit unb ferr.
ed ftarb[en] fit leit baran; ed iouc$f[en] ettlic^ leitten maben [in ben] »
fc^eben, unb load ain grog plag, bie nie erljert load, unb loeret bet
18. D: unb 1 fcaUet ain gugler unb fdjtttet 1 <$. 20. D: |f ma$«n. 29. D: ftatte.
30. Di maben baiinn f(fr<btn.
1. 2)tefer ttbfafe fie$t im Original 2. @. bie iwige Sfomertung.
unter 1504, bfirfte abet, wie axis bem 3. Stol. tyqu jfettmann (OlbenBurg),
ua'dfiften, auf u)n ©ejug netymenbeu ^cr- 2>ie SBaffertoerfe toon fcugsburg @. 92.
ftorgetyt, unter 1503 ju fefcen fein; auger* 4. Soljaun Sangemnantel tsar im
bem mujjte bie na'^fte Wotij, bie mit ©e- 3a$re 1503 gum brei^nten 9Rale
fiimmt^eit unter bad 3a$r 1503 gefe^t ©ftrgermeifter.
ifi, unter ba« 3a^r 1504 ge^ren. 5. @. fiber i^nUlmaun Lc©.807ff.
Digitized by
Google
1503—1504.
447
10 j[oren K ed toaS aucty beur atted, bad bet menf<$ nieffen foflt, gait bad
foren 3 fX 6ci 3 jaren anainanber2.
Stuff bad iar, toa^ umb fant 2Rartij*tag, ba toarb am riftung Don d^
baiber ©airljerren, tjerfcog 3erg unb l?erfeog 2ttbre<$t3. l?erfeog 3erg
s toon fianfcljutt toott flbergeben bad $ftiber* unb Dberbatjrtanb bem tyerfeog
SRityrectyt, bed pfatfcgraffeu fun, tyett bed Ijerfeogen 3etgen boater, bad
toott tyerfcog 2ltbrec$t Don SWincfyen nit nactygeben, toann er fermaint, ber
rectyt erb [jfi] fein. ber Ijerfcog SRityrectyt, bed pfatfcgraffen fun, ift
Ijerfcog 3ergen fcfytoefterfun4, toann ber pfatfcgraff, ber att, fytt bed
iol)erfcog 3ergen fctytoefter, unb Ijerfeog 3erg gab bem Ijerfeogen SRubrectyt,
bed pfatfegraffen fun, fein boater.
1504.
3Cuff fant 2^omadtag bed jtoetfyotten toa$ [m*] betatnanber ber n.vn.
fttytoebifcty bunt mit fifl ffirften, [bem] bif^off bon SWenfc unb ber temtfc^w^sa.
is ling 3Ka$imitian ju tttm bon bed ©airtanbd toegen5. atfo tegt ba ein
tyetfeog SRityrectyt, bed ^fat^graffcn fun, l?erfcog 3ergen boctytermann,
ein teftament6, bad taut, baj* im fein fctytoeljer, tjerfeog 3erg, flbergeben
Ijett (anb unb teit, l?ab unb gut, tigenfe unb farenfe, toann l?erfeog Serg
toaQ geftorben umb fantgtifabetlj tag 1503 7. atfo tegt l?erfcog Sltbrecfyt ein ^ **»•
20 att brteff [bor], tauttent auff matnung, tine er ber tectyt erb toere, toann
bad tanb toer gebailt toorben for 105 iaren unb beftet bon fit laifer unb ling
unb berljoffte, jcbcr im ju beljetfen fein. atfo toarb ed an ben ling jfi
recfct gefefet8, xoann bie tanbfctyafft, au$ pretaten, auc$ ber abet in t)erfeog
21. D. for 105 jatcn unb im fjeleid)en »on fing unb beftet von fit Taifei unb fing jc.
1. SSflt. often @>. 439, 19.
2. 8gl often ©. 439.
3. 2)te erften SSorftereituugen ber
fteiben $arteten jum flrlege gc^ett jiem*
lt<fi meit iifter bie toon 3)emer angeaeftene
3ett iVLiM . @o liefj (ty SifyeUn ftereit*
Im 3a(>re 1500 auf wciterc 12 Saftre in
ben f Atofiftif^en SBunb aufnetymen, to>a>
renb ©eorg f$on am 21. 2HSrj unb 17.
Styril 1501, bann am 18. 3uni 1502
Sfofgeftote iur SRiifhutg erge&en Ueg.
SDBurbiuger II ©. 175. fteue Sfofgeftote
erfotgten in ben tefeten 3ftonaten toor bem
£obe bed $enog$ ©eorg. ©ftenba
@. 176.
4. iDtatgatet^a,eine@^tt)efler®eorg«,
tear felt bem 3a^te 1474 mtt $fat$graf
^^ilii)^, bem SSater fflupretys, ^erftet*
rat^et.
5. 3)emer metnt bie S3erfammlung
be« f(^tt)afttf(%ett 93unbe8 ju Utm im
3)ec. 1503, ber toom 8. December an an<$
ber ^8nig SWajcimiUan antooftnte; am
9. December erlangte ber bort erf<$te»
nene^erjoaSllbre^t fiir fid^ unb fetnen
©ruber 2Boifgang bie $3ele(mung mtt
©eorg« 2anbe«antfteit. ©. iiber bie S3or*
gSnge auf biefer S3er[ammlung ^liitofel I
©. 489 ff.
6. $erjog ^u|>re^t tt>ar ntd^t ^>er»
fiJntic^ in Ulm antoefenb.
7. ^erjog ©eorg flarb ftefanntttA am
1. 2)ec. 1503.
k. S3gl. often @enber@. 103, 10. 2)er
giitU^eSag war urfpriinglt^ auf beull.
3anuar augefe^t. @.ba«@df>reifteu ©an«
Uugeltei« an ben Sttat^ toon (Spngen
toom 1. 3an. 1504 ftei ^m^fel I 8. 494.
Digitized by
Google
448 gortfefeungen bcr (E&rontt be« Rector 2Rfilt<$.
3ergen tanb Ijetten ben ^fotfegtaffen geren, natf} ^attig brei ling tag auff
lallSat9' men*a8 un& afftermentag famen l?er be$ bunfe pferb bet 300, Ijetten bic
Don 2tug$purg 12 pferbt, Ulm 10 pferbt, Stterenberg 40 pferbt, tooH
gerift all. aucfy lamen bret Don pretaten, 7 Don ber tanbfcfyafft, 2 Don
ftetten au« Ijerfcog Sergen tanb, nut namen [ber] abt Don 9liberatttac$, s
[ber] brobft au$ temmfee, [3osb] [ber] fommenter au« ©temenbafl, Ijer
©igmunb Don gronberg, l?er 3erg Don gronberg, l?er $annj* Sloffner,
Ijer Sltbam ber Sanger, Ijer SBotff Slljaimer, Ijer ©tgmunb Don 9lor6a<$,
$aimbranb Don SWujjborff, SJeringer Don Sngeflftatt, 3ieren8af* toon
7. 3an. Sanfeljutt 1; [fie] lamen mit 80 pferben auff funtag nacfy ber fyaitigen brei to
io.3an. ling tag unb betten ba toarten auff ben ling, auff mitttoucfc nacty ber
l)aitigen brei ling tag ritten Ijie au$ bei bretyunbert pferbten, toaren be$
bunfc Don ©cfytoaben , gen SDWnc^en auff toeitter befctyaib, toa$ ain Ijalbe
manung im bunt.
wi339b; ®er frfeS itoifc^en pfatfegraffen unb l?erfeog Sltbrectyt Don SDiind^ents
w214atoeret ain ganfe jar2, unb gefctyacfy fiH bing$. e$ getoan [ber] Ijerfcog
2anbato mit getoatt3, unb tiefj ber ling 17 bie Ijabt abfctytagen ju ftopff*
ftainn4. e$ tourben toott bei jtoai bauffent ^Jetyern erfctytagen5, bett
ber fing mit bem punb. alfo gefcfyaty fiU branb unb rab, atfo tourb e$
ju ffbllen am SRein Derbragen auff ben 21. tag be$ maten 1505 far bur$»
ben ling Sttajtmitian 6*
wSot 9ttff ba* iar im auguft ftarb ^erfeog SRu^[3ioa]brec^t, [be$] tfaUj<
w213b-graffen fun, be$ ijerfeogen Don 8an#jutt boctytermann, unb be«iar$tm
feptember ftarb be$ l?erfeog$ $Rubrec% ljau$frau Sfifabetlj, bed ^erfeogett
Sergen boater Don Sanfcljutt7, Ijett jeberman fur ain plag, toann fie 26
jung toaren unb fuerten ain frieg, toa$ grog toiber ben fing unb ben bunt
26. W: canatlen.
1 . 3o$ann Slbefatann, Sommentyur 4. Sim 1 . Oft. t»ar 9Ra$imUian toor
ju SBlumentyal, ©tegmunb toon grauen* $ufjtein, ba8 toon £an8 toon ^ienjenau
berg jum $aag , ©eorg toon grauenberg toertfyetbigt ttmrbe, angefommen ; am 17.
jum #aag , £an« toon Stofen, SBolfgang Oft. tourbc bie gejte gcftilrmt, unb toon
toon 2tyam, ©tgmunb toon SRorbacty, Sotf* ben babet ®ef angenen 25 9ftann — bar*
gang 3erngajt toon 2anb«$ut, SScit S3e* unter ^tengenan — ^ingeri^tet, 23
ringer toon Sngotjtobt, Ibam toon Sirring tonrben begnabijt. SBiirbtnger II @. 256.
(jtatt be« 6ei 2)emer genannten 'tyer 3(i» 5. ©emeint tft bie ©(^lac^t bei SBen»
bam ber Sanger'). ©. Andreae Zayperi jenbad^ am 12. @e^>t., in ber 1600 ©b>
de bello Bavarico liber memorialis men erfctyfogen, 700 gefangen »urben.
bei Ofele U @. 392 ff. (gbenba @. 247 ff.
%. 2)er ^riea bauerte neun donate. 6. ®er ^Btner <&pxu$ erfotgte am
3. Sim 21. Sunt lagerte fi<$ ber §er* 30. Suit 1505.
jog toor ber 8tabt, am 2. 3uti jog er, 7. flhiprety jtarb am 20. Sing. 1504,
nati&bem fte toon i^ren SBert^etbigern toer* fetne ©emaWtn @tifabet^ in ber 9fca<$t
laffen toorben,inbiefelbeein. SBiirbinger toom 14. anf ben 15. @ej>t.
n @. 210 ff.
Digitized by
Google
1504. 449
gu ©<$n>a6en , unb Ijetten nit re<$t, toatttt fie fi<$ totbcrjicc^cti tootten be$
89airtanb$, be$ ^erfcog 3erg berlaffen tyett, ba$ bann Ijerfcog 2U6rec$ten
toon 2Rinc$en jugeljert.
3tem 9. junii n>a$ ju genebig alfo ain geljer toinb auffgeftanben, ^ *!}•£;
5 bag man tr>ott 150 menfcfyen in bcr ftatt erbrundfen fanb in ben fenaflen w218b-
15041.
2Cuff ba$ jar bor fant 3pljanne$ be$ tyaitigen beffer* tag gait ain^l^;
f<$aff roggen 60 % 2Rin<$er, ain f<$aff IjafcerS 6 % 9Rim$er, SKedertoetn
umb 8 % 2Rin<$er, Sretfcger 2 fl, glfeffer 2 % 3Kinc$er, ain fd&eib fatfe
to 2 fL gab man ain aimer Stedfertoein umb 1 fl, fcfymatfe 10 A. 1 fatter.
2luff 6. tag julii, toa$ auf famftag na<$ fant Utri<$$ tag, ftatlte
ain ratt mit geteitt[er] fturngtoggen ain, $ie§ §annj$ Styffen, auf ain ftfil
for bem SRattI?au$ 2, Ijett ber ftatt abtragen unb geftolen an aim ampt,
toann er nam ba$ gett [Don ben] fceden ain umB bie Ijefen bei
15 24 jaren, l)ett feci 500 fl geftolen. man toott in geljendEt Ijaben; ben
erpatt ber ling Ijie, unb funft au<$ ain j>taic$fne<$t, tyett bei 15 ft toert
geftolen, ftatt man aucfy ju bem Styffen auf ben ftut, toarb mit im erbetten;
unb t>on be$ Stiffens toegen gef<$a<$ fill reb ainem ratt ju.
Slbj. 12. tag October l)att man l)ie gerid^tet 2 mit bem fcfytoert fyie,^3^.
20 ber ain, 2Ri<$el Saufterer, n>a$ ains merger* fun, unb [ber] din ljie§w2Ua-
9WatI?eu$ ©d&ityerr3; ber Saufterer Ijett be$ Sud&enftain boater, fo toa$
ber ©cfytfljerr be$ S3ud^enftainer« frauen bruber, unb toa$ ber ©<$illjer
bei 16 jaren nit Ijie geioefen, ber Saufterer bei 5 jaren, unb famen jfi*
fammen jfi Sfyffnen4 an nriffen- unb 2Ric$efl Saufterer ber rett, in Ijetten
25 baljer practyt bie ©d)enden Don §ocfyenburg [3iia] , toann ber Saufterer
Ijett ainem toatljen gut genommen unb ferfiert auff ber ©d^enden f<$toj$»
barum fengen bie ©djendfen ben Saufterer jar unb tag [unb] liefcen in
10. D: fat nodj einmal *fflt tin f^eiben falfr' abet o$nc $tei3anaabe. 11. D: ftaflten.
13. D: ain ampt. 14. D: »a§ er nam bad gelt umb beden ain umb bie $efen jc. 16. D:
geflolen toett. 21. W: 9tntoniu« <£$. 25. D : baer. D : {Rottenbufy
1. @. I Diarii di Marino Sanuto 3. @ie ttmrben natf) ©affer ad h. a.
(S3encjta 1881) 33b. VI @. 31. att ©tragenrauBcr unb bcr etabt aBge»
2. 95gl. ©affcr ad h. a. — 2)crartige fagtc getnbe gcrt^tct.
Sertoenbungcn bc8 ^atferg filr toerur* 4. Sfn^.
t^ctfte aSerBrcc^er famen bem Stotye ^a'u* 5. (S3 tourbe au8 Salter in ben £ejct
Pfi fc^r nngetegen. @o Bef^Iog man aujgenommen '@^en!en toon #o<$en*mra'
j. S3, im 3. 1516, bie Stamen enter 2ta* jlatt 'toon ^ottenbu^' (D). ©. ilber bte
ja^l jur Sfostrei&ima aus ber ©tabt toer* @^enfen to. @^ringen unb ©^enfenpetn
urt^ettter^erfonennt^tjutoerb'ffentli^en, auf ^o^enburg, ^Mtngen :c. ben 32.
betoor ber ^at[er abgeretfi [ei. S3uff, S3er« 3a^re8ber. b. $ifl SBer. f. <&ti)toabtn u.
Bremen unb SBerbre^er ju HugSburg im 9teuburg, »o auf @. 76 ein ta«^ar toon
14. 3*bt. in ber 3eitf*r. beg $tft. SBer. ^o^enburg (1487—1504) aufgefityrt ijr.
f.@(^tt)abenu.iReub.,3a5rg.l877®.181.
€t&bte^ionifen XXTTT. 29
Digitized by
Google
450 gortfcfcungen bcr (Efcronlt be* Sector 3RfiU$.
[enbtidft aud. bama<$ lam er gen Slugdpurg, ba fagt er im audfieren,
fie Ijetten, bictocil er gefangen toer getoefen, bad gut batlt, toeft er nit,
tote, unb toad $annfc ftatyar ©d&enl.
d 306*. Stuff bad iar abj. 1503 1 3. October fd&tofc ber fogt1 ju ainem plaid&er,
#ej* fetter SDKtter, toad fill fd&utbig, toa« 249 ft rebuff, toarb atfos
geftitt: man Ijett im Ijab unb gut befd&riben, er toad tang ju fant Utri<$
in ber freiung; auf 10. marcii im 1504 lam er mit feinen gettncrn
ab unb gab inen Ijatb gelt auff 2 jift, ba gaben bie gettner im toiber, toad
fie im ferfd&toffen Ijetten.
2uff 26. October 1504 jar toarb er gefangen, toad mit ainem gaft nit u
abtommen, unb in befd&toffen re$ttagen fcerfafft er, toa^ er Ijett; barum
feng in ain ratt.
w 237*. £)ed iard m^ ain f$ief?fpt( mit bem armbroft unb au$ btjten ju
Xivctff in [ber] @$toeife. ba fd&idfet ain raut f$ifeen baljin , ba gtoan ain
laufman toon Stogdpurg, ljie§ $anjj $obi$er, bad beft, bad toad 100 unb is
10 gl. mit bem armbroft, unb [»on] funft finf &on Ijinen gtoan jeb*
io.*««. (id^er etooad an fant Sorenfcen tag2.
3efud SKaria 1505 jar.
D283b. Slbj. bed neu iar, aid ©jriftud befd&nitten ift toorben, jfi na<$t
ftarb ain burger Ijie, Ijiefc Utridfr ffiattljer, toad 86 jar aft3, $ett fein»
Ijaudfrau, ain SRiegter, geljebt 60 iar. bie lebt nod& auf biffen tag bed
batum unb Ijett 133 entftacty.
w SS: ^n bcm 27- fcnncr *>erPran ba$ beif<$ $au* $ S^nebig in grunb
w215*- Ijinein, aucty gefctyacty groffer fd&ab im audtragen mit fteten4.
w 25: auff 20- ta8 februarii ftarb ber Ijer $annjj Sangenmantel, ertoettt2s
w 215b. ijabtman bed bunfc, xoa^ toot geert f on bem remifd&en ling unb ffirften
unb tyerren, ts>a^ burgermaifter. auf 27. tag feberer toatt ain ratt Ijie jfi
ainem burgermaifter 3ergen Cangenmantet, bed tyerrn $annfen Sangen*
mantetd bruber. ber toa^ nie in ratt gangen barfor. Ijer $ann{$ 8angen«
mantet m^ ebet 6. »
7. D: fleltncr.
1. Ocorg Ott. loenettattifc^en $anbel«gefellf<$aften 93b.
2. $gt. @affer ad h. a. II ©. 107. 2)emna($ bra* ber 8ranb
3. ©. ba« 2Balt&erf($e '£ournierbu<$' in ber 9fca$t fcom 27. auf ben 28. Sanuar
in ©t.*(5pron. XXII ©. 385, 20. 30. be« 3. 1505 au« nub tonnte erft am fol«
4. 33gl. ©imonsfelb, 2)er gonbaco genben Xage ael8J($t toerben.
bei Xebed^i in 8enebig unb bie beutf$< 5. »gl. oben ®. 107 «nm. 2. $an«
Digitized by
Google
1504—1506.
451
JBietoot bcr remif<$ ling 9Wa£tmUtcm bem lapittet fd^rtB Don bent d 312b.
bezant [toegen], tt>a$ ainer Don 3fyfljartt, auc$ Don bem bropft, bem
8angen, Ijutf [e«] ni<$$, ba$ lapitet crtoelt ben Don 8tc$tnato K
«uff ba$ jar ftarb $ie ffltt rei#$, gufe fold, ate nie er$ert totf,»g5;
5 met benn atmer, unb tt>a$ am grower tyitft unber bem fotd attentljaffien
unb engnuS umb bte pruft, ate feci man$ jeitten nit geljerttoaS2.
1506.
£)e$ iar$ Ijetten bte nttntcfy fant JBenebictenorbenS ain capttet Ijie an w 237b.
be$ Ijattigen creufe tag nacty ofteren, unb lamenb Ijer 100 unb 30 apt, unb 3. gtai.
iomuftj ber apt feu fant Utility all fpeifen 2 tag. unb gab aim apt bte 2 tag
4 g(. unb fflr 3 ftiectyt aucfy ain gt., unb tt>a$ apt tyte feu fant Urttcty apt
2H6rflin. ba fcfyanrft btffe ftat ben apten alien unb item capttel ain
ffirftenfd&andung, ba$ toa$ 32 fanten unb 2 fctyaf mit fifctyen, ba$ tetenS
3 tag nacfyainanber, altag ain fiirftenfd&andung 3.
35e$ iar$ am funtag for unferS Ijerren frontei<$nam$tag toa$ ainw 23s*.
punbtetag Ijie4, lam Ijer tyerfeog 8(foe$t Don 9Rim<tyen, margraf gribe*
rid^ Don Stanbenburg 6, tyerfeog Urltd^ Don SBirtenberg 6 unb fit grafen,
freien, titter unb !ne$t unb fit ftet, bie ban im Bunb toarren.
15
2. be* fianftcn D. ($et ftfcfafc in D unter 1507.) 4. jtarben D.
Sangenmantel Dom ©Barrett , Diele 3a$re
8iirgermeijkr Uttb©tabte'#auj>tmann be8
fc$tt>abif$en 8unbe8 ; er ftarb 'am mit*
tollmen Dor afftertnontag nadj bem fon*
tag oculi' (21. gebruar). 'auff bonerjtag
na# fiinfftig' (26. gebruar) nmrbe bte
SBaftf be« neuen 8ttrgermeljier8 axibt*
raumt 2fo biefem £age nmrbe '3b*rg
2angenmantel,be8 obgenantentyerrn $an*
fen pruber, ju anfangs ainem ratgeben imb
barauff mit bem merern ju aittem bur*
germetjter ertoetet' unb briefly au8
Wliixifyn, too er ft$ ©ef^a'fte $alber auf-
tylelt, nac$2fag8burgberufen. SRat&Sbecr.
©. 49. Sim 'montag na$ letare'
(3. 9ftarj) tomrbe er Dereibigt. (Sbenba
©.50.
1. SDte flapitulare fdjtoanften bei ben
2Ba$lDer$anblungen $toif#en 8ern$arb
Stbetmann nnb #einrt(& Don Slecfytenau,
ber bann toirflidj getoafyft nmrbe; toon
auStoSrtS (Smpfobfote roaren ber 2)om*
}>roj>ft 3Watt^5u8 Sang (Don @eite be8
$bnig8 SWajcimiltan) unb Utrt^ Don
SOBejterftetten (toon @eite ber ©erjoge
Wbxtfy Don ©apern nnb U(ri$ toon
SBfirttemberg). ©raun, 8lf^. Ill ©.
154. S)er toon 2)cmer genannte S3c«
toerber urn ben Mf<$8ftt$en ©tu^I tear
SBotfgang toon 3iflen^arbt, +31. S)ec.
1519. jtyamm, Hier. Aug. I <B. 147.
2. @. iiber ba8 grofce ©terben in
OTrnberg in biefem 3a^re ^einric^
2)ei^8ler« S^roni! in ©t.-Ctyron. XI
@. 684, 5 ff .
3. S3^. 1506, 81. 27» f. na^ jubi-
late (9. 2Rai) : 'it 44 U 1 6 1 bn. wA
104 fannten ben prefotten [annbt 8ene*
bicten orbenS, [o im ca^pittet ^ie gc-
toeft finb/
4. @. ben 8unbe«abfc$ieb toom 7.
3«ni bei JIHipfel I @. 550.
5. 8$R. 1506 f. na^ trinitatis (13.
Sunt) 81. 27»: 'it. 114 U tomb 268
fannten, metnen gn. berren berfeog 2H*
bred^ten toon 8aprn, margratoe griberi^en
toon 8ranbenburg tonb annbern jtannben
be« bunb« gef^encft bie toerganngen
too^en laut Sitting bu*.'
6. m.. 1506 f. na* Sitt (20. Sunt)
81. 27a : 'it 50 ^ 9 6 1 bn. tomb 120
fannten, bem Don ©irtcmbcrg tonb ann-
29*
Digitized by
Google
452 gortfefeungen ber <£$ronif bed Sector 2RflU<$.
•
i?3^*'. ®cd iar* am fre^a8 &or unferd ^ertcn fronteid&namdtag ba fd&liig
ain !aft ain htabtin bon finf faren feu tob an ofner ftrafc an bent 3uben«
berg, bad »a« ained fd&ud&mactyerd, unb fd&lof im laften aud unb em, unb
am raudfetytiefen pet ber laft auf ed unb f$lug ed feu tob, bag ed an ber
ftat petib. 5
SiXt! ®c* iar* am fant 30l&an^a8 6atif*a fta# 3org 2Hent, atn toeber,
tm fcfb^ [bte] gurget ab unb gab tm fetbd atn fti<$, ba§ er for na$fe
ftarb. er toad etoad tang barf or entrttt tm l)aubt.
^2i>: ®c* *ar* an fant ^o^an^ batifta tag feot$ ber r5mtf<$ fing SDiap*
24.3um. miHan au$ ^fi jsien mit grofem fold feu rofc unb feu fu§ toiber bte Un* 10
gem unb feo<$ gen ©redpurg Ijin unb namd etn1.
* 239*. 35^ jar$ an unfcr frauen tag freuttertoeicty feo<$enb ettoad uml 4 taufet
15. «Ufl: barter feu rog in pollen unb ftengenb me ben fetoatnftg taufet toeiber unb
linter unb furten bte mit inen. alfo erljub pd& ain fold auf in gotten, pnf
tau\tt pferb, unb fibereilten bie 5Tarter an ainem mojj unb fc$lugenfe tnt iS
fluent unb falugenfe nad&et at feu tob 2 unb getoanen in ab grofc gut, unb
lamenb 12 taufet pferb ant beug, unb fagten, bie gefangen toarben, bag
fie at gemaint Ijaben, ain jebttc^er gotten fet anfeufed&en getoeffen ate
grod ate trei man.
% «?.fl* ®rt lar* an fant ¥<rctofatett*tag Ijat fing aWajrimilianud ertaubt, »
trei Ijird feu fad&en ben burgern bon ber $errenftuben. ba pengenfe fetoen
unb ain red& 3 unb tubenb barfeu atte frauen, bie auf bte $errenftuben ge»
Ijorten, unb »arb atte benen angefagt, bie Ijinauf gefd^rtben toafenb, unb
toarb getaben ber bif<$of bon £rienb 4, Ijerfeog 8Ubre<$fe raut, bed pfatfe*
graufen raut unb trei bon bem Ijerren 6, unb fafenb niber feu tifcty, 32 tif$; »
unb nacty bem mat giengenb bie frauen att [unb] iuneffrauen in ainer
procejj feum banfe auf bad Danfeljaud unb banfeten ba bid fester gen
9. 3m Original 'bet tfimifdj' ntufe 'fing'. 14. w tPottannb.
bent gefctyetracft bte fcerganngen ttoctyen 3. 8$gl.©affer ad h.a. — 8ft. 1606
tatot Sitting bu<$.' f. post Bartholomei (29. Hug.) 81. 51*:
1. 3)cr Jfrteg ttmrbe atn 7. 3M ct« 'it 19 a.utbtn 2 U 16 6 fcerjert art man
fla'rt, ber l$n beeubenbe griebe ant 19. bed finiad bterfj gejagt fat'
Suit ju ffilen geftyoflen. 3n ber 3»i« 4. ©eorg, ©tfdfrof toon Orient, $telt
Wcnjett ftelen (SifenPabt, febenburg u. ft^ bamal* toegen eine« Ku«glel(^«t)er*
^regbura in bte $Snbe ber Xru^en fuctyeS jtt)iWenbenblntertaffenen@8bnen
^Wartmiltan«. bed ^fatjgrafen 9fot>re<$t u.ben^eqogen
2. @ieg ©lin«fi« am 6. Hug. bel Hlbrcty unb SBotfaang »on ©a^ern
^tecf fiber bie £ataren, toet^e tm ftng. tangere 3«it in Kugwurg auf.
1505 nnb im^ommer 1506 inSitt^auen 5. 9latf) Oaffer bie brei )>orne^mfien
etngefaEen »aren. ©Aicmann, ftug> aud bem 3)omcaplteL
lanb, $oten u. tttfanb I ©. 619 ff.
Digitized by
Google
1506.
453
feeljnen mitnad&t K unb toarb ieberman angelegt, frauen imb iuncffrauen
unb man on geft, unb gab ain perfon 16 Ireifcer.
£)e$ |ar$ f<$ribenb bic Don grandffurt au$ ainen f($tef#of fcil Ijaben w »•••
mit bent armbroft, auf ^artotmei ba fcu fein2. alfo f<$td!tenb bie Don24- *u«-
52lugfyurg bar fejc fctyifeen unb gabenb in 60 gt. fcur fcerung3. ba getoan
ainer ba$ bdft Don Stugtyurg mit namcn 8au$ gif<$er, bet toa« ain
Ijafner; ba$ toa« Ijunbert unb ftnf gl, unb ain anbercr getoan fmffcig gt.,
aud& Don 2fog$purg.
Damadfr, ate ba$ fd&ieffen ain enb nam, f<$ufenbfc ain fd&ieffen mitw 239*.
10 ber bij. ba toaffenb anbet fej Don 2tug$purg baljin gef<$i<ft, bcnncn gab
[bic] ftatt au<$ 60 gt., unb ain fiftler Don JlugSburg Don bcnncn fqcen ge*
wan 21 fd&ifc, unb aincr Don Utm getoan aud& 21 fd&ifc, atfo marbenfc
ainS, ba$ bcft unb bad anbet mit ainanber fcu taitten, bad tetenfc unb
fd&ttten bama<$ um bie fannen, ba geman ber Don Utm ben bcftcn fancn
15 unb ber ftftter Don SfagSpurg ben anbrcn4.
2)e$ Jar* am 17. tag feptember ftarb Kng $ljilty$ Don ftaftitia in* g*J
$tfpania, bed romifd^en fingd SKapmitianud fun, unb in 2 moneten
baraacty gebar im fein toeib ain fun, bie mad bed (ingd Don $ifyania
totter \ unb ftarb aucty fcu ber feeit ber fing Don gotten6 unb au$ ain
20 tanbgraf Don $effen 7. »
Dcd iard am anbren tag nac$ SKartini befang man gar $erti<$ ben JJ ^
Kng Kittys Don ftaftilia, ber toad Kngd SWafimitianud fun 8, ed toad
berbei bie remifd^ fingin unb femen ir Detter, tyerfcogen Don SWailanb 9,
9. all: im Original *unb\
1. ©tt. 1506 f. post Bartholomei
(29. Stag.) ©I. 51»>: 'it. 1 gutbitt 2 g
umb 27 U Wrjn toff« ratyafc* tonnb gum
tattnfc.'
2. ©gt. ©affcr ad h. a.
3. ©91. 1506 ©t. 50«> f. na$ Affire
(8. Bug.): 'it. 60 aulbin ben 6 f<$iifcen
gen graneffurt toff bad fctyieffen toet*
orbnet'
4. (£r $iefj 2)efyuetunb getoann eittett
«rei« toon 90 ©ulben mit bem '$anb-
bogen'. ©after ad h. a.
5. tyflttpP fatb «n 25. @tyt. 1506.
Seine ©ematyin tear 3o$anna, bie Sof-
ter IWntg gerbmanbs II.
6. 2Ue$anber I. toon ?oten ftarb ant
19. Stag. 1506.
7. ©ityefot IL (+ im 3a$re 1509)?
8. Sfo<$ etne (£onbolenjgefanbtf($aft
nmrbe an ben £bnia abgejanbt — ©ft.
1506 f. nati) bem fyuligen netocn jarStag
(3.3an.) ©l.38*>: 'it. 60 gulbin, burger-
maifter Sangenmanteln tonb §annfen
©amgarttner toff ben rit jfi 16. matyt,
ben abgang hintg WltpS toon ^aftilien
gubeclagen tonto annber« angebringen.'
Sgl. ©runner @. 39.
9. 2Raffimtllanounbgrance«co(II.);
bie ©anre^nung fpricbt fatf^Uc^ toon
©riibern ber JWntgln. €5. ©runner
L c. 6. 39 «nm. 1.
Digitized by
Google
454 gortfcfenngen ber (E&ronil be* $cctor ftfilty.
ber Bifd^of Don Slugtyurg1, ber bif<$of Don Sxienb2 unb pi pretaten, unb
\t mil'. am *>ierten ta8 6cfang in ain capitet feu fant Sttorifeen unb ant finftcn
tag ber apt feu fant Urft$ unb ant f ejrten [am] ganfeer raut feu ben $3ar*
fuffen.
Vm< Suff ba* ^ *f* ain *ub *ott ^^ 6ei tfw unb 20 iar att— *
fein fatter ift auff baS mat ju ftrandfurt gefeffen — gen grandfurt
fommen in bent manual [313*] noDember unb Ijatt ain juben gefd&olten
— berfetb jub ift Don Sronburg 3 getoefen — atfo bag ber ein Ijatt ge*
rett, er fete gatgen toert, unb ber anber Ijat gefproctyen, er fete fehr* toert,
alfo Ijaben bie Don grandfurt fte baib gefangen unb geftredt. bo<$ ift fo 10
fit geljanbtet roorben, bag 7 burger im becentber Don grandfurt gen
SWenfe lomnten fenb, atfo Ijatt man fie gefangen au$ gefd&efft [be$] bt*
f$off£ Don SJienfe, ift ainer Don Siebenftain4 getoefen, unb in ain Ijertoerg
in getibt genontnten. atfo Ijatt ber tub ober fein fatter [an ben] Don 2Renfe
fo fit getfe auSgeben, bag bie Don grandf urt bent bifd&off fein Juben toibcr is
geben l)aben, fo Ijatt ber bifd^off bie 7 burger Don grandfurt au# tebig ge«
taffen. atfo Ijatt ber bifd&off 7 friften untb ainen juben geben in ber ge*
ftatt. gott erbarmS, bag man ben gofetefterern 5 atfo ruggen Ijalt in ber
Iriftenljait, ba$ t^fit bad gett !
wu2*. Anno domini 1506 bed iar$ am finften tag decembrii ift ain 20
groffer erbbibem gemeffen im lingreicfy 5ftapet$ unb tjat tang geroert, unb
ift groffer fd^ab gefd&efyen.
w238». j)ed iarS gab icfy 2Karjc JBattljer ain fttberin montftranfe gen fant
©tefan feu bem facrantent, $etten$ for nie Iain anbre geljebt benn atn
fupferine, geftonb 130 [ft] \ 25
w 238b. $)e« iar$ ift SBarbara ffiattljerin, Urti<$ SBattljerS bed ettren $au$*
29. 31m. frau, ain gugin ttorben am Dierten tag na$ 3acobi, benn ir urandltn
Ijat ain finb brad&t, ain ftiaben, ben fie eli$ tragen Ijat bei3orgen$aufer
fefiffiorisljofai6.
^2??b; 35ed iard toaffenb fo fit meu$, bag lain man nie gebad&t, unb toeret*
tang 7.
5. 9la$ 'jar* im Original baft unten fldj wtber&olenbe Mm no»«nfrtr\ 6. na$ *9«feffew* *■>
' Original nrieberfcolt •ift*. 9. na$ 'teccf im Original bad unten no$ cinmal tommtnbe 'alfo
babenb bit »on flrandfurt'. 16. *&aben*: im Original: 'featt'. 18. 3m Original: bit
gofclefterer.
1. $einri($ IV. Don Sicfycnau. 5. Sal. ba« #ffiattr)erfc$e Zonxnin*
2. ©gt. 452 Bum. 4. r>u<$' in @t..<5$ton. XXII ©. 395, 39.
3. tfronberg im flunnahtjiffyn. 6. $gl. 3JHiU<$« <5$ron. in ©t.«
4. 3alob *on Sicbenjhin. <£$ron. XXII, 8ctt. I ©. 390, 3.
7. S3gt. ©affcr ad h. a.
Digitized by
Google
1506—1507. 455
1507.
®e$ jars an bent naften tag na$ ber Ijaitigen tret fing tag ftotg*™*
i<$ SKarjc SBattljer ain Ijaffen in bet ftatt Mugfyurg bet bem 8uginflanb,
bet toa$ urilb unb unber bem ftattor herein gefd&fofen.
5 Anno domini 1507 u>a$ ain tag $ie feu SlugSpurg bom bunbt, w2is*'.
unb u>a$ Ijie margraf grtbertc^ unb fein fun Safefmtrus, unb Ijetten Ijie
tool 400 pferb unb tageten Dor bem punb mit bennen bon TOerenberg
toon its gatgen toegen unb etti$ tantgrebin, [bie fie] Ijeten gemad&t ; ba fa$
toom punb Ijerfcog Sltbre$t bon ^atyrren unb fetn fun Ijerfcog SBityatm
to unb fit grafen, freien, titter unb ftied&t unb bon ftetten unb »a$ f unft
auc$ fit $erf<$aft Ijie, bie r5mif$ Kngin unb berfcog 3org bon bet
Subnife avti bet ©c^Iefien ', ain tyerfcog Don SKegetburg, Ijerfeog griberid^
oon ©atyren, ain iunger pfalfcgraf2, Ijerfcog 35rg bon ©ajren3, margraf
(Srnft bon SSaben 4. unb montag ante conversionis Pauli gab ber is. 3<m.
15 bunb ben entf$ib, ba§ tie bon Sternberg bie gatgenft6<f , baran man bie
atertail anljieng, ab fotten tljon unb [bie] tanbgreben nriber einfcied&en
unb bie marten ober turen abreefcen, unb [fie] fotten ba« tljon in tret
moneten, toa baS nit bef$e#e, fo tootte ber bunb bem margrafen Ijitf
toiber fte tljon5.
20 3)e$ iar$ ad&tag for tied&tmefc, e ber Ijornung [an]brac$, ba fyttg^Jj-
man jungen fcmifet unb faurrampfen fait ob bem JBertad^ unb ftnferlai
fattat, unb ma$ ber toermeft ©inter, be$ nie fain man geta<$t
3tem bei fd^einebem tyornung Ijet man fait cb bem ©ertacty tyopfen* w 24o».
fatat unb feiet, unb u>a« ber toermeft frieting, ben Iain man nie gebad^t.
25 fit ber paum, birrenpaum unb ftainobs, toaf[en] in ganger plut an bem
erften tag im apriften.
Suff famftag na<$ fant SWatljeiS tag in ber fafnad&t toarb ©teffan §£g^
6. w von Statttenbucft. w Gafpmitui. 8. 3m Dtiginat: etli$ lantgTtbot ^ettni gemaifet.
1. ©eorg I. $erjog toon ©riea. fcegeu etniger ©rSben unb ©ottroerfe
2. 2)er nacftnalige flurfurjt gric toor ben 2Wauern ber @tabt unb roegen
berty U. bed ©etette*. 6. tflityfel I @. 550.
3. ©eorg ber ©Srtige. 2)et ©pru<$ ber ©unfceStoerfammlung
4. (Srnft toon ©aben-2)urla<$. finbet fidj gebrudt in ffiaaenfeil, De civi-
5. 3)er@treit nmrbe entfd&icbeu bun$ tote ftonnbergensi ©. 310 ff. unb
$ef$lug ber SBunbeStoerfatmnluna toom in galfenfletn, Cod. dipl. 33b. IV
17. Sanuar 1507. 2>er SKartgraf $atte ©. 456. 2)ie ftttrnberger, mit ber <8nt«
bte fttirnberger toerftagt fcegen etli^er (d^eibung ungufrieben, a^eUierten an
@t^(fc (am ^o^aeri^t), aeldje ber Wati) ben Uatfer, ber jebo<$ bie ©erufuna ab.
au&er^alb ber ©tabt, an Ortcn, filr n>te« unb ben @^ru(^ bejlatigte. &lu$\t\
ttoet^e bem SKartgrafen (glait f toorjl unb I ©. 555.
alle obertaif jufle^e, erric^tet ^atte,
Digitized by
Google
456 gortfefeungen bet Qfyronif be* $cctor SRutt($.
gfif<$er bon 9Herenberg Ijie gefangen, Ijett ettti<$ traitoort unb gfc^rift
gemad^ct fiber ain berrt^te fad^, braff bie bon SRierenberg an* baruxn
n>arb cr Ijte gefangen, unb n>o(tcn bic toon Werenberg, bag man iljn rid^te;
abet bie bon 2lug«purg ttotten bad nit geftatten.
3. «Ro». Staff fantftag na<$ afler Ijaifigen tag 1509 n>arb ©teffan gifc^er bon*
5Wierenberg bon ainem ratt Ijie ju 2tag$purg tebig gefyro<$en ' unb ntuft
fi$ bed bexfetyreiben unb bertoifligen, bag et fein Ijanbel toeber mit rttift
no$ an re$t tooflt efferen.
d 3i3». Sluf 28. tag apxxU pell bie mauer Ijtnber fant Ulri<$Hofter ganfc bem
neuen for niber2. Ijett man$ alfo befc^itt, toad nit red^t betoart, unb io
fctytug bent $afeer fein [tub niber unb bett im groffen fd&aben. Ijett [3i3b]
man ftrebpfeitter geftert, toer ed nit gefc^eljen. ed n>elt aber bed consent
nit Ijinber [\6f auff bad fein faren, bag man gegen bie (tatt ftrebpfeifler
gefefet Ijett, barumb gef<$a<$ ed.
wwoS; 3>* iard urn pfingften read an$gef$riben Don fing 2tta$iinUiano u
w 218b! ain reid^ftag gen Softenfe8. ba tamenb Ijin 36 fitrften, gaiftKd^ unb n>ett»
ti$, unb alrei<$ftet4, unb fd^idtet ling SUlajcimiftanud fein botfd&aft §ertic$
gen &\xtff wm IjUf, benn er toolt gen SRom unb laiffer toerben5. alfo
fagten im bie ©$tt>eifrer feu 6000 man unb bad rei#6 9000 feu fufc
unb 3000 feu ro§. ba begab fi# ber ling, au$ fo ftt mit im feu bringena
i6.Dtt.bon feinen erbtanben, unb folt jeberman auf ®afli 1507 gerift fein feu
Softenfe, unb toarb bem fing gegeben bom reid> ljunbert unb fematnfig
taufet gl, unb berljieffenb bem ting 8 monet feu raiffen 7.
3. 3m Original: wolte. 15. D: jwtfaen ojlern unb pfingflen. 23. ®ci D bei§t H bann:
ba* gelt roolt nie fommen, unto roeret alfo Ml in tnaien. ba# rtUfc i*al nod) an jaU in Self^cn*
lanben bci 10000 {lard, alfo roarb ntdri au#gerid)t. bie ftenebiger waren flard, geuanncn $61}
am ofterabent 1508 iar unb jfigen oor IriefJ.
1. ©91. 1509 f. poet Othmari (17. bingungen jur ©erfilguug gefteflt toerbert
9iot>.) ©I. 54»: 'it. 10 gulb. ©rban fotttcn.
30Bef<$ba<$en etyfenmaiflern ju uereerung 6. @. bie bie«be$figtt<$ra *ou SBat«
toon@teffan©if($er8toon9hirmbergtt>egen, tycr mtf)t genau angegebenm ©ef<$lftf|e
if* 20 motiat lanng In evfnen gelegen.' be8 $Ret#«tage« bom 19. 3utt 1507 bet
2. e. fiber bic bamal« b« @t U(ri^ Sanffcn 1. c. II ©. 730 ««t. 920.
toorgettommettett Qauten ©raun, Ulrtd^« 7. ©. gu bem (in bet ©artante tu
Hoper ©. 22 ff. toS^nten) Slngriff ber ©enettaiier auf
3. 83gl. @enber @. 118, 1. — 3)er @3r* (bad am Oflerabenb 1508 pel)
9tei$*tag mar aitdgef^rteben auf ben unb Xriefi Wanfe, ©ef(^. ber rom. unb
2.gebr.l507,begannabererp(5nbe?q)rU. germ, ©ilifer I @. 300 ff. — fiber bie
4. ©gl. ^ieju bie Slngabe Duerinig toerf^iebenen gorberungen, bie SWartmi-
1. c. @. 80. (®enber ©. 118 31nm. 2.) Itan gclcgcntli^ ber beabfic^tigten 8om«
5. ©emeint tp ber am 7. 3uui toon fa^rt an ben Rati) ber ©tabt aug«burg
Sftaximitfan mit ben @^n)eijern abgc* (fiber bie fur biefetr o^ne^in fc^on be*
fc^loffene SJcrtrag »on $>Hxi$, bemgemfig fte^enben ©erpflt^tungen Wnau«) er$ob,
t^m 6000 Wlavrn unter beftimmten ©e* f. ©runner 1. c. 3. 39.
Digitized by
Google
1507.
457
10
Sfoff bi§ ictr auf 27. tag no&ember famen brieff au$ Stejcanbree ben d 314b
laffteitten, bafj am $er, ben $ie6 man ain ncucn gott, tyieg ©offo *, bcr
lag ba$ jar jfi bet jett mit groffcm fotd, ba$ im juftenb, ttriber ben ling
©olbann, au$ totber ben Dftrden.
> 1508,
Anno domini 1508 ift Urfi<$ Slrfc fcum etften mat burgermaifterw 235*.
tpotben unb fcunftmaifter unber ben f aufleutten 2.
8fof bijj jar tm feberer ftarb ber aft tfalfcgraff $$ttiw> Mb furfflrft, d 314*.
unb toarb nac$ tm fein fun 8ubti>tg regierenbet $er3.
5De$ Jar$ freitag in ber erften t>aftn>u<$ ftarb Ijerfcog »lbre<$t feu^-^-
9Hini$en getting4, alfo gieng fein n>etb in ain ferfamfang, afebalb ber j JJJ£
treiftgeft furfam. e$ ti>a$ Iain betoerter orben, ljie$ feu fant Sfara6. bie
10. D 3146 $at fiatt beffen *auf 18 tag tel tnonafc 3Ratd , »a« auf famflag in bet trfttn fafl-
nm<f)tn'. 11. D314*>: 4wal nun tin tag band, ftylingen in ainem feffel\
1. ©emetat ift ©<$Ab 3«maei, ber
©egriinber ber Stynaftle ber ©feflbeu
ober ©fufl«, (ber ©tifter be* neuj>crft-
faen @taatc«), ber Bid gum 3abre 1508
bie SBefifeungeu Ufun $afjami toon IHr»
mdtt bi« Srftngdn unb Hmib (2)ijdr
©eft) fofcie ©aabab getoonnen fyatte. ©.
matter , 2)cr 3«lam im 3Rorgen- unb
«benbtanbe H @. 350 ff.
2. ©gl. obeu ©. 440, 20. fcteftotij
fe$t bei Salter ffilfcblid) uuter 1504.
fcrit tourbe gum erften malt ©iirger*
merfler int 3«^te 1508 unb befteibete nnn
biefed Hmt alle auber 3a$re bid 1 512 ; tm
3a^re 1514 tomrbe er ni#t aetoSblt, ba«
gegen im n5<bften unb bepau^tete nun
biefe SBttrbe bi« gum Sabre 1527 in ben
Satyren mit ungeraber 3«bf»
3. ^falggraf WtiM> ftorb am 28.
ffebruar 1508, fein lRad)fotger tear
Subtoia V. — 8gJ. ©enber* Chrono-
graphs ©b. VII 81. 136» ff.
4. *tbrcd)t ftarb nacfc 9tte3ter m
€>. 642 am 18. 2Rffrj. — ©enber beri<b«
tet in fehter Chronographia ©b. VII
©I. 137b Afar ben £ob *lbred)t« got-
genbeS: Albertus, dux Bavarie Mo-
naco, obiit sine confessione et Sacra-
mento in mense Marcio in die sancte
Gertrudis (17. afta'rj). is princeps per
aliquos dies ante suum obitum som-
nolenter incessit, hortaveruntque eum
illustrissima coniunx sua atque sui
concilarii, ut confiteretur atque se
cum sacramento ecclesiastico provi-
der etur. sed ille hoc eodem die, quo
mortuus est, renuit facere sed distulit
in alterum diem, coniunx eius merens
cum multo fletu ab eo deducta fuit ad
suas pedissequas per consilarios. vo-
catique fuerunt ad eum in arcem cives
Monacenses, ut coram eo luderent et
solatiosa exercitia exercerent, quo-
tinus somnolentiam a principe ex-
pellerent atque [eum] in risiun exci-
tarent Ipse princeps in sella sedens
de ipsa cecidit et nullum verbum am-
Elius locutus est, cuius caput Johannes
arbitonsor, eius camerarius, in ca-
mera sedens in sinum suum locavit,
quousque animam exalavit, qui hec
mihi bis aut ter retulit in stuba et
loco, ubi princeps ille decessit. —
93on fetner 'befingfnug* in Augsburg
»iffen tt)ir au« ber ©91. 1508 (f. nad)
letare 8. «^ril) 8L 47»: It. 10 gulbin
brew pfunb 1 bn. ift fiber meinS berrn
ber^og 2(lbre(bt« Don SBatynt befinatnud
panngett, ba bat man ge&ejrt 44 ^riefter,
jcbetn geben ain gann^en grog , bem
connent tonb ben jungern jfi ben©arf flff ern
IM 12 g fur ^refenfe. mcr latofft 28$
ftad)3 tonb je 1 U tomb 10 freto^er, mer
toom o^ffer gefagen bnb gum oj>ffeTDrot\
5. 9(bt Sage nad) bem £obe i^red
banned flebelte bie Jpergogin au« bet
Digitized by
Google
458 gortfefeungcn ber (E&rontf be$ Rector 2RftU$.
^erfeogtn tt>a$ ain geborene Ijerfeogin *>on £)fterrei$, benn fte tt>a$ faifers
griberictys totter, unb [ber Ijerfcog] nam fie toiber ir$ batters toiflen-
* 220V ®e* lar* am oftcraBct getounenb bie 33enebiger [bic] graffc^aft
22Mvx\u ®cr^ ^(0g unj, |tatt/ ^cnn fcer rcntif^ fing 2ftajrtmittanu$ lag mit fetm
fold fcfi Sxienb toiber bte 33enebiger unb toolt gen SRom, alfo feo$ ets
bar&on unb Itcg [ba$] rei$ ba tigen, bis ir a$t monat au$ toaffenb; ba
feocty ba jeberman tiriber Ijom; unber ber toeil getounen SSenebiger £rieft
aucfy1.
wm\ ®e* lar* 1508 int teu8e 18- ta8 erbrandt ficfy ain toeber in ber
SQBcrtac^, Ijiej* $ann« SDBofff. fetber lam ju ainem groffen ftfd&reifc 10.
unb f<$nit ba$ inber I?erau$ unb fd&nit ba$ ret$ auff unb fctyloff barein
unb erbrandt ficty fetb* alfo fanb man in; er febt iibet mit feinem
toeib.
WD^ Sluff ben feften tag be$ Ijeemonafe , toa$ auff mentag nacty fant
3i.3uii.g«acoj^tag^ tt)a^ jg ©tuggar im tanb ju SEBiertenberg ain foflicfy grofci*
toaffer, bafc [e$] in ber ftatt bei jmaien mannStang l)o<$ u>a$, unb furt
in ber forftatt 12 differ Ijin unb 2 ftebet, unb ertrandt bei 14 perfonen
unb ertrandt bie fnectyt, bie in fetter luff en, bem toein ju tyUf ju
lommen, erbrand aud& fill toein2; e$ ffirt in I?in ate fd&malfe, n>ein,
brott, flaifcty, bag man ju rnuft fieren Don Sfflingen unb toon 20
anberen erten, bag fie nit berburben $ hunger3, gefctyad^ ain groffer,
unerljerter fd^ab; unb toann bie ftattmaur nit niber toer gefatten an
ettlictyen ort, l)ett jeberman mieffen erbrtnden* gefctyacty ben framer,
au<$ gtoanbfd^neiber groffer fctyab.
D3isb. Stuff ben auguftmanat be$ jars toas ber Secty fo offt grog, ba$ fain 25
man in 2fogSjmrg gebactyt, aucty bie ©ctymuber, au$ im Sairtanb, and)
17. 3m Original 4ertrancF. 23. $ett : im Original : 4mer\ 24. »ei W lautet ber fcbfafc :
5lm erflen tag im augfl an fant tyttUxi fettenfeir ifl feu 6tua,art ain moldenbrucfc mit roafier
fyernibergangen, unb ijt ain foflidj roaffcr an bie {tat gelauffen, bafj bie jtatmaur brad) ; unb met
e3 nit brodjen, e« bette ftUcidjt [bie] ftat gar ober fcalb binflefUtt, unb ^at alfo 24 puffer ^inj^ert
unb 22 menfe^en ertrencft unb fc^aben t^an an wein unb {tecfen me benn urn ^unbert taufet gl.
ticuen gefte in bag $iitrt4fto)lcr ©t. legcn^eit cntjianbenen @^abeii $faff,
(Stara^OrtcnS liber, ftie&ter III ©. 651. ©ef($. ber ©tabt ©tuttgart, ©tuttg. 1845,
1, @. oben @. 456 SSariante 5. 3eile S3b. I 6. 241.
23 mit 2fam. 3. fiber bte ber @tabt toon alien ©et*
2. 2tm 31. 3uli urn SSeft)erjett fief ten jn t^eit gemorbene #Ufe f. 1. c.
im #e8ta$er X^al ein SBoifenBru^, ber ©. 242. S)tc ^gltngcr jett^neten ftdj babet
bag SBaffer toor ber ®t 2eon^arbS*S3or^ be[onber« au8 , tnbem 200 ^erfonen fo»
ftabt ftaute , [0 bag e8 einen S^urm unb atct^ mit S3rob u. gteif^ erf^tenen unb
ein @tild ber ©tabtmauer toegrig. ©. t^re SBagen jur S3erfilgung pettten.
^tecilber unb ilber ben bei bicfer ©e*
Digitized by
Google
1508. 459
tyrant im Bftrg. fo pi fd&abenS gef<$ad& be$ toaffer* tyalb, barbon nit ju
fd&reiben tft, ba$ t$ Serg Dcmcr fetb gefectyen Ijab.
Huff 11. tag be* mannafc feptember ift am ratt unb bet bifctyoff jud315»».
HugSpurg am* toorben atfo, bafc, metier am meg ober jartag ftifftcn toeB
5 auff ben gofeader ju HugSpurg, fo e$ am tat ftfifft, foflen e$ tyinfur in
enrig jeit bie foien j& ferfeiljen tyaben, fo e$ am gaiftftc^er ftifft, foflen e$
in enrig jett [sie*] bie gaifttid&en fcertetljen i; unb toenn e$ auff ben gofe*
ader gelegt nmrt, foB man [e«] in unfer grauenpfarr beftogen, e$ fei
gaiftttcty ober tt>eltfi<$.
io 3ft autff auff batum, ate oben ftatt, bie orbnung gemad^t mit bifd&off d 3ie*.
unb ratt, ba§ auff bem fir^off bei bem geftifft ju unfer grauen, toa
ainer fflrbrad^t grebnufc ober ftain Ijatt, man im bie nit neme funbem
pteiben laffe, unb ti>a$ toctttcr grebnufc Ijatt toeflen Ijaben , [befc fadfcl foil
auStragen toerben for bem pfarrer ju unfer grauen [unb] for ben jecty*
ismaifter bafetbs, unb [foB lainer] Iain gelt barum nemmen2. auff ba« jar
toarb ber fir^off abgeftod^en unb au$geftett3.
£)e«iar$ toatb ffieflenburg, baS fd&fofc, tmberum angefangen |8^bb-
pauen um fant SWid&etetag, unb Iie§ pauen §er SIKatljeuS 8ang Don 2lug«* »• * *>*•
purg, ber fceit ain bifd^of Don ®urg unb tombrobft feu unfer ftrauen auf
»> bem tljom; unb u>a« bie fag, er pauefc bem rSmifd^en laifer 9Ha$imUiano,
benn er toa$ fein obrefter canfcter4.
3n ber jeit be$ iars tt>a$ in Sanbty, ba ber SWatfenfier toed^ft 5, ain d 315b.
5. 3m Original : foil. 6. ttbenfo. 12. 3m Original : man im bie nit genommen unb laffen
pleiben. 21. w 206b : Xifei jeit ift ©ellenburg bed $artman Dnforg* geroeft, bat ain fpan unb
irt&umb ge^abt mit 3acob *Putri$, bet be* frerfrogen Steffan oon $aim biener waft unb auf folcfcft
ft$ juegerragen , baf bie oon Uugftpurg aineft ireft retyenft &alben, fo fie mitainanbei gefcabt
baben, au$ baiein (omen ftnb, wit baffclbig bie biflori na$ leng* anfeeigt, on not aUe* [931. 208b]
ba&er |ef$retben. jebo$ bet Onforg fambt feinen funen 3ofen unb €teffan [bat] ben furjlen oon ^aiien
feint pauren, audj bie ton ttugtpurg angegriffen unb mit bet ttjat ge&anblet. unb ift im fficUen*
burg but* ben ftatoogt unb tilt* ire folbner abgeeilt worben unb eingenommen, nagmatf in
gtunb abbto^en worben; unb bo Soft Onforg gefangen toatb ocn benen oon %ug«putg in ainem
angTiff ber oon fluglpurg guetet j»if*en Worblingen unb &ie felbfunft, \>at man 2 ftiner fnecljt
bie. (epf abgef^lagen. unb ba ti an im bem 3ofen watb, ba§ er au$ baran folte , ba liel eft fein
tatter ri$ten , unb tamen feine frunbt unb baten umb gnab, unb toarb oerridjt f*ab gegen fdjab,
unb muft oerf^reiben, baft f*lof ffleflenburg nit mer jfi pauen :c.
1. 8gl. Won bm Stotraa gtoifcjm ©t.^ron. IV @. 99 ff.
@tabt unb3)omca^)itcl t>om 13.8^rin508. 5. S)cr bc!anntc SWaltoaflerwcin $atte
Bet ©raun,©if(^. ni@.164gub3iff.5. [cine ©clmatl) bei 2Rottembafta ober
2. ©. ben attgegogenen SSertrag, mpoli bi SWatt>afla an ber DfHfijfc »on
^unlt 4. SWorea. ©^a'ter ^flangte man bie t(3RaU
. 3. @. unten @. 464, 20. toafier' genannte ©orte auf ben metfien
4. ©. @enber @. 1 14, 7. fiber bie in 3nf etn be« grie^if*en ?lr4ibeiago« , auf
ber 8 ariante marten ©eaeben^eiten f . Canbia nnb auf Sv^cm.— ttberba« <5rb*
bie (J^ron. bon 1368—1406 (1447) in bebenf.2Rarmo@auuto,S8b.Vm.©.570,
Digitized by
Google
460 gortfefeungen ber (Sfconit bc« $ectot 9RfttU$.
groffer erbbibem, ba* fo fill differ nibertoarf , bag ob 1000 menfc^en
ferbarben.
1509.
^24^- Anno domini 1509 bcr trit tag natf} ©ebaftiani befang man
23. 3an. tyerfeog SUbrecfyt fefi 3Kinic$en gar §errti# K ba toaffenb 14 fOtften bei, *
barunbcr 7 btf d^off , unb lamcn bon bet tanbfd&aft unb cISfter allcr
[toegen] auf ba$ befingen ob 250 pferb, unb toarb jeberman auSgettft
bon ben treien jungen tyerren, mit namen Ijerfeog ffiityalm, Ijerfeog Sub'
toig, Ijerfeog (Srnften; unb toarb alba Ijerfeog Urtictyen Don ffiirttenberg
ber treier Ijerren f<$toefter feu ber e geben2. man gab 26 effen, unb ge* io
ftonb bad befingen bierunbfetoainfig taufet g(.
\ wp. ®c* iar* frdtofl for bem jptttotag gatfe fd&matfe an ber toag na$
3o.ajidrj.bem centner ain pfunb 14 A, unb toa« grofer mangel an fd&malfe unb
an mild?.
w*mi ®c* lar* $ ofteren feo# au$ [ber] ting bon grandreic^ mtt finffeig is
s. «pru.* taufet ftreiberrer man loiter bie genebiger unb Ijet 140 pferb an toegen
gan, unb beftettet ber baubft 3000 ©ctytoeifeer, bie tooft er aud& brauc$en
toiber [bie] 33enebiger, unb toa« auf ber fing bon $ifpania, auf bem
toaffer med^tig aud& toiber bie 93enebiger, unb ber r5mif$ laifer toad
au<$ entbor toiber [bie] 93enebiger, benn bie att $etten atn buntnuS ge*»
ma$t mitainanber, toiber bie genebiger feu feie$en, ate au$ befc^ad^ 3.
Stem ber fing bon grandreid^ I)at beiainanber geljebt auf bem feug
gegen [bie] genebiger ftnffeig taufet man, barunber finffeed&en taufet
pferb, unb getoan ab ben genebiger Sremona, $ri| unb fit anber me ftet
in aUf tagen 4. be$glet<$en getoann ber baubft in ab fit ftet, bie ber »
lird^en feuljorten 5, unb erfd^Ifig bier taufet man. be$gleii$en toarben oier*
5. D 314i> : «e« rittett feie bur# \Ux] tyrfcoa. Don ffiiertt mbtrg , margtaff ftribtricfc init Jtwi fiett,
au$ (t>cr] bifdjoff von flojtmifr unb fia apt. 26. 3m Original: bt*gl. »ier|c$tti t. man
watbtn ic.
1. Hlbrety toot berett* am 18. SDNtrj 1. c. I ®. 98 ; ©tSKn IV ©. 79.
1508 (jefiorben. (@. $u fehtem 2ei<$enbe» 3. @. ju bem im tS^rtl 1509 bur$
ajingm6bie#oforbnungbei33Bejtenrieber, bie Siga toon (£ambra$ gegen bie Bene*
itr. II @. 239 ff.) 2)ie ©efmgung jog tianer begonnenen Jmeg ftante, @ef<$.
fi$ bis jum 22. Sanuar bed na'tyften ber torn. u. flerm.$8lfer,©b.I©.308ff.
3a$re« $in. 4. 2)le ©treitfrfifte bed franj8fifc$en
2. $er$og Ulri^ uabm an ben Jtitaig* ^nb ju ^o^ angegebtn. @.
Sd^enfeietU^feiten (mit etnem ©efolge ^aufe 1. c. ©. 309. 9la$ ber @^t<4t
t>on 380 $erfonen) t^ett. SBenige Sage toon ftgnabetto (am 14. SKat) ftelcn ra[^
na6f bcnfelbcn tourbe bad bereiW be* binteretnanber $e«(^iera, (Sremona, 8er»
fte^enbeJBerWbnig be«fetben mtt ©abtna, gamo, ©re«cia unb anbere ©t&bte in ^ie
ber britten ftnterlaffenen Xo^ter be« ©a'nbe ber granjofen.
toerftorbenen ©erjogg, buret ben foge* 5. S)le jlru^^en bed ^Pa^fted erober*
nannteu $anbftrei(^ befta'tigt. @attier ten bie ©tabte ber Womagna.
Digitized by
Google
1509. 461
feed&en taufet man ben genebtger erf<$togen Don bem granfeofc, befc^ad^
for ^fingftcn 1509, unb getoan ber bifctyof Don £rienbt SRubeit1 unb anbcr 27. ma\.
ftet unb fctytofc Don toegen be$ r5mif<$en fing$ 9Ha$imtIianuS, ertoetter
laifer. bie puntnus ma<$et er attain mit bennen Ijerren alien barum, bag
*[bie] genebiger im nit tooltfen] gtait geben, at$ er gen SRom feied&en
molt unb toott ft$ feu [aim] laifer Ijan frBnen ton, barum bef<$a<$
in ba$.
Stem ber anfang fottd&$ friegS ift getoeffen fing 3WafimiHanu$, ber * ^Jjfc
toott barfor fein feogen mit ma<$t gen SRom unb toolt fi$ ba tyan
ioIr5nen taufen unb begert an bie genebiger gtait; ba$ toottens im nit
geben, er toette ban ^tec^en ongerift toie fein matter, laifer griberi<$, ber*
fetbig I)et nun taufet p ferb, unb tootten bem fing etlicty pferb gelid&en fym;
ba$ [242b] tooft ftng 2Wajrimilianu$ nit Don in annemen2 unb feraint ftcty
mit bem baubft unb mit bem ling Don $ifpania unb mit bem fing toon
*5grandtrei<$, ba$ ba fetfeem toa«, benn ber fing Don grandreicfy Ijet bem
rBmifd&en fing SKajrtmiliano fein fermec^Ict toeib gnomen, ain Ijerfeogin
»on tetania, unb ir tonb bamit unb nam fie fetb feu ber e, unb Ijet im
ber remif<$ fing for fein tod&ter, frau SKargret, geben feu ber e, unb Ijefe
bei im in grancfreicty unb fd&id efe bem r8mifd&en fing uriber \potii6f Ijom 3,;
20 unb fergab ber ting Don grandtreidj be$ rdmifctyen fing$ fun fing
$$itty« in fttfoania unb ftaftitia. nocty nmrben fte ain$ iber bie gene*
biger, bie fefl befd&ebigen, unb bei foflid^er puntnuS tourbenfe ain«, toa$
jiebtid^er bem genebiger einnemen fott. e$ toa$ ain grofe pfag ibert
genebtger, benn ba ba$ bef<$a<$, toafenfe nie med&rtger, nie toeiffer, nie
25 tydctyer gead&t.
Stem nit untang barna<$ feo<$ ber fing Don grandtreicty ab unb aucty wy.
ber baubft benn fi Ijetten ba$ erobert, ba$ fie unber inen fetb$ in feutailt w
Ijetten, unb gaben ben fStbnera urtoub, alfo ferftunbenfe bie folbner nit
red&t unb feod^enb bem genebiger feu4.
30 Stem um 3Ric$a$efi be$ [axi feo<$ ber fing 2Ra$imilianu$ fflr SBau* w m^
bua mit ad^tfig taufet manen unb befctyo* bie ftat an fetoai orten feu bem w
2. u> Stafreitt. 5. all : im Original '*a§'. 6. 3m Original •geftoiun'. 9. Man4 na$ 'fan'
wutbe all ftnnlol aulgelaffen.
1. ffioberebo. cin £beil ber in franj8fifc$em ©olbe ge*
2. ©. ©enber @. 118, 1. flanberten fctyweijerifctyett Weiglaufet ate
3. ©. oben @. 410, 17. iiberfliiffig , nim 2J&eil o$ne ©qa^twtg
4. 9latf) ber toon ben granjofen ben nnb mit @<$mpfworteu , entiaffeu unb
8enetianern bet Bgnabeuo (14. SWai trat nun auf bie @eite ber Sknetianer
1509) beigebra^ten ^iebertage tourbe fiber. EBgettn n ©. 18.
Digitized by
Google
462 gortfefcungen bet <£t)rontf be* $cctor 9Ruli<$.
u. wo». fturm, aber e$ toarb nit geftirntet. batb fox 9Kartini fcod& ber r3mtf$
ling ab unb tie* e$ wen, ban e$ toa$ fain gelt me ba1.
w 243*. $)e$ jar$ tyat gefctyriben ber capitani au$ ffiiforen ben genebigern,
ba§ ftnb gefectyen toorben urn 3erufatem fctoen ring am tyintel am feed&en*
ben tag a^rit unb in jeblid&em ring ain man fur in oberljalb bem girtel, *
bie Ijabenb geftritten mitainanber; unb Ijat ba anfad^en fd&neien unb Ijat
gefd&nett 30 tag, be$ ba felfcem ift2.
25. luit: auff ba* iar ffi e* lm] fant 3toob$tag an unb toarb fer unffcett
toetter, in 2 bagen f<$en unb [in] 4 bagen barna$ regen unb fait, alfo
bafc fit toeht* toa$ getoa<$fen unb toarb nit aflent^alb jeittig toorben, l0
SRedertoein faur, grand faur, tear toolfetl. unb toarb fogar ain unljanb*
(t$ tointer, tear immerbar toatcty toie ber fummer, gait toein 10 X, (511*
fefcer 9 X, 5Redterti>ein 8 X, aud& 9 X, bi$ man faren funb; form
gait 24 grog, ju 8 X ain grog, tyaber 13 gro§.
d si"* ^uff ba* *ar auf fan* ^aurcnfccn a6ent *P J" Sonftantinopet ain u
w^lgroffer erbbibem getoeft, alfo bag fit groffer gebei nibergefaCen feinb
unb ain gutter bail ber ftattmaur; unb [Ijatt] groffen fd&aben geban unb
an jtoeiffet fill folds erfd&lagen unb tyatt getoert 6 ftunb 3.
w 24Bb; <£$ fielen in Sonftantinopel auf ben erbbibem4 niber 5000 differ
unb ber balaft be* faiffers unb ftardt gemeir unb bflren. unb [e$ erf$lfig]»
bei 13000 menfd&en, unb ett(i$ ftett in bem felben lanb [Ijat er] gar
nibergetoorfen, bag feib ©obema unb (Somorra fain fotli<$ fa$ erljert
ift toorben. unb beliben fant@ofii Krd&, unb toa$ criftenfird^en toaffen,
aber bie abgett fird&en [finb] emibergefaBen. unb toarb for etlid&en
jeitten Don ainem Sried^en [oorau$] gefagt toorben bem £)ftrgif<$en faiffer. »
ber faiffer geng auf be$ jeit in ainen garten, er toer funft aud& &er*
borben. toa$ oon gott ain plag.
2. w faifer. 2)ei Demet 317* &ei§t el furj : Buff be# jar roaft ber gro§ Meg mil bem Ttmif$en
faiffer SWajimilian unb bem bapfl unb [bem] fing oon fftancfrddj mit ben Jenebiger, unb tearb ba
prattejiett ber erbr»ibem, toer ain jaidjtn gro§ plutt*ergie§en[S], alt bann roarli# in Sampart ge-
fa>a#, bal gott erbarm, bafj bie ftiflen einanber alfo erroirgen foflen. (6. bejflglijfc bel 9tbbeben#
6. 462, 15. 19.) 4. 3m Original Mfl' jtatt 'pnb'. 12. Sm Original : unbanblung.
21. 3m Original : unb bei 13000 menfcfren ttfilflg, 24. 3m Orig. : unb beliben fant 6ofU
fir$ unb roai criflen firt^ wal, abgett firtb.en erniber gefaDen. 25. toorben: rearb.
1. Maximilian toerfn$te bie am 17. 2. Son bicfcm ©ricfc fpri^t and)
3uli in bte $anbc ber 83enetianer gc« SWartno ©anuto VIII. @ 413.
faflctic ©tabt $abua mit 22000 SWann 3. ®ai (grbber)ett toax m$ (5n«pt*
nebfl ft>amf<$cn u. itaUemf^en$ilf8trup- «ian« %aQtbn6f 1. c. ©. 402 am 14. ©cj>.
^cn am 20. ©cpt. unb 29. Btpt. buret tcmbcr beg 3a^re« : corruerunt et sub-
@turm juriicfiugetotnnen unb Ie$rte, al« merse sunt in Congtantinopoli VI
er bie SBergebli^fett fetner ©emiir)ungen milia domorum, et tres turres circa
bet ber ga'ngttd&en ©rf^B^fung [etner palatium Cesaris corruerunt
SWittel erfannte, @nbe Ottobex na$ Xirol 4. (g« ifi bte ftebe toon bemfelben ate
jurflct $ubet III ®. 381 ff. im toorifleu tlbfa^e ; bie Ouelle filr biefc
jtteite tilotii toar eine anbere, reujcre.
Digitized by
Google
1509. 463
35e$ jar$ urn fant ©aflentag toott man fcu JBairneuburg fetoen™'^1;
rid&ten mit bcm f<$toert, alfo beictytetenfc Baib. ba fyta$ ber Render feftw229*-
bem rioter, ftc tyettenb tang gnfig beid&tet, ob ct ben ainen aufteben
foftc unb in rtd&ten. fagt ber rioter Ja; atfo budet fld^ ber Render na<$
5 bem ain, unb im buden fiet ber Render fir fid? auf fein angeft$t unb
ftarb. ba furt man bie fctoen nriber Ijinein, unb ri<$tefc barna$ ain
anber Render. e$ toafferib bBfer buben fctoen, fie Ijettenb gebranb, unb
ba ftc entljaubtet toaffenb, ba ferbranbt man fie aucfy.
Staff 20. tag October 1509 iar lam Ijergeflert atn ftud ftain, d sis*,
to bafftert rof? unb mann auf atnanber, Don 9tottenbu$ au$ bem bfirg, Ijett
bie geftatt: ber rernifd} laiffer 9Hajtimifian Ijett geben 500 ft gen fant
Utri($, bag man tm ain gebe<$tnu§ ba fott madden; atfo n>arb ber ftain
mit groffer loftung baftin] geprad&t unb bur<$ maifter ®regori be$
laifferS btfbnufc in Ijamafity getyauen, ate Don ain ftud, tone e$ ban ftatt
is ju fant Utricty *. unb [marb] in bem iar, ate ber ftain lam, angefangen
unb loft bte gen StagSpurg. . . .
Staff fant Otljmar* abent 1509 jar toarb ber rerfaft gefefet auf bem is. *•».
3ftf<$marf<$ oon neuen 2. wm*.
ben nedpften tag auf fant Ot$mar$ tag feng man ein $ie, berD3is».
20 anber enbrann. toaren irer jtoenn, Ijetten ain getoaltiget unb [im] fyfy
mutt angetegt jfi 3uffcna^um8, unb berfetb aerftagt bie for bem
fapitet. unb fie toarteten auff in unb fengen [in], unb mfift Ijer in bie
ftatt in ain Ijerung. barum toarb ber ain gefangen, ber anber enbrann
ju bem (3isa] tyaitig Sreife in [bie] fir^en. ben aerljfit man, ben tooUt man
25 nit ejfen fajfen. er nam ba$ opferbrott ab bem altar unb brand ben toetd^-
prunnen, au$ nam er ie ainem ain brottlaib, ate bauren, bie ffirgengen.
auf bonftag *>or fant Satljerinentag 1509 iar entran er ju bem ljatfigen22. xm,
ftreife Don bennen, bie in berfor tyitten, unb tyrang in [ben] fegerer unb
14. 3m Original : gepragt uno bal gefywen bur* maifter Oregon brt faiffert biltnuf in fcarnaftr).
15. 3m Original: aU ti tarn.
1. 2>er tfatfer tootttc bamit einln* ber Umfcanbtung bed £lo|taS in eine
benleu an bie im 3«$re 1500 toon tym Saferne an eincn ©teinmefe toerfauft
toorgenommene ©runbfteiniegung gu bent tourbe. ©raun, Ittrt^flofter €5. 390 ;
neuen <£$or ber Ulri<$«firi&e fefeaffen : ein ©runner L c. ©. 62 ff.
3Ronument toon ©tein, bag tyn gu ^ferbe 2. 2)er ©runnen murbe aebaut gnu*
barjteflte unb aufjerfoalb bed (Scored gu f<$en bem 9tet$$au« unb ber $etereftr$e.
€5t. Utri* $lafc flnbeu foflte. (Sr ftar& ©affer ad h. a.
iebo<^ toor ber $ou>nbung biefes 2)en(- 3. 3ufamalt&eim, ©er.«©eg. ©er«
mate, bad nun unfertig, toie e« mar, im tingen.
Stiofttxf)o\t HufjieUung fanb, bid et bei
Digitized by
Google
464 gortfefeungen ber (Sfcontt bed Rector WIMd).
bamatf) in bad ctofter. atfo futljen bic bret, bie in geljiet ^etten, auff ben
22. wo». bonftag in bie freiung gen fant Utric$.
26. mor>. 3luf mentag na$ fant ftatljerinentag f$t<ft atn ratt ben foggt l mtt
fit! amptteiten gen bem Ijaitigen Sreife in bad ctofter unb fud&ten ben mtt
getoalt unb Ijetten ettticty jelten aufgeftoffen, unb toarb ba gefunben ins
ainer fapett. atfo famen bed gefangen brieber 3 unb fein frau unb
bfirgten in ant, toan er toot beforgt unb beljiet toarb. atfo geng er
Ijeraud, bann im fagt ain ratt ju, in ju pc^eren an feinem leib unb leben.
alfo toarb er in bie eiffen geteggt, atfo muft er fiber 9tein fdfrtoeren, and}
ber anber. to
d 318^. auff bad Jar toad [ber] toein toot geratten, boc$ [319*] gait er gett ban*
no$t gnug, (Stfeffer 8 X, 7 A., $reiffger 5 \., SRedfertoein 6 A;
loren 1 ft, feren 9 fc 3Jlin$er, Ijaber 14 grog ain f$aff. ed toaren be«
25. i»o». {ar audgerait umb fant ftat^erinentag toot ljunbert unb 60 tofirt Ijinn
in Sfogdpurg ober toeinfd&endfen. fagt man, ber toein toer toolt geratten i*
unb toere [benljot] beur ; fagt man au$, ber l>aber gatt 14 grog ain f$aff,
aber bie toiert gaben in ber ftatt umb 8 tr. ain mefeen , bad tement bie
toiert auf bem tanb and).
ffiie man ben fird&of ju unfer grauen Ijie geraumbt Ijatt k.
^£jfc Anno domini 1509 im becember bor toeiljenned&ten ba fieng man 20
w S'jie an' ben HrcJ^Joff jft unfer fjrauen jue raumen, bann ber firdftoff toad
baft ljo<$ toorben2. man fuert bad ertrei<$ in bie 8Bertta<$ unb bie pain
in ben gofeacfer, man gab oon ainem farren oot erbreidfc gu peren in bie
ffierttad) ain treufcer; ain boctor fagt, ed tourb ain fterbenb barna$ f$o*
men, ed gefd^alj aber nit na$ feiner mainung. 2s
1510.
D32o*. Stuff 2. tag fenner 1510 iar toarb ber eiffne off in ber red&tftubra
gefefct, unb foft ain jentner 2 ft 1 crt, unb Ijatt bei ben 40 jentner. unb
14. 3m Original: e« wxuen aut be* jar gerait k. 20. D: ©or fant 9ltcta|tag. 22. W:
tot. 24. D: unb warb bie uncoft ade bie jtd? bejalen. 27. D: eifinen.
1. ®eorg Ott bereit* in bem am 26. 9fco*. 1494 g»t-
2. Buf aftermontag toor ©atti 1509 f<$en bem 2>cmcaj>itel unb ber ©tabt a6«
(9. Oft.) $at ain rat ertenbt, baS ber gefatoffenen 93ertrage (f. ©enber ®. 66
ftr^ooe ju unnfer fratoen in na<$fi $nm. 1) Dorgefe^en toorben. @eit betn
tunfttaen torinter auigeffirt toerben foil. 3atyre 1497 nmrben tetne 2ei<$en me&r
WatWbfcr. ©. 100. — 2)ie SBertegung barin beflattet ©. often ©. 424, 15.
be* grtebtyofes an ber 3)omfir<$e war
Digitized by
Google
1509—1510. 465
gab man bcm ntaifter 10 fl ju fefcen, »arb bet ©affet gemad&t1, toad
burgermatfter [Seronimud] ©efifer unb Utricty Hrfeett
3n biffem }at toad Ijie ain reictydtag bet laiffer 2RafimiKau, feng d 3t»».
an auf 13. tag fcnncr. [3iob] ed toaren 30 ffirften $ie, gatftttc^ unb tt>eltfi<$
*beiainanber;ber graffen unb titter unb tbt [unb] boctorefc ber »ad fill2,
unb toad t>on toegen ber genebiger, bann ed $ett ber bapft Sultud ber
anber unb latffer SWajimilian unb ber ling toon gran<frei<$ ain bunt ge«
ma<$t mttainanber, [ber] taut alfo: ed foflt ber bunt nit ergan, bid
ieber bail ben genebtger ainnem, bad ien bie geuebiger abgeftrecft unb
io pa jar in $etten gefttyt. alfo lag man 1509 for©aban> mit groffem
$er unb lunbend nit getoinnen, unb betten bie SBenebiger groffen fctyaben
tyeraud mit fd&ieffen. atfo nam ber bapft bad fein etn, ber ling toon grand'
rei$ bad fein etn, bem remif<$ laiffer melt ed nenen toon ftatt gan, bid bad
rei<$ barinn Ijanbtet in ber geftalt8.
is 3n bem reutydtag toon toegen ber genebtger, toad in ber faften4,Dsi»*.
toa* Ooranud ffielfer burgermaifter unb Ulrtcty Slrfectt5, gait $te ain ffil*
feffer ma% »ein 6 A., 7X, SRecfertoein 1 ma% 5 A, 6 A, autff SRein*
toetn 6 A., ain f$aff roggen ain fl, ain f$aff lem 8 §, au$ 9 |
3Win($er, $aber 14 grog, auc$ 15 grof, ftf$: ber farpf 4 [320*] Ireifcer ain
2oljafler, ain $e$t 8 ft. ain fatter, ba<$fif<$ 4 fr. ain fatter, Ijauffen gait
am erfteu 6 !r., lam bid auff 4 ft., au<$ 12 A., fter 5 ft., ta$d 4 ft.,
fam auff 3 ft., Bering 3 A., 2 A., bigen foremen ain it 8 tr., lam bid
auff 4 fr. bad $ett Iain mann geba$t. alfo furt man jS, marb aid tool*
fell6, fif$, bad bidung gait ainer ain A., la$dfor<$en 3 fr. ain
fcljaUer, and) fteiren ain fytHer umh 3 fr., Bering 3 fflr ain fr. ain tyafler,
$e<$t 6 ft., torpfen 3 fr. 1 fatter.
5. D : an ain bet graffcn. 8. D : bat taut alfo. 9. ainnem, bal im be! bie fcenebiget
feenn aba,eftre<!t K. 13. D: ber remifae faiffer u. 00. w 230* (W 245*): (£1 flab
fid? auf ain tag, fea§ ain ma§ gtunblen gait 40 Treujjet unb ain ma§ pfriflen 20 freufrtt. —
Tf fuflt nodj bei : bet creifeer ainer gatt oiert^alben bn.
1. 8%. 1510 : @.ante trium regum 3. ©. oben €>. 461, 30.
(5. 3an.) 81.58*: 'it. 20 gntbiu bent 4. 2)er ttet<$*tag nmrbe erBffnet am
furutan, fo ben eetht offen bra<$t t)at, &ff 2. 3Jlfirj.
begem be* meifter*, fo in fe^ett fo(; it. 5. 2)ie ©flrgermeifter be* 3a$te«
93 gutb. 54 creufcer $annfen @tain!eller toaren ^ierontomu* ffietfer (gum ffinften
Don tteinf elben, tai. mat. bfttyfenmatfter, SRaie) unb Ulrtdr) «rgt (gum gtoetten 2ttate) .
toff bie l)ieuorgef($rtbnen 20 gntbin ; ba* 6. Anno etc. decimo am mtttcu^cn
mtt if! im befcatt ber eettn ofen in ber na$ convtrsionis Panli (30. 3anuor)
gertcr)tfiubenf r)at getoeaen 46 gentner (atainerber rat bon »egcn be* xtidfl*
18 to, tut ain gentner 2 ft 1 ort , *nb tag*, ber alr)ie gei)a(ten tt)irt, anaefB^en,
lOguIben toom ofen jefe^en; it. 2 gufoin ba* ad frembb Differ bie n>oU mf$ ber«
feim tne$t fflr ain rod.1 lauffen mogen, un»err)inbert ber Differ
2. ©. ©enber @. 128 «nm. 7. burger $te. Wat^*becr. @. 102.
€tabted)roni(en XXm. 30
Digitized by
Google
466
gortfefeuugcu bet Gtyromf bed Rector 2JNHt($.
D 314b.
9. gtbr.
D 316b.
D3ifib. gu^ 22. tag iemter lieffen bie &on iRierenberg atnem ebetman ab*
f<$lagen bad $abt, Ijtef* ©ebapian turn ©egenborff *.
? I"*' Sfoff ben lied&tntef abent ju na<$t int 1510 fat ftatB $er ftottrai
' 2Werlin, abt ju fannt Ufety 2.
SBarb auff fantpag na<$ fant Slgeten tag ju na<$t 1510 am abt*
getoelt, Ijtefj $er $annfj ©<$rott 3, toad aind becfen fun &on Sfogtyurg,
toad Bet bif^off $ainri<$ fon 8iec$tnatt> jcittcn.
Stuff 10. marci, toad letare in bcr faften, parb ju ©ttaffBurg ber
prebiger in bem tyoljen pifft, Ijteg boctor Ootyann ®eitter ton ftaifferd*
perg, ain faft $o<$gelerter tnann, toad aind faft gfiten lebend unb faft 10
ain guter Btebiger. feiner Brebig unb let ift fid angef$ri6en toorben unb
gebrucft in ainer etoigen gebe<$tnud 4.
Stuff 23* tag marci, toad auff ben bafatabent, ftavB l>ie 3etg Dtt,
pattfogt, toad fogt getoefen bid in bad 57. far5.
SCuff bid iar tin ntaien erljfib p<$ ain fu$t an pi Brten itn purg w
itn ©airlanb, au<$ $ie [32ob] ju afagdpurg, bag ben teitten toee toarb tin
Ijabt, auc^ ain ljupen, ganfe felfeefttc^. unb toad fer ungefunb, toad ain
feictyter mat, toad gtei$, aid ber teictydtag ain enb Ijett6, lam au$ pC
abei unb frentb fold an.
Stuff bie ne$ft tofi^en na$ fant SRictagtag toarb bie tyitt auff gertd^t »
*>«• auf bent ©erlacty, barin man ainfetyrib in fytffen7. gaB ain menpty untB
jebel 8 It., toad bad Beft ftainett ain fd^etten umB 50 p, barna<$ ain
Ifainett 45 p, aind 40 ft, aind 35 fl, aiud 30 fl, aind 25 fl, aind 20 fl,
aind 18 fl, aind 16 fl, aind 14 fl, aind 12 p, aind 10 p, aind 9 p,
D320».
D320*.
D 316b.
8-14.
1. D: aitmt.
1. ©ebafltan toon ©edenborf tmttbe
am (gnbe bed 3a$red 1511 aid tin $tader
unb 2anbfriebendbre<$er jtoiffyn ©uu«
beldtyeint unb fettingen ntebergetoorfeu
unb gefangen nadj Sftflrnberg gebra<$t,
»o cr trofc giirbitte feiner nta^tigen
$ertt>anbtf($aft unb bed 2Rarfgrafen cnt-
^auptct amrbe. 2Rar$, ©ef<$. to. ftiint«
berg ©. 228 ; SWaHner, Stnnalen Tom. Ill
©. 1663 ; SUiencron III 5Rr. 265. fta<$
Sefcterem tomrbt er $tnaeri<$tet am ©on«
nerdtag na$ @ebafHant (22.3an.)1512.
2. @. ©rauu, Ulric^ttoflcr @. 306.
3. SgL ebenba @. 307.
4. ©etter toon flaiferdberg tear in
Hugdburg trotyl befannt. Sou bent 8U
(ctyof griebrid) toon 3oHem tyocty ac[^afet,
torebigte er auf beffeu Seranlaffung in
fcug«burg untct gto6em3ulauf be« )Bot*
led. @. tyieju bad „£aaebu$ fiber bie
crflcn brei fflegierungdiapre bed ©if^ofd
grtcbric^ toon j&ctttxn" ed. @teictyele in
Wltxths Sro^tto f. $aporal-(5ouf. int ©id-
t^um 2lugdbura, 3abrg. 1848. ©. 528.
530. 531. — ©etler \)at betonnrtto} toon
feinen ^rebigten nid;td ^eraudgegebeu;
toad itn SDrud erfojteu, nmrbc toou feiucn
greunben unb @d^fitern ebiert.
5. ©cora£)tt»ar@tabttoogtfeitl457.
@. ©tetteu I ©. 180.
6. 2>er abf*leb bed «etc^dtaged ba-
tiert toom 22. SWai.
7. ©. ft. 1510 in vigilia Thome
(20. 3)ec.) 91 57b; 'it. 6 gulb. junfft*
matfteru SDtamtod toou 9fo> tonb Sorgen
SWat^ern ju uereeruug, geburt aim 3 gulb.,
barumb w fie im fyifen gefeffeu flnb int
Digitized by
Google
1510—1511. 467
am* 8 fl, am* 7 ft, am* 6 ft, ain* 5 ft, am* 4 fl, am* 3 fl, ain* 2 ft,
am* 1 ft.
SWan $uB an ainjutegen an font 23?oma* tag be* jtoetfBotten fwg-8gf
toeil>enne<$t. man ferric ba au* anfengticty, ba bie mit ber pi<$* gef<$offen
s fatten, fag (elm Jjaffen 8l<$itlu* 3ttfing unb ©aim* {Reittner, ber Bier*
fctyenf junftmaifter, [unb] flonrat $ertoart.
SBie ©an* ©<$rimpf, gf<$ta<$tgtoauber, ber ftatt ainen »«••
aerretter ju tob f<$tug.
3)e* Jar* bo tea* am gef<$tac$tgtoanber Ijie, ber ^te§ $ann*
io©$rimi>f. ber toott Bet ber na$t Jjaimgan, atfo lam ainer an in, Ijie*
Sorg SRietljaufer, ber toa* ber ftatt fcerretter, ber toott ben ©$rimpfeu
f<$tagen. attfo Bat in ber ©ctyrintyf, er fottt in taffen Ijatagan, unb ber
©ctyrimpf toer geren unBetyumert getoefen unb trat ftefc Ijinber fi<$ unb
Bat in ftet*, unb triBen e* tang mitainanber. ba fagt ber SRietljaufer:
is 'bu mueft mir ain* IjeBen'. aKfo fctylug ber ©ctyrimpf ben {Rietljaufer ju
tob unb Jam gen fjribperg unb emBot Jjer ainem ratt, er toettt notljtoer
furBringen, ba* gef$a$. attfo ftatCt er 64 perfon ein, bie fagten all, er
$et ficty mieffen toeren. alfo toarb im bie ftatt totber ertaupt; man
Brau<$t aBer am erften groffen blei*, toeil er no<$ nit au* ber ftatt
201am, oB man in Ijet mugen fallen, loan er gefangen toertoorben, fo
Ijet er fterBen mieffen, urieioot im unrest gef$e$eti toer, at* bie jeugen
fagten.
Unb auff ba* Jar toa* ain latter, tanger, ftrenger totntcr, gaft lorennsw.
1 f<$aff 1 fl, $aBer 14 grog ju 8 A., toein 8 A., 7 A., 6 A., 4 A. K
25 1511.
2Bie ber Bifctyof ton ©atfeBurg &it ratlj*J}errn jft ©atfeBurgw23t»».
fc!^ant(tc^ fallen tie*.
Anno domini 1511 abj. 23. jenner am bonerftag fcor fanb $aut*
Beler*tag ba Ijat ber Jrifctyoff fiienljart Don ©atfepurg, ift ainer ton $eut*
3of$a$2 getoefen, ain f$antti$ ftucflj an ben toon ©atfepurg Begangen.
attfo er Ijat ju ©atfcpurg ben rioter unb Burgermaifter unb 12 Burger
be* rat* unb etti$ Don ber gemainb }tt im er&orbert gen faff, er feet
3. D: von f. 3$. ta$ for »ei$ene$t bet jwtlfbctttn.
1. »gt. $faff, ©eft. *<m Stuttgart (1495-1519), ber 8org&tgcr bee SRafr
6. 243. ttyto* Sang.
2. <BqBif$of 2eoit&atbtoott£eutf<$a<$
30*
Digitized by
Google
D320b.
468 gortfefcungen bet <5$roni! be* Rector SRfllty.
Mid) irrung mit in aertabtngen, unb barnacty fotlcn fte bad morgeumat
mit im effen K alfo fcinb fie gen Ijoff gangen unb tyaben fi$ nidfrfc **8*
gegen im toerfeljen. ba $at er fie att (affen faljeu2 unb bur$ bad fdfrto*
aud (affen fieren unb auf fatten gebunben unb gen SRatftat gef<$uf$t5.
ba Ijat fi# bie fonbfetyaft barein gelegt, bafc fie toiber lebig ftnb toorben, 5
bo<$ fo Ijaben etlicty ir fratyaitbrieff mieffen bem bifc^off geben4. fie
feinb t>aft Ijart am fieren erfroren unb barnacty balb geftorben. elje funf
iar fcergangen feinb, ba ftnb nun jtoen noc$ Bet leben gemeft toon ben, bie
gefangen finb getoefen. ber Iljaifer fottt ft$ barein getegt Ijaben, abcr
ber bifd&off fd&icfyt bitt geflt an bed laiferd tyoff , bag ed attfo geftiflt toarb. 10
Stuff 26. tag marci auff mitttoucty for letaxe in ber faften, ift in
Slugdpurg geljert toorben an fill erten ber ftatt ain erbbibem jtotfe^en
3 ftunb nacty mitag atfo lang, bid aind 2 paternofter me<$t petten, bag
fi$ ettticty differ erfd&itt $aben. bie leit, bie i$ felb gefragt $ab,
fenb erfd&rocfeu, bag fie $aben toermaint ed [fei] felfeam fctytoinbel obern
funft jfifefi, bad gef$a<$ in Slugdpurg ain ftertet ainer ftunb \
S 3d« ®c* lax*' at* ain finger winter toad, [toad ed] *on fant ®alten
•JSf ta8 M^ te tyttt ftettifl faft fait mit f$ne unb ungetoitter, bed Iain man ge*
2918iiiij *«$*• e* toa* Mff 29- tofl* to^ famftag for letare, toarb apritt, [aufd]
1MI- neu fofli$ fctyue unb toinb, bad man fer tounber Ijett, toad noc$ toebera>
tabnocty grag6.
^232». ffitc ain erbbibem Ijie toa^.
SDed iard am fcierunbfetoainfeigiften tag mai umb brei fir nactymittag
toa^ ain erbbibem $ie, boc$ nun in toenig Jjeufer. er toa^ aucty fcaft
If ain. 2s
15. D\ wrmaint afj f. fdjw. 18. D: fhttrg faft mtt fanee fait unb ungetsitter.
1. Wcrff 3aunet, Ciron. toon ©alj« 4. 2)er bie ©flrgerfaaft tytet meiftea
burg IV <5. 271, too biefer S3orfatt aut* ^ritoilegien unb gretyeiten beraubenbe
fityrti$ erjfi&tt ift , fanb bie ©inlabung Settrag jtoti^en bet ©tabt unb bem
bed ©ttrgennetfter* unb bet ttatys^erren 8if<$of nmrbe am 3. gebr. 1511 befteadt
— im gangen etroa jtoanjig — am S3incen* ©. ben £enor beffclben bel 3*nuer I c.
tiu«tag, 22. 3«t., 1511 Part. @. 275.
2. S)er ©tWof Befc^ulbtate ben 9tat^ 5. ©gt. (Ju«^inian« SageBu^ 1. c
mit toel^em er unter ©ermttttung einer (unter bem 26. SR&q), bem genSg
laifertt^en Sommiffion erft toor toier blefe« (Jrbbeben 3r 4 Sage toerj^iirt
3afcren einen ©ergtei^ abgeWtoffen, bag rourbe, unb ben altcn 2)rud: Com Ctb-
er bie ©tabt ber bif$8fli$en ?anbe*^o» ^ibemtlnnojc. im atjlfften jafr bcf<$ebm.
l?eit ju entgte^en unb in etne ^eid^gftabt S. L e. a. 9m €>$(uffe 3W. $. ©. «ibl.
um)U»anbe(n beftrebt fei. in 2Riin$en. Seller, Hnnalen, $b. II
3. 2)ie ©efangenen rourben junS^fi ©. 457 9lr. 883.
in $o$enfaljburg interniert, toon too me$» 6. S3gl. ©emeiner, IV @. 171 ff ; Sfaff,
rere nac$ Serf en unb bann na$ ^abftabt ©efc^. toon @ruttaart , I B. 243; 3orrt,
toerbra$t tourben. ffiormfer (S^ron. L c. ©. 215.
Digitized by
Google
1511 — 1512. 469
33on aittem gefettenfctyieffen, fo gu 3ttini<$en toad ic *w-
©ed jard oor 2Wic§aetid bo toad ain gefcttcnfc^tcffcn ju 3Jltinc$en, 29€^*-
unb bic $atyr Ijetten und bon Sfagdpurg nit gef<$riben, atfo joljen uttfer
5 gefetten bon 9lugdpurg batyin, ban ber faifer Ijet ben f<$ufcen 4 eQcn
5 rot ferniejin ju berfd&ieffen geben, fo Ijet l?erfcog SBitljatm oonSairn
jtoen gutbm barque geben, unb bie ftatt 9Wundjen au$ jtoen gutben
beborgeben. bet attag toarb fur 8 gutben angefd&tagen, atfo bag 12 ft.
bad beft toad, bad getoan SBitljatm {Rem bon 3tugdpurg, ban i$ $et
11 f$ug, fo getoan fflenebtct Urmactyer bon Sfogdpurg 5y2 ft. unb
io9Katyed ^fifter 2*/2 ft., ber ftfe toad 110 f$ritt [232*], unb tyet 24 f<$ufe
in ain baft Itainen jircft. unb ed toaren 104 fd&ufeen unb toaren bie
guetten fd&ufcen au^ bent $air(anb ail ba. ed berbrog bie $air baft ubet,
bag toir bon 9tugdpurg bad beft getoonnen1.
SBie ber 8e<$ in Sanbdperg grbffen fctyaben tljet. *23ib.
J ©ed jiard bo toad ber 8e$ ju fianbdperg atfo grod, bag er ofcertljatb
ber prudlj audbracty, unb fuert toot [232*] jtoanfcig g&rten Ijintoeg mit
grunb unb boben unb tfyet bajl groffen fd^aben bedmatd.
3efud SOlatta 1512.
Huff bad Jar toad ain guter tointer, tang trucfen, toenig f$ne, unb d 321*.
2ogatt bad loren 12 f fitting SDftnd&er, autf) 12 g, tyaber 13 grog, DIfeffer*
toein 8 X. 1 mag, 9ie<fertoein 7 A. 1 mag, toad biir bei Ijabeuben
bingen. ed toaren an unfer frauen lied&tmeg abent an ber fpenb 1661 i.mx.
perfonen, gab man auf bem ftabet iebem menfd^en 1 X
©aren grog !rieg mit ben genebigem, unb laiffer SWajimitian, d 321*.
2 5fing bon gran<frei<$, bapft, ling aud ©panigen toaren all unber ain*
anber*. au<$ toad frieg unb jtoitred&t in 9Hbertanb jtoifctyen ber frauen
3Kargaretten, bed laifferd boater, unb bem tyerfcog bon ©ettern, unb
toaren grog aufrur. au<$ bie ©ctytoeifcer toaren toiber bem ling bon
grandfrei$.
1. 3$gt. ©affet ad h. a. ber @tabt Horn, III 2 ©. 33 unb bet
2. @. bie triegerif$en (Sreigniffe ber $uber, ©ef<$. Ofterrei$6 @. 395 ff.
Sa^te 1511 u. 1512 Bel ffieumont, @ef<$.
Digitized by
Google
470 gpttfefcnngen ber ©front! bet Sector SDWUty.
D32i*. 3n bem Ijoroungmanatt bed jars ftfl ju Ufcerfingen ber ftatt manr
ain gut bait unb jtoat tyetffer getlmgen hi fee1, baroac^ gemeffcn met
bann jtoatljunbert ttaffter etttel fcafcer toad bteff , unb fonb man fatfc Don
ben 2 ^etffer fiber ain $tt jett jS $atoen fee fd^toinraien.
Laus deo etc. 5
1. h92adb ciner tCufaei^nuna in ber auf $&nfer Whiter bem ©ra$fn* $au« in
bet uBerltnaer 2eo%)olb-@ojp?ieettBiBtto. bett ©ee. — ©radius $an« ift ber
tyef aufbemafrten ufcrtingftyett Gtyronlf ^entiae nnmlttelbar am @ee ftcirabc
toon tfufcte (toom tfafang bed toorigcn Oajlfof jum 23toen. ©. @e*iit, Ubn>
3&bt«.) fantcn am unftamgen 2)onner«« linger $fiuferbm$ ©. 10.
tag bed Sa&ree 1512 (19. gebr.) etU<$e
Digitized by
Google
©loffar.
<Prttft man bie Eljronif bed (Siemens ©enber in 93ejug auf ben fprad}*
lidjen Sfadbrudf, fo toirb man fofort erfennen, bag ed pd} ber Jfotor inbiefem
$unfte fc^r leidjt madjte unb mit grofjer ©orgloPgfeit unb SBiUfftr berfaljren
ip, @d IP bargeman toorben, bag ©enber feine beutfdjen Sljronifen un*
mittelBar au§ ber &on t$m aerfafjten lateinifdjen Chronographia aBgelettet
Ijat, inbem er ben lateinifdfen £e$t jnm Ityeil ftBerfefcte ober, toad fftr bad
®anje jutreffenber i% fret iiBertrug, 2)aBei gaB er fid} nun nidft bie 2Riilje,
fftr bie il)m borliegenben lateinifdfen ©afcgeBtlbe unb SRebetoenbungen bie
ber beutf^en ©pradfe entfpredfenben gormen unb Jfadbrfttfe ju fudfen, fon«
bem na^m ofyte toeitered eine 2Renge Sattnidmen ind 2)eutfd}e tyeriiBer, bie
feinen ©til in ungilnfliger SBctfe Beeinfluffen. £ier$er ge^Srt bie Son*
Pruction beg fogenannten 3npntttod mit bem Slccuf ati» , fe$r ^Suftg ange*
toeubete ^articipialconPructionen, bie an bielen ©tellen pBrenbe SBeglaffung
bed Srtileld unb bed £iIfd$eittoorted fotoie bed ^ronomend. Qaivi fommen
bann nod} jene jatylreidjen fpradflidjen 9ftSngel, namentlid} S3erp8fje gegen
bie Section, bie einjig ber glftdjttgfeit bed @d|reiBerd'anjuredjnen Pnb, ©er
2Bortfd>afc bed (S&roniften ip Parf munbartltd} burd&fefct unb gefftrBt, toa«
bem Stidftfenner bed fdjto5Bifd&en 2)ialefted bad SSerPanbnld manner ©telle
erfd>toeren biirfte. 5)ad nadtfolgenbe ©loffar $at pd} jumeip ben &tot&
gefefct, nadj biefer 9tidjtung bem 8efer ber (S^ronif ju bienen. 3ftand}ed an
Pd} nid}t unberp&nblidje 2Bort umrbe audj aufgenommen,' urn barauf auf*
merlfam ju madden, bag biefed jur £tit bed Gtyronipen nodj ober f djon
toorfommt, toegen bed Don bem Ijeuttgen ©eBraudje aBtoeidjenben ©efdjledjted
bber anberer fpradjltdj interefPerenber Sigentpmlidjfeiten. @d tourben, tote
in bem bor!jergel)enben 33anbe, nidjt aHe ©teHen cittert, in benen bad Be*
treffenbe 2Bort twrfommt, f onbem nur jene, too ed, urn ben ©inn toolipSnbig
War ju madjen, angejeigt erfdjien. Slnbere meljr ober minber auffaHenbe
2B3rter tourben mit einer grflgeren 2lnjal}l Don 93elegen audgePattet, urn
ttadfoutoeifen, bag Pe gerabe in ber Dorliegenben gorm bem (S&ronipen
gelSupg toaren, m& Bet ber 2Bittterlid}fett, bie pd) berfelBe im aKgemeinen
eriaufcte, nid)t ilBerPiifPg fd^eint; ^at er bod}, urn nur ein SSeifpiel $eraud«
jjugreifen, fiir bad ^articipium ge^aBt nic^t toeniger aid t>ier fjormen:
gehapt, gehept, kapt unb kept!
3m ftBrigen mad^t bie folgenbe SlrBeit feinen Slnfpru^ auf SoIipSnbig*
feit, fonbem toil! nur aid notjftoenbige (SrgSnjung ber. ben fcortyergetyenben
93Snben ber StugdBurger SBronifen ange^Sngten ©loffare Betrad^tet febt*
Digitized by
Google
472
©foffar.
Ab $tap. toon 235,28. 274,3. 32015.
364,21. 396,« 463,25. _ kiagen ab
jemanbem 438,2*; n>egcn 402,".
abdilgen diejuden 28 ,«: bilderetc.
217,16.
abdornet toerborrt 30,*. 101,".
abdringen iemanbcm ettt>a$ mit ©e-
toatt — e$ t|m getoaltfam toegnebmen,
cntrcigen 144,i5.
abeilenabjagen 426,2i.
abentheir/. 5ejili^(eit, $ier©cbufeen-
fe(l 124,22.
a b e r 5lbb. abermatS 336,3. 429 21. 434 28.
435,io.
aberbitten 178,6. 358,18. ©. er-
bitten.
abgan lassen bichsen ©ef^ufe ah*
feuern j. ©. 272 2tor. 8. 312,8. 316,29.
320,10; diebichs ist abgangen 401,*.
abgekBrt bcfeittat 390,5; abkerung
des argen 350,3.
abgemeid abgemdtjt46,i0; abgemeidt
219,2; abgemeit 332,3.
abgeraitf. abraitten.
abgeschaben rabictt 290,26.
abgett — abgett kirchen 5lbgotter*
^it^cn (bet SWo&amebaner) 462,24.
abgewexlot abgelofl 92,2*.
abgirt abgegurtet 391,3*.
abheben (<Part. abgehept) thuren —
Styurme abtragen 197, « 359,3.
a b k i n d t , abkinden auf f unben — ab-
kinden jemanbem das brot iljm bag
5luftoren be$ btfberigen SrotbeauaeS
antiinbigen 333,3. °
ablainun§ Sefettigung 373,6; aine
auffrur wird gestift oder abgeleint
157,16. &
able gen jemanbem eincn tym $ugefugten
©$aben (ablegen, erstatten und wi-
derkeren) — i$m ©c^abenerfafe leiften
243 5lnm. 1. '
abraitten abrectynen 229, 16; abgerait
abgere$net 162 5lnm. 3.
abrechen abbre^en 455, 17.
abschlagm.abf$tagige5tnttt>ort371,22.
absehrecken jemanbem etfoaS, eStljm
burcty S)rotyungen abnotyigen 211 ©at.
$. 3. 17.
abseitte/. aetoolbter ftebenraum in ber
tfttdje 168,23.
abstan abjietgen (t>om SBagen) 141,22-
(toomflog) 79,12. 91,30.141,22.262,13.17.
273,13. 298,31. 300,32. 315,25-26.
abstrecken ettoaS jemanbem — toeg*
netymcn (intercipere), tooljl fur ab-
strickenftefcnb? 365,9.
abthun, abthon abfc^affen, auffceben
die leipriester 15, 10; die templier-
herrn sind abthan worden 26,25;
gestiffte amplen 180,16; sehaden
(erfefet) 196,15; die frauenhfiuser
337,17; ajn libel ist an etlichen or-
ten abthan lutfenbaft 290,21.
abtrag (Sntfcfyabigung 357,29; aDtrag
thon — mit neuer dienstparkait una
reverentz kinig Maximilian bewis-
ner schmach bte bem tf onig pgefuftte
©$ma$ toieber gut macben 48,3. 197
23ar. 3. 3. 14.
abtragen jemanbem — ibm ©$aben
Sufugen 146 23ar. $. 3. 10. 449, 1*;
eta>a$ unterfalagen 117,2*.
abwechslen der nfeiler erneuern
ber ^feiler, tnbem ©turf fur ©turf be$
alten <Pfetler$ bur$ ein entfore$enbe$
neueS erfefet ttrirb, bt$ ber gange q&feiler
ausgeweehslet ober abgewechslet ift
420,12. 6 '
abwesen, abwessen n. 5lbtoefenbeit
12 <Bar. $. 3. 1. 198 51. 1.
abwessenlich abtoefenb 228, 21,
abziehen (9*art. abzochen, abzogen)
den hut 21 5,30. 27 5,31. 3 1 6,3 ; die kron
302,18-21; abziehen sich ft* au$*
fletben 303,8. 316,30; die klaider
92,13-15.
accidentialia IRebeneinfunfte au einer
beftimmten Scfolbung 187,33.
aeh = auc^ 439,8.
achtent, achtend bte Dftat) (bet
a$te Sag na$ einem befttmmten fteter*
ober$e|ltag) 87,?. 295,27. 307.22.353,18.
354,20; am achtet 187,19; amachten
186,3; am achteten 85,7. 242,16.
343,29. 345,1.
a d e 1 i c h — er thet es adelig nad> f einer.
Wf*er ©itte 142,i.
afftermontag bie au$f$tie§ti*e ©e-
get^nung fur a&ienfiag *. S3. 49 1 51 is.
69,2. 71,*. 97 51.2. 12ljim 126,13. 193 si.
199,20. 212,2. 215,18. 294,8. 353,32;
afftermontag 411, w.
aid — ain geschworner aid 232,10; ain
gethaner aid 323,28; ain gelerter aid,
93ef$tt>3rung einer toom Winter bem
Sn^atte unb bem ©ortlaute na$ fefU
gefteHtcn Jormel 230, i; aids
pflicht 23erpfU$tung auf aid 234,io.
ain bie tegetmdgige ftorm fur ben unbe-
ftimmten 5lrtifel, ba« 3abln>ort unb ba$
Crafty ein. ©. au^> unter ein.
Digitized by
Google
473
ainhaiBen eintyeijen 365,".
ainich itgenbein 230,io. 231,7. 233,3-21.
349,22. 352,30. 367,24. 368 w. 381,25.
389,26.
ainicherlei itgenb tt>el$etlei ?06 25ar.
j. 3. 1. 217,17; aincherlei 391,13.
ainigeima, — ainigundfridlich351,u.
ainig etnjtg 92 «Bar. $.3. 16. 185,2*.
348,9. 356,31.
ainssldig, toet'nut etnfac&en ©otb be-
jteljt im ©egenfafc $um SDo^elfolbnct
unb $betmann$folbnet 250 51. 2.
aintweders entfoebet 389, i°.
ainzug machen Hinteben ma$en,
49,13. S5qI. auszug.
air im schmaltz <£ietfyeife, abge*
ritytte (Stet, in Gutter obet 6$mal$ ge«
Baden 113,5.
aissen s. eiss[en.
alat Want (capito), ein gift 328,16.
alb (alba)/, (Hfyotljemb bonitt>ei|er 2ein»
roanb, au$ jum beutfctyen tfatfewnat
geptenb (ba »on @eibe.) 299,i.
alfe — umb alfe urn elf Ubt 443,12;
am ailften finger kranck sein(obfcon)
91,27.
all 51al 328,i«.
allenmusen, allenmussen n. 5l(«
mofen 3. 23. 522kt. g.*3- 8. 164,i3-i6.i9.
165,5. 168,*. 372,23; almussen 99
51. 1; allemus8en 165,1.
allentalb 5tbto. bet@enbet bie gerooljn*
li$e@$teibunflfut allenthalb j.23.
12 SBat. j. 3. 1. 58 S5*at. $.'3. 9. 96
93at. j. 3. 7. 116 Eat. a. 3. 4. J17,is.
136,". 211,1*. 219,2. 252,8. 275,29.
allentalben 116 93at. $. 3. 4.
allenweil (alleweyl) (Joni. feitbem 48
5t. 1. 263,33.
als, alls t>etoki$enb 39,5. 51, 6. 89 93at.
3.3. 1. 127,n. 146,17. 165 $air.$.3. 12.
293 51. 1. 331,29. 333,2. 364,2; ais sie
detten tone fie tljaten 443, 9.
also in $etbinbuno, mit einem 5tbj. j. 99.
also dotter al$ tot 427, 16.
alter n. 3eitattet 167,7.
altvodern $lut., 377,29. 359!. vor-
fodern.
alweg 5Ibt>. tmmet 15, 1*. 16,3.35,19.39,6.
42,12. 70,18. 51/7. 70.I8. H6 ©at. *.
3. 10. 172,33. 179,12. 182,16 197/tf
198,2*. 253,12. 275,80. 347,30. 353,9-23.
371,24; allwege;n immet 98 51.3;
in kain weg auf feinen gaU 161
<Bat. $. 3. 13.
amaeht Dljnmad>t 388, 13.
an JjJto>*. otjne 195 51. 1. 412,9. 414,i3.i*.
419,8. 435,20. 443,15.
an $to>. an — an das beth steigen in
ba$ 23ett fleigen 108,io; sich an das
beth legenll2, «. 113,8; am beth lie-
gen 344,17.
anderstwa anbetStoo (meijl in bet Set*
binbuna hie und anderstwa) 22, n.
29,25, 81,1618. 100,5. 101,7. 114,3.
119.21. 129,13. 132,6. 152,7. 153, 1.
154,5. 216,25. 247,9. 249,1*. 297,28.
332,2. 344,1. 364,2; anderstwa-
hin 154,17.
andingen einem cttoaS — tljm ettoaS
toetttaggmafjta, gut 5lu3fu$tuna, ubet*
ttagen 120 % 2.
anfallen ettt>a$ — e$ in feinen 23ejtfe
neljmen 237,i6.
anfallen — kalthe zeit ist angef alien
eingetteten 132,5.
angan — in gat der sold an e£ tintb
i?nen bet @olb ju tyetl 48 51. 1.
angan jemanben, ettt>a$ — ttyn, e$ an*
gteifen40, 19-23. 84,i*. 319,29 ; mit listen
ityn but$ Si(J befittcfen 18, 19.
angan, angeen lassen jemanben zu
ainem zwelffer tljn ba$ 5tmt eineS
3t»olfet$ ubetneljmen (antteten) laffen
98 51. 2. 6. au^zwelfer.
angan gen lo$o,eg,ana,en 105 93at. $. 3-
6.401,1.
angeleint angetefynt 321, 15.
angelett — die weber haben ain
widerwertikeit angelett in ain ratt
bie 2Bebet fyaben eihe 8ttettfacfye toot
ben Otatl) jut SSettyanbtuna, gebtac&t
409,1.
angepott angebttet, betetytt 5,22,
angeriefft angetufen 29,23.
angestossen — die kranckhait hat
jemanben angestossen — ifyn etgtiffen
248,3. <Bo,t! au$ ankomen.
anhaim 5tbfc. bafyeim $.©. 35,u. 117,8.
ankeren ($att. ankert, ankdrt) —
ankeren vleiB antoenben, auftoenben
234,27. 284,2. 322,21. 362,2*. $0,1. au$
furkeren.
ankomen — cine ^tanf^eit K. komt
jemanben an ($etf* ist ankomen) —
bie fltantfceit befdUt i^n 183,i, 248,6.
321,20. 466,1?.
ankomen jemanben —7 es kam ain ratt
an e$ tarn bem ftattj ju O^ten, n>utbe
i^m befannt 98 51. 2.
ankomen jemanben — i1)n befc^ulbigen
332 ©at., j. .3.. 8; i^n Ijeftia, anfa^ten
. 342,22. 357,3; ankomen werden
;ut Setanttoottung aejoaen toetben 206
33at.j.3.1. 399,19. Sgl. auffheben.
Digitized by
Google
474
©foffar.
an J auf fen jemanben — tyn angreifen,
feinbti* anfaflen 110,5-12.
anlegen ettoaS mit jemanbem — mit i$m
beauglt$ einer ©a$e uberetnfommen,
mtt iljm ettoaS auSmatyen 112,io.
anlegen sich in seine klaidung fid)
antletben 298,25; anlegen sich 137,18.
298,32. 312,20. 317,2-7.8; denorden
anlegen ba$ DrbenSgetoanb anlegen,
SWon^ toerben 68,5.
anlegen die steur 438,13; cine Umlage
179,19.
anlegen jemanben — i&n mit einer 5Cuf«
lage belaften 453,*.
anlegen jemanbem mutwillen,
hochmut, ft^ t^m gegeniiber (recfytfr
ttubrige) SBtttfur aeflatten 418,12; an
jemanbem ein 93erbre$en begetyen (bur$
florpemrlefeung) 436,22. 463,20.
anligen am schaden, am gwin am
©d)aben, am ©etoinn betfyettigt fein
223,15. 222 ©at. j. 3. 22.
annemen ettoaS zu argem mit Un*
toillen aufne^men 221 <Bar. 3. 3. 15.
93gt. verargen253,7.
annemen sich einer €>a$e (urn eine
@a$e) — $ty barum befummern 298,7;
$$) betfelben bem&$tigcn 158,20; je»
manben gefencklich annemen ityn
toerfaften 296,*>.
anschreiben ettoaS — auff$retben
(notare) 466,".
an 8 eh en ppart. angesehen, ange-
sdhen) befatiefcn 122 51. 1. 151 5t. 2.
152 & 3. 189 5tnm. 2. 195 51. 1; an-
sehen ($art. angesechen) — die
herrn burgermaister hat es fur gut
angesechen fte tjaben eS fur gut be*
funben 355,13. — 362,20; man hat an-
gesechen die fraindschafft man fyat
auf bie 93ertt>anbtf$aft ffiucfji^t ge*
nommcn 339,i*.
ansprach/. gorberung. 311,2*.
an stall — ain anstall und auff-
schub dieses kriegs ©affenfttflftanb
59 Bar. 3. 3. 17.
ant = an bie 452,".
andtvogel^nte 327,27.
antiffen $tur. 5fotty$onieen, 2Bed;fel-
gefange $tt>ifd)en einer einjelnen ©tag*
ffrmme unb einem Qftox 276, 1* u. 95ar.
3. 3. 8. 277,16.
antlit 5fotlifc 86 Car. *. 3. 16; and-
lit 165 Bar. &. 3- 12; anlit 238,17.
antziehen ben ftelbjug antreten, au$»
• maf$ieren 48 91. 1.
anzochen — eine €>a$e hoch an-
ziehen fie mit 9to$brutf ^ro^agieren,
fie urgieren'345 <Bar. 3. 3. 23.
arenmut /. 5irmutb 3. ©. 43 SBar. 9.
185,7. 187#2i. 207,2. 225 *.
arenprostw. 3.$. 121,8-9. 122,1.237,19.
255,u. 256,8 257,*. 258,2-22; arm.
prost 84,io. 121 25ar. 3. 3. 19; arm-
brost 450,i3-io. 453,*; armprost-
schutze 125,18; arenprostscnutze
122,0; arenprostmacher 117,26.
arest — gutter in arest gelegt Be*
falagnatymt 233,9.
arkwan 5irgtoo1)n 109,8; arckwan
130,0. 251,6; arckweinisch 5tt>j.
argtootynertoetfenb, toerbac&tig 162 95ar.
3. 3. 15; ^arteiif^ 238,1*; arck-
weinisch 165 2tor. $.3. 23; ver-
arckwandt in Serba&t gefommen
356,2*.
arm — arme leutte an der wag (Jol»
ter) 146,u; armer mann #taterfaffe
58,9-12.238,32.239,1*; die armenkran-
ken menschen am brechen (s. bre-
chen) 151,8; arme menschen franfe
2Renf$en (an ben ftramofen) 99,*; ain
armes (armfeligeS) rScklin 178,7.
arzet (©tag. u. 9Hur.) 5fot 63 51. 3.
331,*. 397,11. 422,5-6; an der arzet
fjelegen sterben in arjtlid^er 93e1janb»
ung jtt&enb jkrben 103,7.
aschen — aus der aschen auSbet 5tf$e
376,6. 23g|. au$ eschen.
atliCm. 5ltlafj 318,19-20; atlaB 317,25.
atzung/. bie gett>o$nli$e SBejei^nung
fur bie 0to1jrung ber ©efangenen in ben
©aure^nungen jc. 3. SB. 159 51. 2. 189
51. 2. 213 51. 3. 237 51. 1.
aucht/.bie5l^t 52,io. 106,1*20. 135,511.
326,13.
auff art/. £immelfat)rt ®&rijtt 343,29;
aufferabent 185, «; auffartag
415,28; auffertag 28,3. 392,21.
419,1*28.
auffbauggen (tympanum percutere)
auf bie $aufen fcglagen 412,9.
auff bie ten ($art. auffbotten) dem
h5r ben 5tufbru<$ befe^Ien 57,8.
auffbrechen — solicher widerwil
ist diser gestalt auffprochen (ent«
jianben) 45,5.
auf f enthalten jemanben — i^m Un»
tertunft gefoafaen 422,io.
auffenthalten — der almechtig
got wel auffenthalten jemanben —
ibn er^alten 2,3 (1 Bar. $. 3. 1);
allein aus der krafft des sacraments
des fronleichnams Cristi auffent-
Digitized by
Google
475
halten werden nut bom ©enufj bet
£ojiie leben 116 2tot. j. 3. 10; mit
der glaubiger gut auffenthalten
werden 223,12; weib und kind auff-
enthalten 236,22; nach der ertznei
sich auffenthalten und nit wider
umfallen na$ bet &t$tlt$en 8e$anb«
lung jtd) ai$ ffieconbaleScent ^flegen unb
m$t tucff&Uig fcetben 1 68,21.
auffenthaltung dtn&ljtung ((5tljal«
tung) 165 Bat. $.3. 12. 168,» 358,1.
ad
manbS 205, 19.
zu trost una auffentaltung jc«
aufferstan — wann ein feur auff-
erstend (auSbta^e) 298, V
auffgan — ain kauffmann ist auff-
gangen entyotgefommen 329,«; ain
kranckait ist aufgangen au$gebro<$en
247 31. 2; ain feur 28 ,7. 253,1*.
354, i«; das wasser im prunnen 96,6.
— auffgan laussen ain hiltzine saul
eine ^dl§eme 6aule etti$ten laffen
286,21; auffgan laussen und ver-
thon »erfd)tt>enben 221,2
auffgesprissen — er hat etliehen
das maul auffgesprissen et fyat ge*
ma$t, bafj fie (Dot ©taunen unb !Be*
founbetung) baSSWaul auffoettten 179,7.
auffheben sich fid) aufma^en gu
einet Sfletfe 410,20.
auffheben — auffzuheben haben
etnc bejhmmte.@umme — biefc M
(Sinfomroen 1?aben 22,3*5, 75,4.
auffheben jenwnben — i&n (f$ma$enb
©bet ft>ottenb)aufoie$en 332,8. SgLan-
komen.
auffheben iemanben — cinen tfnieen*
ben emporijepen, aufri$tcn 463,3.)
auffnemung $ebung 284,29; er-
hochung und auffnemung der stat
9, ft; die stat hat auffgenomen 4,10.
auffplaussen aufblafen (mit Stem*
*>eten k.) 263,30. 281,19.
auffrecht — kauffmanshendel auff-
rechtundglaubhafitigausriehten fie
te$t«ttaftig abf$Uefjen 169,8; auff-
recht und redlich erfunden werden
171,7.
auffreiben eine SftauenSpetfbn coire
112,2324. H3,2.1i.
auffrur/. 157,2. 159,16. 162, w. 173 ,«.
194,5. 207,7; neben auffirur m. *. IB.
162,i» 207,12. 267,22. 296,27. 322,n.
auff schlag fluff&ub 412,23. @. ©rimm
I 6. 722.
auffschlagen (3. $. $t. €. auff-
schlecht) — ain bichs, die von ir
• selbs ain feur auffschlagen kundt
— t»el$e bad <Putoet bon felbjl ent«
junben fonnte 218,4*6.
auff st an (IJtott. auffgestanden) — das
stroscheiden ist auffgestanden 42,25;
diefrantzosen (morbus gallicus) sind
aufffcest. 67,9
auffthun ein verbot e$ aufteben
323,17.
aufftringendiekamer bie tfammet*
f&ut getoaltfam dffnen 109,«.
auf fwurf m. 9lgio, baSfut getingfoettige
SWunje batauf $u ja^len foat 416, ».
SBgl. auswerfen.
augen — under augen iemanbS (co-
ram eo) 173,8; geaenubet 276 Sat.
g. 3. 18. 277,7-i5; tfngemt gegen 3fo«
gefi$t 319,81; ainen brieff fur augen
nemen 285,5; nach augen f auf en unb
oetfaufen — na<$ bem Slugenmafj (obne
2Bage) 327,23; mit wainetten augen
93,18.
Sugen etgen 413,2i.
augst 2luguji458$at.$.3.24; augst-
monet 153,2; augstmonat 162, M.
aus — aus dem brauch aufjettjalb beS
Stau$e3, gegen ben ©tau$ 44l,i.
ausberait — das ausberait holz jut
©eroettyung $etgeri$tet 60,22.
ausburgen Jemanben — tyn but$ Set*
fhtng einet !Butgf$aft auSWfen 464,7.
auscultiert — ein ©$tiftfiu(f aus-
cultieren baSfelbe auf (eine 9ftt$tigf tit
bejugli^ bed SQBottlauteS fctufen, tnbem
man e$ fl$ uotlefen laft 234,8.
ausgeschossen — ain ausgeschos-
sen (prominens) ergker 293 %, 1.
ausfiiren — im (am) ausfOren beim
auSfufyrenftinauSfufaen, eiaentli$beim
binauSgefitytt foetbcn) auf bie 9ti$t*
jt&tte 41,io. 201,21. 212,18. 450,1.
a u s g an — die wasser sind ausgangen
ubet tyte Ufct getteten 219, 1.
ausgeben die stallung ($lut.) bie
©tallungen antoetfen 153 %. 2.
ausgejaicht $inau8geiagt 364 Sat. $.
3. 10. @. ausiaich.
ausgerait gej&^lt 464, 1*.
ausgerit auSgeti^tet — sie haben die
minch abel ausgerit ubet angelaffen,
^eftig ju 9iebe gejieUt 334,».
ausgeschidt audgef^ieben? (na$ bet
Sdnge, ©itfe :c.) 60,22,
ausgesent gutli$ toetgli^en 418,19.
aushalten ettoad — bie tfojten bafut
bejheiten 70,i3. 142,"; Jemanben —
Digitized by
Google
476
t&tt etbaiten, etntyten 1 16 ©at. j. 3. 10.
ausjaich — daB man ausjaich aufr
jage 290 ©at. g. 3. 33. @. ausgejaicht.
auskauen — auskauen kirchthiren
auSoeljauene, mtt bilbnetif$em@$mucfe
toetfeljene tf infyentbutcn 18,5.
ausklaupt auSetlefen 57 ©at. *. R. 22.
141 33at. j. 3- 12. 273,1. ." °
auslassgelt ©elb, ba$ bet iftaty fiit
cinen $>eitnquenten beja^tte, bet au$
bem ©efanantf enttaffen unb „au$ae«
fii^tt" ttmtbe 189 31. 2.
auslender im ©egenfafe gu bem hiei-
g en 228,9
auslendig 3lbj. externus, extraneus
228,«.
auslssen jemanben — tyn ftei fatten,
fiit tyn bem ©Mttye, bet bem et toobnt,
bie3e$ebega$ten460,7.
ausreiten auSteuten, evellere 66 51.1.
252 ©at. g. 3. 13; ausgereit 371,7;
ausgereittet 380,4.
ausriehten eth>a$ — anotbnen, tootl*
gte^en 433,i5.
ausrichten eta>a$ von dem gelt
e$ babon beftteitcn 433,23.
aussent^tat. agen 99,io.
austretten — die straff des aus-
trettehs bie <5ttafc fut ba$ beimliAe
©etlaffen bet ©tabt 148 <H. 2.
austruckenlieh in auSfubtlicbet 3)at»
leaung 347,2
auswendig 9tbfc. 8ttli$: toon augen
39,16; augetljalb 112,9. 116 ©at. a.
3. 10. 157 ©at. g. 3. 10. 183 ©at.
3.3. 11. 397,2; Don augen 198,9.
auswendig 5tbj. externus, extraneus
185,18.224,19
auswerfen ©elb — bet etnet in t>et*
ftyebenen Mngen Qematyen 3abtung
bie. al* fcfyledjt geltenben auSfcbtegcn
416,26. ©gi. jRante, 2). Oeffi. im Beit-
altet bet ffief. I, ©eil. ©. 349.
auszug — on alle einred und aus-
zug p^ne jebe 2tu$tebe unb Gutfyta^e
44,10; on alle einred, waigerung,
auszug, rechtbot oder ander ver-
hinderung 230,28. ©9I. aihzug.
Bach en— bachen stain gebtanntet
©tein, SieaeXpetn g. ©. 181 ©at. g.
3. 11 im ©egenfafc gum gehauen
stain 181,18.
baden $lut. bon bad 364,23.
badreiber balneator fricans 174 26,
335,6.
badthemether ©abljemben 59,13.
pain $lut. ©ebetne 464,22.
baissen, beiBen avibus venari
79,25. 121,3. 432,15} baiB./. fubfl.
33,39. '
balier qjoUet, 2foffe$et bet einem 23au
101,5.
ballei (au$ mittell. ballia toon balius
©otfleljet) DtbenSbegitf bet 2)eutfA«
^etten 259,22. ■ J
panget n. ©anfet (convivium) 221, 1.
banck m. bie ©anf 100, 1. 427, 1*.
bann m. ©a&n (@<$Mtenba^n), 2Beg
panthelth'ier qjantyer 423,3.
bar ah ant cm au$ Semen unb ©aum«
toofle getoitftet ©toff 339 % 1; bar-
chat 124,i7. ©gt. ©iriinaet 6. 47,
©c^mib <S. 42.
parchattuch 321 ©at. 3.3. 17. 339,6.
Da ret (birretum) 83,3*; paret 83
©at. g. 3. 1. 182 ©at. g. 3.19. 301,29;
piret 83 ©at. g. 3. 1. 182,22.
parhabt, barhaupt bat^dutotia 99,
51. 3. 99,io. r ^ tt '
barhauslin ein©e^ufe jut 9lufha$me
. beS tfatafatfS betm StauetaotteSbienft
80,22. ° '
parkir che./. bet in bet tfit$e er^te
Dftoum fut bie bem ©otteSbtenfte 2fo-
tootmcnben 282 01. 4.
b&rlin n. fleme ©a^te 417,7.
barme (eigentlicty ©atbe, cybrinus bar-
bus), ein ftifdjj 328,15.
baB Somp. toon wol beffet, mebr 7,«.
92 ©at. j. 3. 2. 309 ©at. j. 3. 17;
351,11; baBverstendig 382,30. 6.
au$ untet dasder.
bassiert bofliett, ^tet in@tein aebauen
463,io.
hasten — nach dem hasten auf ba^
befle 402,6. . '
baster©aflatb210,2.
patene/. ^oflientellet 87,2-5
baub^t $a^)(l 460,17-25. 461, u*?.
bauge bie fyautt 141"; baugen bie
?aufe f*tagen 141 ©at. $.3. -12. 165
©at. j. 3. 12. 287,16; aufiplaussen
(aufbtafen) und baugen 281, *9; pfeif-
fen und baugen 287,3; .baugen-
schlager 83,18 165 ©at. j. 3. 12;
. baugger J496,<; p.uggenschla-
ger 51 91. 5.
baumaister jebet bet Diet ©eth)attct
bet flabtifc&en einfunfte (gwei „@in-
ne^mer, gtt)ei „«u«gebetO 379,21.435,3.
Digitized by
Google
477
baumaister Setter etnw ©aue$ 33,24.
beehtman bacft423,i9. . .
bed kite 272 51.1.
bedincken bebenfen 323,3.
bedt n. lectus 236,2; beih. 46,18-19.
108W..112,i9 113,8. 344M.i6.i7; be-
then aufbetten 344,"; bedstat
130,10; die betstatten 153 51. 2.;
betgwandt»etttt>af^e 168 is. 334,*.
338,8; bettgwand 265,12; bethgwand
. 403,34; pettgwand 297,18.
began sich des gemachs der
naturcacare 235,3 •; began sich
seines handwercks fi<$ fetnem
£anbtt>ett ttribmen 445,*.
begeben sich (etmaS ju tljun) — fit)
^erbeilaffcn ju eta>a«(?) 456,20.
begegnen jemanbem mit andtwurt
tfm Slnttoott erteilen 347,3.
begirlich desideratus, desiderabilis
276 Sat. §. 3. 8. .
behalten gelt e$ aufbett>at)tett 97,9.
219,20, ftaljtungSmittel 127,", tfoft.
batfetten 134 2*at. j. 3. 8; die sind
(6unbe) behajten oder verzeichen
348,20.
behalten werden getettet toetben (»ot
bet efoigen 8etbammung, bet ©eligfeit
tyeityafligtt>etb*n) 184,13. 187, 10. 188,9.
behieten einen ©efangenen — iljn be«
tt>a$en 464,7.
bei — fltnbet t)aben bei (t>on) einet grau
35,30. 36 Bar. §. 3- 14; seitti*: untet,
jut 3eit, j. SB. bet ©au ttmtbe aufge-
fiibtt bei ainem abt, hiefi Conrat
Merllin 119 5t. 3; ettoaS ftycfen bei
(butc^) jemanben 241, 10.
beihen dig behalten etti>a$ — tn£an*
ben, in 93etn>abt behalten- 392,9; eta>a$
iemanbem beihendig lassen ed in
feinen £anben laffen 289 23a*. ft. 3- 9.
290,20. * °
beimessern. SBtotmeffet 109,3.427,14.
23gl. 427,H; brotmesser 109 ©at.
h 3- 3.
pein/.|«P6n,@ttafe 337,3. M. pen;
pein — on alle pein una marter
ofyte jegUdje 2(ntt>enbung bet ftoltet
211,33; peinigen jemanben — tfyn
foltetn 47,io. 146,ni*. 33gt. frag. *
beiwessen, beywesen — in bei-
wessen in ©egcntoatt 32,22. 60, 10.
82,23. 293 <H. 1. 343,31. 357,2.
bekert — fraid und pracht zu leid
und spott bekert ftteub unb $rad>t
ift in Seib unb ©pott umaefcbtaaen
.177,26; bekort 8,4io.
bekundt tegelmafjtge ftotm fur be-
kannt (bekennen,. confiteri) einge*
ftanben g. 93. 32,23. 36,i3. 209,«
308,n. 339,9.
belegen ($att. belegt) obsidere 83,25.
belegern (<Patt. belegert) belagetn
11,10. 18,18. 19,10.18.21. 30,18. 31.12.
33,10. 40,17. 45#8. 47,1-21. 144,13.
150,». 181 Ear. $. 3. n. 192,1.
249,". 335,18; belegert (umblegert)
und besessen 18 95at. $.3. 14. 19,i°;
belegerung 31, 10.
beleidt, beleit getettet, begleitet
142,3. 173,12 mit ©i^etljeitSgetette
t>erfc^cn 363,15 (belaittet) 416,23.
pelib (blieb) — es (das knablin)
pelib jiarb 452,5.
belonigung 93efo$nung 2,5.
pen ©ttafe 217,20. 337,3. 35^. pein#
benedeiung 8egen$ft>tu$ 89,*.
beniegen w. 3uftiebenljeit 205,13.
beniegtsein beftiebigt fein 205,27.
penna — ad pennas lesen in bie Sebet
biftieten 285,i*.
ber echten jemanben— geti$tU<$ gegen
tyn betfa^ten 193,13.
berempt beru^mi 21 9, 10.
berichten jemanben — tljn bena$*
ttdjtigen 402,23.
berieblich 2lbj. tuljig, unangefo^ten
229,21.
berieffen (*Part. beriefft) jemanben
— u)n fommen laffen, *u jt^ Ijet
tufen 119,*-7. 134,23. 139,18. 177,23.
201,2i. 239,22.
berieffen offentli^ * auStufcn 37, 7.
91,17. 95 93at. J. 3. 9. 102,n. 185 w.
209,7. 217,9. 249,5. 281,1*. 285,";
neben ausrufen (ausgeriefft) 212,*.
33gl. berueff.
berieffen jemanben — t$n tufen (i^n
nut iRamen tufen) 183,3.
berindt, berendt betannt'(bon bc»
tcnnen incurrere); bet einet SetyenS*
betleiljung fptengen bie $u Eetetynenben
mit intern ©efotge in ptacfyttooflem 9tuf*
*uge jum tatfetUdjen ©tu$te an: der
kaiserlich stul ist berindt worden
• 300,28. 301,9. 302,15. 314,2; der kai-
serlich stul wird umrindt umfteift
314,18.
berlach,perlach, 6ubjl.SDem.,(Petlc
18,8. in. $h. 3. 128,10; berlin 9U>j.
berlin rockh ein mit $erten be*
fester flocf 128 %. 9, perli flbj. ain
perli.decki cine mit $etlen ttemettc
2)etfe 128 %. 9. 33gl. au^ feinber-
lach.
Digitized by
Google
478
bersich (peroa) em $if$ 328,18. ^
©rimm 1, 1527.
berueff m. dffentlic^c SBefanntma^ung
195 51.1. 23gl.berieffen.
beschetzen jemanben — tJjn mit
einet ^Cuflaae (Sdfcgetb k.) beftyoeten
419,7; besoh&zen 432 ,».
b e so h icke n icmanben — tyn berufen,
$olen laffcn 63 «. 3. 113,*. 420,1.
beschirm [und vo[gther 14,*;
schirmhei 14.7.
besohirm ejrzeigen ©$ufr geti>&$«
ren 385,2*.
beschlossen roerfatoffen 162,2*.
214 w. 236,*. 276,*i.
beschreiben jemanbg ©ut — e$ in-
oentarifieren 28, »; 37,«. 222,6. 334,3.
392,2. 450,6; beschreiben die bet-
statten cin 93et$et$mS berfetben an*
legen (ein2*et§ei$m« bet sutSerfugung
fiebenbcn anlegen) 153 51. 2.
beschwernus/. cine @a$e, but<$ bie
man fi$ bef^toert fitytt 50,«.
beseitz 5lb». feittt>art« 5,8; beseitz zu
beiden seitten des kaisers (re$td
unb UntS) 299,"; den mantel je«
manbS hinden und beseitz tragen
299, 18; under augen oder beseitz
Don oorn ber ober oon ber ©eite 319,3i.
beseldt, besOld befolbet 148 Wax.
§. 3. 26. 206,2; beselden, besolden
47,3. 70,18. 241,26; besdldung
161,22.
besetzt — besetzte renth, gait und
zins 91., ©. u. 3v bie ft$ in jemanbS
©efifr befinbet!350,35.
besingen einen fcoten — fur ibn ben
fctauetgotteSbienfl ab^alten 64,*. 95,3.
Ill 51.3. 174,2. 393,12; besinck-
nus 64,6. 95,8; besingknus 115 51.2.
beC — die beB effnen bie $affe offnen
421,5.
bestandsweis mtetbtoeife 359, *.
bestelentz/. pestilentia 422,9.
be 8 ten — die beaten klaider bie (b5«
feften,) fdjletyefien 183,3.
bestett, bestet (3nf. bestetten) be*
fi&tigt 24,1*. 48,9. 50,17. 51,2. 102,13.
118,9. 119,18. 352,2.
bestoben fetn oom 2Betne , betrunten
fein 217 Bar. g. 3- 1.
bestritten (tjon'jbestreiten) betantyft
11, «.
besunder <&on{. fonbem 430,10.
beth ©itte 26,"; bete 293 *. 1; bit
371,8.
betrogenlich 5lbo. auf befcugetif$e
SBeife 19,i». 30,*; 5tt>i. 116 Bar. j.
3.10.
pettent fie beteten 99 51. 3.
b e cz 0 gm. Seftbulbigung, 33etbS$tigung
445 51. 1.
beuchel m. $anbbeil 244 51. 1.
beug — es k&men 12 tausend (er*
beutete) pferd ant beug fie tarn en gum
5lufnmrf feum SUtfbieten) 452,17. &a,l.
©$mib ©. 58.
bevelch »efebl245»; <Boflma$t 118,*.
347,*.
bevelch — ettoaS in bevelch haben
e$ fi$ empf o$len fein laffen, e« f$ufcen
245,16.
bevelchhaber Seboflm&btigtet
225,23.
bevestnet confirmiett mit brieff und
sigel 316,26.
bevor (befor) geben al$ $rei$ au$*
fefcen, gum ©ejkn geben 121 51. 2.
Sgl. entpfor geben.
bevorstan, bevorsteen SBefianb
fyiben, $u ffledjt bejieben 229,26; Unbe»
nommen'fein 230,15. 390,30.
bewegtnus — aus aigner bewegt-
nuB au$ freiem 5lnttieb 151, 1.
beweren bichsen fie auf iljte ©rau$«
barfeit ptufen 400,i».
bewert — kainbewerter orden fein
etgentli^er ft lofietconoent (mit fhenget
Dbferoanj), fonbern eine SBeteinigung
gum fog. britten Ptben 457,i2.
bewilgen in etwas fi$ bamit eint>et»
fianben erfldren 227,". 233». 234,";
juflimmen 233,19.
bewonung bie SDBotynung 198 51. 1.
bezichen werden bef$ulbigt toerben
245 2Jar. 3. 3. 21.
pfach m. $fau 328, i; pfauh 328 Sat.
». 3. 1.
pfeffer eine mit $feffet ftort getourgtc
©tube mit ftleiftbinbalt (jus pipera-
tum) 124,».
pfening — dicker pfening eine gtofje,
birfe (prunfmebaiUe 265,8.
pfeningmaister, pfenigmaister
©$afcmetjtet, 3a$tmei)iet 233,26. 294,2t.
295,8. 361,1*.
pfenwart, pfenwerdt, pfend-
wart (utfi>rungli$, toad einen pfen-
ninc wert ist, atfo ©etbtoettf) befi|t)
^aufmanndtoaare 225,29-32. 226,8-7-i5-2*.
227,82. 228,37. 232,37. 233,9.
pfisterei©atfetei247,*.
pfletz m. ber ©tubenboben (bier $oben
im S3orpla» 130,"; fBotplal 122,8.
Digitized by
Google
©loffar.
479
pfrendt, pfrent /. flHur. pfrenden)
<Pfrunbe 44,2. 75,13. m,io. 355,7.
357,*>. 404,n. 441,21.
pfrille ein ffeiner ©ufjtoafferfif$ (be«
fonberS bie (Slrue, aspratalis pelanus)
328,19. 465 Bar. j. 3. 20.
phendBe^enb 262,18.
phleger (Pf[eger 338 91.4; phlager
109 91. 1.
bichse,bichs£anbbu$fe(beimfianb$*
f ne$t unb $u$fenf $ufeen), $1 ur . b i x e n
118,10. 121,816. 122,2. 218,4-7-8. 273,2.
450, 13. 453,10; bichsenschutze
125, 17; bichsenschiessen 39,";
handgschutz 273,15. 316,». 320, 10.
— ^letneted ober ot^ereS ©efdjity
(groB gschutz im ©egenfafce jum
handgschutz 316,29. 320,10)
158,"*. 159,1. 160,17. 182,12. 312,2.
313,9. 4oo,ie. 412,7; fiertelbichs
413,24; karrenbichs 241,3. 311,33;
schlange, schlangenbichs
160,". 336 3kr. 3. 3- 11. 413,24; wa-
fenbiohsen 273,3-15; bichslen
tutttotttttbtytt 105,3; bichsen-
maister 209,12. 210,4-7-16. 211,34.
212,5 320,12. 336 »ar. $. 3. 11. S3gl.
^ieju SBurbinger n ©. 399.
bie — bie und prott fditx unb 93rot
411,19.
biebrei /. ©ufcetei, scelus 419,16
biechlach n. 2)em. Don ©ud? 242 33ar.
j. 3. 18 neben biechlin 255,2.
bickun* n. Stiffing, halec infuma-
tum, harengus infumatus 465,24.
93gl. ©rimm II ©. 488.
bigein Saienf$toejter (f. ©rimm I
©. 1295) 180,n. 209,18.
bilden — kirchthiren mit den bil-
den mit bilbnerifdjem ©djmude ($Ub*
J&auerarbeit, Srjau|) 18,6.
bilgersweis komen at$ (JJilger fom*
men 7,i3.
binder SB&nber 341, 10.
bine Sityne, tribune 90, 16; ain binin
90,12; binne 316 Skr. g. 3. 30.
birg, burg, purg ©ubfi. n. ©ebirae
336,3. 427,21. 459,1. 463,10. 466,15.
bit— auf bit auf grift, aufSorg 311,4.
pitschier qpetfdjaft 363,4.
plache idlest, $e<fe au$ grober 8ein*
toanb 132,15.
plag/. eine antyaltenb befatoerenbe, toon
©ott clU ©trafe fur bie ©unben a,e*
fdjidte ^eimfudjuna, 67 93ar. g. 3. 9.
plaicher JBleidper 540,4.
421,21. 422,13. 428,27. 439,9*20, 446,81.
448,25. 461 a. 462,27.
plasse/. (toom <Pferbe) ber ajorbertyeil
am ffopfe »on ber ©time MS mm
©c^eitel 80,15. 301, «.
plateislach $em. ^latteife PPlattjifo)
328,20.
platteren, blateren bie infolje ber
.,3tanjofen" (morbus gallicus) auger*
K$ w jeiaenben ©$&ben 422, mo.
429,i. 434 Jo. 437 ,26. 438,3. 439,19.
440,2. 446,28; derwetag(f.unten) der
Slatteren bie granjofenfranfljett im
gemetnen 99 91. 1.
platterhaus ftramofen$ou$ (fur bie an
morbus gallicus ferfranften) 99, 1.
blausenbiaf en 376,o. .
pleck (qplur. toon plock) bi<fe$ 93rett,
23alfen 298,20. 309,12. 317,22.
p lei en 9tbj. bleiem (plumbeus) 18,13.
pleitten jemanben, tljn begleiten (be*
leiten) 278,9. ©al beleidt.
pletzwerk gtitftoerf, ©djunb 136 23ar.
b 3. 10.
blidern plunbern 412,4.
plie — die baum stonden in plie
PMfitye) 132,3; pla 332,1. %%i piut.
p linden (blenben) — plinden bilder,
gemeil *c. jie jo jurtdjten, bag man bie
SDarjteUuna nimmer ftefet be*ti>. tennt
217,i6.
plitzgen bttfcen 70,2.
plitzger m. Slifc 183,i». 93aL thur-
ner.
blogkhaus — ain fest plogkhaus
mit vil vesten basteien und gr&ben
40,16.
plomenSiumett 286,22.
plunder* m. ba$ beim (piunbern @e*
toonnene 440,i5.
plut/. ©iut^e 455». S3al.plie.
plutfanen — des reiensfanen oder
plutfanen, gantz rot 301,1*. 303,i.
314,2. 316, iC
plutrifi biutrunftig. 60 91. 1.
pltttten blutyten $rat. die baum plut-
ten 38,2.
bochsteitzler ©leaner, ©^toinbler
43,9; bochsteitzlerin 116,6;
boxsteitzlerei 116 Star. j. 3. 10.
podegra n. 189,15; podogra 189 95ar.
j. 3. 43. 201,17.
boffel m. $6bel g. 23. 98,8. 155,5.
157,22-23. 158,19. 159,16-21. 162,22.
163,16. 290,n. 354,15.
polite turner, f$riftUd?er obrigteitli^er
9lu«»ei«, ein ©^ein, 3*i*%n 98 *• 3-
Digitized by
Google
480
©loffar.
bombern — bombern und knellen
:pumpetn unb fnaUen 105 93at. g. 3- 6.
2$gl. dumlen.
pontificalia Mc pttejietttctyen ©e*
toanbjtucfe 88*. 141 m.
borgschafft ©utgf^aft 233,1*.
porte Zfyuxt — kirchthiren oderpor-
ten 18 2tat. g. 3. 3; port 96 51. 4;
portstiblin X^otflublcin 60 93at. g.
3-9.
borten portus, €>eetyafen 432,2.
bosh ait bofe, betbtedpetifdje #anblung
339,«.
boBlich auf bofe, f^ietye SBeife 30, 15;
bostlich in f$te$tet 9Ibft$t 237, «
postbot 83,23. .
bo st n. baSbejie, bet etfh $tet$ 121,».
125,i*.
bo st — die bosten (bejien) und kost-
lichosten ornat 280,2.
pot en •— man hat im in die zunft
poten man bat iljm geboten, fiti) in
einc 3unft aufnetymen gu taffen 423, i.
botschaftsweis ausziehen &U
93otfd?after, ©efanbtet auSgtetyen 133
23at. g. 3. 1.
prachmanet 444, i3.1 23gl. brauch-
monat.
pracht m. bte $rad^t 166,'.
praslen fdpiemmen 358 $at. g. 3- **•
prattes — prattes (©ebtateneS) und
ander esseh 297, 12.
pratteziert — der Terdpidem ward
pratteziert ba$ (jtbbeben ^tcignetc
\\ty (nmtbe butdp bic 93otfeljung Ijetbet*
gefitytt) 462 33at. g.'3- 2; practi-
cieren IRante trciben 356,3.
brauchmo'nat ©tadpmonat (Sunt)
436,2». 93gi. prachm'anet.
brech — brech in der vermischung
bet SWetafle bet SWihtgen — 2Jtonf 0 an
Gbelmetatt 165 93ar. g.3. 12.
brechen #k — die armen kranken
menschen am [brechen bte an bet
©eu$e (Jtftanften 151,8H;.die kran-
ken am prechen 396,M.
brechhaus £au$, in ba$ man. bte an
bet 6eu$e Gtftanften tegt 397,6*
brechsen (eigentltcfy Sta^fen^cypri-
nus brama) 328,i6.,
predigstuel Mangel 245,5-6.
preiger 23tautigam 137 93at. g. 3- 24*
141 f31i- 162127, 142,2-79.14 ,176,13.
preim bte $tim,rbet 3etttaum bon mot*
gcnS 5 Uljt begw. 6 Uljt bt$ jut £etg
(f. £etg) unb bie bamit betbunbene 9ln*
ba^t 245,io.
Preissger ( wein ) 33 tetSgauet SBein
464, i2.
preistgeptiefen 17,5.
p r e n t — spilen in der prenten keglin
in etnet flegelbaijn mit ijattgebtanntem
»oben? 1*21 «. 2.
prendt gebtannt, $>otfet unb ^aufer in
Stanbgejietft 3l,n.
brieff m. Wtenpc! 284, «*t. 285,*;
Htfunbe 427,9; (mit brieff und si-
gel) 316,^; 6ffentli$e!8efanntma$ung
296,H; registrator der brieff 264,17.
brim ©etbtdmung, Sinfaffung mit ©am*
met* obet ^eigftteifen 315,15. 23gl. 93ir*
linger 6. 75.
prindt gebtannt, man hat jemanben
duroh die backen prindt (tyduftg
. ootfommenbe ©ttafe) ' 195,6. I99,2i.
202,i9, mit dem brand auf die
packen bezaichnet 199 91. 3. —
die sonn hat hart prindt 262,9.
prinned, prinnet, prinend bren*
nenbSO,^. 182,3.203,17. 276,20. 280,«.
321 2tot. g. 3- 1. 398,15.
priss'illholtz446,2.
pritsche/. (ba3 9lbgeia)en be$ £atle«
ftnS) etn letdjteS, gefyaiteneS #tett gum
©djlagen 123 91. 3.
prokerieren (procurare) jemanben
— tfyn bettteten, feine ©a&e fubten
441,23.
prooeB f. in ainer proceC zum
dantz gan (in geotbnetem 3uge) 452, ».
protestieren sich'i245 23ar.g. 3-20.
provisor — verwalter und provisor
der cantzlei 264,".
prugk — die prugk des~<kinglichen
stul bte Siiljne, auf bet ftd? bet f onig«
li^eetu^befanbgi^.
pseitz fettwattS, gut ©ette 277,n, toon
bet @eite ^et 319 35at. g. 3*. 20. j25gL
beseitz.
puggenschlagerf. baugen.
pulpret, pulbrett fletnet $>uit, auf
bem bd« ©oangelienbu^ aufliegt, 86
Sat. g. 3. 13. 87, 2.
pu) ver — zu pulver verprunen (ver-
prindt) gu 5lf^e betbtannt 68 95at.
g. 3- 7. 193,16, z& pulver und eschen
verpr. 28, 6.
buntzen ein SBeinfag mtt gemeffenem
3nt)alt.l50 91. 1. 35gt. ©timm II
6. 531.
Digitized by
Google
©toffar.
481
purdin $lur. ©urbe 367,19, bur din
372,4 burdin 372,15.
purgieren die nieren 177,8.
burgkrecht 93iirgctrcc^t 335 Ear. $.
Q 1ft
burtigg,ebMa,62,2; p a rtig 355,32.
356,".
busanne $ofaunc'80, 25ar. j. 3. 22.
buBen (<Prat. buste) etnen (Srfdjlagenen
— jtdj mtt ben Eerttanbten beSfelben
bur$ (Srteauna, einer ©elbfumme abfin*
ben 110 € 2.
bustab m. Eudjjhbc 180 Ear. 3. 3. 3.
256,9. 339,4.
bjuttfrelich — man dorst buttfr e-
li'ch kauffen manfonnte beim (Eteten)
tfaufen biHigc ®eboteT$lda,en (?) 446,3.
C. f. aud? K..
camerer Mmmerer 265, 13; camer-
maister 264,13; camerdiener
uber klaid und bettgwandt 265,12;
silbercamerer 269,29; earner-
secretari 270,28.
canterei/. Eofalfapette, €>ina,d?or$.93.
80,21. 83,6 86,n. 139,6. 144,1. 267,25.
270,*. 279,23. 296,*
capaunf. unter K.
capitanier — capitanier (£au!|>t)ainer
sect 190,6; fflabelgfufjrer 216,i».
capplann, capplan Eejeidjnuno, fur
eine gcifttt$e <Perfdnlidpfett ubertjaupt,
oljne 9tu<f frtfyt auf ifyre befonbere 6tel=
lunal Ear. $.3. 1. 2,8.
cardinalhut 138,is. 139,5.
cardinalkappe 137,8;
carmasyn, carmisin 5lbj. farmejin*
rotb (faattafyotM 301,29. 315, "-is.
315 Ear. §. 3. 9.
earth anen totaunen, Eetaa,eruna>,
3eftung«gef4u^e 400 Ear. 5. 3- 8;
karthanen 160,17. Eo,t. gu bem SBorte
©rimm V ©. 233.
collect, colleckt, oratio ©ebet
79,21. 139,8; 277,17-21; <p(ur. colleckt
u. colecten 277 Ear. §. 3. 18.
collum ©olumne 147 25ar. j. 3- 1.
commendat — ain closter in der
commendat haben 75, i7.
commendator $ommentt)ur266,9-29-30.
267,1; comendator 277,i; come-
ther 259,22; hauscomether 259,19;
landkomether 259,21; comenthur
301,22. 303,2-5; compter 259,24-25;
kommenter 448,6.
commun/. ©cmeinbe 368,35.
6taMe#romfen XXIII.
complet /., completzeit (Com-
pletorium, hora completa) ber %t\t>
raum' unmittelbar nadj ©onnenunter*
aang urn ba$ Ave Maria Sauten 79,2.
218,12. 287,2. 305 33ar. j. 3. 13. 345,8;
conplet 343,21.
confectw. 99 51. 5. 116 Ear. 3. 3. 14.
117,7. 122,9. ©orrumpiert gefect
116 23ar. 3. 3. 10.
consistori obcr Gborgcricfyt — (Stye*
gcri^t 209,i*. 210,18.
contralor 270,4.
conturlier? 267,28.
convocatz Eerfammtuno, (f>tcr ju einem
•ffiei$«tag) 171,30.
cordisan — aulicus, £6fUno,, nament*
H$ einer, bcr fid) am papjttidpen £ofe
$u fd;affen mad>t 237,22.
cost m. von groses costes wegen Don
ajofjen Soften tt>ea,en 64,6.
co stung — costung der k. maie. $o*
ftcn fur bie tWl. 51 21.5; on ain rats
kostung 148 51. 2.
credentz/. Etatoubiauna,3fd)reibcn 97
51.2.261,22. 361,23.
credenzen a,ottc3btenftti($c ©cgcnjtanbe
bei fetertidjem ©otteSbienjt — fie unter
bejtimmten Seremomen einem anbern
fyofyer fietjenben barbieten 86, is- 17-21-24.
credenztuch 86 Ear. g. 3. 16.
cristenlich $rt(ilid) 158 51: 1.
crisum (£t)rifam ((Styrigma, am ©riiu--
bonnerStaa, geiueiljteg 01) 1 7 7,25 ; crisam
349,18.
D f. an$ unter t*
dahaimat bafyeim 98 Ear. 3. 3- 8-
Egl. anhaim.
daill m. Styetl, $artci 409,2-4. 421,".
426,2.
dam en m.berS)aumen 34,27; daum en-
ring 149 33ar. 5. 3. 15.
dan Qetyan 104 51. 7.
daniden ba unten 425, u.
dannochtiiberbieg 226,2-11.353,6; bem
nod?, trofebem 367,23 372,31. 454,11;
dennocht 227,22; dennoch309,»;
denhot bennocfy, iiberbieS HO,14.
129,2. 145,3. 165 Ear. §.3. 12. 365,8.
379,1 397,27; tocrfiatttc* bo$ 113,8.
dapf er anfebnlid), angefefjen 115 Ear.
j. ©. 11. 171,3. 174 <nar. h 3, 25.
326,H; an^altenb unb eifrig 422, 16.
darab baruber, (tnrclatit)er5lnfnupfun9)
woriiber 146, m. 173,3 205,12. 209,ie.
238,17. 251,3. 285,6 324, 12. 325,5. 338
Ear.3.3. 1.350,38.374,17. 394,^. 402,™.
438,6-17.
31
Digitized by
Google
482
©foffar.
dargeben werden angegeben, ange*
jetgt roerben 18 93ar. j. 3. 14.
dargerindt (bargerannt) — darge-
rindt auff seinen feind loSgerannt
45,21. 91,19. 149, 12.
darkomen l)eranfommen 300,29.
dasderbeito36,8.4793ar.j.3. 19. 198,5.
225,30. 277,35. 279,12. 299,13. 326,7;
dasderbaB (betfobefier) 168,31. 251,23.
394,U; dasderminder 145,3; dester
228,5; desterminder 252,12. 350,3*.
3*55,12; destermer 370,3*.
dau <£onj. ba, att 412, 10.
daussen5lbo.braujjenlll,i. 152 %\.
249,3; dauB 121 5t. 2.
deber m. (flat), tabori) befejtigteS Sager,
2Bagenburg419,i7-i9-20-25.27.
debet — aines verkerten, debeten
(tobenben?) gaist sein 340 93ar. ;.
6 28.
decherin (qplur. 5lcc.) Softer 104 51.7.
decki/. bieSDecfe 128 51.9.
deffer Saufer 436,31. 449,7; daiffer
443,5.
dehainer, dehaine feincr, fcine 338
51. 4; dhams wegs in teinemftafle 359
51.3.
deich — ain deich oder rerkast 446,23.
deichel ftobre bet 9BafTerteitunocn
364,24.
deisch bei SDemer ofter oortommenb fur
deitsch beutf$ 3. 23. 99 51. 1 u. 3.
410,21. 421,12. 450,23.
deittenkolb /. ftarrenfotbe 60,io. ©.
©rimm II 6. 1038.
deittet — mit deitteten finger mit
(roie bcim SDeuten) brotjenb ertyobenem
ginger 342 SSar. 3. 3. 30.
dener Wiener, ©olbner, fyier £avtytmann
bcr ©olbner 61 51. 2.
d erf or 5lb0. baoor 463,28.
des ^dupa oorfommenbe gorm fur ben
5Irtifeldas.
desmals bamalS 420,18; bi$ *u bet 3eit,
bi^er 434,29.
desneohstfofort 210,22.
dett, detten <Prat. bei Werner oft oor*
tommenb — tyat, tfcaten j. 93. 96 51. 4.
428,6.
detten sich auff {ttyaten jtdp auf) —
die pfeiler under dem duren detten
sich auff bie pfeiler unter bem £fyurme
betamen ffliffe, ©prunge 420,3.
deure/. 99 51. 1. 439,19. ©. theure.
deur 5lbj. t^euer 98 51. 3.
dhir/. St^ure 87, «. 88,17.90,13. U8 Bar.
3. 3. 1. 136,20. 149,1. 163,9. 193,8.
211,4.217,9; dhirr 148 93ar. j. 3- 26.
diir 427,12; hausdhir 183,2; gtu-
bendhir 222,"; kamerthir 236,3;
camerdhirhatter 294,29; dhir-
schwellenm. 339,w.
dhir 5lbi. burr 101, 10; dir 101,9.
diadema oder kaiserlich pdgen an
ber tone 315,2i.
dieren (oon bem anom. 93b. turren
roagen, getrauen) 3nf. 247 51. 2. 23gl.
thiren.
dig en getroefnet, geraudjert 465,22.
dilation/. 5luf$ub 323,*.
dimpfigoampfig 388,22.
dinglach n. 6ubft. &em. ©epacfjlucf
(SDing) 71 93ar. g. 3. 12. 79.n. 336
93ar. 3. 3- 11.
dinne holtz Xannen^olj 328,9.
dispensatz/. ©ifyenfation, 2)i$:pen$
67,2-7.
ditz $ron. (®en.)biefe$ 162 51. 3. 226, 20.
229,7. 231,17. 232,19. 423,2.
ditzmals fur bie$ mal, fur biefen gall
380,24; fur je^t 390,io.
doben 5lbo. broben, oben 342,u.
dolgken m. (51cc.) SDold? 251, 13.
don t^un; bie geroo&nlidje gorm bei SDe-
mer 3. 93. 436, «. 93gt. thon.
donstag 2)onnergtag 3. 93. 38,i7. 48, "
57,2J. 94,7. 114,1. 216,10. 234,2. 337,4.
429,12; dornstagl27 51.5; donrs-
tag 48 51. 2; dorstag 66 51. 1 ; do-
nerstag 151 51.2; dunstag 416,19.
dorret5lbi.tt)6ri^t 435,7.
dorst (oon bem anon. 93crb. turren roa«
gen, ftdj getrauen) <JSrdt. 146 93ar. 3.3*
10. 157,21. 204,i. 411,12. (EieUeidjt
mandpmal oerfefyrieben jtattdorft.) 23gl.
thorst.
drabanten Seute, bie einen tfriegfyug
auf eigene gaujt mitmadptcn (im©egcn*
fafce au ben geschribnen und bestell-
ten knechten) — drabanten, die
kain sold hetten, gutgewinner
415,18. 93gt. unter geschriben.
drummeter £romj>cter 72 51,2. 23gl.
trumether.
duchle n. SDcm. Oon Xuty 417,n.
dulmetsch interpres 150 93ar. 3. 3 7-
dumlen knellen und dumlen tradjen
unb tnaflen bet einem loSgetyenben geuer*
roert 105,7; dumeren 273, 16. 93gt.
bombern.
dur 51bj. tyeuer 469,2i.
durchecht werden (burdpadptigt roer*
ben) oerfolgt roerben 198, «.
durchschlechts (5lb0. burcfytoeg) t)ier
alle« 225,29.
Digitized by
Google
©loffat.
483
duren fc^utm, teadmafjige gorm bei $e*
met §. 23. 65 91.3.70 91.1.119 91.3.
120 51. 3. 420,3ii <pjur. daren 431 ,\
93gt. thuren.
durstig 9Ibj. tadtfudjtig 443,22.
d asses $ton. btefeS 420,16; disses
421,18. 465,3; disser 450,21.
dweill, dweil Sonj. biewetl, Weil 272
91.1.33291.1; dieweil 196,1.386,".
Eberster 3tt>i. obcrftcr 442,**.
echt^t 412,16.
echten jemanben — an itym bie 9l$t
t>oagic^cn 411,20.
echter bet ©edfyete 411,*-20.
eehalt, ehalt m. SDienjiboten, gum
£auggeftnbe fleljotenbe $etfonen 108,7.
19591.1. 393 91.5. 397,2.422,9.433,19.
eemals <£onj. ebe, betoot 3,3. 18 93at.
i.3.3. 110,12. 171,21. 184,*. 205,13.
221.22. 223 ©at. g. 3. 16. 306 93ar.
j. 3. 4; emalen293 91. 1.
eer — in der eer ju (Styten (bie tfttcfye
ttritb gewetfjt in der eer cine^ $eiltgen)
5,2. 21,i. 60,w. 88,22; urn die eer
Cristi 7,13.
eeren — von eeren wegen au$ 9In*
jhnb$tu<!fi$ten 72,9. 309 ©at. j. 3.
17; — aller eeren entsetzt werden
aflet (Jfytendmtet entfefct toerben 190,3;
mit gewonlicher reverentz und
eeren fur den kaiser gan 301 ,30.
eerlich teidjltdj 45, 1, untet (£t)tenbe?
aeuaungen 48,&. 51,1*, anjtdnbia, 32,3.
296.23. 297,7. 369,"; uneerlich
gea,en ba$ ©efcfc unb bie 6itte oet*
fiofcenb 72,i9, ungebutiidp, &taetni&
ettegenb 108 33at. j. 3- 5. 237,«
uneptetbietta, 154,i4. 355,2; ain un-
eerlicher brieff ein ftyttftltdjeS 93e<
fenntnte eineS SSetgeljenS ober 25er*
brecfeenS 238,29.
eevolckh eine oetljeitatete <Petfon 195
91. 1. (Sbenfo egemachel 195 91. 1.
effer((lattd6rfer?) 426,9.
ef f eren toetfolgen, tddjcn 456,8.
egkduren^lur. Scft^urme 414,17. ©.
duren.
e ha ft en — mit alien ehaften mit
alien ted?tli$en ©efugniffen 338 91.4.
ein f. au$ unlet ain.
einf angen — die vorstat ist in die
stat emgefangen worden in bie
aJtouetn aufgenommen 21, i7.
einfieren die schrifft fie au$*
legen 384,n.
eingeben jemanbem die possession
einet ©a$e — ifyn in ben tecfytSftdfti*
gen 93eftfc betfelben fcfecn 75, i; aine
graffschafft 36 93at. g.- 3. 14.
eingebildet — es istainemrat ein-
gebildet e$ ij* bem Static but$ ftembe
Ubettebuna, 93otjielluna,en al$ 9lnfdjau*
una beiaebtacfct tootben 347,22. 93gt.
©rtmm HI ©. 149,2.
eingepunden — ainem wirt auff-
gelegt und eingepunden e$ tt)itb ttym
aufeettaoen unb etngefdpdtft 390, 1. 95gl.
©ttmm HI 153,8.
einnestlen (anfleiben) infibulare328
93at. j. 3- 27.
einschlagen — ballen mit gut ein-
schlagen (betm 8piei) einfefjen? 1 12,i°.
eintr eg (aintreg)machen £tnbetniffe
beteiten, fd?dbli$ ttntfen 236 93at. $.
3. 28; eintreg erzeigen 236,28.
eintziechen einen ©taben — ifyn au$*
fuflen 455,16.
einziehen neu oberkait neue obtig*
feitli^e Sefuaniffe einfitytcn, flc fi$
anmafcen 50 Sat. 3. 3- 2-
eissen $i. — aus den aissen (in die
aissen) gefiert werden au$ bem ftdbti*
f$en (in ba$ pbtifdje) ©efdnaniS ge*
fu^rt (aelegt) toetben $. 23. 159,20.
160,*. 187,22. 189 93at. j. 3- 43. 190,2-8.
210,30. 223,17. 237,8. 330,18. 355,24.
436,20. 445,1; eissenmaister 191
©at. 3. 3.7. 193,6-mi. S3gi. gtock.
eissenhut 317,26.
ellenklich elenb, etbdtmticfy 309 93at.
b 3. 17.
enklach (SDem.) n. (Intel 450,22.
encklin n. (Snfel unb fcnfelin 133,1912.
endlenottes gelt entliebeneS ©eib
222 2kt. $. 3- li-
en dt — der endt an toielen Dtten, bei
toielen ©eiegen^eiten 349,35.
eni©togt)atet 422,23. 423,*.
enpf iert cntfufctt, gejio^ten 240,18.
enpfor geben ettt>a$ — e^ ai$ tyxtii
au^en 121,n. 125, 13. 2J81. bevor
unb entpfor.
Enrich ^etnttd? 195,i5.
entauptet (entauptot) bei ©enbet
oftet toottommenbe gotm fur enthaup-
tet a. 93. 15,2. 42,*. 189,9. 194&.
201,18. 212,6-813. 335^.
enthalten werden in ©ewa^t a,c*
fatten wetben 148 % 2.
entheben — entheben und biessen
einen (£tfdjiaa,enen -— ft^ mit ben
frainden (93erwanbten) betfelben butd?
eine ©elbfumme ab jinben 111,2,
enthonsich toon einet 6a^e— ft^bet-
fetbenentlebigen, auf fteoet$i$ten 230,3.
31*
Digitized by
Google
484
©loffar.
entledigen eincn ©treit — ifyn cnt*
faeibcn 375,16
entpfor geben jum 23ejien geben,
aU qprei^ auSfefcen 39, 13. 23gl. bevor
unb enpfor geben.
. entplist = entwist entttnfdjt 331 ,23.
entritt (entrfittet) im haubt tocr*
rfidtt, unridjttg 452,8.
entschidt ©ubjl. m. ber|@ntf$eib, bic
Gntfcfceibung 383,»-«*.
entsetzen sich mit hSusiicher wo-
nung zfi Augspurg Don ber @tabt
SlugSburg roeg&ieljen 229,8.
entsetzt werden (feineS 23ejtfce$)
— (beffelben) beraubt roerben (tyierburd^
bag ©antoerfatyren) 28, ».
entsitzt eqfirnt, berlejjt 394,5.
entwist entnnfd)t343,i3.
entworung eine^ ©efangenen — ge*
roaltfame ©efretung 243 31. 1.
ep is tier bcr burdj fcin ©en>anb gefenn*
jeicfynete ©et jtticfye , ber Don ber linf en
<5eite beg. 9Utar3 .aug bie @pijtel liejt
88,3. 136,10. Bgl. 138,16 unb evan-
gel i e r.
eraischen erbetfcfyen 139,3. 162 23ar.
j. 3. 2. 164,21. 168,19 253,18.297,9.
379,16. 23flt. fiber bag 23erb. eischen
©rimm III 363.
eraischung 395,2.
erbarmnus.Setrfibnifj 388,n.
erbinst burdjgerpalft 194 Car. g. 3- 4.
erbis<Srbfen99 9l. 3. 332, 12.
er bitten ($rdt. erpatt) jemanben —
burd) Sittcn bie jemanbem auertannte
€trafc r,intant;altcn 427,16. 445,2.
449,16-n. 25gt. aberbitten.
erbiiten sich ftd) erbieten 2,i.
erbutzt gefcfymficft, gcjiert 141, is. 272
23ar. 3. 3. 8. 302,16. 314, 20. 400,10.
erclagen sich ftd) beftagen, 93e*
fcfyfterbc fufjren 430,n.
erdbidum, erdbidem m. Srbbebcn
129,13. 183,12-n 246,12.454,21.462,
16-19. 468,12-22-24.
erdollet — iemanb rcirb in das maull
geschlagen oder auff die erde ge-
•vvorfen und wol erdollet 305, 9.
(£dngt biefc£ erdojlen pfammen mit
duelen bei €d?meUer I 366 — jeman*
bcm eine duele, deln anljdngcn, tfyn
am Seibe befcfydbtgen?)
erdottetertotet63 5l. 3.
erenst ©ubjr. m. (Sifer 143,2. 225,27;
€trenge 215,8; ftadjbrucf 217, 12.
225,27.
erenschaf ftig, erensthefftig
Qlbi. unb Stbb. eifrig 6,9. 6 S5ar. j. 3- 9-
erenstlich 143 23ar. g. 3. 1. 171, 16.
377,*. 380,3*. 390,27. ♦
erent/. (Srnte 438, 1.
eresst jerjidrt 20 Sar. g. 3. 6. 95gl.
zer.ee st.
erf alien zu stuoken jerfaUen 21 5,86.
erfaren sich in (Srfabrung brinaen
HO,",
erfaulen faul roerben (toom 4>*>l&) 132
% 4. (r»om £eu) 393fio. abfaulen (torn
©algen) 127 51. 2.
erfolgen — das alles sol gemeinen
glaubigern erfolgen bag atteg foU
ber ©efammtyeit .ber ©laubiger aug*
gefolgt r»erben 230, 12.
erfragen sich jt$ erfunbigen 162,25.
erf r or en erfrieren ma$en 132,3.
ergaltnus /. (Entgelt, ©egenleiftuno,
239,6,
er geben — einen erbetenen (f. er-
bitten) fetnen gurbittem uberlaffen, ifyn
ber fiber iljn gu toetfjdngenben ©trafe le*
big jdtjlen 178 S3ar. g. 3. 1. 239,\
202 Ear. $. 3- 16.
ergetzlichkeit ©ergnfigen 47, 16. re-
creatio 357 31. 2. ©ubbentton, @na*
benertoeifung 227,25.
erhaben er^eben, rfifymen 372,30.
erhalten bertbeibigen,be1?au£ten347,i9.
350,1*. '351,16. 369,34.
erheben ($art. erhebt) einen ^eiligen
— feinen Seib aug bcr ©rabfldtte in
eine anbere trangferieren 60, l4.
erhept erretdjt, erjiett 227,5. 228,«>.
erhochung — zur erhdchung und
auffnemung der stat gur £ebung
it)rer 2Bor)lfal)rt 9,i&.
erklairung (£rfldrung, drlduterung
284,17. 307,15.
erklaubet — er hat das gelt aus-
ainander erklaubet ba$ ©elb na$
SWfinjen gefc^ieben iinb gejd^tt 36,8.
erkloben toon erklieben ji^i fyaltcn,
xerf^ringcn 48, «.
erknist — erknist und erschlagen
jerf^mettert unb gerfcfylagcn 213,*.
214,23.
erkrezt gcrtrafct, aufgefrafet 130,6.
erkundt anerfannt 48,6; mit recht
(bur$ (Re^t^f^ru^) erkundt (erfannt)
135,6. 235,10; widerspenig erkundt
werden ffir roiberfpenjlig ge^alten tt>er»
ben 290,*; erkanen ertennen, ent«
f^eiben 42,21.
erlabt erlaubt 435,19.
erlernen den weg (na(t) einern fianbe)
— i^n entbecfen 101,*.
Digitized by
Google
485
erlessen — man kann etwas nicht
erlessen man fann gat ntdpt aflcS lefen,
n>a$ baruber ju lefcn n>are (fo t>ie£ tft ba)
422,*. S3gl. erschreiben.
erl6st (erlofty) crlofc^eti 376,6.
ermert ermorbet 108 21. 1. 436,28.
ermirt ermorbet 134,20.
ernetten $rat. (tton nieten, bag fonfi
nur reflerto »orfommt?) ji$ eifrta, be«
tummern urn etroaS, bariiber rat^fd^ta*
Sen 413,6.
ernholdt £erolb 293 21. 1. 6. tyeju
(Srimm III 6. 61.
erniderlegen jemanben — ifyn toom
ftoffe reifjen, ju 29oben tberfen 153 33ar.
g. 3- 15; erniderlegen das glait der
gloggen e$ abfd?affen 387,25.
emiderligen etne'9fteberlaa,e crlctbcn
425, 17; ernider erligen 426, 16.
erniderschlagen — ocnsen metz-
gen und erniderschlagen (tdten)
193,w; — die kirchen wird ernider
geschlagen toom (Sturm 39,25.
er niderwerf en juSobenmcrfen 39,2i.
193,7. 194,4. 196,29.
erplut burdjgebl&ut 194,*.
erpraiten sich auScinanbergetyen,
breiter werben 100 21. 4.
erprochen jerbrodpen, jerfiott 11451.3.
erschieslich #r»eclbienlicfy 374, i*.
erschinen — erscheinen burd) jeman-
ben auf einer 93erfammlung — butdj ifyn
uertreten fein 285,23.
erschitt — sich erschitten erf gutter t
roerben 46g,i*.
erschlagen die tacher fie bcftb&btoen
218».
erschmetteret jerfdjmettert 39,25.
erschmoltzen jerfdjmoljen 219,8.
erschmoret $ufammena,efd)rumpft, r»er*
troctnet 246,23.
erschreiben — man kann etwas
nicht erschreiben e$ tft nid?t moojtd)
. itber bie 6a$e fo&tel ju fdpreiben, al$
*u fd^reiben ware 422 ,4. 33gl. er-
lessen
ersechen erblicft 45,i6. 211,3. 262,i*.
ersechensich in einem brieff (5lftcn*
fiiidt) — iljn ertuagenb nadjlefen 285,5.
289,12.
ersigen — in ainen ersignen brun-
nen geworfen werden in einen »er»
trod neten Srunnen genwfen tocrben V«.
erstecken erftiden madjen 193,9.
erstert jerjlort 114 21. 3.
ersuchen ain haus eS burd?fud)en
187,22; — die wirdigkeit ersucht fie
bringt e« mit ftd>, forbert 138 Ear. ;.
322.
erten, orten $lur. — an fill erten
an triel Orten 438,2. 466,15. 468,12. __
458,2i. ©fll. ort.
ertrinckt ertranft 35,i9-24-25, 117,27.
. 201,15; ertrincken 35,13.
ertznei 151,n. 165 23ar. 3. 3. 12.
168,13; ar$tli$c ©eljanbluna, 168,2i;
doctor der ertznei 168,16. 257, u.
erzeigen sich aus listen au$ Sift jidj
ben Snfdjetn aeben, simulare 31, 3.
eschen, asdhen /. 2lfd)e 28,6. 70
Bar. 3. 3. 2. 88,i9> 191 33ar. j. 3. 7.
193,1619. 376,6.
escherig 2lbj. die escherige mitwu-
chen 32,5. 70,1. 353,2*. 429,21.
eschlach &em. 2lfd) (salmo thymal-
lus) 328,17.
Eser ber @fert1jurm auf ber ©iibfeite ber
©tabtmauer (fyeute am (£fer, (Hewatl)
364,24.
ess en t>om £l)iere 30,68.
essende ding (Jgroaaren 98 21. 3.
esterich pavimentum, mit ©teinplat*
ten belcgter Soben 342,8.
ether, etter Drttfmarf, €>tabta,ebict
189 21. 2. 190 21. 5.
etwa iiemlidr) — etwa vil 281,' 2; ftu^cr
72,5.
etwan ^iemlicr) 352,28.
etzwar, $ron. irgenbjemanb 222, 18.
etzwas tra,cnbettt>a3 198, 10. 232,31.
evangelier ber burdj fein ©ettanb a,c*
fennjeicfynete *Priefier, ber fcon ber red)=
ten 8eite be$ 2Utar3 auS batf 6r>an*
gelium lieji 88,3. 136,9. 299,2-20. S3gU
138,13 unbepistler.
Fachen gefangcnneljmen 18, i6. 35,12.
45,19. 187,18. 189,1*. 210,32. 211, 1*.
305,20. 307,21; wachteln und vogel
. fachen 33,30.
fachgelt ©elofynung bc$ Sdjergcn :c.
fur bie (Jinbrinouno, ciner ju t)ert>aften=
ben $erfon unb ba$ £tn* unb £erfufyren
roa^renb ber $rocebur 159 21. 2. 189
21. 2. 212 21. 1. 213 21.3.
fachten OJJr&t.jufahenJ.nafymen 136,1*.
falckenmaister Sorjie^er be^ galfcn*
*ofe$ 270,3.
falkanetten $tur. fd)Wcrc ©efcfyufjc
313,7. (SBurbinger ariea^efd;. II
©. 408 t^eitt au^ ciner bem Safyre 1504
cnt(iammenben,/9'lotat)er5ei^nig, ma^ an
einem fleincn jetbjua, an @efdm£ qe*
t)6rt" uiit: 6 falkonet, schiefit das
Digitized by
Google
486
Oloffar.
. eine 6 Pfund, fur jedes 400 Kugeln,
thut 2400, wiegen 240 Zentner. —
Item fur ein falkonet 5 Pferde.)
falckennetlach 336,*.
fall Sufammenjiurj (einet SWauet) 183,24.
fall ®[M. £<wtologif<$ weder glick
noch fall haben 31 1,*. ©gl. 309 Ear.
i. 3. 17 unb unfall.
fallen in ain haus fid) mit ©Malt (Sin*
aana ncrf^affcn 239,28.
falsche/. galf^eit 238, M.
vancknus/. ©efangenfdpaft 148 fc. 2;
n. ©efangnig 148 $. 2; fancklich
gefangen 244 51. 1; fanncklich
48 «. 1; vfinklich 148 %. 2;
fenckhlich 244 %. 1; gefenck-
lich 296,20.
f anen m. Me gafyie 54,«. 91,6. 107,16;
fenlach n. 2)em. 273,3 ; etlich fenlach
mit knechten 107,4; landsknecht
under ire fenlach pringen 162,9;
von dem fenlin ziehen 161,15; un-
der das fenlin beriefft 161,25; under
dem fenlin und sold der von Augs-
purg ziehen 162,6; ain venlin (mit)
knechtschicken336,i-4;fenenlach
160 S3ar. g. 3. 15; fenlach 160,16;
fendlin250<H.l;fenderich71,4.
161,". 162,u. 250,9. 335 2kr. a.
3.18;fendrich249,20;faindrich
48 9C. 1. 2Sgl. handfanen.
fardel ©alien (mit Sud?) 434,7. — fur-
dil 434,i.
varnus f. betoeolidjc £abe 225,37; fa_
rende nab 50 Utor. g. 3- 10; hab und
gut, ligends und farends 222,5.
fasnacht — der herren fasnacht,
herrnfasnacht ber ©onntag esto
mihi 73,9. n4/9. 129,10. 184, «. 195
33ar. 5.3.H. 93al.l95,H; die recht
fasnacht ftajtna$t$bienitag 429, 19.
fast, vast fcftr g. 93. 29,20. 36,22. 37,31-33.
99,*. 101,7-8. 105,8. 114,5. 119,21.
141,13. 151 51.2. 178,3. 183,1. 246, 19.
274,18. 275,8. 310,2. 331 ,25. 332,1.
356,6. 357,*. 422,24.
vaterhalb toon todtetlidpet ©eite ijet
6,24. 11,3.
feberer bcr SWonat gebruar 409,i.
450,27. 457,8.
fechter ffiaufet? 217 33ar. $. 3. 11.
f eiel <piut. (violae) Eeitdjen 455,2*.
feinberlach $>em. n. fojlbare $erlen
41,13. 134,4. 141,7. 299,2-6-15. ©iei,c
and) berlach.
feindtlich, feindlich l)eftig, fefyr
59,i4. 70 ©ar. g. 3. 2. 121,17. 129,3.
130,22. 177,16. 331,25,
f eld — ein feld oder wagenburg ma-
chen tin gelblaget auff^laaen 41 5,2;
in das feld raitten in ba£ Saget reiten
415,12; im feld sich halten (auf biefc
obcr jene SBeifc) — ftd? im tftiege Der*
fallen 433,21.
feldscharmitzel m. ORaffentourmet
317,5-18. 319,29. 320,16. $gl. schar-
mitzel.
verbitscht mit siglen (tautologifdj)
toerjtgeln, mit einem ©tegel ($etfc|aft)
Detfefcen 392,7.
verbutt man t>erbot pprat.) 94,13. 412,5.
ferd, ferdt 9lbt). toeit (drtli*) 31,".
45,17. 317,18. 356,6; Von ferde toon
toeitem 39,17; in die ferde in betgerne
122,16. — (jeitlidsOferd im oetgangenen
3a$r 212 Bar. 3. 3- 30. — ver «Hbi.
unb Slbtt. zu verer handlungju toei*
tcret £anblung 227, »; verer hannd-
lung gewertig sein 243 %. 1; ain
verer gesprech 376,2; nichtz ferrer
handlen 347,5; zwitracht ferer ein-
reissen laussen 369,23; verer an-
zeigen 372,35.
verdachtlichin berbadptigenbet 2Beife
445 %. 1.
verdeckt (ferdeckt) — ain verdeckt
pferdt ein mitSDerfen unb £amif<$ au&
gefiattete$<Pferb 39,i3. 115 «.l. 315, «;
verdeckte wSgen 31 2,25.
verdreit (fcerbre^t) ^in unb tyer betoegt
304,27.
verdrieC ©erbrujj, Unnutten 438, ».
ferdtlach (obsc. SDcm. *u fart?)
113,915.
vereeren jemanben — iljn jut Wnerfen*
nung einer gcleiflcten £l)at, eineS ge»
letjieten S)ien(le8 befctyenfen 286,25.
verer en jemanben — iljn aufyetdjnen,
e^tcn $. 23. mit ainem reien (£an*,>
321,6.
vererung ©efdjenf 183 <H. 2. 184,24.
verendern — ain stifft verendern
und transferieren e$ berlegen 17 33at.
j. 3. 18. 21,3-7. 26,17; etfcas &erau§ern
25 Bar. j. 3. 7.
verendern leib und gut feinen 2Boljn«
fty ttnbcrn 191,3. 232,4; verendern
leib, hab und gutter 231,28; verSn-
dern leib hab und gut 1 95 91. 5 ; ver-
keren leib und gut 190 91. 5; ver-
rucken leib und gut 191 23ar. g. 3- 3.
Sal. audj entsetzen.
v erf ah en — ain vertrag m6ge ver-
fahen aur ©eltung fommen, in tfraft
trctcn 226,"; die gttt m6ffe verfahen
(verfachen) 227,9. 233,»; verfa-
Digitized by
Google
©loffar.
487
chen {emanben in seiner red iljn
toegen fciner ffiebe faffen, in bie (Inge
tteiben 194,2.
verfallen (werden) etfd)lagen toetben
but$ Sriimmettoetf 40,7. 183®. 213, i.
ferfieren gut eg tyeimltd? itgenbtoobin
btingcn 449,26.
verf olg thon jemanbem — feincn2Bil»
lcn tfmn 106,3; tt)tn fotgcn obedire
214,io. 307,17; ferfolgen lassen
jemanbcm cttoaS — iljn e$ in SSofljug
btingen taffen 435, w.
f erfurtz— er fcerfityrte e$,ma$te Seller
att $tym 426,19.
vergand ten den hausrat 37,?.
verglait mit ©elcite fcetfebcn 21 3, 7.
377,19.380,29. 23gt. beleidt.
verglaittung 383,8.
vergleichen und verwexlen et»
n>a$ mit ettoaS anbctcm — e$ but$
©lei$toettbige$ etfefcen 362,3.
verhaften — verhaften und schwo-
ren ji<$ eibtidj fcetbutgen 195 51. 1.
verhalten werden jurucfge^alten
toetben 390,24. <Bgt. enthalten.
verhanden — die zeit ist verhanden
bet 3eifcpunft ift gefommen 182,23;
aller mutwill ist verhanden 163
. ©at. j. 3- 12; verhanden sein gegen*
toattig'fein 315,9. — 434,3.
verhanndlung toetbotene #anblung
243 <H. 1 ; verhandlung 391,24.
verhefft — mit seinen guttern ver-
bunden, verpfendt und verhefft sein
231,1.
verheit — je verheitter und mut-
williger jc boSarttget unb mutbttritti*
get 163 ©dr. |.3. 12; verheitter wer-
den dann vor 195,9.
Verheiret fcetbeitatbct 169,i.
verhietfen, verhietten, verhue-
ten t)crmeiben 184 %l. 233,19. 370,3.
380,16; einen ©efangenenbetoa$en47,i2.
211,2.224, 10. 463,24 ;bambenhuetten
211,10; gehiet 235,31; verwarten
47 , 18 ; verhieten jetnanben vor irthum
350,6; verhietten sich fid) Mten
217,22.
verhuC $rat. Dcr^ieg 239 93at.*.3. 12.
verjechen 3nf. u. 3 $. $t. $t. befennen
130,8. 146, 13. q?att.l30, 13.192,11.211,33.
251 Bat. j. 3. 16. 356,15.
verkerer der gotlichen geschrifft
fatf$e SluSleget 180,8. 187,14.
verkert — in ainem verkerten klaid
toetfleibet 305 ©at. 3. 3. 13.
verkint — darzu (hi biefcm 5lft) ward
dem gantzen handwerck verkint $u
biefcm 9lft toutben atte bem £anbti>etf
(bet 3wift) anae^orenben ^etfonen gu
etfcfyetnen aufgefotbett 435,29.
verlaussen ttmai — att (Stbfdpaft
^intertaffen 397,28-29.
verlausSenhait iRad^tdfflgfeit 395,30.
vermacht (vennaohen) — die thdr-
lach mit baumen vermachen bet*
barrifabieten 57,7; ain grab ver-
schlieCen und vermachen 60, 17; ain
vaC klainer bichslen, wol vermacht
toetwabtt 105,8; die dhiren verma-
chen 163,9. 306,15.
vermficht ba$ JBetma$tm§ 225,36;
vermecht 230,88; vermachtnuC
226,22.
vermechlot Detlobtl33,ii-i3. 152 23at.
2. 3. 19; copuliett 141,26; vermechlet
176,18.
vermeilgen befdpmieten 217, «*.
vermeint — die zunft, die jebem am
besten vermeint und gefailen hat
gepafjt unb gefaUen %at 402, i.
vermeint sein mir ist etwas Ver-
meint zu thun id? bin toiUen3 e$ $u
tbun 239,6. 338 33at. $. 3. 1.
vermeren iemanben — ityn angeben,
Derratben 306, 10.
vermigenlichait mit aller verm,
nad? beftem flotmen, 23etmogen 74 93at.
5.3. 15; vermiglich mdglicb 1 23at.
g. 3. 1; vermigt toetmodpt 220,8.
vernif ftig 374,5.
ver'nufft,vernuft/.35emunfl 109,16.
166,2-8. 169,8.
verpflicht — aus verpflicht au$ Set*
pffidjtung, md) 6$ulbigfeit 336,".
verplindnus — der hailigen bild-
nus, der narren verplindnus bet £et*
Ugen ©ilbnifj, ba« bie fatten fcetblen*
bet 216 Eat. $. 3- 5.
verplindt toetbienbet 191 Sat. &. 3. 7.
verprindt»etbtanntl9,i5.32,i9.l53,i3.
154,2. 160,n. 193,i3-i6-i8. 401,2; ver-
prendt 30,26; verprunnen, ver-
prunen 48,15. 131,i-«-5.
verrechten iemanben — tyn fcetuttyei»
len 191 35at. j. 3- 7.
verrichten iemanben mit einem anbetn
— $nrif$en beiben einen fluSflleid? ju
jianbe btingen 197,13. 224,i.
verrucken f. verendern.
versachen jemanben — ib« toetantaffen
240 35at. j. 3. 15.
versagen und verklagen 240 93at. J.
3. 15; versagt sein toetleumbet fein
289,4.
Digitized by
Google
488
©toffar.
f ersamlung (£om>ent (ftoftetli^e 93et*
einigung) 457, u.
versaum'pt fcerf&umt 365, i2.
verschaffen befc^lcn, tterorbncn 12,5.
17,21. 167,19. 326,14. 357,28. 392," ;
' tejhmentarifd) betmacfyen 169,3*9.
verscheinung — nach verschei-
nung (OTauf) von 6 wochen 145
Ear. j. 3- 16.
versohinen Betgangen — jungstver-
schinen furjlid? toergangen 346,2;auff
13. septembris nechst verschinen
225,9; kurtz verschine zeit 206 51. 1.
verschmecht werden fcerunefytttter*
ben 154 33at. §. 3- 10.
verschuld — sich verschulden jid)
mit cinet ©$ulb bctaben 216,2 218
33ar. §.3. 21. 239,5.
versenwemer SSerfcfyttenbet 310,8.
versendt fcetfoljnt, auSgefoljnt 51, i2.
versetzt befejjt — mit edlen stainen
versetzt 299,3.
versickel versiculus fpru^atttgeS,
fur&eS ©ebet 277,«-«-a«-».
verstand <Subjt. m. Muffaffung 37 5, n.
v erst an den—verstanden haben tter*
nommen, gemerft tyaben 28, u.
verstossen cttt)ad fottfe^affen 230,7.
vert a din gen auf QUtlic^cm 2Bege bei*
' legen 468,1.
verthan Olbi- t>erfd)wenbcrifd) 221,8.
310,8. 25gt. verthon.
verthedingen toettyeibigen 352,3*.
Verthon»ctfd)ttcnben221,2; verthoner
23etfd?tt>enber 217 SBar.-g. 3- W-
vertragen sein des kosten iiberljobcn
fcin 105,17; dermic 395,33.
verubel haben etttaS — c$ nbd auf*
nc^men 211,22.
veruntreuen aine stat ftc aerratfyen
162,22. ....
verwant, verwandt seinjemanben
• — $u fetnem£au3jtanbe gcboreu 391,8;
mit lehenschafft $u iljm in . Ictjen^*
red?tli$em23etl)altmfjjtet)en 181,6; ver-
wandt sein jemanben mit pflicht 203
% 2; verpfiichtetund verwandt sein
jemanbem 38 1,20.; verwandt sein ciner
6ad)c — mit ifcr in 23ejicfyung flefyen
232,16.
verwandtn us 383,u.
vcrwarlosset unbebacfyttg, leicfytfettig
gc^anbelt 426,18.
verwarten f. verhieten.
verwaC — er verwaB '(tterfalj) das
churfurstenampt 36, 17.
verweislich unsiemlicfy 352,19. 93gl.
unverweislich.
verweisung, verweissung 9tnti>ci*
fung 229,26. 231,24. 232,6-30, %$.
223,8 unfo verwissen.*
verwenung (Jrtoafynung, 2terji$etung
347,V
verweB — bis es als verweB hii e$
ailed uettvefe 424, 16.
verwessen jemanben — tyn fcerrteten
146 Ear. §. 3- 10.
verwidern sich einer @a$e — ftcty
gegen biefelbe ablefynenb toer^alten
229,25-33.
verwilgen sich ftcfy bereit ertlaten gu
ctoag, fi$ $u etwaS fcetjte^en, aeftattcn
148,16; verwilgen, verwilligen
26,1. 28,19. 205,26. 210,5. 228,28.
verwilgung 3uftimmung, (Srlaubnifj
27 9Sar. 3. 3- 8. 222 Bar. j. 3. 11.
224,13. 282,2. 23gl. 233,n.
verwirckung 391,24, 93gl.verhand-
lung.
verwissen, verwisen (Don verwei-
sen jemanben $um 9^u^nic§ct obet (2Hgen»
tfyumet einer ©adje ertlaren) angetmefen,
»erft$ert 226,4-9-25. 231,20. 232,io-25
verzeich /. 23er&idjtlcijhmg 226,26.
verzuchtqplur. 231,6. ^
verzeichen ($art. verzichen) ettoatf
— abftyagen 208,20. 229,6. 344,8.
386,22.
verzett — etlich haben die schuch
ab den fiessen verzett fiii(ftt>eife toer»
loren 274,3.
verzigen »crgier)cn, beigelegt 232, 21.
verzigen — sich seiner gerechtig-
kait verzigen haben auf feine iRecfytc
toetjityct l?aben 359 <H. 1. <Bgt. ver-
zeich.
f e ur s t at/, feibff anbigcr £au$1jalt 164,6,
168,8. 416,22; feurstat *piur. 165 Ear.
a- 3. 12. i .
feurstral mit plitzgen und thurncn
©lifcftra^l 70,2. 219,4. ©. au$ was-
serstral. •
vicere SSicefonig 265, is.
vierdung 23iettel 393 91. 5. .
fierstrich — ain farb, was rott und
. fierstrich mit farben 61 91. 2.
viertail — ainviertailvor9ur 183, I6.
fieterung — speis und fieterung
Sprung fur bte SWenf^en unb fur bte
<Pferbe (gourage) 412,24.
vigilg/. Sotenamt 40, u.
figuris — infiguris singen: sympho-
nia canerefmita^ufttbeglettung) 184,22.
vilin — unkemenlichait der vilin
verhietten Un$utommli$feiten »etmei*
Digitized by
Google
489
ben, bic auS eincr ju gro&en 3ln$al)l toon
^etfonen erwa^fen 383, 7.
fill, vill, fil Diet 414,19. 415,2 420,1.
422,i6. 423,9 426,22. 429,18. 431, ».
433,8. #fii. fan.
fischreiB n. gifdpreufe, torbartigeS ©e»
fled)t $um ftanjen bcr ftifctye 458, 10.
visierer, visier Sermeffer, 3ci<^ner
Don ©auplanen 188,1. 189/.
flechnen (geflechnet) fluitcn 163,12.
333,21.
flemmung — das holtz macht die
flemmung gibt bcr Jlarnme 9fau)rung
72 31. 2.
fleschw. %k\ty 98 31.3. 438,22.439,22;
ochsenflesch 439,24; kalbflesch
439,24.
flucht — flucht geben fltc^en 31, »;
flucht machen (eigentli$ bic %\\xd)t
be$ eigenen £eete$ tocranlaffen, baburdj,
bag man felbji mit bcr glucfyt beginnt)
31,20-22. 335 Bar. J. 3. 18.
f ogeln IBogel fangeti, jagcn 121,3.
forchen goretten 465,24; forchlen
328,15. 334/20; vorhinen 131 31. 5.
150 31. 1.
forchermarckt (Don varch ©djtoein)
6cr/ti>etnemarft, ber jefcige Dbftmattt*
^lafc J 82,i9. ©. ©itiitigcr 157b.
vorfarderen $tur. bic Sorfa^ren
372,15; vorfarn 372,21; vorfordern
372,32.
v organ der gemeih tind stat itjt bor«
jietjen 9,18; ain vorgeends zaichen
cin 23orjetcfyen 167,9; ain vorgeende
(oorangeljenbc) anrieffung des haili-
gen gaists 381, 6.
Vorganger Sorfieljer, £aupt 188,i.
vorhanden haben ettoaS, (jeitlid))
toor ftd? $aben 279,3.
v or tail bag fur cin 6$te§cn atS $rei$
3lu$gefcfcte 121 31. 2.
vorzug — den vorzug haben vor
dem raisigen zeug ben 93orantritt
^aben, ifym opran jie^cn 141,14.
frag — an der peinlichen frag be-
kennen unter bcr ftolter gejiefyen 32,22;
strenge frag 189 31. 2; fragen
jemanberi painlich 36, 13; peinlich
130,7. 251,23. 308,19. 339,9; fragen
mit der pein 47,io. 93gl. gepei-
niglich.
fraind (@ing. unb *piur.) 93ewanbtet
im aflaemeinen unb 23tut3toertoanbter
34,7-9.17. 37,17. 114,10. 169,9 240,4;
. amicus 45,15; gesipter fraind
63,8. 73,16; ges. fraind burc^ geifb
lt$e$ Sunbnig 143,10; fraind-
sehafft 93ettoanbtf$aft im atlgemeU
ncn unb 33iut$toertoanbtfdjaft 217 95ar.
j. 3. 11. 339,W; fruntschafft 148
31.2; f raindschafftScrmanbtf^afft
bur$ J&ciratr> 133,9; amicitia 225,20.
240,16; fraindlich frcunbffyiftlicf),
in©utc 239,n; gefraindt toertoanbt
227,30.
f rau — ain schone frau scortum 38,19.
frauenzimmer urfyriingltdi) ba3 3*ms
mer, in weldjem jt$ bcr toeiblidje £of*
(iaat etner gurfiin aufbielt 74,«>. 79,*o.
173,2, tann bicfer £ofjiaat fclbji 35, 10.
83,13.92,18. 173,7. 299,24-26.27. 312,23-26.
freffenlichait Oett>atttr)dtiQfcit, Un*
botmafjigfeit 135,9; fteoelbafte $ecfl)eit
290,25; freffenlioh 144 Bar. *.
3. 20. 215,7.
frei (privatus) — frei und on hilf
wonen oerlajfcn unb tyilfloS (irgenbtoo)
footmen, ftd? auftalten 372,*.
frei dig mutfyig, fufjn, untetnefymcnb
343,ii.
freihat grei^art — spilmann oder-
freihat 297,22.
freiwirt SDBirtt) be£ „grauen^aufc$, bee*
gemetnen, be3 freicn £aufc$" 337 31. 1.
frelin, frolin n. fttaulein 104 31. 7.
152 31. 3.
fremkeitfttommigfeit 166, 10.
fressen gefrcifen 174,24.
frutig 3tbj. tujiig, muntct 113,7.
ful <Ptat. fid toon fallen 100 31. 1.
fiill toicl 414,i. 421,7-9. 428,io. 2tol.
fill,
fundt — ainen falschen fundt er-
dichten eine Untoafyrljcit ctbentcn
237,15.
fur /. gutter fur bat 33iet) 219,3.
f uraus burdjauS 251,29.
furbethe,furpethfturbttte243 3U.
fttrbetrachtlich iibertegt, mit Ubcr-
icgung 292,i.
fiir bracht — ain fQrbracht grebnuC
eine au$ ftutjerer 3*it jiammenbe 93c*
grdbni§(ieflc 459,12.
furdill f. fardel,
fur en — wegen, die furten 2Bagen, bic
ba$ ®e£acf, bic Swragc, ben ^rooiant
truacn 415,20.
fiirflieCen toorbeiflicgcn 5,20.
furgan ($rat. 3. % <#l furgengen
toorbeige^en 154, «. 463,26.
fiirgang haben— eine @ac^e hat fur-
gang fie fjat erfolgrei^en gortgana,,
fommt gum 3iete 402,8. 444,7.
Digitized by
Google
490
furgeschlagen — filrschlagen je«
manbcm — ibm einen 93orbalt madben
343,30.
fiirhalten ettoaS jemanben — iljm
gegeniiber borgeben 85,26; toortragen
(fdjriftUdi) obcr in eincr 2krfammlung)
172A 242 31. 1. 346,23. 347,10; far-
halt u n g billicher beschwerung
3lufoat;tung bifliger 33ef$tt>erben 225,27;
durch furhaltung gutlicher mittel
erhept haben burdj Wntoenbung $ut*
li$er aWittet erreity faben 228,9.
furier ein £ofbebienjteter, bent bie 3hi3»
ridjtung bcr 39efebte be$ £ofmarfd}alI$
oblicgt , befonberS roaS anfommenbe
©afle obcr grembe betrifft 267,28.
furkeren alien vleiB alien $tetfj auf*
bteten 390,i. 33gl. ankeren unb fdr-
wenden.
fttrkomen (turkomen) etroaS — toer*
biitcn 184 01. 1. 220,28. 246,«\ 262, «>.
348, 420,5-12.
farkomen toorbettomm en 414,31; t»orbei
fetn (jeitUdj) 457,12.
fiirmiesigkait des neuen fcorttnfctge
©ud?t nad> fteuem 164 33ar. j. 3. 18.
furniesch 3lbi. borroifeig, Doreilia
161,i.
farohinin3ufunft9,w.
furpfandt Unterpfanb 37,n.
farreiten toorbeiretten 16593ar.j.312.
farschlagen kethinen far die gassen
5^etten uber bie ©affe jte^en 196,2.
252,18; far die dhir (Styuren) 387,22.
furschneider bet bie ©peifen bei
£iftf)e borfdjneibet, jerlegt, praecisor
265,22. 269,27. 295,7.
furschrift fdjriftli$egurbitte2433l. 1.
furschub Unterflufeung 145, «; far-
schufi 173,11.
furschuB f. fttrschub.
fiirsechen, fursohen berfeljcn, auS*
geriipet 40,i7. 15101.2.
fiirsetzen etwaS — barbieten 162 2tar.
$. 3. 2. 165 Bar. $. 3. 12. 167,29.
far st $lur. (fastigium) ftirjt, £au$,
31nwefen 419,12.
fur st and ©urge 432,9.
farstensohanckung @ljrengefd}ent
(an SBein unb gtf^en) , tone e$ bie
©tabt einem fturjten gum SBiflfomm
bot 451,13.14; farstensohennk
132 31. 3. 150 31. 1.
farstenstandt halten einen furfi*
li^en £offyait fttyren 146,4.
fartreiben Dorbeitreiben 434, 16.
farwenden vleiB auftoenben 232, 14.
farzichen Dorbeijieljen 57,4-23, 58,2-15.
142,3. 275,30. 415,23.
fuBtapfen — im fuBstapfen fofort,
augenblidli* 36, 12. 60 2*ar. j. 3. 3;
imfuesftapfen 430 Bar. J. 3. 28;
in fuBftappen 385,27.
Gaben 33b. ©ef^ente geben 337, 16.
gadem, gaden ©tocfroert 119 31. 3.
359,4.
gadterge^t 353,26. 402,19.
gal gens t6ck — daran man die vier-
tail (£tngeri<$teter) anhieng 455, 16.
gand geljt, ite 117,16.
gang er gienge (<Prat. Sonj.) 396,3.
gartenbruder 93ejetd)nung. ber in
abgef^loffenen ©arten ftd? fcerfammeln*
ben EKebertaufer 204 35ar. j. 3- 3.
gast ($lur. gest) m. eine (im ©egenfafc
&um „93urger" unb „3tui>obner") nur
aorubergebenfc in- ber ©tabt fity auft;a(*
tenbe qperfon 450,io. 297,7.
gastung ©afimafji 166,7. 189,3.
gaub/. ©abe,©efd)enf 165 33ar.j.3.12.
397,27.
gebei, gebau *piur. 33auten, ©ebaube
183,13. 462,16.
gebossert — die statmaur gebossert
t>er(tdrft, fefier gemadjt ll,7.
gechlingen 3lbD. jab, ptofclid? 247
31. 2. 305 Bar. $. 3. 13. 329,2-4t5.i9;
gechling 457, n. 93gl. gellingen.
gedault — in hat solicher kosten
nit gedault er tyat ftd? fol^e floflen
nid^t reuen laffen, $at jte gerne auf ft$
aenommen 171,26. ©. uber ba$ 95erb.
daulen ©<$mib ©.121.
gededinget bur$ ©etglei^ beigetegt
110 31.2.
gedienen bienen, getei^en 391, 16.
gedunckes — meines gedunkes
nach na$ meinem SDiinfen, nac^ meiner
SWeinung 392,23.
geessen gegeffen 94,". 129,2. 142, 10.
154,20. 174,16. 185,21. 210,8. 334,n.
401,16; gessen 174 35ar. j. 3. 174.
geffirden ©efa^ren 369,24; geferden
369,36; geferlichait des.lebens
Seben^gefa^r 243,3.
gefaren marf^ieren 414,22.
gefarlich — gefarlicher weis un*
re^tmdfiger 2Beife 230,6. 231,28; —
nachtail, gefarr oder betrug 233,3.
gefeicht bur$feu$tet 181 ©ar. g.
3. 11,
Digitized by
Google
ar.
491
gef elt — wan sie es auff die erd
haben gefelt toann jk eS auf ben
Boben tyaben fallen iaffen 154 Bar. *.
gefengknus /. ©efangenfdjaft 189
51. 2; gefencknus ba$ ©efangniS
213,15; gefenckliche verwarune
233,11. Bgl. eissen, stock unb
vancknus.
gefiel — das gelt gefiel e$ ttmrbe
au$be$aljlt 416,24; das gelt, von der
gnad gefallen ba$ im ©nabenjabr em*
geaangen if! 97 Bar. g. 3- 15. 228,i.
gef lechnetf. flechnen.
gefraindt f. fraind.
gef re it. sein pritoiiegiert fetn 74, n.
gefudert geforbert 227,8.
gefugel@epgel 102 21. 1.
gegen $ro>. mit bem SDat. $. B. 61, ^
146,11. 166,5. 167,3 173,io. 229,18-2833.
231,5. 232,111. 277,34. 344,1. 350,11.
gegen war tz gegenitber 135 93ar. 5.
3. 3. 247 Bar. §. 3- 10.
geg en wirtigka it ©egenttwt 47,9.
140,3. 144,2. 284,". 292,13. 325,15.
400,18; gegenwurtigkait 208
W.I; gegenwirtig 65, 14. 176,15.
205,i. 228,30. 243,2; aettltdj: unmittel*
bar betoorfte^enb 143,2.
gegenwurfm. dtmourf, gegent^eiUge
Bel>auptung 347,28-29.
geh 3lb{. ungejtihn 449,4.
g eh e pt regelmaijige Soxm fur g eh ab t ;
gehebt — er hat sich ubel gehept
(toon gehaben) cr ti>ar febr traurtg,
niebergefalagen 35,26. 178,3. I93,is;
gehept — gehept aus dem sattel
ge^oben auS bcm ©attel 46,i.
gehert — er gehert sich zu dem
hencker er febrt fid? (toenbet jl$) gu
bem Renter 202,*.
gehub — man gehub sich man befanb
ft$ 440,1. Bgl. gehept.
gej aid ».3agb 241,1*17.
gejeg n. 3flgb, 3«gbgere$tigteit 446,27.
geit (geytt) — man gtebt 48 31. 1.
423,i8-2o.
gekestiget (toon castigare) und ge-
peiniget 8,1.
gekretztgefrafet 129,24.
gel flbi. gelb 83,3. 275,*o. 280,29; geel
136A
gelaubt geglaubt 376,19.
gel e ben dem gepott 323,2; dem
mandat 324,5.
g e 1 e g enha it bie Sage, bie Berfaffung,
in ber fld? jemanb befinbet 31,i4; aines
erbern rats gefallen und gelegen-
hait 189 % 2.
geleich glei$, similis 100 %. 4.
geletzt Stbfdpieb toon einanter fgenom*
men 150,6.
gelibt — in ain herweg in gelibt
nemen jemanben geloben laffen, ba§ er
. in einer ibm jugewiefenen £erberge fo
lange bleibt, bi$ bie betreffenbe ©treit*
fadje entfdjteben tji 454, 13.
geliebt sein — es ist jemanbem ge-
liebte^beliebtibm 381,34.
geliger n. Sagerptte, Bettel65Bar.j.
geliin'gen flbto. ja^, plofcticty 470,2.
Bgl. gechlingen.
g ell us jtatt geltnus 3in3? — er hett
10 gellus aus seinem anger ver-
kaufft (©eritygurtbeil: er hat ob
ettlichen stucken zins verkaufft)
444,16.
gelogen — gelogen um ain hannen
urn bie 2Bette gelogen um einen £a^n,
b. b- toer bie abenteuerli^jle unb brol*
ligfle Siige toorbra^te, er^ielt al$ $rei$
einen ^abn 124,i9.
geltner ©laubiger 450,7.
gemach — sich des gemachs der
natur began : cacare 235,31.
gemachel, gemachel m. ©emabiin
95,1. 104 51.7. 134,13. 153,9 172,12-29.
174,io. 299,26-27, 320,22. 321,3-4
gemain — ain gemain halten und
ratschlagen eine Berfammlung balten
unb fu$ beratyen 161 Bar. j. 3- 13.
gemeil n. ©emalbe, BUb 217,13.
g erne in — mit gemeiner wall mit
einjtimmiger 2Ba^f 283,28.
gemeinen meinen 368,28.
g e m e i r jpiur. SWauern 462 ,20.
gemessisten — dem edict zum ge-
messisten predigen bem (Sbitt genau
gemafj prebigen 206 01. 1.
g emir be! ©emurmel, ©emurre 214
Bar. 5.3. 26.
g e m u s i e r t burcfoogen, gemujtert, bunt
eingelegt 299,3. 315,i3-i5.
geneib/. bie tfnety, bag @^u(!ermeffcr
427,14.
genett genotyigt 151, 4.
geornet aufgepeUt 414,18. 415,22.
gepeiniglich — jemanbem gepei-
niglich fragen ibn unter ber goiter
fragen 47 Bar. j. 3. 10. Bgl. frag,
geperdtw. ©ebafjren 397,23.
geplindt geblenbet 179,7. 192,8; be*
f^miert (fo bag ber befcfymierte ©egen*
ftanb ni$t metyt gefetyen nrirb) 155,14.
Digitized by
Google
492
©toffar.
geprechen — den geprechen haben
an ber ©cucfye erfranft fcin 65 % 2.
gepritzot geprttfdjt, b. Ij. teid^t ge*
fdjlagen nut ber $ritf$e bc$ <Pritfd>en*
meijterS 123-/6; gepritschet 123
51.3.
gepruntzt gc^t 42,20.
geput, gebut cr gebietet 386,26. 391,6.
geptttw. (Mtct 402,20.
geraicht )\raichen.
geraisig 145 21. 2. ©. raisig.
geraumpt gerdumt 127,3. 332,5.
geraumpt — ain geraumpter tag
cin (altf Sermin) anbcraumter Sag
380,33.
gerecht dexter 90,22, f. krecht.
gerecht Justus f. krecht.
geregiert bci ©enbcr bic regelmdgigc
gorm fur regiert j. SB. 7,9. 8,«. 11,6.
63,7. 252,12.
gerindt gerannt — hat scharpf ge-
rindt Ijat mit f^arfen 2Baffen tunttcrt
89,15; gestochen und gerindt haben
tourniert Ijaben 44,26. 142,4;. der
raissig zeug ist herab gerindt bic
(gtrajje ijeruntcr gerannt 91, 12.
gerist — in ainer farb geristes folck
cine in gleidje garbe getleibete £cere&
abttjeilung 413, 24; wol gerist trotyl
bcwaffnct 414,9-26. 415,26.
gerilchte — er geriichte (@onj. 3mp.
Don geruchen) er tourbe gcrufyen
227,13.
geschaben rabiert 290,21.
geschau /. bic 6d;au 446, 19. Bgl.
schaumaister.
geschaumaister jiefye schau-
maister.
gcscheft, geschefft, geschaft
Bcfeljl 17 Bar. j. 3- IB. 18 Bar. &.
3. 3. 133 Ear. i. 3. 1. 242 9X1; Ber*
anlafjung 454, 12.
gescheibs 31bo. runbum, ringS 99,3.
253,23. 286,20. 292 Bar. g. 3. 22.
301,9. 302,". 314,w. 315,15. 342,20.
gescheiden gefdjiebcn, getrennt (ftau*
fcnbc) 182 Bar. j. 3. 6.
gescheiptflbj. runb 286,19.
geschendt befdrinvpft, getdjtert 178,9.
216,6. 216 Bar. j. 3- 5.
geschick — ain geschick machen
mit dem folck c$ in €>d;lad)torbnung
auffMen 415,i4. e. Sorer I 6. 90 J.
Bgl. unten ordnung.
geschitt gefdjiittet 111,13.
gcschlechten — mit den von ge-
schlechten mit ben Wngefyortgcn bee
$atrictat3 429,20.
geschlipft au$gerutfd)t , abgeglitten
287,9
geschmeist ($ait.) Don schmeiCen
bic (Srcremente auSroerfen, cacare42,i9.
Bgl. 6<$mefler III 6. 477.
ge8chmucken $lur. — mit kost-
lichen geschmucken mit tofttidjen
3ierattyen 79 Bar. 3. 3, 15.
geschriben — geschribne undbe-
stellte fuBknecht bejafylte, in ben
©olbncroerjeidjniffen aufgefufyrtc gufj*
fnedjte (im ©egenfafce $u ben einen
Jfrieggjug auf etgene ftauji mitma^en*
ben drabanten) 415,#. Bgl. dra-
banten.
geschweiB 6^weig 247 Bar. $.3. 18.
geschwernus (geschwornus) 93c*
fdjrocrbe 51 Bar. 3. 3. 3. 284,22; ge-
schwernus, ttberlast, bezwancknus
etc. 288,22.
geschwind — geschwinde zeit un*
ruljtge, gefdjjrlidje 3*it 1 95ar. j. 3- 1-
gesein oerjidrfte$ sein 34, 13. .
geseicht gepifjt 42 Bar. 3. 3- 20.
gesellenschiefien 469,1*2. Bgl.
schieChof unb schieCffpiel.
e sport gefperrt — jicfy fyerren, ttnber*
fefcen 332 31. 1.
gesprissen oerboljt 87,16.
gestanden — ain gestanden person
nidjt meljr jung* crfaljrcn, beroa^rt 267
Bar. 3. 3- 25; gestanden frauen (im
©egenfajj ju iungfrauen) 299,25.
gestatt geficijt, fommt *u fteljen, fojiet
421,20. Bgl. gestond.
gestattel geti?oJ)nli$er stattel (00m
ital. scatola?) @$adjtcl, Befydltct fur
teonfect,. aud) gebraud)t fur ben Snljalt
104 <H. 7. Bgl. ©rimm VUI 6. 1964.
gestemig rutytg, gclaffcn 157 Bar. 3.
3. 1. Bgl. gestim.
gestert 3lbo. gcjtern 109,8.
gestiel n. bic tftrdjenituijte 137 Bar.
3. 3. 24; gestiell 86 Bar. j. 3. 6;
gstiel 83,1.
gestifflet und gesport 134 Bar. *
5- 3 17.
gestifft, gstifft©tiftungl3,9. 17,18.
43,15-20. 326,2. 423,16.
gestim rufyig, lei^t ju bcfyanbeln 47
Bar. 1. 3- 19. Bgl. gestemig.
gestond $rat. 454,25. 460, 10. @. ge-
s t a t.
gestreckt gef oltcrt 454, w.
getraitgebro^t 387,n.
getrindlet — getrindlet gersten
(trendlen bie ©erfie, fie in ber Mble
abjlofen, ranbeln. 6^mcller I 6. 492)
Digitized by
Google
(Stoffar.
493
327, S5ar. 3. 3. 16 ; ungetrindlet erbis
327 35ar. j. 3. 16.
getrpchen »on trechen bie ©hit!} auf
bem £erbe mit Hfcfye bebeifen 376,6
2*gt.^d)meflerI6.471.
getter*, ©titer 41 7,i5-ie.
gevard — die bildnussen werden in
geyard der vereerung fiirgestelt
bie2Hlbniffe.n>erben untcr bet ©efabr
bet auf Srrtbum beruljenben Screening
aufgefteflt 349,15
gevarlicher (geverlicher) weis un*
retfjtmdjj iger (betruacrifc^cr) 2Beife 230,6
231,28. 232,*.
gevestet befejitgt ll,8.
gewachsen — gewachsene sun er*
nwdjfene €o^ne 339, «
gewaggot getoacfelt, bin* unb tyerge*
fdptoanft 129,i*. 246,12; gewaget
183,13.
gewalt tn. — seinen gewalt geben
93oflmad?t geben 285,22; bevelch und
gewalt geben 33,i2; geinen gewalt
bevelchen 286,9; yolligen gewalt
undmacht haben 229, 19; yolkomen
gewalt haben 172,9; gwalt und
bevelch haben 288,8; in bevelch
haben 288,5; mit volkomnem ge-
walt erfodert werden 172,13; mit
volkomnem gewalt erscheinen
172,1*; alien gewalt haben auszu*
richten 433,15; mit bevelch anderer
gewaltshaber toertreten burd) ftembe
iBeboflmddjtigte 286 35ar. g. 3. 15; ain
vollmechtiger anwald 229,32.
gewalt ©eroalttydtigfcit 244 31. 1. 357
Ear. 5.3. 28. .
gewalt — in hat unsers herrn ge-
walt troffen tfyn bat ber 8cfylag gc*
troffen 165 33av. j. 3. 12; in hat gots
gwalt troffen 334, 17.
gewaltig mdcfyttg' 33,26-27.
gewaltig — gewaltig sein uber der
statt koren mit ber 93ertt>attung bcS
ftdbtifdjen Storng bctraut fein 416, 12.
gewaltigen jemanben — ifym ©ettalt
ant^un 463,20.
gewar, gewarr ftd?erer 9Iuferitt)att,
3uflud>t«ort 142 23ar. j. 3- 18. 306,9.
gewarten cincr ©acfyc — berfetben ge*
todrtig fcin 369,25.
gewegen geroogen 98 % 3.
gewegen gcfoltert 146 23ar. $. 3- 10.
251 S3ar.j. 3. 16. 355,25-33. 23gl.Wag.
gewinnet ©ettrinnjt 123,?.
. gewinst gett>unf^t 342,17.
gewonsam fjerfommUd) 355,9.
gewundt ttcrnmnbet 11 0,12.
gilt, gildt, giilt {Rente, Sinfommeu
20,12. 75,10-12. 172,23. $%i rindt.
ginner, giner Wnljdnger 45 3Sar. g.
3. 15. 341,13.
girt el — ainem die schlissel von
der girtel nemen und alles sein gut
beschrei.ben ©cfd^lag auf fcin 93cr«
mogen legen unb btcfcS inncntariftercn
37,5; den girtel auflesen und von
aller hab und gut gan fcin 93ermogen
an bic ©laubiger u^ctlaffcn, urn ba$
®antr>erfaljren berbetgufufyren 222 23ar.
j. 3- 22 ; den girtel vom leib ab-
girten und mit geschworem aid von
allemhab und gut gan 223,5; nichts,
dan wa ainen der girtel umfacht,
haben nid?t$ Safari, al$ r»ag man cben
am 8eibe trdgt 230,4. #
gi!3 /. $lur. gissen Uber[c$tt>emmung
46,7-9- 1011.
glabhaftig 3lbj. .glaubttmrbig 444, i;
gelabhaftig 445,n.
glait, glaid, glaidtw. ©cleite 50,7.
83,28. 117,21. 139,25. 142,16. 148,21.
196,29. 285,16. 327,*. 338,". 362,15.
461,5-10.
glait gellt (fur ba$ ©etette cntridjtet)
63 <H. 1.
glaitzleut (bic ba$ ©eleite geben, bit*
ben) 50,5 (glaitschleut in ber 95ar.).
glait der gloggen ©lorfcngcldute
387,2*.
glechter ein ldd)erlid)cr 21ft 188, 7.
gleger n. ©elager, untertagernbcS f&aU
fengeruft fur einc ©riicfe 298,2».
glesser $tur. gcuftcr 101 91. 2.
glick widerwertiges SDiiggefcfyicf,
Ungtutf 225,2.
glickhafft mit ©likf gefegnet 2,3.
gliecksam 263,3.
glimpf — mit glimpfen mit $ug
113,1. — glimpf m. £roft, trojtlicbc
Sluffaffung cincr €ache 441, 24.
gling, sinister 90,21. 91,19-28. no,7.
137^1-13-22. i38/6 HI, 18. 256,9.
gliptnus©clubbcl49,i3. (23ei©efangen*
nabmc auf ©eliibbc toerj>rid>t ber ©e*
fangene, ftd), tt>enn cr foglcidj roicber
freigclajfcn ttrirb, gur Sofung an cinem
beftimmten Drt $u beftimmter 3cit ctn*
gufinben.)
gmach gcmd^lid;, langfam 91,26.
gmach n. ©cma(|, 3immcr 117,9*10*12;
das heimlich gmach 130, u.
gmecht *)3lur. genitalia 18 Sar. \.
3-14.
Digitized by
Google
494
gmecht $lur. ©ema^et 70,8; gme-
chen 211,15.
gniegen n. ©enugen 208,8.
g6t — der g6t bet ©otter 215,*.
gotszier ©egenjianbe jum $it$en«
fd?mucf 168,28.
gotz acker Ij&uftg g. S3. 66,5 neben
kirchoff j. 93. 69,16.
gotzgauben $lut. €tiftungen gu
dfren ©otte« 42 93at. $. 3- 5 ; gotz-
gaben 372,28. 33q1. gotzbrot.
gotzprot 5ltmenbtot, jut dljte ©otteS
gefhftet 165,i. 372,28. 93gl. gotz-
gauben.
grebtnu8/.@tabtffittcl68,23;grabt-
nus 169,32; grabnusll5,*; greb-
dub 413,15. 423, 16. 459,1213.
greichel m. ©reuel 178,13; greil m.
349,13.
greinnen (bom 6$tt>ein) 189,9. 93gl.
©d?meUetII6. 111.
gren 5tt>j. gtun 258,". 273,20. 401,«>;
gron 277,2.
gr en, grenn (grim) — tolj 435,7-8- n-3i,
grenitz /. ©tenje 50,2.
griebler tfefcet 177,9. Sc5ftl. 6d?mib
6. 244.
grieCwertel tfampfticbtet unb Seitet
bei einem Soutniet 319,i3-«n7.
grome #obe 19,3.
g r o n e n d gtunenb, btuljenb 380,5.
groB (au$ tat. grossus sc. denarius)
2>icf:pfemug, ©tofaen 464,* 465,19;
grosch34,23. 81,7. 102,15.
grundlen ©runbeln, ©djmetlen (ljaben
ifyten Seamen grundlen batoon, bafc fte
getne am ©runbe be$ 93ad?e$ fi$ auf»
Ijalten) 328,18. 465 Bat. $.3- 20. 2Sgl.
8$mib €. 245.
grunft/. ©tuft 345,n.
gruppen $lut. tfaulbatfdp, flauttopf
328,19. 2Sgl. <5$mib 6. 244.
gschlachtg wander 3feintu$t»ebet
467,7-9. 33gt. <S$meUet III <S. 428.
g s c h r i f f t/. ©$tif t, 93u$lein 304 ,5; die
hailige gschrifft 304,6-n. 307,15.11
324,6. 350,"; etwas in gschrifft
geben e« f$tiftli$ geben 353,n. 385, ie.
gschwanm. ©djtoan 328,3.
gsod gef$nittene«@tto^ 30 Bar. 3.3. 8.
gstatUfet96,5.
guardi ©atbe 266,16.
gugin/. Ututgto^muttet 454,27.
g u g 1 e r m. fettige Scintoanb 456,*.446, is.
gun gel/ ©pimuocfen 364,6.
gut — liegentz und farentz
unbctoegli^et unb betoegti^et 93eftjj
447,18.
gfitgewinner415,i9;f.drabanten.
guthait beneficium 240,13-20.
guthertzigtDo^lgeftnnt 389,9
gut leitt guteSeute, Seute toon gutem
ftamen unb €tamm 426,i7i8; reichs,
gutzfolck451,*.
gwand Schneider Zufy unb Sein*
toanb^dnblet im 5tletnen 458,2*. «BftX.
6d?me0et IV 6. 101.
H abend — was dur bei habenden
dingen e$ toat tljeuet, ttojjbem bie Se«
benSmittel ljintanglid) bot^anben toaten
469,2i.
habhafft betmogli<$ 98 51. 3.
habit $tietfetgett>anb, Dmat 65,13. 79, 19;
DrbenSgetoanb 298, H; tonigli^et Or-
nat 299,20.
habstat fcauptilabt 445,*6.
habtder $lut. £auptt$ote 414,8.
hafen, haffen m. bet ©tucfSfyafen
122,*. 123,3-610. 466,21. 467,5.
hai £eu 81 JBar.j.3.20. 219,2. 297,26-29.
393,io.
hai den 3imtMtmann$art 100 51. 1.
hailtum <piut. (£eiligtfyumet) iReliquien
69 51. 4. 417,21.
hall m. ©etofe 183 93at. 3. 3. 11.
halsstarck ljatgjiattig 309,7.
halt en far jemanben — l)ict fobiel nrie
in feinblidjet 51bjt$t halten auf jeman-
ben, jemanben ettoatten 421, 7. $gt.
®timmIV2 6. 277 c.
halten si ch umb jemanben — ft<$ an
ilm ljetanmadjen, fid? ifyn fteunbticty ge-
jinnt madden 423,7.
hancktyntte 163,12.
handf anen (manipulum) ein Xr)eil bet
£tiej!etli$en tfleibung eineS SDiaconen,
oratorium 299,i.
handgebet — bei handgebeter treu
M £teuaelobni& auf £anbf$taa. 304,i6.
handthaben jemanben — iljn m f einen
9te$ten bettljeibigen , fd^u^en 74, 13.
323,1.; handthaber 340 S3at. 3.
3. 28; handthabung 372,18.
handthierer $aufmann 167,6. —
handthierung £anbel$bettieb 1 67,5.
handzwechel £anbtu$ 108,u.
hann — um ain hannen lugen f. ge-
logen.
haren auSbaaten, bie £aate ti>egf$aben
48 51. 2.
harm £atn 117 25at. 1. 3. 27.
harnasch, harniscn^atnif^463,i*;
im gantzen harnisch in boQet fflufiung
158,16.
Digitized by
Google
©Ioffat.
495
harr — in die harr auf bie £auer
369,22. •
harschier (au$ ital. arciero, frj. ar-
cher ©ogenf^c) 270,"; $lur. har-
schierer 319,".
hauptgut 5ta^ttal , Mintage 223,23;
hauptgut und nutzung Capital unb
3in$ 221,!3; hauptgut und zins
232,M; hauptsuma und zinsen 225,*.
hauptsacher £au:pttfydter, SBeranlajfer
21 6, "is.
hauptsilber @ilbergef$irr, auf toel*
$em bei einem ©antctt bie £auj>teffen
(©egenfajj ju ben beiessen) aufgetragen
foerben 320 51. 1.
hauptstat, habstatt 9ttd)t|tdtte
109,1921. 212,16-2327. 427,15.
haushaben fyauSljatten 64,7; haus-
halten 148,».
haushaben n. €ubft. £au$tt>efen
247,10; haushablicher inwoner
bon einem fclb(ijtdnbigen £au$ijalt fufy*
renben Sntoofyner im ©cgenfafce ju bem
einem ftembcn £au$tt>efen ftd? an*
fdpltefcenben 3nt»oljnern unb &u ben
„S3urgern" 293 01. 1.
hausmann — der arm hausmann
im ©egenfajje jum notorifdjen Settler
378,15.
hausraut m. £au$rat 403,33.
haussen ein gifcfy (acipenser kuso)
465,20.
hautneben hat 418,5.
heben fatten, tenere 302,23-2429.
heben — du muest mir ains heben
bu mujjt mir ljerljatten fur einen <5tteidj,
ben id) bir berfefeen tt)ili 467, is ; ich
will dir manlich heben ify null bir
jianbfalten 202,5.
hecherm.^er 328,2.
heemanat m. 3uli 444,3; heemondt
458,w.
heindt ^eute 50 S3ar. *. 3- 13; heint
113,0.
hel 5lbj. alatt, f$tu>frig, ljeu<$terif<$
lll,io. $gt. €d?mib 6. 255.
heifer (Sooperator 40,». 355,20.
hellenparte 273,2; helenparte
308,4.
helsen coire 110,9. 112,15. <Bgt. auff-
reiben.
hemetter £emben 100,6.
henckermessig bem Renter berfaflen
199 Bar. i. 3- 12.
hencket fymtenb 309 95ar. §. 3. 17.
herauffkrisen tyeraufgetroctyen, lang»
fam ljerangetommen 248,7.
h e r d a n n 2lbb. bon einem Drte toeg 339, i.
her dish alb $rd>. mit ©en. bieSfeitS
22,7; abb. 61,14.
herhaim — am herhaim ziechen auf
bem ftucfmarfd) 154,i; herhaim ko-
men 71,io.
hermlen — mit hermlen (£ermetin)
gefuttert 315,19; mit hermlin under-
zochen 315,1°.
hert, hart, hart, hort $art 34, «.
101,io. 101 a. 3. 146,10; argtoerlefcenb,
beleibigenb 431,8; Ijeftig 35,5. 435,1s.
438,23-24. 450,10; hortigklich
355,33.
herung/. Ser^or 463,23.
herwerg/ £erberge 437, 17. 454, i*.
hieig ^iejtg 52,12. 88,7. 228,9. 249,12.
330,14.
hiltzin 5tbi. Yohtm 121 31. 2. 132,12.
136,0. 298,20. 332,5.
himelfeur, himelsfeur €>onnn>enb*
feuer 68 Bar. 3. 3- 2. 72,2. 287 Bar.
8- 3- 1-
hinauffk lumen Ijinaufgetlommen,
tynaufgetlettert 287,5-i2.
j hinder — das hinder ber £intere, po-
dex 179,14. 197,3
hinder — das hinder herfttr koren
eine €a$e umte^ren, ba$ ©egenttyeil
tyun 38,8.
hinderwertingen9lbb.bonruc!to)drtg
108,H; hinderwertigen 210,12;
hinderwertlingen 108 93ar. $.
3. 11. 212,5. 244 %. 1; hinder-
wertig 319 Bar. &. 3. 20.
hinlegen den namen ifyn abtegen, auf*
geben 5,24; hinlegen die forcht 157,7 ;
die ungnad 204 Bar. J. 3- 9 J men"
gel 2C. 284,28.
hinlegung S3cfeitigung 225,22-31.
hinlesigkait Una^tfamteit 333,«
(verwarlosung 333 Bar. j. 3. 18).
hinlessigflbj;. 221,12.
hinthon sich irgenbtoolnn — fiber*
ftebeln 221,22.
hintzert ftinge&errt) fyingeriffen, in
drummer genwfen 458 Bar. $. 3- 24.
hin fiber jemanbem — ifym gegenuber
320,27.
hi nw erf en die eotzforcht abteaen,
beracfyten 163,12; hinwerfen die lie-
ben hailigen 178,1°; alt preuch K.
291,ii.
hips Slbj. fyubf$, f$6n — ain hips
mensch eine fcfydne SJfrauengperfon
44,33; ain hipse person (Don einem
2Wann gebrautyt) 165 Bar. 5. 3. 12;
ain hipsche person 166,4; hips mann
Digitized by
Google
496
©loffar.
$lut. (DonflriegSleuten a,ebtau$t) 250,6;
ain hipfer mann 338,2.
hirs m. £itf$ 328,6.
hirs, hirsch £itfc 52 51. 2. 327 93at.
h 3- 16.
hitzig5lbi.^cig 335,12. 359,20.
hochmut 463,20. £iet f0 $iel ^|c
mutwillen. €>. unten.
hochzeitlichait ftcfHidjfcit 277,31;
hochzeitlich 42,28. 86, i. 287,22.
341,*. 345,17.
ho chin — in die hochin in bie £61)e
304,28. 312,3.
hoffam /. £ebamme 331,7; heffam
331,21; heffamm 331,23.
hoffart und hoff treiben cin u^i«
geS Sebcn fubrcn S23,i3.
hoffenlich 5lbt>. auf fcine, tootnefyme
SBeife 397,22; hofflich 136,22.
137,20. I41,n. 263,23.
. hofraitin/. bic £oftait, bet £oftaum,
bet ju cinem £aufe unb beffen ©tal*
iunaen Qebotenbe ftcic ©pieltaum 65
51.2.
holipper Saflcret 180 93at. 5. 3- 3.
hollw. 2o$ 87,20.
holletz = bolct*C$ 437,19.
holtzer 2Bdlbet 119 <Bat. j. 3. 21.
horn beim, nad? £aufe 410,3-*. 458,7.
461,19.
hon n. £ubn 81 A 174,20; qgtut. henner
81,n. 297,io-i2; hener 98 51. 3; rep-
hon 327,26. — henn/. #enne 81,8;
hennen 327,25; <ptur. hennen 98
51. 3. 102,2. 174 a). 297,10-12.
horw.^ect 53,15.57,4. 58,2-13; horbau-
gen £eetpaufen 275,15; ho rb auger
281,n.
horn — zu neun horn um9Uf)t (hora)
293 51 1.
hornung bet 9Koncit ftebtuat 30, 1.
455,23; hornungmanatt 470, 1.
hos — ain hx>ser tag cin fycijjet Stag
410,6.
hucker£ocfet,2Mftuatientjdnbkr337,n.
401, 7; huckerin 100 51. 4.
- hui $tdt. fyieb (tton fyauen) 430 Sat. 5.
0 21
huYt f>iett 108,7.
hungertuchtt.obetgaftentud)— Qtope,
aug tDctgct, gtauet obct triolettet 8ein*
roanb gefetti^te Slc^idje, bie rodfytenb
bet gapenjeit jut Setbecfuna, be$ 5tteu*
$eS am 9Utate aufgefydna,t unb nut n>dbs
tenb be£ (StoanadiumS, bet SBanbiuna,
unb bc3 lefcten <5ea,cn$ jutiicfgejoQcn
ttmvbcn. <Sie n>aten mit btblifdjen 23il*
bctn bemalt obcr bejeidjnet 131,i°.
huB fte& 98 51. 2.
hust m. bet £uften 451,5.
hymps m. £tomne 277,30. 278,6.
Ibert = iber (fiber) die 461,23.
ichtz itgenb cttt>a« 229,6. 230,5-8. 367,26
idtlicher ieglicfcet 125 51. 1.
imber (amomum zingiber) Sngtoer
434,1; imper 439,15.
inbei <piut. bie tnneten 5Ibtljeiluna,en,
©emd$et eine$ SBaueS 70 33at. j. 3. 2.
inder — dasinderba$3nnete(?) 458, u.
inderhalb tnnet^atb 108 51. 1.
inerhalbbic3feit«? 22,1
infel,/. ^lut.inflenoMobnlidjeSorm
fut Snful j. ©.65,i*. 79,19. 88,».
141,25. 274,9.
ingedinck eihgebent 161,27. 202, 1.
ingeweidw.Sinaen>eibcl03,8. 212,11-27.
int = in bie 452,15. *
inwoner &inn>oljnet, ©efammtljeit bet
©etooljnet bet 6tabt 209,8; inwoner
im engetcn 6inne (Jintoobnet bet ©tabt
obne 33uta,ettc$t 5. 23. 108 51. 1. 346, «.
355,8; inwoner, burger und under-
thanen 217,12.
ired inenb 370,27.
irigkait, irrigkait €>tteitiafeit
290,7. 326,6.
irrig jhittig 122, H; irrig und wider-
wertig jttettjucfytia, 244 51. 1 ; ain irrig
gewissen ein beuntubiflteS ©ettnffen
348,22.
I irrung €tteitififeit 225,22.
irsal, irsall/. fteinbfelifttcit 48,7; 3n*
ttjum 189 35at. j. 3- 13. 201 ». 366,23.
irtum©tteit 435,25; irrtung 431,6.
istc^igt 446,i.
itz iefet 3,813. 185,22. 197,20. 210,21.
224,31. 228,26-29-32. 229,*-3i. 230,4'5-32.
232,8-21. 233,19-37. 381,36; itzunt
228,23. 351,21; itzo 233,22. 346,5.
375,27. 377,7; itzot 210,29; itzt
365,6.
itzig 5tbj. iefeig 225,ii-24. 233,n. 382,".
jarzall — um die jarzall (urn ba^
Satjt 780) 7,i; der oft der jarzall bet
Dtt, n>o bie ©teigniffe beg bctteffenben
Sabte^ etjd^lt tuetben 9,u.
jarzeit 3^t — zu welcher jarzeit es
beschechen ist in U)etd)em 3^tc 2c.
5,15. 8,7.
jeneten — die allerkostlichosten
pferdt (meijl tutfifc^c) 275, 12.
Joachimstaller du^ Soa^imSt^al
ftommenbe SWfinje (numus Joachimi-
cus, vallensis); auf bem IReid^^tag ju
5lug3buta, t>om 3^te 1530 n?utbe butcfy
Digitized by
Google
or.
497
faifetli<$e$ dbict toetotbnet, bajj fur bie
Dauet be^ iRei^StageS ein 3oa^im««
thaler 16 ©afcen gu getten tyabe. 297,2i.
Kaf fen faufenlH 51. 3. 435,8". 439,4.
kauffm.ffau[327,i7.
kaisserisch faifetlid) 414,3.
kamm (kam) — fiber den kamm ge-
schoren 275,31. 321,".
kanel (au$ ital.canellalRd^t(^en)3immt
434,i.
k a n n t e ($lut.kannten, kandten) Jtamte
67 51.3.99 51.4.115 51.5. 128 51 5.
129,15. 134 51. 2. 150 51. 3.
kantzelschreiber 427,7. 25gl.
©rimm V 6. 178.
kappenhut 79,16.
kappenzipfel — ain hut, mit ainem
kappenzipfel umbunden 174,9.
kappon 102 51. 1; koppan 81,8.
102,*; kappan 174,*>. 327,25; kap-
paun81 5t. 1.
kapt ge^abt 280,22; kapt jlatt ge-
hept 280,1*. 23gi. gehept.
kard— diewelschkard ©atbe 426,20.
€. bic 51. 5 g. 6. 426.
kardawonisch — kardawonische
schaech €djulje au$ 3^ficnfcflen (toon
bcr €tabt Sotbotoa benannt) 52 51. 2.
karg5tt>i. fnaufetig 432,«
karlin n. 2)em. tlcinct barren 190 93ar.
karnierlinn. 2ebettdf$<$en 242 33ar.
g. 3- 18.
karther 5tartenft)icler 237,«.
kauffmanschatz /. tfaufmannSgut
148 23ar. g. 3- 19. 219 93at. g. 3- 9.
220,1.
kauffmansweis burd) tfauf 314,13;
in kauffweis 225,1.
kautzenwerck n. falfd)e$, f^etnfyeili*
ge$ 6piel 96 51. 4.
keche/. flecfyeit 290,25; tpofyt »etf$ric>
ben ffatt kecke 289 23ar. g. 3- &
keck 5lbi. mutyig, jtonbbaft 110,3.
kecksilber, quecksilber, kooh-
silber, kocnsilbei-n. Duecfftlbet
220 S5ar. g. 3. 14. 220,i*i8.
keffler ein tflein^dnbler 131 51. 1.
keglot — haben keglot fyaben gefegelt
391,35; k6glet 124,18.
kaim — in ainem kaim erfaren im
©etyeimen etfa&ten 341 25ar. g. 3- 8.
kellerin^au^alterin 108,12. 109,**".
237,17.
kelthin, keltin /. 5talte 30,1.94,5.
364,1.
kenalle handle 449,5.
6t&Me$iomfen XXIIL
kerniezin — kern. (sc. tuch) farmo
jtnrot 469,5. gjgi. ©rimm v 6. 218.
kert gugctetytt, gugetoenbet 179,i*.202,«;
kerdt — er fiat sich daran kert
barum getummett , barauf &ucffid)t gc*
nommen 210,34; er kort sich 435, 17.
kertq?tdf.3nb.e«geb6rtl8733ar.j.3.18;
kerte gebfltte <Ptdt. (Sonj. 436,i;
kore 58 95ar. g. 3. 11; kdrte 69,9;
kherte 136,7.
kethin/. <piur. kethinen$ette33,i.
41,ao. 47,4. 79,17. 160,6. 236,". 253,1
274,20; kethelin«.$Dem. 237,3; ke-
thinfeur CPetrt)/. ffettenfeiet292,".
388,25.
kibel — 3 kibel lebendige speis, 3
kibel todter speis 3 &ubel mit leben*
ben, 3 mit tobten gif*en 153 51. 2.
kieplutffuptut 155,13.
kieff «Ptdf. ©oni- bon kaffen taufen
38,7.
kimich m. tfamin 48,i7. 93al. 93irlinaer
6. 277.
kindenq?lut.5tinberl04,6.223,i5.388,24.
k i n d s w e i s in die stat komen atf Stint
in bie6tabt fommen 61, 19; knaben-
und meidleinweis 62 51. 1.
king tfonig 417,24.
kippelffubel 213,4.
kirchenmaister antistes oeconomi-
carum rerum ecclesiae 417,18.
kirifi, kuriB m. 115,5 196%; kiriB
und harnischsn,14. ©. ^ictgu ©rimm
V, 2810, 3, a. kirisser ^angetteitet
195,16
kistlerknecht ©efeUe eineS tfijien*
makers, @$teinet$, 3iwmermann^
193,21'26.
klag — an der klag stan bet bent
fctauetgotteSbienjt anwefenb fein 103
51.3.
klagen jemanben — Srauet tragen
(dugetticty) urn jemanben 114,i°.
klagkappe 65,1.
klagklaider 80 95ar. g. 3. 13.
klagmantel 64,31.
klaidungen <piut. tfleibet, ©efoanb*
ftucfe 187 g5ar.g.3.18; £tad?ten 272,7.
314,4; klaidigung 264 93ar.g.3. 2.
klainet dfytengabe, $teig bei etnem
©*ie§enK. «piut.klainet 124,6-15.22.25
126,14-22; klaineter 84,".; klai-
net <piut. 2Bettfygegcnjldnbe, tfoftbat*
teiten, ©$dfce 149,13. 169,22. 187,24.
225,37; klainetter 163,". 169,1315.
222,1; klaineter 106,i«; klaine-
ther 37,2. 222 23ar. g. 3- 1-
klauffter Rafter 247,2.
32
Digitized by
Google
498
kleck(<piur.)@*>alte 117,9.
kleckt — kleckt haben geteictyt, ge*
nuat f>aben 52, i*. 247 33ar. $u3. 10.
kleib/. tflcte 52 51 2.
klumen getlommen 216,25.
kluntze — durch die kluntzen
(€:palten) der fenster sehen jwifdjen
ben 93orbdna,en tjinburd) fc^en 157,22.
klunze ©paltung,, Sprung in einer
2Rauer 70 95ar. *. 3. 4.
knellen f. bombern unb dumlen.
knieling auf ben Jftueen, fnieenb 99
51.3.
kn o p f h a n w. bet auf bent &ir$enf nopf
angebra^te #abn 49 93ar. 3. 3- 4.
kocher <piur. flower 255,". 256,8.
kftffs/. (capsa) ciborium 38, ®.
kollibrigo — ainbuntzenk. 15051. 1.
kommenter 448,6 s. comm en da-
tor,
konhait/. 5tuftn^cit286,24. 317,11. 343
2kt. 3. 3. 9. 2*0.1. kdnner.
konnen fennen, ettennen agnoscere
356M.
kOnner 5tbj. tfomp. fityner 163 93ar. 3.
3. 12. !Bgl. konhait.
kopf m. S3e$er, «Potal 87,2i. 89,*.
korg (ital. cargo) ein @en>i$t 433,27.
korsame /. ©efatfam 207, 10. 263,^.
292 33ar. §. 3. 22.301,34.316,23; kor-
sam3lbt. 53,9. 139,5 263,3.413.8; un-
korsame/. 135,9 205,9; unkor-
samOlbj. 290,5. 403,9.
k o stung — auff kostung jemanbS —
auf feine Soften 58 Ear. $.3. 12.436«>;
mit grosser kostung 463, ®.
krametvogel 102,3; kramatvogel
102 23at. j. 3. 3. 327,27; kromatt-
fogell02 5I. 1.
kranch tfrani$ 328,3.
krecht 5lbj. auf ri$tia,er ©runblage
berufcnb, e*t 192,8. 205,3; ebrli$, extern
^aft, te^tf^affen 117,23. 187,30.
395,i*i5; dexter 91,8-24. 137,1012.
138,i. 141,17. 358,i9-2i neben gerecht
275,32. 277,n.
krecht51bt>. $ure$t, fertig 112,3; krecht-
gemacht 290,31.
krechtigkait ©ere^tiafeit 163, 12.
166,io. 170,20. 171,27; krechtigkait
haben zu etwas 9fted)t3anfyru$e tyaben
an ettt>a$ 341 23ar. 3. 3. 8.
krechtiglichmit3de^t(aeque) 252,io.
kreide (ital. grida, crida) $elbo,ef$rei,
SofungSfoort, drtennung$jei$en einer
tfrtegSpartei ubertyaupt 443, «
kreide — auff die kreiden und bit auf
©org 309 23ar.g. 3. 17. ©ie^e au$ bit.
kretzenm. taf^enartiger tforb 154,*6.
kricht ©cri$t 81,2 121,3. 239,*.8; zu
kricht stan 208,9; zu kricht sitzen
32,30. 106,10. 235,23; ainen vor dem
kricht fttrnemen 235,9; das kricht
hat erkundt 235, 10; das kricht hat
mit recht erkundt 236, 1S; vor dem
kricht cediren (fein 95ermogen) 230,3;
appeUieren fur das kricht 238,^3;
krichtzwang©eri$tgbarteit 238,1;
krichtsherr237,i3.238,27;.kricht-
schreiber 215, 16; camerkricht
236,n. 326,10; kamerkricht 236,26.
krimpel n. ©erumpel, ©epolter 183, 12;
Sdrm 343,2.
krisen s. herauffkrisen.
krist n. ©eruflc 101,6. 298,20.30. 302,12.
312,16-21. 317,3.
kronlach SDem. $u krone (eine mit
einer $rone auSlaufenbe 8:pi$e) 317, *o.
23gl. ©rimm V 6. 2389.
kuchinmaister $u<fcenmeifter 55,2.
269,i*.
kumpt ef tommt 422,i*.
kumren — kumren die irrthumb bie
Srrtfyumer betdm:pfen 347, i*.
kunden, kinden fefyr ljduftg Dortom*
menb — bie gewoljnUcfce ftorm fur ton*
nen (gefonnt) 18,i8. 33,20. 47,i. 48,i.
51,2. 119,17. i96,23. 208,20. 220,ii.
224,2. 305,22. 320,2*. 324,20. 365,9.
393,io.
kundstlich — ain kundstlichs ge-
machts feur ein funfxbott beretteteS
5euertoert311 2tor. j. 3. 30.
kurtzab 5Ibt>. turjweg 43,15. 44,«>.
105,1*. 157,13. 221,n. 253,8.
kurweiche/. tfir^toetye 443, 13.
kurzusten — zum kurzusten auf baS
furjejxe 347, 16.
kutteniert ein $u$f&erer*5lu$bru<f
(fdrben) 446,5-2o-2i. <J3g(. Ufrct \>{t ^^
tt>ert$ted?nif$e SBebeutung be$ Ported
©fynib 6. 331.
Lab Saub 468,21.
lachsforchen 8ad?$forelfcn 465,2*.
lad m. <JUur. laden 25ertauf$labcn
132,121*.
lageltt. ga§ 67 51.3. 95 5U. 99 51.4.
131 51. 5.
lagelinw. Dem. 153 5(2.
lamp Samm 327,23.
Ian neben laussen laffen 35, 15. 57, 20.
59Ti. 68,12. 95 $nar. * 3, 9# 113 20.
127 51. 2. 171,5. 216,5. 220,27. 279,6.
332,18. 3331. laussen.
Digitized by
Google
499
land ffe laffen 216 93at. &. 3. 5.
landsknecht — freie landsknecht,
bie alg gutge winner on sold einen$elb»
jug mitmadjen 57,*. 93gl. drabant
landsvolck — lands volck aines fur-
sten bag aug bem Sanbe beffelben jufam*
menge$ogene£eet im©egenfafce ju ben aug
anbctcn Sdnbetn ©erootbenen 145,i.
langen laussen an ainen rat eg an
ben JRat^ gelanaen laffen 353, 12.
lantgrebin, landgreben $tut.
trocfene ©tdben, jut 23efejtigung (mit
23otfo)etten) an bet ©tenje angelegt
455,8-16.
lantzknechtist 6up. ganj na<$ 5ltt
bet Sanbgfne^te (getleibet unb augge*
tuflet) 273,i.
lasset 6ubjl. feineg <Petjtoetf 301,30.
lassim 5lbj. mit lassim unterfiettert
91 93at. j. 3. 26. €. lasset.
last m. bie ©elajlung 125,21. 420,6.
latt — dass mans (das garen) latt
wurcken bag man bag ©atn laffe tt>it«
fen 409,6.
latz ro. @ttirf, ©djltnge 108,n.
lauffroBflenntfetbl23 5t.2; eslieffen
die roB under dem last mit einet
tootgefefytiebenen 93ela(lung 125, 21. @.
au$ untet roB.
laussen bie bei ©enbet getooljntidpe
gotm flit lassen j. ». 33,3. 35,12-13.
61, 17. 62,1 102,10; gelaussen ge*
laffen 47, 12. 57,24; iau8t et ld§t
216,3; lauB et laffe 239,3; lauB
3mp. lafj 202,5-9. BgUan.
lecht, leioht 5lbb. mettei^t, ungefdtjt
47,13. 117,17. 234 93at. 3.3. 11. 287,5;
leicht 343,io.
ledzelten (Sebaelten, Sebf udjen, £onig*
fu$en) — sie haben me buchstaben
auffden ledzelten fressenweder sie
verstanden haben 180 93at. j. 3- 3-
legen ettoag hinder jemanben — eg bei
iljm beponieten 236,20..
legen sioh bag fyod^eitli^e 23eilaget
ab^alten 420,18.
legern. Sagetjldtte, SBagenbutg 161
SSat. 3. 3- 17.
legeren sich ff$ lagetn 241, 5.
leibding, laibding n. ftente (auf
Sebeng&ett) 108 5i. 1. 175,4. 311,25.
358,27.
leibgeding 359 51. 1.
leiden etttagen, augtyalten 329, ii; lei-
den jemanben — feine 5lntoeferi&eit
(@ri(lenj) bulben 330,io.
leidig untDiUig 45, i°.
leinetetle^nt 99,13.
leinin — ^ ain leinin tuch SEucfy toon
Sinnen 198,9; lainine klaider 99,9;
leinnet 99 SSat. *. 3. 9.
leitetliegtlll,5t. 3.
lemig — jemanben lemig schlagen iljn
fo toetrounben , ba§ et bettldgetia obet
tt>enigflcn^ im ©ebtaudpe feinet ©liebet
getyinbett toitb 436,8; iam 210,1*.
lernen jemanben — ifyn tefyten, belefytcn
116,15. 187,21. 189 33at.$. 3. 43. 192,2-4
neben leeren 116 95at. 5. 3* 14.
leser — leser am dom £ulfggeijtli&e
237,12. 238,8-n-i9
leBetlofe 402,4.
lesten — die lesten. bie lefcten 410,i;
in dem lesten feiertag 436,6 — 458, 14.
lestin — lestin den durst lojcfyten
ben 2>utjl 59,i5.
letzgen /. (Section) Sotlefung 177,
7-11.16.
letzin — zu letzin laussen alg 5lb-
f$iebggef$enf geben 306 SSat. §. 3. 1.
letzlichjule^t 373,33.
levitenrock (Qtoangeliettocf) ©etoanb
be^ bag (Stoangelium tootlefenben $tie*
ftetg, eineg #tlfg!pttejletg uber^aupt
299,1.
lewatt/. Seinftanb, Sinnen$eug, Sin*
nengetoanb 100 51. 4.
1 e w g e m. — der mannat lewge 3uli (?)
120 51. 1 unb 51. 2. 93gl. ©affet untet
1508; SBeinbolb 2Honatnamen @. 48
u. 49 (laumaent, lida).
libel (libell) n. libellus, SBudjtein,
6$tift 289,7-ii- 290,10-16-22.30. 291,3-
13- 15. 324,1-3.
lieb — mit lieb sein, mit frid sein in
gftieben augfommen 100,4. 100 51. 1.
lie gen, gelegen — da die frau ge-
legen ist alg fte jut ©ebutt (jum ©e*
bdten) niebetfam 177 25at. j. 3- 23.
1 i f f e r u n g/. ftatutatoety jlegung 298, 16 ;
lifferung (iftafytungg&ottdte) und haus-
rat aines closters 392,23 ; Hfferung an
©^eifeunbXtanf 237,5; mangel ander
lifferung und prot 365,5; schmaltz
und andere notturftige ding zu der
lifferung 127,12.
lindisch — lindisch tuch Xud) aug
Sonbon (englifdjeg Zuty) 174,4.
lo oh w. ©efangnig 443,25.
lo sing Sofunggtoott 443,15.
lossung/. Sofegelb 106,i.
luef^Ptat. lief 432,19.
luft, lufft m. 119 25at. j. 3. 21. 247
25at. j. 3. 18. 248,3. 334,24.
lug a? 434,2.
lugen 23etb. f^auen, ubetlegen 223,22.
32*
Digitized by
Google
500
©foffar.
lugin/. bie 8uge 238,21-24.
lfifiei liefj 67,4.
lust m.$teube 101 51. 2. 168,*>.
lustig Sufi, ftteube ettegenb, cinen $ei»
teren 5lnblicf gettdtytenb 195,". 273,*.
335,13; lustigist €u*>. 335,9.
lut Scute 63 51. 1.
luttenschlager Sautenfdjtaget 51
51.5.
Mac hen die frauen — coire 112,^
maci 2Jht$tatblute 434,2.
maculieren befdjmupen 217,16.
m&ngerlei mandjetlet 374,8.
mainung /. bet ©a$»er1jaU 123 51.3.
Maluisier JDtotoaftet (utfytunglid) bei
Napoli di Malvasia auf 2Rotea, bamt
auf ben 3nfeln beg gtie$if$en 5ltd?i»
:pet$, auf (Sanbia, aud? auf ©icilien
gebaut) 67 51.3; Malvoseyer 122,9.
mang/. SWange — 93ottidjtung $um
©latten ber $u$et 446, U; man gen
Serb. 446,12.
ma nipel obet £anbfalmen, jum <5oan«
gelietgetoanb aefcotenb 299 25ar. j. 3- 1-
mannen ben bunt ben (fdjtodbifdjen)
23unb auf mannen, jut £ilfe auffotbetn
425,w.
manung/ 5lufgebot 182,io-n. 336,12.
448,i*.
me bet ©enbet tegelmdjjige gotm fur
mer $. 33. 4,9. 68,15. 73,*. 75,8-10.
82,«>. 95 35ar. j. 3. 8. 110,i*- 128, 1.
147,7. 164,1314. 167,26. 172,*. 181,16
195,5. 204,5. 218,2*. 219,18. 258,20.
309,12. 329,8. 337,15. 387,23; ni-
merme 183,6; nime nimmet 204
93at. j. 3- 5; minder und me
327,23.
m e d e r i m 5lbj. — mit mederim under-
fattert mit ORarbetyeh aefuttert 41, n.
melbsSWefcl 251,2.
menoklich mdnniglid), tebetmann 182
Bat. j. 3. 6.
monger manner 196 93at. j. 3. 23.
219,18. 319 23at. *. 3- 20. 422,6.
menigs mand?e$, manege $etfon 379,6.
mensch n. ain fast schOn mensch
(fttauenfyetfon) 35,8; ain hips mensch
44,33; das dritt mensch bet btittc
2flenfd) 446,28.
mercklich bettddjtlidj 34, 16. 224,32.
226,35; forgfdltig 162 Sat. j. 3- 15;
morcklich 421,10.
merer w. (bag 2flef)tet) bie 2Jtoiotttdt,
bet TOa^otitdt^bcf^Iug 229,24 — es
ward ain merers gemacht 424,6.
435,13; es ist das merworden 435,13;
der rat kort sich nit an das mer
435,i?; ain em das mer ferfolgen
lassen iijm bie 2)utd>fufytung bed 2wa«
iotitdtgbef$luffe$ julaffen 435, «.
meBhabung/. bie5lbfyaUungbet2Reffe
385,13.
me s si g mafcooU in 93ejua auf Uttyeil
352,3.
metzg/. 6$la$tyau« 184,29. 185,23.
391,i.
miessig stan einet6a$e — fie untet*
laffen 400,i; mQssig8teen209 51.1.
mig et moge 12 8at. $. 3- 1- 29,9.
95 25at. j. *3. 8. 184,n. 31 7,20.
326.8. 344,4. 387,23; migen 3nf. 22
3*ar. 8.3. 9. 42,2i. 87,i*ie. 122, i».
212.9. 226,7. 247,9. 334,18. 349,26.
362,8. 371,i; fiemogen 185,19; ir migen
352,19; miglich mogli* l,7. 48
93at. j. 3. 5. 209,2. 232,*. 284,2.
352,28. 377,15.
miltigite — damit er den hunger
miltigite milbette 33,5.
miltigk'ait/. — aus kin. u. fttrstl.
miltigkait ©nabe 225, 19; SBo^lt^dtia«
teit 397,28.
miltigklich 398,23.
minchlachn.£em.5)ion$leinl44 5l. 1.
minsten — vom minsten bis auff
den maisten 00m ©etingften (©tin*
beften) big jum £o$fien 158,*5; mit
dem minsten. wort 206 93at. j. 3- * J
bis auf den minsten leffel 334,5;
auff das minst 247,8; 361,25.
miChandlung, mishandlung
ungebitytlicfce #anblung 148 51. 2. 204
Bat. j. 3. 9.
miCverstand ©ubji. m. falfae 5tuf-
faffung 375,i3-i*-i6.
mitfasten ©onntag letare 111 51. 3.
127 51. 2; mitterfasten 71, 1.
mitleiden — all burger lich mit-
leiden tragen atte butgetlictyen Saflen
ttagen 367,2i.
mitle person /. oetmittetnbe «Petfon,
Setmittlet 238,3; mittelperson
59,17. 197,12. 311^22
mitt el — on alles mittel unmittelbat,
ofcne toeiteteg 82,12.
mittemtag (SWittag) 6uben 203,5;
SWittag^eit 48 51. 2.
morgengab ©abe obet ©ef $enf , bad
bet 2Rann bet gtau am 2flotgen na$
bet £ocfoeit foenbet 223,8. 225,36.
musi und herr 265, 10; musii 266,5.
Mustatel — mustatel Malvisier 67
51. 3; fubltc&et ffiein (SWabajtet) mit
2Kugfatengef$mac! 67 51. 3.
Digitized by
Google
ax.
501
mutter halb, mutterhalbtoonmtit*
terli$er6eitefcr 11 S3ar. j. 3. 3. 27,o.
30,w
mutwillen ftrebel 445,6; mutwillig
fteuetyaft 445 91. 1.
Nab ^inab 87,18.
nach nabe 184,2; gar nach beinafye
196,i7. 93gl. nachent.
nachbenembt nac&bcnannt 231,6.
nachent — gar nachent beinafye
374,25; nachet 452, ie 93gl. nach.
nachent (ortlidj) nalje 441,*.
nacher — nacher gangen nactygegan*
gen 190 93ar. §. 3. 9.
nachgeend — das nachgeend jar
bag folgcnbe Satyr 39,8; am nachge-
enden freitag 337,9; baneben das
nachvolgende jar g. SB. 41, 1.
nachhengen jemanbem — ibm na$*
ftettcn 18 93ar. g. 3- 14.
nachpauren SRacfybam 50,3. 109,*5.
182,23. 308,3. 351,n. 366,5-14; nacn-
paurschafft 350,38. 368,30. 371,i;
nachpaurlich 349,33 367,"
368,*. 372,3-8; nachpeurlich
353,».
nachstvergangen — donrstag
nachstvergangen am t>erfloffenen£on*
nerStag 48 51.2; montag nechtstver-
gangn 206 51. 1.
nacketnacft68 91. 3. 186, 12.
narenhauslein, narrenhaus-
linein ©efdngniS fur foldje, die groC
unfur und geschrei auff der gassen
triben 193,26. 197,2
narrenkappe 401,1°.
narrot unttug 215,22.
nase ftdSling (cyprinus nasus), cin
gifcty 328,n
nast — am nasten tag am na&ften
Sag 455,2.
nauch tyxa). na$ 431, 0.
necherbifliger 372,28.
n e g e 1 ©enmrjnelfen 434, 1.
neglachplomlen ftdgelein (chario-
philos) 93,12; negelin 93,13.
negst fiber ge ben — ainenegstuber-
geben andtwurt einc toot furgcr 3eM
(*,ulefct, att tefcte) ubergebene 5lntn>ort
382,i*.
n e m an t (nemants, nemantz) 1 ,8. 34, 13.
41,10. 48,i-i8. 59,6. 66,*. 82,5-w. 87,".
91,« 98,n. 106,10. 121,2. 155,4 i63,8.
196.12. 210,". 229,16. 234,10. 237,9.
247.13. 249,11. 297,8. 305,27. 307,*.
308,16. 311,18. 354,26. 362,15. 395,8;
nemans 162 Ear. h 3- 23J ne-
ment 100 51. 4. 414, «. 429,31*.
431,12. 436,2*; niemants 352,";
niemen 109 51. 1.
nenen 5lbto. nirgenbS 465, **.
nerten nirgenbS 163,2. 182 Ear. *. 3.
6. 200 93ar. j. 3. 18. 297,5. 337 93ar.
3. 3. 6; nierten 221,22. 236,10;
ndrtenl63 93ar. 3. 3. 2.
n i c hs Me gen>otynlic|e ftorm bet 2)emer
fiit nichts j. 93. 411,16. 425,0. 428,il
430,10. 435,3. 440,8. 446,n.
nichsisterminder nidjtSbeftominber
444,7; nichtzdesderminder 21,5.
Sal. das der.
nicntzitmd?t$376,32.445 2U; nitzit
383,n.
nidergan(toon einem Xljurme) einftunen
420,6.
niderschlagen sich em Sager auf«
f^lagen (t>on einem £eere) 414,33.
ni der watt 93abtyofe 186, 10.
niessen, nieCen geniegen 116 93ar.
j. 3. 10. 329,9. 332,0. 440,4. 447,1.
nitzit f. nichtzit.
noch <£onj. bennodj 46 1,21.
nonn, non/. (Jftrdjenfyradje, aucfy in
ba£ burgetlicfye Seben iibergegangen)
hora nona diei (befjen 93eginn im
2>utd>fdjnitt urn 6 Ufyr morgenS ange*
nommen) 3 Uljr nadjmittagS 341,5.
342,15.
N org ken n. ftorbgau 105,i2.249,i. 6.
uber ben geograpbifdjen 93egriff „9torb*
gau" ©djmeuer II €>. 704.
nu nun g. 93. 118 93ar. j. 3. 1. 143 93ar.
, Z " ~~' ~ r.8- 3-
nur 172A
a.3.11.22193ar.a.3.7unbj.3.15;
nuhinfaro in 3ufunft 359 51. 3.
nun regetmdgigeftorm fur nur j. 93. 12,*.
119,2. 218,10. 324,«. 342,27. 409,".
Ob — ob dem tisch sitzen beim (Sffen
jifcen 155,i. 239,10; jemanben bei fid;
ob dem tisch halten, haben ibn bei
bcrfcafel al«©ajHaben 169®. 240, io;
ob uber, mebr alg (bei^atylen) 196,7-8;
ob (uber) andern klaiden 174,7; ob
der wesch 364, 14.
obergestiel w. bieauf einem ertyofyten
ffiaum jlebenben fltrdjenjtufyle 74,22.
oberherr uber diewidertauffer #aupt
ber 6ette 189 93ar. 5. 3. 43.
oberkait/. obrigteitli$e93efugni$25,7.
70,15. 105,n.
oberost — zu oberost $u oberft, im
oberjten©todtt>ert68,io.
oblastwi. grofobefctytoerlidjeSajt, Uber*
laji 288 93ar. 3. 3- 19. Bgl. 288,22.
Digitized by
Google
502
obliegen bie Dberljanb erljalten, ben
€ieg getoinnen 425, ^
off m. bet Df en 464,27.
off en — offen haus £uren1jau$ 184,15.
offenlich offcntUd? 117,«-i». 164 Ear.
;. 3. 22. 177,5. 200 93ar. j. 3- 18. 210,85.
215,« 223,*. 226,1*. 288,10. 292,13.
325,15. 337,2 373,31.
oneingeflochten — fliegendeshar,
oneingeflochten tttd^t ju l$o!pfen ber«
flod?tcn 141,6.
onersucht — onersucht des capi-
tels ofyne ba$ (Sapitel gu erfudjen 155,8.
ongefarjufdflifi 47,18; ongeferdt 47
33ar. j. 3- 13. 343, «; ongeferd
215,*; ungeverlichungefa|r 228,83.
353,13; ungef&rd sine dolo 233,82.
ongerist oljne ein grojjereg £eer 461,n.
ongeschlauffenobnejuf$lafen307,3.
ongeweschen oljne bag getoaf^en
ttmrbe 100,8.
onverschimpt ofyne ji$ $u f^flmen
179,n.
ops ra. Obfl 327,2*.
oration /. ©ebet 89,3. 139,8; 3lnforac&e
138,21. 139,w. 283,20-23. 285,1. 288,u.
309,15.
or den w. Drben3gett>anb — den orden
hinwerfen ableaen 156,* (die kuthen
hinwerf en 1 56 XBar. g. 3- 5); den orden
von sich legen 174 25ar.j.3-25; den
orden abthon 180,0; den orden an-
nemen, anlegen 21,*. 68,5. I42'2tor.
ordnung — ain ordnung oder ge-
schick machen mit dem folck ba$«
fetbe in ©$la$torbnung aufjleflen
415,i*.
orfen $lur. — orf ein far^fenartiger
ftif$ (cyprinus orfus) 328,16. 334 51. 4.
ornung/. Drbnung 409,22.
ort ein Biertelgutben 184 % 1. 464®.
ort w. locus 3,12. 62,*. 84,20. g9,i.
91,21.23. 138,13. 139,9. 193,18. 211,n.
288,4. 317,21; qphir. ort 220 Bar. i.
3; 14 ; die 4 ort der gantzen welt
bic bier £immel$gegenben 167,5; er-
ten99 3t. 1.
Osterwein 6|terrei$tf<$er 2Bein429,s- 10.
433,26.
Q uo ttemb er/ Siertelia^t 92,2*. 93,2-9;
SDie nad) alter pctyftlidper 3lnorbnung
&ur SOBetbe ber ^riejicr be(timmte SBodje
am 3lnfange jebc$ firc^li^en 95icrtcl*
jaljreS, fyier bie 2Bod)e mit bent Sage
treuserfinbung 236,13.
Rabttaub448,i9.
rach m. (Rau$ 191 95ar. J. 3- 7.
raichen raudjem 348,35.
raichen gereicfyen 371, 17. 391,5.
raiff (£onj. $rdf. — er schlag und
raiff sie er fdplage unb raufe jte (bci
ben £aaren) 134,i*.
raiffpfennig 247,1*.
Rainfal toftbarer, fuger SQBcin 67 31. 3.
95 31. 3. 99 31. 4, 131 31. 5. 153 31. 2.
©. be$uglid? ber 6rtlid?feit, toon ber ber
2Bein ^erftammte, Serer II ©. 392,
©rimm VIII 6. 699.
raisig, raissig 3lbj[. beritten 58, 16.
71,5. (die raissgen) 153 31. 6. 161,6.
162 31. 3.
raisiger zeug m. berittener 3ug 68,1.
140,2*. 141,*- 1*. 195,17. 196,5-89.
276,5-6. 300,28. 312,28; raisige
seldner 162,27; raisige pferd
fleiter 281, 12.
ravB/. getbjug 48 <tt. 1.
raissen an einem $rteg$*ug tbeilnefcmen
456,23.
raittung /. 9fted)nung, 3lbre$nung
229,17.
ramet man rdumt, faubert 127 3lnni. 2.
(Part, geramet ebenba.
ran (rein?) fauber, tyiibfd? — ain langer,
raner herr, hips und frolich von
andlit (3tntlifc) 165 93ar.j.3. 12. 166,*.
rasplotten zusammen, $rdt. raff ten
jufammen, f^arrten jufammen 193, i9.
rat — 52 geschlecht sollen rat und
recht besitzen foflen im ftatye unb im
©ertdjt fifcen, foflen bag JRat^« unb
ba$ ©ericfyiScottegium ber ©tabt bilben
9,i*; in ratt gan TOtglieb be$ flattyeS
fein 310,3. 450,29; in r&then sitzen
*u ©cratfyungen berfammclt fein, an
Seratbunaen tbeilneljmen 45, **. 92 2*ar.
3. 3- 20. 200 Bar. j. 3- 3. 361,20; fur
rat und recht komen 222,22; jc«
manbem rat und recht verbieten it?m
ben Sutritt aim Sflatt) unb ©eridjt (al$
5totyg« unb ©ericp^err) Dcrbieten 98,6
190,*; jemanben aus dem rat setzen
ifyn feiner SOBurbe al$ tRatr>^r>crt &er«
lujtig madjen 41,2*.
ratgeb (<JMur. ratgeben) JRat^^crt
122,7. 379,29; ratsgeb 279,1. 286
23ar. g< 3. 15. 392,i; rattgeb 416,i*.
mitratgeb 157,6; ratsgenosse
386,6; ratsfreund206 3l. 1.
rational n. Rationale, $ectorale ober
fformale, ftadpabmung be$1)o1)enpriefter«
lichen 93ruftfd?ilbe$, ein langlid)e$ 2Mcr«
ecf mit barauf in bier ffietyen gefagten
Digitized by
Google
©loffar.
503
jtoolf (Sbeljkinen, fydtct bur<$ ein ©ruffe
treuj unb eine 23tuftfyange etfefct 18,8.
rattm.9flatH14,9 434,29. 435,io-iM7-20-
21-27.29. 436,4 437,3. 439,23-25. 444,13.
444r 1524.
rauch taufy, rob 7,15. 146 Ear. g. 3. 10.
rauchwergk n. (tton bem Serb, rauch-
werken) bag Dbetfyolj gcfdtlter 23dume,
bcr SBtyfel, bie 9lfie ic. im ©egenfafc ju
ben ©tdmmen 61 93ar. j. 3. 1. 93gt.
©^metier III 6. 76.
raumpt weg — man rdumte toeg 57,i8.
rautm. flaty 127 51. 2. 435,30. 454,3.
raut haben tRat^ fatten, f\fy beratben
412,io.
rebig — nichsrebigs nidjtg ©eraubteg
412,5.
rechw. ^328,6. 452,22.
recht €>ubft. — weder mit noch on
recht toeber auf tedjtltdjem nod) auf
anberem SOBege 231,34. 232,20. 233,3i;
das recht anrufen ($att. angeriefft)
134^16-20; das recht gan zu Ian an-
riefen 171,5; das recht anschreien
356,13; sich rechts erbieten ($art.
erbotten) 246,7; jemanben zu recht
stellen toot ©erid?tftellen 239, 8; jcman*
ben furnemen mit recht i^n Qerid^tlid^
belangen 444,25; mit ainander in das
recht komen miteinanbet in ^tojejj ge*
tatyen 69 IBar. 3. 3- 10;. vor recht er-
scheinen toot ©ericfyt erfcfyeinen 234,28;
vor dem rechten andtwurt geben fid)
toot ©etic^t toeranttootten 134,24. 236,8;
sitzen am rechten an ben 5Red)tgtoer*
Ijanbtungen tljeilneljmen 49, U; hand-
len vor dem rechten (©eti$t) 17 1,19;
jcmanbem recht thon eg jemanbem
gegcnubcr auf ben tedjtlicfyen (Jntfdjeib
antommen taffen (mit 3lugfd?lu{) eineg
gutli^en 93etalci$eg) 428,i7; jemanbem
seine recht laussen thon ifym gegcn*
fiber bem ffiedjtgtocrfaljren feinen freien
Sauf taffen 240 <Bar. j. 3. 15; zu recht
sitzen ju ©erid)t jifcen, auf einen fte$tg*
fall be$ua,ttdje (Stbebungen unb 93era*
tbungen pflcgen 235, 19; recht zu spre-
chen sitzen 234 P ; mit recht erkundt
butd) ffiedjtgfytudj etfannt 236,i8; je*
manbem das recht fieren feinen ^Proccg
fufcten 148,1-2. 171,12; nachordnung
des rechtens fur sich far en und pro-
cedieren (nach anclag, andtwurt,
red und wid erred) 135,1; das recht
erstan nach ordnung des rechten
135 93ar. g. 3- 2; iemanbcm nach ord-
nung des rechtens gnug thon 233,4 ;
die sach hanget im rechten fcfytoebt bet
©eti$t 148 93at. j. 3-2; jemanben aus
sorgen der peinlichen rechten lassen
bie gettd?tlid?e Setfolgung gegen iljn ein«
fteUenllO,13; in dem rechten ist dru-
ber gangen bag tRed^t^tocrfa^ren bat
getoftet (eine beftimmte©umme) 171,24.
rechtag, rechttag m. ©ettdjtgtag
171,4.238,10.296,6— ain angesetzter
r. 1 70,28. 234,21-25. 235," ; ainbestimp-
ter r. 238, 9; ain endtlicher (ent*
f^eibenber) r. 23 5,4; ain bestimpter
endtlicher r. 106,8; in beschlossen
rechttagen innetfyalb beg fdjtoebenben
©etidjtg»etfaf)teng 450,".
rechtbot Sftifyerfptud) 230,28.
recht 9Ibj. — ain reenter erb ein gefejj*
mdjjiget <£tbe 427,22. 447,20.
rechten ($att. gerechtot) mit jeman*
bem — ^rogeg futyten gegen ityn 210,i8;
urn etoag 354,3.
rechtgeschaffen tedjtfaaffen 220,25.
rechtlich — eine Qatyt rechtlich und
endtlich entscheiden ftc auf bem
$Hcd^t^tt>ege entfdjeibenb gum 9lbf$luj}
Btingen 23S,29; gutlich und recht-
lich handeln auf bem SBege gutlidjet
Sereinbatung unb beg ffledjtg 229,i9
rechtmessigklich auf bem 2Begc beg
3fted)teg230,i5.
reich — das reich liegen lassen bie
toom fteicfye benritttgten Xru^en (an
einem bejtimmten Dtte) liegen laffen
458,6.
reichengetei$en263,i°.93gt.raichen.
reich 8 straOn.u./. ain em des reichs
straB verbieten (urfyrunoUcfy eine un«
tet bem €$ufce be« JRei^e^, be^ JtatfetS
fte^enbe 6tta§e toerbieten) einem bag
Setteten ber @tra§cn bet ©tabt Derbie*
ten, alfo $au«arre|! aufetlegen 206, 7.
206 51. 1. 208,21. 208 31. 1. 392,i9.
399,i5; ainem das reichsstrafi ver-
giinnen 399,14.
reichtung/. Sflet^um 167,26. 169,5.
Rein — fiber Rein schweren in bet
9te<I)tgfpta<i)e oftet tortommenb —
6d?nmr, bag Sanb ju meiben 464,9.
Reins tramm,m. Reins tr am iRIjein*
jhom 6,7. 439,8
reis 458,n. €. fischreiC.
reittet botten reitenbe 93oten 420,9.
rengnet regnet 438, 1.
rennen ein ffiofc — eg teiten 125,22.
rennen @ubjt n. SEourniet 128,8.
rennen und stechen tcutnieren
92,18. 104 «K. 7. 142,4; 8Charpf (mit
fd^arfen JBaffen) rennen 123, ». 128
51.9.
Digitized by
Google
504
r e n n e r bet better be$ ftenttyf etbeS 1 25 ,22.
rerkast, rdrkastenm.($tajten,inbem
jtdj ba$ 9fld^rtt>affcr fammelt, 93tunnen«
rtog) dffentlictyet 3ietbtunnen 120,2-3.
120 51. 2. 123 31. 1. 364,24 463,";
rSrbrunnen 120 91.2.
rettffiate, dftct bei Fernet fcotfommenb
8.53.411,15.413,10.430,0.
rett tebet, 3. $. ©. <Ptdf. 409,2. 428,16.
435,9 438,23. 444M. 449,22.
rette — die rette duch bie rotten $u*
$et 446,14-".
retten <Ptat. fte rebctcn 435, «
reuenundbeichten(peichten){Reuc
empftnben u. beicfyten 115, u. 116,4.
reui/. bieffieue 212,7.
reulich, railich tetd)li$ 10 23 at. 3.
3. 30. 344 93at. 3. 3- 1-
richten <piut. — z& anderen richten
3u anberen ©eridjten (bei einem SWafyle)
81,13.
rickis prott 93tot au$ SRoggen ge«
bacfen 378,33.
rindt 6ub(l./. {Rente — rindt, zins und
gUt 16/2; rindt und gilt 17,23. 75, n.
337,8; nutzung, zins, rindt und gilt
362.3 <Bgl. gilt.
ring (aeting) 125 91. 4; in ringem har-
nisch tnit leidjtem £atnifd) 257,22.
273.4 (Dgl. mit halben harnisch
257 S3ar. 3. 3. 22); ringe pferde
leic&te (nid^t fd^toet gepamette) *Pferbe
258,n. 317,13; den manteldes kaisers
tragen, damit er dasder ringer (un»
gefyinbettet, teid^tet) mig von stadt gan
299,12.
ringer — in ainem ringern kauff
geben biUiger geben 379, 17.
ringerung — ringerung des haupts
^rleid^terung beS £aupte$ 302, «.
riBm. Otiefe 313 93at. 3. 3. 8.
roch 9tbi. xo\), ungefod?t 129,2.
rochet ro^ — rochet wie das fich 59
Eat. 3. 3. 10. 434,6-7.
rodlerm. 23iittell9093at. 3-3.9.200,15.
404,7.
rom — mit rom mit ^ta^lerci, untet
ffiitymen 164, 1.
roB — behendt lauffendes roB Sftenn*
tferb 321,17.
roBlaffenw. <Pfetbetennen 121 % 2.
roBmille/. (SRogmuljle) cine 9ttufyle,
tt)el^e toon ftoffen gettieben nritb 365,3
rothieren, rottieren, sich jtdj gu»
fammentotten 163 35ar. 3. 3. 2. 189
31. 2. 308,7; rottierung 189 31. 2.
rotte (rotten) eine ftifdjatt 328,". 93al.
©rimm VIII 6. 1315.
rotmaister — capitanier und rot-
maister (JRdbeWfu^rer) in der auffrur
159,16.
riibig, riebig, riebklichSlbj.tubig
157,18. 206 Sat. 3. 3. 1. 263,8 368,21.
371,1. 380,18. 382,12
rugkfechim Slbj. — ain haubenmit
rugkfechim (gutter) underfuttert mit
(PeljtDetf bon bem ffiucfen be$ $elj«
t^iete«untetfuttett 41,i2.
ruggen halten jemanbem — i(mQ3ei*
fianb leiften, bie @tange fatten 454, 18;
zu rugken werfen bintet fid) toetfen,
unaultig madjen 376,27.
rugkisch prot au$ ftoggen gebacfen
98,9; a;n rugkiner leib 165,7. 2*gl.
rickis prott.
ru st gulden m. ein ben SanbSfnedjten
*ut (gtljaltung unb 23efl>oUftdnbigung bet
vtufhtng getiefettet ©eittag 48 31. 1.
Sacher m. ©egnet, SJfeinb 46,6
samat m. 6ammet 64,". 65,5. 84, n.
90,14. 273,20.
samatin 31bj. 80 2*at. ». 3. 25. 83,2-3
274,19-22. 275,10. 280,26. 302,19. 309
35at. 3. 3. 17. 312,27. 327,3.
samentlich fdmmttidj 332 31. 1; sa-
mentlich oder sunderlich 233,23.
samlung /. <£onbent, £onateaation
117,ii.
samm wie 100 31. 4.
sammung, samnung/93etfammlung
430,"; (Imtbent 359 31. 1.
samroB ©aumtog, ^Pacf^ferb, vectarius
equus 115,2.
sandtbotte ©cnbbote 324,18.
sarchm. €atg 60, 14.
saurbeck ($lut. saurbecken) ein
23dcfet, bet fauteS, gtobeS ©tot b&cft
208 % 3. 247,ii im ©egenfafc 3U
sttBbeck. 95gl. ©*me«et II 6. 320.
saumen seien ©amen [den 178 Sat.
cha
schadenkef f — wucherlich schaden-
keff (<5$abentdufe) tfauf* unb 93et«
fauf$gefd)dfte, butcfy toclcfye bem95ett&u«
fet beg. 5tdufer @djaben crwud)$ 437,8.
schamolotin 3lbj. ain schamolotine
schauppen cine €>$aube au$ darnel*
fyaaten 41,".
schapf en — es regnet, also man mit
schapfen (€d?djfeln) hette gossen 90
»ar. 3. 3- 10.
schapften $tdt. schafften 441,28.
scharmitzel m. 45 Sat. 3. 3- 21;
scharmitzel oder feldstreit
Digitized by
Google
©loffar.
505
2Raffentoutmet 313,6. 317,21. 319, ".
320,9; feldscharmitzel 320,16.
scharwachter 193,25.
schaube, schauppe /. Dberflcib,
SWantel 41,". 83,3. 310&. 430,24.
8chauff«.@^af 237,21.
8chaumai8ter0brigteitli<$et93efdE)auer,
bet bie bon einer beftimmten 3unft %er«
aejleflten Srjeuaniffe $u :ptufen fyat 446,6.
scheden, schaden (pint. — scheden
an den fiessen offcne SQBunbcn 237,8;
SBBunbe 401,2; ©efcfcwute 446,3i.
scheffelin (Gcfe&ftlein) Heine Same
257,5
scheffen(f$tt)ab.)©o1)nen, drbfen, na*
mentli* 3ucfetetbfen 296,«. <Bal.
©^mefler III 6. 335.
scheinbotte m. utfytunattd) ein mit
einem toerfdjloffenen SBcfc^l (6djein) afr»
Qcfanbtet SBote, bann bet ©efefyl felbfl
158,23. 159,2. 386,12.
scheindantz (schemdantz, schim-
dantz?) 72 «. 2.
scheined (fdjeinenb) — bei scheine-
dem hornung tp&ljtenb be$ forming
455,23.
scheinet — fast scheinet tyetl f($ei»
nenb 114,5.
scheinparlich augenjtyeinlidj 369,2*.
schelfenSflinben 218,27.
schelk enttoebet €ub|t. (<piut. bon
schalk) Setruget obex 5lbj. fdjeld) , be*
trugerifd? 171,8. <gfti. <g$meHet III
6. 352.
schelmig — schelmig und raidig
(tautologifd?) 121,17. g. fiber ba$ SBort
schelmig ©^mefler III 8. 357.
schenckin/. (bie S$ente) ba$ ©ef$enf
104 91.7.
soberer m. ©atbiet 336,7; schereck
Sarbietjtube? 336,?.
8chetterm.feine2einn>anb446,i7-i8<Bgi.
Scrern ©.714; 6^meUer III ©.413;
©timrn VIII ©. 2603.
schetzen — er schetzt grofi gelt aus
den leutten butcfy Wufetteoung ju be*
ja^lenbet ©elbfummen not^iflt et ifyncn
oiel ©elb ab 62, i6.
scheuchen tragen @d?eu tragen
351,21. 370,23 377,21; scheuchen
hab en 374,16.
scheuchlich %V\. ettoa$ $u f$euenbc£
382,20.
scheur, schewr, scheir/. ©cfeeier,
99e$et, qpofai 51 % 5. 104 %. 7.
123,12. 125,22. 132 31. 3. 150 91. 1.
278,16.19.
scheutzlich Wt>\. jtyeujjlid? 128,13.
8 chick en — er sollt in seiner zunft
nicht (=nichts) zu s chicken haben
et f ottte ftdj an ben Wnariegenljeiten fci-
net 3unft nid^t mefyt attic betbeiligen,
fcin (Jfytenamt me&t betleiben 445,3.
schiden ($tdt. schidt, schidet, schitt )
bur* ba3 8ooS entfaeiben 124,20-2123.
126,1315. 453,i*.
schier — pfingsten schier kunftig bie
nadjjtfolgenbe (Pfmgfoeit 362,9; auf
ostern schierest 362.28; auff das
schiere8t concilium 390, 15.
schier fajt, beinabe 34,29. 184,5. 193,012.
200,3. 207,1. 212,5. 266,27. 280,21.
285,15. 395,33.
schieBhofm. 2Bettf$iejjen, 6$ufcenfeft
453,3.
schieBspilw. $tei$f$iefjen 450, 13.
schildbub (scu tiger ulus , armiger)
£to&bub 320 2kt. j. 3- 15.
schimpf, m. 6pa§, f^et^aftet £anbel
330,15.
schidte — in schidte in bet 6d)utt?
46,1*.
schirmen — mit schwerten schirmen
mit 6d?tt>ettern fampfen 84, 13.
schitten f. obenuntet schiden.
s ch la chhausw.Sd)lad?tyaug 19821.1.
schlaffmagt oder concubina 36, 18.
schlagglogg/ 32,io.
schlange/.©efdju& 160,17.161,1 35fl(.
6$meflet in 6. 451 u. f. oben untet
bichsen.
schlauff m. <S$laf 306 S5at. g. 3. 4 ;
schlaufflin n. furjet6$laf 170, n.
todtenschlauffl70,i2;schlauff-
gelt 81,20; schlauffen 95b. 3nf.
109,9; er schlaufft et fd?laft 81,16;
geschlauffen 142 2Sat. j. 3. 6.
schlecht 2tbj. unbefaolten 432,13; urn
anfc^nlid) 20,io. 220,3.; getoobnlid? 72
<H. 2. 154,20. 177,25. 373,34. 432,1*.
schlecht 21b». fdjledjrwea,, oljne ffieite*
te«431,7. 435,20. 438,12.
schlecht 23b. et fcpgt 110,9 (aus-
schlecht 348,12).
schlein @$leien (gif*) 328,«.
schlepplin n. Heine Untetmufce 302,i9.
schlof, schloff $rat. toon schliefen
— aus und ain schliefen fyetauS* unb
$ineinfd?ltyfen 452,3-*. 458,11.
schloB ©utfl — <piut. schleser 14,13;
6^lo6 an einet Z^uxt (verwundt an
den schlossen ; fflom. unb ^Icc. $lur.
die schloB) 129,2«-25. 130,2. 211,15;
6d?lo| an einet ftette (ain kethin mit
haimlichen schlossen) 41,20.
Digitized by
Google
506
©toffat.
schmalfichn.$tteimnefy(6$afe,3icgen
jc.) 59,io.
schmechen f$m&fyen, bef$im!pfen
296,24.
8chmecken den brandt ben burdj ben
Eranb uerurfadjten ©erucfy toaljrnetymen
191 Bar. 3. 3- 7.
s chmecket — stincketundschmecket
schmalz (tautology 329,8.
schmettern — zu schmettern und
tramern erfallen und zerbrochen ju
fleinen 3erfdE>metterten €tucfen unb
Srummern jerfaUen 343 Ear. 3. 3- 14.
schmirben fdjmieren, firremactyen 127
31. 2. Egl. smirben.
schmucken — kappenhut mit scho-
nen schmucken 79, 16.
schnib <Prat. faneite 70 31. 1. 429,*.
s c h o 1 d e r Eorri^tung unb Eeran jialtung
3U ©lucfS* ober £a3arbfpieten , biefeS
felbfl 124,19.
schrand ©ubft. /. €$ranne, ©etreibe*
martt 337,712. 414, «.
schraufen = schreffen? flatten (jcr*
ftoren) 431 Ear. 3. 3- 9.
scnulmaister scholasticus 286/.
schult m. scutum 317,16.
schutz m. ©djujj 123 St. 3; <JHur.
schitz 125 31. 1.
schwantz m. bie SdjleWe 174,8.
schwecher, schweher €$nrieger*
toater 106,". 238,2-i6is. 240,*-9. 337,1*.
364,29. 447,il
schwecher der junckfrauen stupra-
tor 108 Ear. 3. 3- 5; junckfrauschwe-
cher 310,7.
schwegler Scfytoeaetyfetfer 51 31. 5.
schweiger = schwiger €>$nricaer*
mutter (uxoris mater) 110,15. 110 31. 1.
337,16.
schweinkop f — ain wilder schwein-
kopf #opf etne$ SBilbf^roeineS 48,i6.
schweinspieB m. tricuspis 255,26.
258,17. ^
schwerlich annemen ettoaS — eS
mit ffiiberwiUcn , Unnutten aufne^men
206 Ear. 3. 3. 1.
schwiger s. schweiger.
sebold 6abel 319 Ear. 3. 3. 20.
sechen — sich mit strengem sechen
erzeigen gegen jemanben — unfreunb*
lidje Elide auf tyn rt^ten 394, 12.
seckelmaister 145 31. 2.
secret 3fb{. ge^eim 363,*.
secundin — in dem ersten heutlin
oder secundin, als es die arzet nen-
nen, ist gewessen ain gestalt wie
ainer jungen sau 331,2.
segen — seine segen sind im hinder
sich gangen f eine ©egenSftmidje tyaben
ft$ nid?t erfuttt 310,9.
s eger er m. 6afriftei67,6. 334,*. 463,28.
sacrastei/. 67 Ear. j. 3. 6. 80, w.
334 Ear. 3. 3. 4. 340,8-9.
seinftzgen fcuften 276 Ear. 3. 3. 8.
selbzehennd $u je^nt 128 31. 9.
seld, sold /. tleine$ Eauemantoefen
237,121*16 244 31. 1. Egl. 6(fcmeUer
in 6. 255 ff.
selmling6albling (Salmo salvelinus),
Elod? , tieine 3lrt be$ €alme$ ber bat/«
rifdjen 6een unb ftluffe 328,".
seltzeklich 3lbj. feltfam, merfwurbtg
466,17.
seltzem3lbi.feltfam440 ,6. 461,15.462,7.
sen (sunt) ftnb 445, «; send 429,".
436,8. 445,1*. 468,15.
sen glen <piur. jungc, nodj fleine gifc^*
djen getoiffer 3trten, ©rube 328, ». Egl.
©^mefler m 6. 271 ; §<r,mib 6. 492.
senner (semmer) beiSDemer fyauftg »or*
tommenbe gorm fur januar 3. E. 97
312. 110 31.2. 121 31. 3. 429,7. 441,12.
450,23. 464,27. 465,4.
seslen — mit iren seslen €>effeln 194,*.
setzensich gegen etroaS — SBiberjlanb
entgegenfejjen 399,5.
setzen einen ^rica an jemanben — bie
Eeilegung be$ Jrciegcg t>on jemanbg
©$ieb$foru$ abfyangig ma^en 430
Ear. 3. 3. 21.
setzen — setzen sein leib und leben
daran Seib unb Seben bafur einfefeen
85,18. 217,2. 387,9; leib und leben
setzen zu jemanbem — - fein Seben fur
iljn einfefcen 162,3; setzen an jeman-
ben — iljn bitten, iljn befturmcn 178,
Ear. 3. 3. 1 ; setzen etwas hinder die
dhir e$ bei ©eite fefcen 243,7.
setzling ftifcfye 3ur3u$t in ©ett>dffer
ctngefefct 334 31. 4.
sib end — am sibenden [tag] ber€>ie*
bent, ber ftebente £og na<$ ber Eeifefcung
einer toerfiorbenen $erfon, an roclcfyem
ber jroeite 8eelengotte$bienj! fur biefelbe
abge^alten rourbe 393, 13.
sibentfeurn.6onnenroenbfeur72 3l.2.
sibitzig — die sibitzig tage bie 3ett
Dom^unntagseptuagesima bi^Dftern
400,*.
sideltruche Jru^e, bie AUgleic^ al$
©ife, al« Eanf btent 108, 10.
sin $lur. ©o^ne 104 % 7; sun 215,9.
220 25.
sindfluC,sundfluC SintfTutb 2,i*.
2 Ear. 3. 3. 12.
Digitized by
Google
©loffar.
507
sitlich 5lbt>. langfam, aUmaWd) 396,21.
Sgl. Seyer II 6. 943 (siteliche).
sitz — der sitz was 110 schritt ber
©tufyl auf bem bet 5lrmbrujtf(fyufce faj),
war 110 ©dpritte bon ber ©$eibc ent«
femt 469#io.
smirbenfcfymieren329,9. iBgt.schmir-
ben.
sodomit 33,1. 310,11. 328,22. 335,*?;
sodomitisch 334,2s.
sold q?lur. Sofm eineS ©MbnerS 241,23.
solerwi.93ot|)lafc im obem ©tocftoert 130
Ear. j. 3- 14.
gorge — jemanben ledig machen und
aus sorgen pringenfeineEefreiung unb
bic dmfteflung bet gegen ifyn fdjtueben*
ben gerufytltdjen Eerfolgung ernnrten
240 Sar. g. 3- *5; jemanben aus sor-
gen und peinlichen rechten lassen
110,13.
sover fofern 375,12.
spaitzii ©:pe$ereien 445,2i.
span eine ©ipanne 287 Ear. j. 3- *•
span m. ber ©treit, bie ©treitfacfye 459
Ear. §. 3. 21; spen (<piur.) 233,21;
spenn 290,7. 326,6.
spech haben auf jemanben, cttoaS —
5lufmerten (©:pa» tyaben 356,8; tfunb*
fd?aft(exploratio)31,i*. 241,»; jeman*
benljetmltd? beoba^ten 177, 12.
spin del teilartig gugeftrijjteg £otj 19,2.
spinett (?) 436,*. ©oil bietleidjt fjeijjen
spinell (©pinal , eine beftimmte ©orte
ftaben).
spifirut/. virgavirens 276,9. 277,3.
327,n.
spitz — am spitz (in einet ©cfylacfyt)
umkommen 31,2*; sich an spitz ste-
len 45,21.
spotlich fyottijty, toerfyottenb, gum
©*>ott tyerauSforbernb 136,*-n. 197,3.
310,3133. 461,19.
sprichverwandt, spruchver-
wandt fein jemanbem — feinet 3uri$*
biction unterjtefcnb 346, n. 349,2-9.
350,2i.
spreuer $lur. bie £iilfen, bie beim
©tampfen von ber ©etfle ober beim ©er*
ben t)om ftefen (©pelt) in ber TOljle
abfaflen 30,9
stabelmaister, stebelmaister
ein einen ©tab tragenber Eeawter be$
furjili^en £ofgeftnbe$, ber einer 5lb*
teilung beSfelben toorftefyt 269, 1 ; un-
derstablinmaister 269,25; ste-
belmaister 294,22. 295,*.
s tain e — das staine grab fteinerne
©rab 60,17; das staine crucifix 69,«*.
214,19. 215,19; das staine pflaster
94;3. — 120,2-3.
stalmiet, istalmied ©taflmietfye,
©tatlgelb 297,26-29; stallmie 81 Ear.
J. 3. 20.
8tampf— wider in den alten stampf
tretten rueffattig werben 195,9.
stapflen <piur. ©taffeta, ©tufen 90
Ear. j. 3. 13. 92 Ear. j. 3- 4.
stat — an der stat auf ber ©telle, augen«
* blicflid? 452,6.
statpir, stattbier/. ©tabtbime 66
51. 1. 132 % 4. 247,15.
stebelmaister f. stabelmaister.
8teblachn.(©tablein)£erotb$jrab281,ii.
stechzeug jum Sournieren bejtimmte
2Baffen (tier „j!umpfe", im ©egenfafce gu
ben „f*arfen") 104 51. 7.
stegreiff m. ©teigbiigel 218,1 263,25.
steinmetzel(lapicida)©teinmefc420,i;
stainmitzelgesellen 420, n.
steiren $lur. bon ster 465,25. Egt.
ster.
stendigen — dem knaben stendigen
den kopf abhauen bem tfnaben, toalj*
renb biefer jlanb, ben tfopf abhauen
110,i; stendlingen 109 Ear. 5.
322.
ster ein gifd) (accipenser, silurus,
sturio) 465,21.
sterbent m. ba$ ©terben, bie tobtbrtn*
genbe ©eu$e 29,2024.26- 43,6. 65,20
151,7. 247 Ear. 5.3. 18. 396,i9-2i; in
disen sterbenden leuffen 151
51.2.
stessig — stessig und widerwillig
mit ainander werden 296,25.
stiblin, stublinw. 236,1617. 237,7.
stichling ©teener, fcournierer 35,2.
sticklachn. tleineS ©tticf3ttig,2:ucf):c.
275,H; zu klainen sticklachen
(©turfmen) zerbrochen 333 ©ar.5.3.8.
stiel $lur. Grcremente 117 33ar.5-3.27.
stock m. Dlpferjiocf in einem ©otteS*
^aufe 96 51.4. 97,9 1517. 164,17. 395,13.
stock, stockh m. ©efangnig 239, 14.
244 51. 1. $lur. die stokhe 433,i.
stol /. ©tola (Sfyeil be$ <Priejtergett>an*
be$) 299,i.
st org m. ©tor$ 328,3.
stradioten grie$if$e ©Mbner 144, is.
straff en jemanben urn eine ©a$e —
i1?n roegen berfelben tabeln, &u 9tebe jlel*
ten 148 Ear. j. 3. 26. 392,i*.
strauCgeraubt haben ©tragenraub
getrieben Ijaben 153,i3.
str eittig (ireitfu^tig 148 95ar. %. 3- 26f
Digitized by
Google
508
©foffar.
strencklich $eftig 319 Ear. J. 3- 20;
strencklich und arwaitsam 320,*.
stroschneiden — das stroschneiden
ist auffgestanden — man Ijat bamit
anaefanaen 42,25.
stu lb ruder eine 5lrt toon Saienbruber
329,". 33gl. 6<$mib 517; 93irlinger
414.
stumed — rait einander zu schaffen
haben mit der stumede sind €>obo»
miterei treiben 32, 17,23; die sodomit-
tische sind 335 51. 2.
stundglogg/. 32,"
stupfworte — schmach- und stupf-
worte ©djmdij » unb beleibigenbe (an*
greifenbe) 2Borte 376,36.
sturmglogg/ 29,16. 193,". 212,315.
298,2. 323,16.
sucht/. €eud?e 466, w.
sumptag bci 6enber bic getootjnlidje
ftorm fur €onntag g. 8. 26, « 28,3.
40,25 45,15. 84,«i5. 85,12. 93,15.
94,n. 113,25. 117,3. 126,319. 129,8.
194,6. I95,ni5. 216,16. 245,10. 249,5
292,15.329,25. 330,7; banebensomp-
tagj. 23. 209,7. 363,4. 389,5.
swaz n>a$ immcr 109 51. 1.
Taffel /. 23ilb 37,». 168,24. i74/5;
bilbtic^e SDarftettong burd? 8itb$auer*
arbcit 43,i. 69, 10. 155, H; gedecht-
nustaffel 217,14.
tag — die burger mit iren sunen, so
zu iren tagen komen sein bie miim
big, majorenn gctoorben jinb 293 51. 1 ;
die tochter, so zu iren tagen komen
Ijeirat^fabig toerben 183 51. 2; er
hette sein vernufft gehept und were
zu seinen tagen komen er (einftnabe)
t)attc fo Diet Sernunft ftcjci^t, bag cr
ai$ (Srtoacfyfener anjufefyen fei 109,16
tagleisten — (sie haben tag leist)
auf einer 93erfammlung toerfyanbeln,
tagen 172,15.
tagzeiten in einem tflojler, horae
canonicae. €>ie beginnen urn 3 Ufyr
2Rorgen$, reidpen bi$ 6 ober 7 Ufyr
5lbenb$ unb bilben bie 3«tyuntte fur
bie meijt atte bret 6tunben toor&unet)*
menben 6tunbengebete ber 5llofretleutc
(Sagjeiten), bie bur$ ©locfengeldute
toertunbigt tt)urben 33,». 388, 1.
tall = toll3aun toon ©rettern, $al»
Ufaben 7,7. Scycr II 6. 1564.
t&schen — in der t&schen in ber
fcafd&e 373,33; in die seckel und
taschen 154, 1*.
tatsche Sartfcfye, ein fleinerer langli^*
runber6*ilb 317,15
taucher £au$ente (merges, mergus,
mergillus, mergulus) 328,2.
t&ufflichteuflif* 279,26. '
te din gen einen 93erglei<$ abf^liegen
182,17. 186,6.
tedingsweis auf bent 9Bege toonUnter*
fanblungen 18 93ar. $. 3. 14.
teg $lur. Sage, b. i. fteic&Stage, 93unbc$«
rage k. 434,".
templariherrn, templierherrn
26,10-23-25. 27,2.
t ert z /. ber 3«traum toon 8 Uljr bejro.
9 Ufyr morgenS an unb bie bamit toer*
bunbene 5lnba$t 245,io.
tharr (toon einem anom. 93b. turren
toagen, getrauen) — ich than idj roagc
38,16; ichthar 112,24; er tharr 118
Ear. j. 3- 1.
ther (piur. $t>ore 414,7-28. ©inft. dor
3. 93. 414,16
theure, theuren/. fctyeuerung 19,5
34,30-32. 43#3. 94,15. 246,». 252,8.
327,15. 378,14 gjgi. deure.
thie, thien — thie er tbue 157, *5.
172,10. 181,0. 205,2225. 356,9. 357, ".
404,10; abthie 345 93ar. j. 3. 23;
anthie 51 93ar. g. 3. 3; auffthie
183,2; hinthie 251,4. __ thien fie
tyuen (Goni- $r.). 50, if 206 93ar. 5.
3. 1; anthien 208,16; gnug thien
191,3.
thiren, thirren, thuren (toon
bem anom. 95b. turren toagen, getrauen)
3nf. 211,7. 221,i. 303,14. — wir thir-
ren 144 51. 1 ; ir thirren 290,28.
thology/. Sttyeologie 206 51. 1.
thon 3nf. t^un 12,7. 33, 1. 34,«>u. f.tt>.;
thon toir tljun 29,4; tond ttoir tbun
26,0; tyr tond 144 51. 1; tondt
162,2.
thorhot tyoric^t 215 2*ar. &. 3- 23.
thorlach n. Str>6rlein 57,7.
till 93rettcrjaun 128 5lnm. 9. 93gl.
tall.
t6chterlinn.iungcg2Rab<$enl09,n-i2;
die zway tochtern 109 51. 3.
todtengr&bel, todtengrebel
Stotengrdber 245 93ar. $. 3. 4. 397, n.
torgen <piur. facfeln (toon franj. torche)
64,26.
torst, thorst (toon bem anom. 93b.
turren toagen, getrauen) — man torst
(<Pr&t.) 109,12; sie thorsten 157,23.
93gl. dorst.
trage <piur. tragen /. ©efdfj ober
Digitized by
Google
ar.
509
fonjlige Sotri<$tung jum fctagen 213
Sat. j. 3. 3.
traglich 5U>i. ertrdgtid^ 353,*.
trail &ii(U$, ein mit biei gdben ge»
toebteS Ceinenjeug 434,7.
trau, trauen — gutten glaubens
und trauen sein im IRufe eineS e^r*
li$en unb aetl&fftgen SWanneS jUljen
36,1 219,^; trau und glaub 165
Sat. j.jj. 12. 166, io.
trawanten *ptur. bic ©Uebet bet faifcr*
lidjen unb t$nigUd>en Setbtoadpe 267,20.
270,^. 280,80. 307,22. 308,4.
treffen oder fechten mit den
feinden 415,15.
treiben — rennen, was man aus den
lossen treiben mag 91,20.
treid, traid, treit ». ©etteibe42,i6.
81,6. 95,616 u. 6,
treisigest — bet SDtetjjigfte (bet 30.
Stag) na$ bet Seetbigung etneS Set*
flotbenen, an toelcfcem ftubet bet lefcte
6eelengotte$bienft fut benfelben ge^alten
jutoetben pflegte 457, 12; treisgost
169,i7.
treit — er hat treit gebto^t 342,30;
des treies abstan aufooten ju broken
377,W; treiwort SDtoljWott 222,10;
traiwort 456,1.
tremer, tremmer $lut. fctummet
216 Sat. j. 3. 27. 333,810. 354,2.
trimel m. Setemonienjlab 88,H; bicfet
6tocf 108,12.
trimel ©etiimmet 173 Sat. j. 3. 8.
trostelSDtoffel 328,i.
trostlich gefajjt 110 Sat. 3. 3. 4.
thournier m. 313,*. 317, 1-2-*. 319
Sat. j. 3. 20. Sgl. f eld s char -
mitzel.
true he/. Sabe jum 5lufbett>atjten Don
©elb unb ^a^ieten 97,»-»-«. 129,18-22.
130,2-3; trichlinSDem. ffieifetaftdpen
1 17 1 713- 16,
truck en — ain trucken ampt und
meB cine SWeffe o^ne ^tieftet unbtfeld?
388,8.
trumbschlager STtommelfdslaget 48
51.1.
trume /. fctompete, <{Jofaune — mit
baugen und trumen 141,14.
trumer Stontyetet 217,7. (Sgl. bie Sat.)
trumethe /. Stontyete 83,7. 139,7.
282,7.
thrumethen ttompeten — auffplaus-
sen, trumethen und baugen 263, 8°;
279,2*; weder trumethen noch bau-
gen 165 Sat. j. 3- 12J trumethen,
pfeiffen und baugen 287,3.
trumether Sttontyetet 72,3. 83,«.
141,15. 195,18. 217 Sat. $.3- 7- 267,25.
280,*. 354,21; trumether und hdr-
bauger 281, U; trumether und bau-
genschlager 165 23ar. %. 3- 12;
trumbetten^tut. 51 51. 5.
t h ur en w. SHutm3,i*i5. 5A23,15. 65,23.
73A 119,24. 120,5 213,12. 216,1617.
221.18. 239,3-7iii7. 243,11, 321, 1*;
turn 70 01. 1 ; $lut. thuren, thu-
ren 12,6-n. 39,2i. 85,9-20.25-26. 154,6.
197.19. 253,19; thurenlach SDem.
57,12; thorthurn 243 51. 1 ; thor-
turen 72,8; thurnstraff 243 51. 1.
thurnen Sb. — es hat thurnet und
pliteget 98,*. 152,816.
thurner SDonnetfdj lag; 3 groB thurner
mit ainem krimpel (lauteS ©ettadpe)
183,12; gI0Q thurner und plitzger
183,18.
tzuhorten — stet, die der kirchen
tz Shorten ©table, bie bem #it$en«
jtaate juge^otten 460,26.
tzwirgweimal 409,17.
Uberailen jemanben — tyn ubetta*
faen 116 Sat. j. 3. 10. 202,5. 452,15.
aberfaren eta>a$ — e$ ubettteten, ftdj
bagegen tetfefylen 391,20; fubjtontibifdj
aebtaudptet 3nf- 242 51. 1; uber-
farung242 5l. 1.
uberflissigkait — uberflissigkait
der natur: speichel, harm ($atn),
stiel (Grctemente) 117 Sat. j. 3. 27;
ttberflissigs der natur 42,20.
iiberhand nemen — es hat uber-
hand genommen(bei etnet Setattyung)
e$ Ijat ftd) bet SWaiotttatSbefcfylujj et*
geben 409,5.
uberkomen etfcatten ain sun 36 Sat.
3.3. 14; gelt 43,12. 114 51. 3; pfarren
75,16; landt 160,19; gilt 172,23;
schlissel 245,8; ring 311,16.
iibermaB /. Ubetfdpujj 225,3*.
ttbertragen Jemanben (einet ©a<fye) —
tfjn (betfelben) ubet^eben 62 51. 2.
Ubertredten (uberthredten), uber-
tretten fid) toetgeljen, betfeljlen 82,i-5.
239,*5. 296,19. 297,5; abertret-
ter 82 Sat. j. 3- *• 217,19 326, 13;
abertrettung 62,5. 82,2. H7f26.
191,3. 217,18. 296,20. 297,6. 344,9.
360,10.
a b e r tr e f f en t — in manlichem alter,
die jugend ubertreffent ubet bie
3ugenbia^te JjinauS 142 Sat. j.
3. 18.
Digitized by
Google
510
aberzimerw.3immettt>etf,©ebdlfe332
S5at. J. 3- 5- $fit. zimer.
tiberzwerchs, uberzwerch in bet
Quctc 61,i*. 61 93at. 3. 3- 1. 73,20.
87,26 184 Bar. $. 3- 1.
umbgef elt ju $all gebta^t 181 93ar.
8-3.11-
umbhangn. ($lut. umheng) Sotljana,
132 A. 4. 388,16.
umgelt w. ftbgabc ton betSinfutyr unb
»om SSetfauf bet SebenSmittel , 3*fa»
unb 23etbtau$«jteuet (Recife) 26, 1. 36,5.
umkort umgefeljtt 91, 21.
unabgeleint untiribetlegt 382,28.
unbesiindt werden, finbifd), t>et«
tucft toetben 148 ©at. 9. 3. 26; un-
besint unbebadjt 444,26.
under m. 3tt>if$enmal)lmt, 23e3»etbtot
122,21. 124,ii.
underfangen, underfachen —
sich der vogtei underfangen biefe
an jtd? nefymen 14, 13; sich des guts
underfangen 338,18. 395,14; sich des
gelt underfachen 97,7 ; sich des ge-
walts underfachen fid? bie SBefugnti
aneianen 345,?. — 177, 10.
underfuttert, underfiettert
mit ftuttet untertegt 41,"-».
undergost — zu undergost 5lbt>. ju
untetjt, gang unten 317 «. 320,*.
underhalt— die gestifft sind in aim
underhalten, gilt und regierung ge-
wessen 16 93at. %. 3- 10.
underhalten sich ficfy aufljalten
362,21.
underkeffel 3toifdjentjdnbfet, Untet*
Jjdnblet 419,3 427,25.
underkomen eine €>a<fye — jte bet*
fyinbetn, tljt botbeugen 391,5 SBgl.
furkomen.
underschleifft — jemanben auff-
genomen und underschleifft (iljm
Untetfctylutf gefodbtt) haben 292,20.
underzochen untetfuttett 315, 16.
undultig 9lbj. ungebulbig 378, 15.
uneer — schmach und uneer (tauto*
logifd)) 357fW; uneer en betuneljten
217,16 291,1
unf all m. 2Riggef$icf 3 1 0,33. %$i fall,
unf ellig 9lbj. unfe^lbat 370, 10. 381,5.
382,13; unf&lig 373,".
unfurtraehtlich, unfiirbe-
trachtlich unbebadjt, unubetlegt
32,26. 217,1. 217 Sat. J. 3. 1.
ungeert berunefytt 392, 14.
ungeffird — getreulich und unge-
f&rd oljne £intetltjt, oljne f^Umme Sb*
jtdjt 233,32.
ungestimigkait treiben fidtm,
Untune »etutfa$en 68 35at. j. 3. 11.
ungetrindlet — ungetrindlet erbis
327 Sat. $. 3. 16. 6. getrindlet.
unholden <piut. £erenmei|tet unb
£eren, bie ba$ SBettet tetjaubetn
246,21.
unkemenlichait Unjutommli^feit
383,7.
unkorsame s. korsame; unge-
horsame/. 243 51. 1.
unkrecht jtelje krecht.
unriebig untutyig 305,2*. 23gl. ru-
big.
unseligunjtnnia 287,23. Sgl. Scbmefler
III ©. 223.
unstlittkertze Unfd?tittfet$e 327 ,20.
unterschid, /. ©ebinaung 304,15;
underschidm. 75,6. Sat. J. 3- 6-
untrui/. Untteue 428,7.
untz (vntz) (Sonj. MS 48 31 1.
ununderlesigklich unabldffia
347,24.
unvergriffen unbenommen — un-
abbrichlich und unvergriffen 229,29.
unvergriffenlich nicfyt ptdjubiciet*
U$, ni$t twgteifenb 229,io.
unverlaimpt 31b j. unbefdjolten 445,7.
unverlangt 9Ibt>. oljne %b$tm, fofott
347,10; unverlengt 9lbt. 371,23.
380,33.
unverwegeret untoetgetlicfy 148,5.
unverweislich untabelig 346, n;
tootylbegtunbet, fK$$altig 383,27.
unverwidert ofyne 2Beigetung 383, 18.
unverzogenlich unfcetjugttcfy 347,8
348,28. 370,9 373,10. 381,4.
unwiderriefft, unwiderrieff-
lichbeleiben33, 13.33 »at. j. 3.13.
un wis sent — es ist unwissent unbe*
fannt 305, 10.
unzalber un&dljlig 29 Sat. j. 3- 25.
unze hinze MS gu 109 <H. 1.
unzeritt unjettuttet 370,36.
urancklin Utenfel (tyiet Utenfelin)
454,27.
urfehd, urfecht /. eibltdjet Serjicfct
auf (Radje fur ettittcne Unbitt , geinb*
fdjaftic. 229,0.233,13.357,26.
urlub, flbfateb, (Snttaffung 113,n.
144,6. 179,16 333,4 354,17. 373,24
(geurlupt 343,8); allem zeitli-
cnen urlaub geben jtd? bon bent
jeitli^en Seben berabfdpteben 170,4;
urlub nemen 144,6; nim mir von
inen urlub fage, bag id? mt$ Don
tljnen betabf^iebe 202, i; urlub er-
langenSetabfd^iebuna etlangen 208, «.
Digitized by
Google
©toffar.
511
urluben entlaffen 253,9.
urpttttig, urpittig etbtetig 242,3.
370,19 371,«; neben erpiittig
370,80.377,17; erpiettig 377,5.
ursacher 93eranlajfet — ain anfanger
und ursacher 217,3.
urstendt/. 21uferfte^ung 398,".
urtail — gesprochen urtail 171,10;
gefelt urtail 296,6; gegeben urtail
236,23-M; (urtailbrieff 171,"); das
urtail fiber jemanben geben 193,27;
dem urtail verfolg thon bent Uit^eil
nadptommen, ftd? i$m untertoetfen 296,9;
dem urtail leben 85,21; dem urtail
nachkomen 85,23; mit urtail und
recht (f. recht) 32,30. 43, i». 117 23ar.
i. 3. 25. 171,9-22. 192,4 234 23ar. *.
3. 14. 235,522.28.
urtaillenbejlimmen,au$fd}eiben446,7;
butd? 3fU<fytetfyru<fy anerfennen 106,n.
Wa ba, tt>eit 113,6 — too 147,«; 177, *
218,23. 239,». 242 23at. J. 3- 18.
251,*. 275,30. 357,io. 364, io — toenn
1,13. 70,15. 81,ni3. 105,18. 215,27.
227.22. 290,22. 296,2*. 322,13. 333,22.
347,26-33. 368,21. 371,6. 374,". 375,5.
383,3. 391,5.
wadsecklinn. SDem. IRetfetafdbe, 2Ran*
tclfacf 117,13-16.
wag m. bet SQBagen 71,io-i2.
wag/.bie2Bagc 401,20.
wag/, goiter 130 23ar.j.3.7. 146«-».
356,15. 357,16
wagerung /. SQBetgerung 233,30.
wahin toobin 109, io. 158,27.
waidam. SBoitoobe 312,9. 360,15 401
Bar. §. 3- 9.
waldbruderm. im 2Balbelebenber(£in*
jiebler 43 Bar. j. 3. 9.
waler bet SGBaflet (ein grofjet ftifdj bat)*
tif^ergluiTe unb©een, Silurus Glanis
L.) 328,17.
wall — an dem soldi von recht die
wall sein gewesen et fyfitte Don re$t$«
toegen getodljU toetben fotlen 435,2.
wamas ©efletbuna be$ (RumtfeS untet
bem iRocfe 310,29. 391,34; wames
307 33ar. j. 3. 22; wammaBhem-
met 100 51. 4; wamashemet
185,6; wameshemet 213,n.
wann Gonj. benn 63 21. 3. 98 B. 2. 108
H. 1. 409,6. 419,20. 420,2. 422,".
428,50. 429,10. 434,9. 435,5-21.
436.23. 441,22.
wart en toaten 46,22.
wart en $Iut. warten oder turen
(St&utme) 455,17.
was tyduftg fcotfommenbe ftotm neben
war, erat, $tur. wassen, was en, wa-
send, wassend.
wa.8serpruch@^aben,t»ieetbur^eine
Ubetfcfytt>emmung angetidjtet tottb 96,4.
wasserstral 95li^ffta^l 152, 16; feur-
stral und wasserstral 219,4.
weder (&etgletd?enb)al$ 109,5. 116 3kr.
j. 3- 10. 180 23at. §, 3- 3.
weder jebet (toon jtoeien) 409, 2.
we g man todge, 401,2i.
we gen foltern 146 S5ar. g. 3. 10.
wegmaister SBagmeijter 401,22.
wegst et tod^jl 101, 1.
weichbrunnenm. getoetljteS SDBaflcr
404,9-io. 463,25.
weihennechten, weichennecht-
tag 2Betyna$ten 433,5. 437,17-22.
464,20.
weil, weill £onj. todljrenb 57, is.
216,16. 311,5 317,8; (0tanfle 223,20.
327,12.
we i lent toetlanb (toot 3eiten) 203 91. 2.
weillin — ain klains weillin, Heine
2Beile, ganj futjet 3etaaum 157, 19.
weinigist — der weinigist sein bet
©ering(tefein 372,19.
we i s sung 9$em>eifung 227, 21.
weitte — nit weitte (IHaum) gnug im
haus haben 250, i6.
weld <piur. SBdlbet 39,2i. 154,7. 203, 10.
wend — wend ir unserem gepott ge-
leben? tooUt iljt unfetem ©ebote na$*
tommen? 323,2.
wer $(ur. S&fejttgungen — duren
(Xfyutme) oder wer 445,20,
werehte ttrirtte, <Prdt. <£onj. 409,9]
wercklich funjtootl, funjigere&t 105,6.
214,20. 312,i.
werckman opifex, artifex 120 %. 2.
werckschuch ©$uty att Cdngenmag
bet 3immetleute, SWauret :c. 122, 12.
werr SGBeljte, Slbtoefyt 163 23ar. j. 3. 5.
weschen toafdjen — wischen und
weschen 168,M.
west q?tdt. t»u§te 437,28; nmfjte 450,2.
wetag m. tftantyett 99 01. 1. 422,*.
434,io.
wetzgar Sfteifetafae 149 23ar. g. 3. 15.
2*gl. ©irlinget 431.
wexelkind ORifaeburten 177,27. i85,io.
33gl. ©djmeflerlV ©. 16; ©ritrnn,
20tytl?. LXVII.
widergolten Detgolten 46,6.
widerkeren jutucfgeben 325, 2.
widerlegen Detgelten 1 93ar. j. 3- 1.
widerlegen jemanbem pein und
schaden— itym bafurSrfafc Ieijien357,i5.
Digitized by
Google
512
©toffat.
widerlegung$eiaettuna240,21. 242
SBat. j. 5. 18. 243,4.
widerlegung 223,8. 3m (S&ebetttage
widerlegt bet SWann feiner gtau i$t
mttgebtadjteS ^ettat^QUt, inbem er iljt
fur getotffe gafle cin Squtoalent toon
feinem23etmdgen, bic widerlegung, ju*
ftdpett. 6<fymeUet II ©. 453.
widern sich etnet ©ad)e — jid) i^r
gegenubet aMetynenb uetljalten 362,5.
370,28. 398,27. 399,3.
widerotten jlatt wideretten hribet*
ten ft$, toeigetten ftd? 279, «
wider setzig tDtberfe^lidb 159 91. 2.
242 51. 1.
widerspenigkait/. SQBibetfyen jltgf ei t
— w. und ungehorsame 135 Sat. g.
3. 2; widerspenigkait oder auffrur
206 93ar. j. 3- 1> widerspenig
164,6.290,^.393 51.5; widerspen-
nig 403,30.
widerwertigkait /. 3einbfd?aft,
©ttett 369,4. 371,6 389,14. 430,3.
434,27.; widerwertig gegnetifd?
369,». 374,7. 379,28. 389,8-22. 439,1?;
unangeneljm, fcfyabUcfy 434, 9.
widerwil, widerwill, wider-
will e n m. Unftieben, getnbfdjaft 43, 14.
44,i. 45,4-5. 233,18. 242,2. 245 Sat.
8-3-4; jemanbem widerwillen be-
weissen iljm Setbtujj unb ©djaben ju*
fugen 240 23at. j. 3- 3; iemanbem
widerwillen began 240 Sat. J. 3- 15J
zu widerwillen annemen ubel auf»
netymen 241,30; zfi w. auffnemen 144
Sat. 3. 3- 20 ; zu unwillen auffnemen
221,20; zu argem annemen 221 Sat.
j. 3- 15. (auffnemen) 241 Sat. *.
3- 30. •
widerziechen sich einet ©acfye —
ftdj in Sejtfc betfelben fefcen 449, 1.
wild fttr Slifcjhal)! 70 51. 1. Sgl.
feurstral.
wilpredt — schweinisch wilpredt
ftleifa bom 2Bilbfd)tt>ein 328,7.
willtu tt>illft bu (wissen etc.) 417,28.
wind — ir wind tl)t toottt 395, 15 21 ; fte
tootten 365,16.
wintliechtw. 72 51.2.
wirden — das alles ($unfte eine$
SetttageS) soil bei seinen krefften
und wirden (in ©eltung) pleiben
231,30; es sol in seiner wirde vest
onversert stan 211,26.
wirdigkait/. 2Butbe 139,2.
wirig feft, bauettjaft 168,7.
wissen — an wissen ofyne Setabtebung
(jufdUig) 449,24.
wist auff 7— er wist (tirifctyt) auff
(mit dem tegen) er fdljtt mit bem
SDegen in bie £61je 110,6.
witzthumb Sicebom 269,4.
wolf — der wolf am fuB offene &nt*
aunbung bet £aut, ©efdtomt 63, i°.
237,ii.
wolf ell tt>o$lfetl, bitlig 434,io. 462,H;
wolf all 34,22. 101,13.
wolkrathen tootylgetatfyen 310,6.
wolschlager lanarius 365, 15.
won s am 5lbj. toonnefam 341,4.
wort — das wort thun iemanbem —
tfcm feme ©ad?e oot©eti<$t fityten, ityn
oettteten 403,30.
wullin 5lbi. tootten 71, ". 80,14-25-26.
wundartzatm. 168,*7.
Xelm. ©efefle 110 51.1.
Zaberei/. 3aubetei 246,21.
z an gen (igatt. zanget) ftreiten 33, 16.
103,13. 332,15.
ze Ij&ufig oottommenbe ftotm fur zu Dot
bemSnfinitto J. S.zetragen51 51. 5, ze-
trincken 59 51. 2; in 3ufammcnfe|&ungen
toie zeffiB 59 51. 2; zegfit 70 51. 1.
zech,zeche/. $itd?em>etmogen (Setmo*
gen einet bejlimmten tftt<fye) 245 Sat.
j. 3. 20. 390,18; zechmaister 93cr»
waltet be$ $it$em>etmogen$ 245, 1-8-20.
340,24. 353,33. 359,5-6. 378,31. 385,6.
386,16.388,15-25.459,14.
zechend bet 3^nte (decimae) 16,15.
zechent§ebn 376,7.
zecher — zu wainen und zechern
(3%en) bewe^t 33, 10. 202,".
zeile, zeil (zeill) @$i$te (Don £ofa)
68 Sat. $. 3. 2. 72,4. 72 51.-2.
zeit — zeit darvorgan jeitig, frity, fcalb
bafcongetyen 343,4.
zeit m. in disem zeit in biefem fieben
2,4; in diser zeit 144,5; im zeitli-
chen 303,i»; (in) mitler zeit in bet
3»>ifd?en&ett 91, 1. 140,i». 144,3. 171, 12.
311,5. 317,8. 324,17. 362,24.
z e i t — die siben zeiten (in einem tf loftet)
horae canonicae 387 Sat. j. 3» 27.
388,5. Sgl. tagzeiten.
zeiten $lut. $u zeit 54. 55. 56. 71, 17.
122,16. 313,18. 317,6. 336 ©at. $.3. 11.
zemen jufammen 428,6.
zemengeflossen lufammengefloffen
100 51. 4.
zemengesamlet gefammelt, jufam*
mengebta^t 428,2.
zenne 3^ne, dentes 33,4.
zerer $taffet, Setf<$toenbet 310,7.
Digitized by
Google
©toffar.
513
zereest jerjtort 20 Bar. j. 3. 6. Bgf.
oben eresst unb f. Seyer I 6. 662.
zerknist jcrfdjmettert 215 Bar. $3. 25.
BaL erknist.
zerrissen — ain closter zerrissen
(jetftdrt) 19,i*.
zerritt — mit zerrittem teutschen
mit toerborbenem $)eutf$ 5,2*.
zeug m. 3ug, ©$ar j. 93. 274,2526.
275,i-2; exercitus 414,30-31. Bgl.untcr
raissig.
zewegenbringenjutt)Cgcnbtingcn424,1.
ziechen in ben lefeten 3uoen Ueaen
170,15.
zilen jemanbem — cine 3*it bejlimmen
112,17.
zill <piur. Sermine 450,8.
zimer w. Balfentoerf, SDadjjrutyl 39,23.
40,6. 49,*. 201,*-7. 332 Bar. $. 3- 5.
zirckl, zirckel m. flreig auf ber
©d?ufeenf$etbe 124,26 126,9. 469,".
zuberlachw.SDem.Scfyaff — zuberlach
mit vischen 44 51. 2. 51 %. 5. 67 % 3 ;
zuberlin 131 St. 5. 150 %. 3.
zucken — das schwert auszucken
au3ber@<$cibe$iel)en 173,5; dasliecht
ausderhandt zucken reiflen 182,*;
jemanben herab zucken Ijerab reigen
108#n; mit bem <§d>n?erte einen 6trei$
fu^ren HO,?,
zueinander schreiben einanber fdjrei*
ben 356,io-23.
zufall — erblicher zufall drbfatt 221
Bar. j. 3-1 I.
zugesel Sooperator 178,i; zugesel-
lenseelsorger 187, 31.
zuhandt fooUt$ 118 Bar. j. 3- 1.
zukunft/. flntunft, adventus 115 Bar.
j. 3. 6. 137,16. 263,310. 274,io. 285,2.
306,16. 313,8; zukinftig flbj. ad-
venturus 188,6; nadjfrfolgenb 224,".
— es ist zukinftig unmittelbar bet>or«
ftefanb 198, is.
zunachetjunaljenb, ft<$ naljembl67,i9.
zusprechen — freindlichs zuspre-
chens sein leutfelta, fein 166,6.
zuschlajjen kethinen vor den gassen
fie quer uber bie ©affen fyannen 298,7.
Bg,l. furschlagen.
zu stand — zfistan jemanbem — auf
feine 6eite treten, tym anfyangen 457,3.
zweiung /. (Jntjtoeiuna., 3nwt™^t
373,23. 374,7.
zwelfbotte m. bie jtoolf 9fyofiel unb
Be^cidjnuna, fur jeben ber jtt)5(f Styoflel
5,2. 8,25. 115 Bar.j.3. 6. 209,9. 246,".
467,3; zwelfbottentag Sfyojteltao,
209,9. 297,35. 447,13.
zwelfer m. SWitaUebbeS au$ jWolf^er*
fonen bejiebenben 9lu$f$uffe3 ber 3unft
253,12. 435,*. 441,1.
zwerchfingerm. ftingerbicfel00 9l.4.
zwerchhand/. ^anbbreite 100 31. 4.
zwischen mit bem ©en. 373,*. 377, 12;
mit bem ©en. unb $>at. 377,30. 425,4.
428,23. 444,*; mit bem 2>at. 43,i*.
227,20. 235,2. 298,5. 375,9.
zwitrecht <piur.dissidiae3,i2. 44 Bar.
j. 3. 2. 233,21.
zwu — zwu steurn (jtt)ei ©teuerquoten)
195 SI. 1.
&tabtt$rimifen XXIII.
33
Digitized by
Google
$etfonett»erset$m§*
¥orbemerhnng.
Da* nadrfotgenbe $etfonen»erseic&mB iff nad> ben ©nmbfafren unb in ber from fctgefMIt, bit
f^r bit Botanaebenben ©Snbe matgebenb nxuen. 2)ie IRamen bet »orfommenben beutfaen ftbel#gef$Ud>tet
wutben foweit fie mit 6id)etbeit ibentiflciett roetben fonnten, na$ bet 6$teib»rife in bem ©on Xitan
»on fcefnet unb anbeten betau*geflebenen „©tammbuc& brt blityenben unb abgeftotbenen tbeW in $euti$*
lanb," ?Regen*butg 1860. aufgenommen , bie febt flat! cenumpietten Bamen bet au#lanbif$cn »bel*-
gefaiedfrtet, fotoeit e* m&glidfr wat, aul anbeten einfdfrlagigen $ilf*mitteln titytg geftedt. m.
SlbenSbetg, ©taf oon 45. 46, i.
Abraham 398,".
NbSbetg (£ap$betg), $einti<$ oon 32,*.
£boma$oon 149.
ttbclgetg, 6tjtu$, 3unftmeijUt betSebetet
247©at. J. 3- 10.
flbelmann, tfontabuon, 2>om$ett in Sluge-
butg 386,8.
3otyann bon , tfommentbut ©on 93lu*
mentyal (©lemenbatt, *piomtntatt)
77,». 448,«.
<«bler, VbiUW, taifcrli^cr Otaty 70,8. 73
21.3. 104 91.7. 306 ©at. $.3. 4.423,».
424. 429,8; fcinc Jtau 424.
SlnbteaS, ©ecrctdt be$ tfonig* 3etbi«
nanb 269,5. 361, ™.
ttbolf (SWeifUtflbolf), bet ©ilbbauet 69,20.
flbolf (SDoctot Nbolf), bet «tjt f. Dcco.
flffenfkin, ffiolfgana Don, Utittet, Dber«
amtmann be* 8tifte* ffiotm* 260,is.
6t.Nfta 5,7. 18,". 40,i. 88,22. 143 ©at.
j. 3- H.353,24.
flgnee f. ©etnauet.
Mgremont, ©taf oon 267, 12.
Slgttcola (Dr. (Jtfleben), 3obann, tutfa$jt<
f*et qptebiget 254, w. 281, 21.
flguilat, 3Jtottgtaf oon (Don $ebto 9la»
mitej flttelano fconbebeSlguilat) 266,20.
318,29. 319,20.
Styam Waimet), ffiolfgang bon 448,8.
SUdjoffen, Dr. 3afob oon, Utatlj bet Sto-
nigin 3Jtotta oon Unaatn 294, w.
fllba, £et§og oon — (fterbtnanb flloatej
oon Solebo) 266,*; Hntyontu* £einti-
cu$ , fetn ©o^n 266,4. 6. au$ unter
£olebo.
HlbetStotffet (fclbetfborffet), 2)om$en *u
{JteiPna285».
Hlbuta , 3ofann oon , 8anbe$l>au£tinann
ju ©aljbutg 270 ©at. j. 3. 23.
flltamita (Hitemijte), ©taf oon 318,".
319,23.
Slman, Sofymn, 3*$nmj!et ju 6t. Ulri$
354,i.
Hmetfeeoon, ©etnbatb, (jelfet am2>om ju
ttugSbutg 355,20. 356. 357.
3Utenbotffet, 3o&ann „bo1?enufd>et secre-
tari" im @ef olge bet tfonigin SRaria oon
Ungatn 294,27
flntyettuS, ©atet be* #. 6tntyte$t 417,25.
flneifa, SRatfgtaf oon 266*>.
flnblau (flnbeiaw), 3^ob Oon 88,«.
6t. tobtea* 279,®. 315 ,».
flnfcalt, 5ut(len oon 77 ». 196,6.
3oa$im (255, 1*.) 258, «. 5. 282 ».
Sobann 255,i*. 282,».
Sftubolf 417,8.
ffiolfgang 254,5. (258 «.) 263,27. 278
«.l. 279,»7.282»; feine 6d>»f
Pet SWatgatet^a 279,".
tttngetet (flngtet), Dr. ©tegoti 269, i>.
3obann, tfomg {Jetbinanb* ^ofja^l«
f^teibet 270,5.
6t. «nton 279,9.
tttquiieia, ©if^5(e oon
$ettu$ ©enetu* 8,«.
SWatquatb oon ftanbegg f. untet
9tug*butg, ©if^ofe.
5ltco, ^etjog oon 267, «.
Htembeta, ©taf oon, tttnton 67 %. 3.
^Itnimt^ftn^m), 3obannoon, futbtanben*
burgifd?et SHat^ 255,20.
Digitized by
Google
^Pcrf ottcnt>crgctc^tit6 (5Cr^cttf 5Karfgraf t>. — Salfe$aufettU.@$ttoabe<f,@vafettto.). 515
9lt$ott, SWatf gtaf toon f. unter (Stoty.
Mtnolb, 93eatu$, faifetltd^ct tfan*leif$tei=
bet 264,19. 268,7.
Slt^t (Slttjat), ©efat. 169,15.
5Jnton 44,7.
©etnljarb 44,i.
IXtri* 44,7. 104,9. 157 «. 2. 440,20.
457,6. 465,2; feinc £o$tet ©tbttle,
3afob ftugget* fttau 165 S5ar. a.
3. 12. 169. 240,15. 244 % 1.
SQBityetm 60,7. 410,5.
9lfiKt$, Solemn (bet SQBebet), cin ffiiebet*
tdufet 202 «. 2.
fltri (Attest), »if$of toon 264,25.
SlugSbutg, 93if$5fe.
Hnfelm (toon ftenningen) 33,u.
Etuno 15,9. 16,i9. 17.
SButfarb (Don Gtfetbadj) 30,25.
Gl)tifh>M(toon6tabton)136,ii.l38,8.
160,6. 206 23at. j. 3- 1. 208,9.
234. 235. 246,9 260,9. 262 21. 1.
274,8. 277,15.278,6.279,24.280,1.
283,f 295,25. 296,7. 345,21. 346.
347. 348. 349. 350. 351. 352.
353. 357,25. 358. 361,10. 366
33at. 3. 3. 27. 368,5. 371. 372.
373. 374. 375. 376. 377. 378. 379.
380. 381. 382. 383. 402. 403.
SDegenljatb (toon £etlenflein) 27.
SDiontftuS 5,3. 8,i3. 373,21.
(Sber^arb 18 Eat. j. 3. 3.
(Sbet^atb (toon tfttd)betg) 32. 33,io.
(Smbtico 8,io. 17,25. 18,1.
gtiebti$ (toon ©tafened) 33.
fttiebtid) (toon3otietn) 54 01.8. 58,".
59. 60. 73 91.3. 74,3. 77,8. 79. 80,2.
82. 83,14. 86. 88. 90,3 97. 103
91.3U.4. 104.111.409.410.417.
419,5. 423,15. 424,28. 437. 446.
£attmann (toon SMUingen) 21, 19. 22.
23. 24,17. 27,13.
£etnri$ II. 14,3. 18.
£eintt$ (toon 6djoned) 28, «.
£etntt$ (toon Si^tenau) 112,5 120
91. 3. 451,3. 454,1. 459. 466,7.
Hermann 20,3.
3ol?ann (toon2Betbenbetg) 38,23.43,1.
144 «. 1
tfontab HI. 21,2.
Suttotb 12,21.
SWanno (SWatcomano) 10,28.
SWatquatbl. (tooniRanbea,g) 28,25. 29.
@. au<fy untcr 9lquileja.
$etet (toon ©dpaumbutg) 37, ". 38,6.
6iegfrieb 1. 15,6.
©ieafticb II. 19.
©irnpett 6,28. 7. 12,io. 60,13. 107
<H. 4. 108,1. 417. 418.
UbatfcalcuS 21.
Uhit) 5,7. 11. 12. 13,7. 15. 16. 17.
21,20. 40,1.
2Baltl?et I. 20,13.
SQBaltyet (toon £o$f$ltfc) 30.
• 2Bictexp 15,17.
2Botff>att (toon flot) 25. 26.
3cifo 10,28.
3o&tmu$ f. SDiontojtuS.
2Betybif$ofe 79,18.88,7. 97,io. 136,12.
274,8. 277. 437,14.
SDomfa^ttct52,9. 113,23.132,16. 136,5.
155,8. 154,8. 164,23. 181. 238.
346. 347. 348. 349. 350. 351.
352. 353.356. 357,25. 358. 367,10.
368. 369. 370. 371. 372. 373. 374.
375. 376. 377. 378. 379. 380. 381.
382. 383. 384. 385. 386. 419,5
425,1. 426,12. 426 2*at. j. 3. 14.
432,5. 441. 451. 463,22.
9lugu(tu« DctatotanuS 6,5. 63,6.
Wunfofet, 3o1>ann(toon ftegenSbutg) 416,8.
SltoaloS be, flobtigo 318,3i.
SltounculuS , Dr. SWatr , ©tiftfytebtget in
HugSbutg 384. 385,28.
33a$, ©efat. 10,22.
Slntyoni 95,«
©aben, SWatfgtafen toon
fluboW Si,6.
^tijlo^ 1. 54,13.77,3; beffenSotyne
1) (Srnfi, bet6tiftet bet 2tnie93aben*
2)utla^260,2i. 313,14. 455,14.
2) 3af ob, fpater (Stjbijtyof toon Stiet
64,23.
3) Wlt^I. 152,19.285; feineSodj*
tet ORatta 3afobaa 152,19.
©abet, Sfogujtfn, betSGBiebettaufet 250,i3.
251.
Eabet, SufaS, bet £ud)f$etet 339,2i.
©alanfon, toon 265, «.
JBalbecf, SQBttyetm toon, bifdjofl. augSb.
SWatfc^att 260,n.
Sale, $>ietti$toon bet, genannt gletf, £au&
tommentyut ju ffietoal in &ftf>lanb 259,io.
SBaifleul, SlaubtuS toon , ftiitfdmeibet bet
domain 2Katia toon Ungatn 294,2i.
Sobann , ©tabelmeijfet bet tfonigin
2ttatta toon Ungatn 294,22.
qtyUtyp, ftutf^neibet bet flonigin
SWatia toon Ungatn 294,21.
93att, SWatttn (toon ©etji^ofen), ein 3im*
metmann 441.
Salfcljaufen (unb ©<$toabecf) , ©tafen toon
Ebatgoa (SIbelgofuS) 14.
ffontab 17,i9.
SWatttn 17 Eat. $. 3. 18.
33*
Digitized by
Google
516 ^Pcrf onentoerjet^nifj (©atfetyaufen it. @<$tt>abecl, ©raf en to. — ©a$crn**pfal g) .
6$t»eiger 12,24.
2Bernber 14.
©amberg, ©ifdjofe toon
£einri$III. ©ro§toon£ro<fau 54,i2.
77,9. 430,19. 432,24. 442,12.
©eorg toon Simburg 128,i. 138,?.
SQBiganb »on (Rebwifc 259,9.
©antoolf f. $ant»olf.
©arbo, 2Karcu3, (Sarbinal 39, 19.
©arbty(©arbi), 2Bolfgang, ©raf &u 257,24.
©arfujj, 2Md?ior toon, Sommentyur toon
Duat^cn 255,".
Sari (©ara), fcrjbifdjof toon 264,22.
©artfyolomauS , ©udtfenmetjter in 2lug3«
burg 209. 210. 211,34. 212,4.
©afel, 93ifd^6fc toon
<£a$par ju Utyein toon SDtuljtljaufen
77,io.
Wityp toon ©unbcW^eim 286,5.
©aumgartner (©aungartner), ©efcfyl.107,13.
€>. aud? unter ^o^jictter.
3o^ann 123,*. 125 51.4. — 403, 16.
©atyern unb $fah (£erjoge, <Pfaljgrafen)
^crjoge29,i5. 34,ii. 362. 363.
2Irnulf, $faljgraf toon ©at)ern 12,2.
£einri<fc, £enog, ©ruber be$ $atfer$
Dttol. 12,i.
ffielf IV. 19.
8ubtt>ig ber ©trenge 25 ©ar. 3. 3. 3.
©ar;ern»3na,olitabt
©te^anl! 459 ©ar. 3. 3. 21.
2Rargarcti)a (toon ©ranbenburg), bie
©emafylin 2ubtt>ig$ beg ^ocferiacn
37,i6.
©ar;ern*8anb$1)ut
©eorg ber fflei$e 44,29. 49,10. 50. 51.
58,12. 62,n. 63. 66. 67. 72 21. 2.
73. 74. 76,13. 79. 80. 82. 89. 90,24.
93,19. 95,2. 103.105,26. 106.413,9.
416,21. 427,4. 429. 433,3. 442.
447. 448. 449,2; feine Softer ®ti»
fabett) 67,2. 427,4. 447. 448,24.
©ai)ern«2Run$en (togl. au$ unter ftreifmg
unb $affau, ©ifd?ofe)
drnft 35,n; fein ©obn 2Ubre$t III.
35; beffen ©ematylin, 2tnna toon
©raunfdjtoeig 35,29; ^ct beiben
flinber: 2Ubre$tIV.; Barbara
36,2, (j^rijio^ 36,i. 44,25. 45.
46. 60,15. 412,18. 415,3. 417,7;
Glifabetl) 36,3; <£tnft 35 51.4;
Sofann 36,i; 2ttargaretya 36,2;
©iegmunb 36,i; Sffiolfgang 36,1.
44,25. 45,4. 53. 60,16. 67 21. 3.
103,13. 104.411.412.
2llbred)t IV. 36,2. 45. 52,16. 53. 58.
61,16. 62. 67 21. 3. 74,6. 76, 13.
79,5. 80,7. 82. 90,26. 93,5. 95,12.
103,12 104. 105. 106. 107. 203
21. 2.411.412,18. 413. 433,21. 447.
448. 449,2. 451,16. 452,24. 455,9
457,1°. 458,2; (cine ©ematylintfu-
nigunbe, ©$n>ejter be$ tfaiferS
OHarimiiianl04.105. 117. 134, 10.
457fn. 458,i; ber beiben flinber:
2Bilbe(mIV; gubtoig 104. 105.
141.9. 174,18. 262 21. 2. 271,5.
275.2. 280,io. 282,21. 321 Bar. 5.
3.1. 377,25.460,8; @mjt f. unter
$apu, ©ifd?ofe; ©abine 104. 105.
129. 134,13. 460,10; ©tobiUe 104.
129; ©ibonie 104. 105; ©ufanna
140. 141. 142; beren ^ofmeijierin
141,8.
SBUbelmlV. 104. 105.122,13.124,8
125.12. 128,2. 129,4. 134,11. 141,9
150.5. 152,20. 172. 174,18. 178,2.
189.6. 194,17. 203,n. 223,25.
225.13. 241,29. 243,n. 245,14.262
21.2. 271,5. 275,1. 280,10. 282,18.
303 ©ar. j. 3. 20. 320 ©ar. *.
3. 28. 321 ©ar. j. 3. 1. 326, «
338,16.339,2. 377,25. 455,9. 460,8.
• 469,5; feine ©emablin SWaria 3a«
tobda, Softer be$9Jtartgrafen*Pbi«
liW I. toon ©aben 152,19. 299,26.
312. 321.
^faljgrafen bei Dftyein 2c. 246,8. ©. au<$
unterftreiftngunb2Borm$,©ifcfo0fc.
fluprecfct ber 2Utere 31,5. 32,3.
SubtoiglV. 36,15; fein ©ruber grieb*
ri$ ber ©iegreitbe 36; SubnrigS
©obn$Wtyr>ber2Iufrid)tige 36, «\
44,18. 76,8. 93,3. 106,3. 107,5.
413.10. 433,2. 447. 452,24. 457,8;
beffen ©ema^Un SDtargaretba, £er*
&og CubttrigS bed IReidjen toon
©at)ern-2anb$but Stouter 95, 1.
447,10; ber beiben ©otynSubuugV.
95,13. 128,1. 129,9. 138,2.141,16.
274,22. 275,24. 300. 457,9; feine
©ruber 1) griebri* 128,i. 138,3.
142.14. 262 21.2. 263. 264. 268,1.
280,9. 283. 285. 290,13. 300,25.
302,20. 314. 320 ©ar. j. 3. 28.
455,13; 2) fptftiw f. unter grei-
fing, ©ifdjofe. 3) ffiupredjt 67,3.
103,n. 104,3. 105. 106. 427,4.
447. 448. 4) ffiolfgang 260,26;
&upred)t$ ©bbne: 1) Drt £einrid?
138.3. 150,5. 174,18. 245,14. 262
21. 2. 270,27. 275. 277,io. 282,20.
314.7. 320 ©ar. 3. 3. 28. 363,9;
beffen ©emafjitn 299,26. 312,26. 320
©ar. j. 3. 28. 2) <JtyiliM> 107,5.
Digitized by
Google
<Perfottettt>etxet<$ni6 (33atyem*<Pfal$ - ©ranbenbura,, 2Rat?grafctt toon). 51 7
174,18. 262 SI. 2. 270,27. 275 A
282,13. 401,15.
Sobannl. ©raf toon ©ponbeun (©im*
• mern*©ponbeim „au$ bem 2Bej!er»
ri$") 76,19.128,1.
3obann IL, $faUgraf au ©immern
285,19.
Shibtoig II. toon 3toeibriicfen 285,20.
$e<f, Sienbarb, ber 2Rafer 181 SI. 3.
SBecf , ©tmon , dangler beS £er$og$ ©eorg
toon ©a<bfen 258,25.
©ecfer, 5lbam, Dr. 76,7.
©ecflin, ^angtafc, 3e4meMtototon©t.UU
rid? 180,15
Secfmann, Siberia, Ctcenciat 360,21.
23ebia, Wntboni toon, faiferlt^er flammer*
tbiirbutcr 267,29.
93ebrott, Martin, tf ammerbiener be$ flontgS
fterbinanb 270,2.
S3cbeim, genanntOH6lerUn(2Rorle), 2Bolf.
gang toon, furmattnifefyer 2Jtatf<fcaU
257,27.
©ebem, S3ernbarb toon, flammergraf bet
tfonigtn SWatia toon Ungarn 294, 15.
©ebemer, SarnabaS, fatferti^er tfanjlei-
fdjreiber 264,20.
SBeiet , (Sbttftian Dr. , furfurjlt. fddEjftfd^cr
tfanjler 254,13.
©eineburg (93oi)neburg), ©igmunb toon,
tanbgrafli* beffifcber IRatb 256, «.
SBeid?Ungen (<Peu$Ungen), ©taf Sotjann
toon 261,8.
SBefaric be la, Samelot, $ru<$fejj tfonig
$erbinanb$ 269, ».
9Mam, £err toon 318,i.
©ettat),©ilbelmtoon,£errju2anget)360,i3.
361,23. 363,8.
©enatoibeS (93enatotbeg), Jranj toon 318,9.
©t. ©enebict 12,". 15,". 21,*
©crcfenmair, ber 93ecf 179,25.
Eercfman, Otto, Sicenciat 285,3<>.
SBercfroolt, £arttt>ig, lubecffcfyer ©ecretar
78,12.
©erg, (£a$par toon, 2)ombert in ©amberg
259,n.
©eringer, $eit (toon Sngolftabt) 448,9.
©erlid^ingen (33erla<^ing), ©ofc toon 213,n.
JBern (toon bet Setter), £an$ toon, bet alt
unb bet jung 271,9-io.
Semauer, Signed 35; tt)t 23ater 35,8.
23ernet, bifd). faljburgifaer flammerfecte*
tar 270,23.
©erofug, ber ©ef$i$t3f$reiber 2,i5.
©ertbolb, ber ©oljn UtuboifS toon 9tyein*
felben 19,i9.
fcefferer ('Merer), 2BUbetm 55,8.
©eftler, Otleranber, ©tabttoogt 215, «*.
217. 235,28. 322,1*. 330. 335 Eat. j.
3. 18. 343,1*. 345,6. 354,21. 391 7.
392.
Seiner f. <J*ortner.
©e^tet, SGBilbelm, 3ed)metjtet toon ©t. UI-
tt$ 180,16.
93iberbatf>, SDtarfdjafl toon 48, 16.
Eiberftein, Ealtbafar toon 255, «*.
Sobann 258, w.
2Ben$e$lau$ 260, 1.
33imel, SIntbom, ber ©urgermeijter 156
51.4. 201,18. 217,23. 328,27.329; 3oa*
d?un, fein tfnec^t 217«. 218.
Sobann, bet ©aumeiftet 73 31. 3.
435,2.
Seonbatb 272 23ar. §. 3- 8. 273,8.
Eimenteli f. ^imcnteli.
23if$of$$cfl, $ro}jt toon, SeufcotbuS 23,8.
Sifjtnger, ber ©djneiber 41, 2*.
93ifftnger, 23. S3., ©ofyn etneS ©<fyneiber$
424,19.
©itfd), ber ^err toon 31,8.
23itf^lin, @ef<bl. 10, 1*.
©laarcr (<piaret), ©brifto^b »«>n, fitter,
taifettic^er Sftatb unb flammermeifter
264,13.
SManfenburg, ©efc^l., bifd^ofl. SlugSbur*
gifdje Srbf^enten 14, 1.
23leig f. $leig.
®loi«(»loD6), 2Bitbelm toon, oberjter $aU
fenmeiftet be^ ^onig^ getbinanb 270,3.
318,6.
23obmen, ^onig toon
Subtoig 143,7.
©obabiaa (35onabiaa) , $etet toon 267,3.
318,26. *Bg(. aucb 23iUa notoa.
©ocf, Jtiebticb toon, ffiittet 78,9.
©cotg (toon 8abta$),©tdbehneijtet ber
^oniginaWariatoonUnQam 294,22.
Sobann 317 91.1.
33obmann, ^an« 3atob toon 54,2*.
33oaner, ber, Sorenj 46.
33o9u^lau«,SWarf^alltoonSitbaucn 140,n.
33ont$ be, ©ebaftian 74,20. 86.
©onfee f. $once.
23otcf (Sutrf), OKafcfe toon 301,2*.
©orgia, ©cfate toon 439, 10.
Suctetia 437,23.
93o^fott)i^ (2Bo3fototfc), Ulri^ ^rijto^b
toon 319,i.
236gtt)et)l, 2Reld)ior, monetarius 334,n.
^Botbmer (©otbmar), Sruno »on, betjog»
li^ braunf*tt)eigif*er tutorial! 256, 1.
©ouffu, toon 317,3i. 319,21.
©ranbenburg, SWatfgtafen toon 1965. ©.
au<$ untet SWainj, @tjbifcbofe unb
^teugen, Otben^ianb.
gtiebti^ bet 3Ute toon 5ln^ba^ unb
33abteutb 53,*. 54, 1. 57,3. 73,11.
Digitized by
Google
518 $erfottettf>et3et<$ntf3 (33ranbenbnrg, SWarfgrafen toon — (Stammer, SBalt^afar).
76,i6. 79,7. 80,8. 82. 84. 85. 90.
91. 92. 104,1. 413. 414. 415.
430. 431. 433,3 440, «*. 444,*
451,« 455. 460 Bar. $.3- 5; feme
65f)ne
1) tfaftmir toon tfulmba$»Batyreutl)
76,16. 138,3. 140. 141.142.172,2.
173,6. 443. 455,6.
2) ©corg toon SInSbad) 258,io.275,3.
279,16. 281,22. 282,22. 299,9.
309,*. 314,8. 320 Bar. 3. 3- 28.
321 Bar. $• 3- I-
3) ftriebrt$ , *Ptot>P ju SGBurjburg
138,3 142,i*. 260,26.
4) 3of>amt 3tlbre#t, feit 1545 <£r$»
bifdjof toon OHagbeburg 138,*.
142,1* 261. 263,26.
3oad?im I., SrtebudjS be$ SUtenfteffe,
Jhirfiirji 76,*. 89,16. 90. 91. 92.
93,3. 127 <H. 5. 141. 255. 274,24.
275.25. 277,13. 280,8. 284,33.
295,23. 300. 302,31. 303 Bar.
j.3. 19.311,32. 320 Bar. j. 3- 28;
321. 326,"; beffen ©ofm 3oad?im
141,2. 255,12. 280,n. 282,19.
Wlbredjt, ©ruber SoadjimS I. f. untcr
SWainj, &r$bif$ofe.
Branbenjtein, (Srnfltoon, £auptmann einer
Wbtljeitung Srabanten be$ tf onigS 3?er*
binanb 270,12.
(Swalb, furfad?ftfd?er ftaty 254, i*
BraunSberg (Brunfycrg), Wugujtin toon,
furfolniftyr ftatf) 257,is.
Braunfd)tt>eia — Salenburg — 2Bolfen*
buttei — Suneburg.
(Sricb I. ((Salenberg) 64,23. 67 % 3.
79,6. 84 21. 1.255,25; fein Brubcr
£emrtd> ber Sltere (ffiolfenbuttel)
73,12. 74,19. 80,n. 82,19. 83,27;
beffen <Sobn £einricfy ber jungere
195,15. 196. 256,*. 282,". 300.
301. 303 Bar. 3. 3- 20. 317,32.
320 Bar. j. 3. 28. 321 Bar. j.
3. 1. 326,20. 360,21. 401,15.
@rnjt, ber Befenner (Suneburg) 256,20.
263.26. 278 31. 1. 279,". 282, 24;
300,30. 309,3.360,23; fetn Bruber
ftranj 254,5. 279,is. 282,21. 309,3
(Srid), Bifd)of toonDSnabrutf f. unter
DSnabriicf; £fyri(to}l), @r$bif$of
toon Bremen f. unter Bremen.
Bremen, drjbifdjof toon
(Sfyrijto^ toon Braunfdjtoetg 138,?.
140A 141. 259,12. 276,1. 283,5
Breifdjutj, ©efd)l. 10, «.
Wrii 38,15; feinc ftrau 38,16.
Wolfgang 403, is
Brijen, Bif^ofetoon
2Mdf>ior toon OKectau 77,i3. 90,27.
©ebajtian toon (gprenfcer 154,26.
©eorg toon Djhrreid) 265, i. 271,18.
283,6.
Brucf PPontanuS), Dr. ©eorg, furfur jtl.
fa$ftfd?ertfanjlcr 254,i*. 289,2. 290,9.
304,3.
Bu^ (Bucf), Baltfyafartoon, £auptmann
ju <£ottbu$ unb $eifc 255, ».
Budjam f. ^udjatm.
Bu$en(tem 449,22.
Buggentyagen, SQBebege toon 301,2*.
Burcfljart (2Retj!er) f. unter dngelbcrg.
Burctyart, £einrid? (toon 3urid?) 126,8. '
Dr. WliW 260,18.
Burgau, SWarfgrafm toon, flgneS 24,2i.
Burggraf (toon ©Idtt) 434,22.
Burgo« (BurgtS), Bif^of toon 264,25.
Burglin,3obannl62«. 3.
Burgunbi , SWartmilian toon, £err ju $e«
farn 261, Bar. j. 3. 13.
BurffyarbuS, SDomplebanuS in WugSbura
27,17.
Bufa, $eter, faiferlidjer »conturlier«
267,28.
Bufc, ber Cramer; feme Softer, tftojler*
frau in SDtUingen 180,i.
(Samin, Bifcfyof toon
(£ra$mu$ ORanteuffel 286,8.
(£ampeggto, CaurenttuS, ber (£arbinal.l54.
155. 262,n. 271,22.275,33. 277. 278,8.
280,19. 283,2. 287. 288. 313, 1. 307,12.
(SampejirinuS 7,i6. 8,1.
©anaria (©anaria), Bif^of toon 265, l.
©araccioli (£aractiolu$), pa>jtli$er $ro*
tonotariuS 138,6.
(£arbona, £er$og toon 265,28; fetn €>oljn
©ajeron toon fiarbona 265,28.
(£artoaial,Bernarbino, (Sarbinal toon€>anta
<Srocell5. 116. 117,i. 119.
(SaffcU, ©raf toon , SQBolfgang , bif$ofli<$
tt>ur^burgif$er flail? 258,3.
teajtilejuS, Sljrijio^, foanifdjer ©ecretar
ber $6nig$ fterbinanb 270, 7.
(Safho ((Safira), ©raf toon, fein @o1>n
2Ranrigfi) (2)on 3uan SWanrique) 265,27.
£ere$, bie ©ottin 5,23.
Gtyemfee, *Pro^p toon 448,6.
^lobtoig, ber ftranfenf onig 6.
©^iinring, Batttyafar toon 295, »*.
SWarquarb toon 269,23.
(Sl?ur, Bif^ofe toon: £emri$ VI. 425.
$aut 3iegter 260,3. 283,2.
&ifa (©fera), bie ©ottin 6.*.
(Slammer, Baltyafar 360/28-
Digitized by
Google
¥crf<meM>erjet$m6 (Slaubtu«, Dr. — ©flrcn, ©Ugmunb toon). 519
(SlaubiuS, Dr., im fcienfie be* Eifaof*
Don SWcfc 286 J.
(Slofen (fclojfen), $an$ ©eorg Don 271,".
448,7.
(Jnober, Dr. $an$, nmrttembergtfdper
tfanjler 361,8.
do$ldu$ «Socleu«), Dr. Sobann 258,*«.
(Solmetfd? (<£olmatf$), ©eorgDon, lanb-
grdfiidj befftf*er flatb 256, «.
(Jonrab, Dr., in bif$dfli$ aug$burgtf$en
2>ienficn 260, «
(Jonjianj, ©ifdjof ton, £uao Don £obem
lanbenbctg 460 Ear. j. 3. 5. 6. au$
untct SWercflin.
&on(e(mann f. Ston^elmann.
<£oria ((Jorin) , Sifaof Don 265 Car. j. 3. 2.
(£oDo$(S>elo$cobu$) be log, ffratu, obcrfhr
(Jommenbator bed ©t. 3atob»Drben$ k.
266.8.
(Sraffto, Domfaola jticuS in?lu^bura27,".
Grain, SurtartDon, lanbgrdfh$ $efltf$er
ttatb 256, w.
Greufc, (Jbriftopb, flu^enmeifier ber Stoni*
gin SWaria Don Ungarn 294,28.
§Teu)jer f. &reu(jer.
(£ror;, ©uifletmo, Graf Don, SWarqueS be
flrrifcot 6ennor be (SbitoreS 266,".
317 ». 319.
3atob 319,*
dueDa, be la (fiaqueba unb Albuquerque),
EartbolomaeuS 266,**.
Eelrran 266,25.
3atob 265». 266,2*. 318,7.
2ot;« 319,i«.
$eter 265,*. 319,23.
(Juriera((£irriera?)Don,au$5lanbern265,7.
&utyinianu$, Dr. medicinae 133,6.
<£r#ern — ber Gapitdn Don (Seneto €>a«
nubo, <£apitano a SJamagofta) 462,3.
ajcttti^ (3ettri|>), WridjDon, Hitter, gur-
fdpnetber M tfonigS gcrbinanb 269®.
£abe, Grbarb Don, ©auptmann uber bie
bcutfae ©arbe M flaiferS (ber 9tome
fdpeint gcbilbet au$ be£abert) 266, »«.
319,".
2>ad?fer, 3afob, ber ffiiebertdufer 187,».
200,1*; fein SBeib 190,8. 200, ».
2>aibcr, Ulrid?, Sunftmeifier bet $afner
247 Ear. 3. 3. 10. 365,12.
$ami§ f. fcemjie.
lament ({Role EeliS), burgunbifd^er 9Rar»
f^attbe«5taifer«266,i3.
2>anbelot (2>enbelott) , Don 31 8,1.
fcdnemarf, tfontae k., Don 271, •0.401,13.
Qtyrifttan II. 298, «; feine ©ema^
tin Glifabctb 173,24. 174.
gricbri* I. 298,".
2>audjer, ber Eilbbauer 69 g. 5. 197,24;
fein ffieib, eine geborene 5ci<flinger, bie
SBiebertduferin 198. 200, 1.
3)aDalo3 f. HDalo3.
$aDt;la f. ©ilia (ba Eilla).
Degenberg, Don (Eater unb 6obn) 271,io.
2)cbabi$, Subroig Don 310. 311.
SDelbut, 3afob, ber€*ufce 126, ». 453. 91.4.
SDemer, ©eorg, ber dbroniji 100 % 4.
418,n. 419,1. 427,25. 437,27. 439,20.
443,». 459,2. 468,"
$>tnt, Sobann, ber ffiiebertdufer 190 fl. 5.
$errer, ffiilbelm, Don JRurnberg 428 «. 3.
430 Ear. j. 3- 21.
$ejtmaubri*, $>ejtberiu$, buraunbtfaer
©ecretdr be$ tfoniaS gerbinano 270,8.
Detemburg?, ©raf 6igmunb Don, &bor«
ben ju ©aljburg 270,20.
$iemer f. Werner.
2)tetenbeimer (Diettenbamer), Grtyarb 34.
Quirin 422, ». 423,12.
$ietri$, 5tommentbur ju UteDal 303,5.
$>ietri<bJTein, greiben Don
©igmunb 268,21. 288».
fflilbelm 295,».
2)ie^>olb, berihrc^enpfleger inSWering 62, 1.
<Bgl. 62 % 1.
SDiana (2)iama) 38,2i.
SDiflinger, ©ef*l. 10,*.
SHlmapr, Dr. 9flo^u« 260, 12.
Diocletian 8,8. 373».
SDiniael, ^auptmann ber Dfcurnberger 55,«.
Difeljtain f. Sfelftain.
2)itel, 3Db<inn, babriWcrSommiffdr 61, «.
Dohig (Deuljigt), 3obann Don, rurfdc^fi*
WerSflatb 254,n.
St. 2)ominifu« 27,3.
SDonauroortl?, Abt Dom 5tlojter aunt bl-
jtreuj (©artbol. ©u*«bDtn) 88,10. 417,8.
$>onner$berg(£>orenfoera,), Don, bif^ofli^
aug^burgif^e <Dtorf*alle 13.
6eifrieb Don 23,io.
3)orenft>erger, ©a^par, 3unftmeijier in
Uberlingen 292,17.
3)oria, 5Cnbrea* 295,».
Coring, Dtto Don, 5tanjlet be£ 93ifd?of^
Don (Samin 286,8.
$omauer (©ef^l.) 10,2«.
Dra^fldbt (Ira^fiet), granj Don 256
Ear. j. 3- 2.
Dr. $biliW »on 256,2.
2>re$fel, ©eorg 403,2i.
SqW"^ 3unftmeijter ber SWejger
367,».
Drepfpa*, ?eter Don 77,2.
2)rufu« 6.
SDfimer (Diemer?) Don Wumbera 123,«
2>uren, 6iegmunb Don f. unter Xfyurn.
Digitized by
Google
520
^etfonentoerjet^mg (®&el, 3a?o& — fjvandffiirtcr. Dr. Salob).
(Sbet, 3afob, SDoctot bet 5lrjnei 257, ".
@beleben, ©eotg toon 317 51. 1.
(Sbet, fctyoma toon Sauingen, £elfet be$
$fattet$ toon ©t. Wtid> 40,9.
(£betl)atb, pincerna, canonicus Con-
stantiensis 23,8.
(5betf)atbu$,$)omcu|to$ in 2lug,3butg 27,*«.
(Jbetftein, ©taf Gbetfatb toon 258,*.
2Karimilian 267,23. 313 <Bat. a.
a 9
SQBtliclm 268,27. 315,5.
2Bolfeano, 301 ».
(gbetjlotf ((SbetSbotff) , Sflciitptc^t toon,
(Stbtammetet in Dftorteids 270 23at. *.
35.
©iamunb 294, 20.
(S;d (<5af), 23onatoentuta toon 319,5
<£cf, Dr. So^arni 142 ®ar. §. 3. 18.
(Set, Dr. Seonfyatb toon 271, u.
Ggen (2ttgon), ©eota, 110. 338; feine
©d>tt>efktn 338.
Sotenj 32 *.
q?etet 36,io.
(Safenbetget 121, 1*.
®$em (<5$em), ©eota, 114,9.
SetemiaS 250 21. 1. 335 <Bat. j.
3. 18. 343.
Wary, Sedftfleget ju ©t. SWottfe 340.
341. 342. 343. 344.
2Kattyau$ 201, 21. 1. 238. 239. 240.
241,25 242,5. 243 9a. 1. 244
21. 1. 403,26; fcin <Bogt 239,25.
241. 244 2t. 1.
(Jljingen, (Sbettjatb toon , flommentljut *u
£eilbtonn 259,23. 303,2.
(Stdjjtett, Sifdjofe toon
2BiU)elm toon ffiei^enau 49,i2. 51,o.
©abtiel toon <5$b 77,8. 80,8. 82,28.
86,3. 89, 21. 2. 90,3. 93,1*. 103
21. 4. 104,2. 128,1. 138,8 377,23.
(Stjrtjtopt) toon <PaN>ent?eim 115,*.
(SaSpat Sobtetfo, S©ci^bif<^of 88,?.
417,9.
Gifctng, G^tijloM, gretyett toon 270 23ar.
h 3- 5.
(Stafum 270 ©at. j. 3. 5.
<£ta>anaen, «Ptopj* toon 77, «.
(Snbe, ftifolauS toon, faifetU^et §of[d?enf
254,18.
©nadbetg, 23utcfijatb, bet23aumei|tet 70,7.
87,7. 101 21. 2. 120 21. 2. 420; feine
ftrau 420,"
(Snglanb, floniae toon
£einti$ VH. 102,n.
£einti$ VIII. 143,7. 271,28. 283, to.
313,2.
@tba$, Satentin grei^ert toon 282, i«.
(Stfatb, bet (Rat^fne^t 36.
Grljarbt, ©tea,ott, bet ©ilb^auet 69, is.
(Jutentyatet (Gtfentaier), ©efc^l. 10».
(Suttopta 18,12.
<£l)b, ©eotg Subttrig toon 260 2kt. 5. 3. 9.
(Styffetin, bet 3unftmeijlet 211, «. 246,2.
272, Sat. j. 3. 8. 273,io.
®)ffen, £an$ 449.
@t)ffen$offet, ®abtiet 286,12.
gabti, Dr. Sotjann 269,7. _ 333,n.334,2.
gacca f. 35acca.
galfenbutg, toon, ©ujiog unb SDomfyen $u
©peiet 256,26.
galfenftein, Sfyrtfto^ toon, futfa<fyftf$et
^ofmeijlet 254,17.
2Bei)ti$, in $)tenjhn be$ £et$oa,3 toon
(Sletoe 286,2.
3atnbiUet f. Sarnbutylet.
geflfct, 2. 67 21. 3.
fteltetS, 93if$of toon
Stomas (Santyeflflio 271,26. 283,7.
genb Oeftl. 10,27.
getnbetget (getenbetget) ,. So&ann toon
(Sgenbetg,, Sicebom in Djtettei$ ob bet
@nn« 269,«.
getet, bet ©d?ujkt 427.
gettata, £etjoa, toon
2ll^on« I. 272,2. 313,3. 437,23.
gibelet, ©efal. 10,5.
gietet toon fflegenSbuta, 416, 10.
gitnuan, 9Hfolau$ toon, £ofmeij!et bet
tfonigin 2Ratia ©lanca 80,12.
gifaet, ©attuS (bet SGBebet), bet 2Biebet«
tdufet 189 21. 2. 251,".
Jif^et, Cauj (3unftmeijlet bet £afnet),
bet SGBiebettaufet 189 21. 2. 190,i.
453,6; (ein 2Beib 200,7.
gif^et, ©te^an (toon ftutnbetaj 455,27.
456.
Jitel f. 93ittel.
flatten, 2)ietti^ toon, ^Jto^ft ju ©tonbetg
unb „©$ulmeijlet" ju 2la$en 286,4.
5let«^eim, »ett^>olb toon 256,27. ©. audj
untet ©^eiet, 23if$ofe.
giotenj, ^etjog toon
2tleyanbet toon 2Hebict 261, 2.
23otfd)aft bet ftlotentinet 272,i.
Jlu^tbetget, Softann, faifetli^et ^anjlei«
Wteibet 264,19.
Jotof^, Dr. ^ietontymuS, mattgtaf Ud)
babenf^et ^anjlet 285,25.
fttangtyam (gtangen^an) , ©taf SBolfgang
toon 309,i*.
gtaneffiittet, Dr. 3afob 269, «.
Digitized by
Google
^crfottenberjet^ntg (grattfret<$, tfitaige toon — ©tiif}, Jpttbebranb toon). 521
granfretd), teniae toon
Wm IV. 27;i.
tfartVIII. 410. 421.
SubttHg XII. 77,5 427,18. 428.
430. 432,3 436,31. 439,10. 460.
461. 465. 469.
granj I. 143,7. 217 Ear. 3. 3. 11.
271,28. 283,10. 310. 313,2. 360, 12.
361,23. 400,3.
Jrauenberg, tfonrab toon, marfgrafH$
babenf$er £ofmeijter 260,24.
ftraunberg, ©rafen jum £aag, ©eorg 448,7.
geonbarb 271,7. 430. 431,4.
©iegmunb 430,22. 448,7.
gretberg, 2Bolf toon 244 01. 1.
greibaimer, SlbomaS, bcr SQBeber 435, «.
gretftna, Eifd?of toon (SWliW, <Pfal3graf)
77,12. 104,4. 285,26. 377,22.
gretyburger, Sobartn, Eurgermeijler toon
Uberlingen 292, 16.
3ric!inger, 2lnbrea$ 39,io. 424,20.
grtbmann, griebridj (in ^crjogli^ braun*
fd^etg'fctyen SDtetiflcn) 285, i».
griebridj, bet Sarbinaf, f. untet ©etoerin,
©raf toon,
grofdj (grojl), Dr. 3«>bann, langere 3«t
$rior ber (jartneltter in 2Iug3burgl 74,25.
175. 176. 190 21. 5; feine ©taut
174,26.
JrunbSberg, ©efd>l. 39,2.
Eattbafar toon, OHunbf^enf bc« tfo»
nig« gerbinanb 269, «>. 315,2.
Sobann 38 21. 5. 54, w
Ulri$ 38 91. 5. 54,19.
grtjmeg 42,i.
SuenteS (ftonteS), ©raf toon 266,22.
gugger, ©ef$l. 93,2i. 103,2. i66. 167.
168. 169. 170. 171. 205. 206 21. 1
208,18. 209, 21. 1. 243. 244, 21 1
333, Ear. 3. 3. 4. 340. 341. 432>
SucaS 59, 21. 1.
Safob 114 21. 5. 115,". 134,i. 148
21. 2. 153,10. 155,6. 165. 166.
167. 168. 169. 170. 240; feine
©emafyltn ©ibtfle 2ltjt 165 Ear.
3. 3. 12. 169. 240,15. 244,
21. 1 ; feine ©ruber : ©eorg 165,
Ear. 3. 3. 12; Ulrid) 165 Ear. 3.
3- 12.
1) 3afob$ fteffen: 2lntoni 165 Ear-
3. 3. 12. 167 21. 3. 169,4. 170,26.
171. 184,18.20921.1. 242,17. 243,7.
272 Ear. 3. 3. 8. 273,6. 299,28.
340,28. 341. 342. 343. 344. 398,23.
401. 402,3; feine ©ema^ltn (2lnna
IRetyUnger) 184,*.
2) $ierontymu$ 165 Ear. 3. 3. 12.
167 21. 3. 169,f 272 Ear. 3.
3. 8. 273,5. 403,14.
3)9ftotmunb 165 Ear. 3. 3. 12. 167
21. 3. 169,4 209 21. 1. 238. 239.
240. 241. 242. 243. 244 21. 1.
272 Ear. 3. 3. 8. 273,5. 341.
343,3. 392,n. 393,20. 398. 398;
feine ©emafylin tfattyartna £ljur3o$
241,9. 242 Ear. 3. 3. 18. 272
Ear. 3.3. 8. 299,28. 393, H; fein
Eogt 241,13. 244, 21. 1 ; fein tfam*
merer ©iegmunb 242 Ear. 3.3. 18.
gultenba$, 9lbt toon 417,io.
gurjt, £l?oma 403,22.
gurjlenberg, ©rafen toon
ftriebrtd) 161,19.318,33. 319,22.
£etnrid? 64,24. 426.
gSBitbelm 256,13.
SQBolfgang 77,25. 89 21. 2.
gurfier, 3ofymn, luneburgifcfyer flakier
256,22.
©abelen3, <£t)riftoj>b toon, (Santor M
©tifte* 0Hain3 257,23.
©agato (©abau?), ©ebljart toon, fitter
255,18.
©aif^ebel toon greiberg 123,14. 125,23.
@ai$mair(@aifefoiair), „ber Eecf" 112.
113; fein 2Beib 112. 113; feine SWagb,
fein tfnety 112. 113.
6t. @adu$ 10,29.
©araff, $>iomebe$ toon 318,23.
©at)ffenlan>er, ber Seberer 32,i7.
©eiler, Sobann toon tfaiferSberg, ber $re*
biger 466,9.
©elbem, $arl, £er30g toon, 469,27.
©emmtngen, (Jitel SDietrtd? toon 256 Ear.
j. 3. 27.
3obann 260 Ear. 3. 3. 12.
©eorg (3«g), ber Eudpfenmetfter 335
Ear. 3. 3- 11.
©t. ©eorg 279,9.
©t. ©eorg (in 2lug3burg), ber©$ulmetfter
bei 335 Ear. 3. 3. 7.
©ereon Dr. f. ©abler,
©erjtyofen, starrer toon, Wrtdj 32, is.
©etele, 2lugujiin toon, Sieentiat 259,i5.
©ie$, e^njio^ toon 428, « 430 Ear. 3.
3-21.
©ienger, ©eorg, bifcfyofli$ conjtan3tfd>er
flatter 268,7.
©ilar, SWarfgraf toon unb fein ©oljn £an$
OKanrique 266,22.
©laner, ©efdjl. 10,i9.
@lafc 41,26.
©leid?en, ©raf (Srnfi toon 254, 7.
©log (©lcg,©la§),^ilbebranb toon,£ruc^
fe| be$ tf onigS gerbinanb 269,24. 315,6.
Digitized by
Google
522 ^erfottentoeqet^ttig (©mtgeffer, 2ot«q — ^ebing, Sofann ton).
©nugejfet, 8otenj,3edjmei|let bei€>t.Ulti$
in EugSbutg 245,*.
@otbod?«, ©efdjl. 10,8.
©olet, fcaDib, $om1jert unb summus
Bcholaaticus ju 6peiet 256,*5.
©oUen^of", ©ef$f. 10,i».
©on, ©taf fieonljatb Don 80.
©offenbtot, Don, @ef$l. 10,". 28, i. 116,
Sat. 3. 3- 10.
©iegmunb 78,6. 84 «. 2. 424,io.
432,8.
©ottfdjalf (©ofbfaalf), ©eotg, betftappen*
ma$et 345,*.
©ottSmann (©ogmann) , furfutjHid? fd<$'
jif$etHat$254,i».
©tafenteutet, Gtfcatb ($etet) 416,®
©raff, ttotybaft 416,7.
©lamann, 9tt$atb Don, Dcfan gu ffieffet
76,8.
©ranber, «nbtea« 100 «. 1 unb 3.
©ranoetta, Don ($en Don gtanb 93cUc)
267, w.
©ratoein (©tagtoein) , SBolfgang Don,
(Rittet, obetjtet 5tammerfectetdt tfontg
3ctbinanb« 269,'.
©tea,oti Don SnnSotucf f. SSfflet.
©tdbct, ein 6tabtfne$t 109 ft. 3.
©toppet, Dr.3oljannDon, 6$olaj!ieu$ ju
6t. ©eteon in 5t5in 257,16.
©tog, <£$tifiop$, tutfdc^jtfdjet iRaty
254,«.
©tog, 3afob (bet 5tutf<fynet) , ein ffiicbet*
tdufet 190.
©ugget, bet Stompetet 330 g. 3.
©umppenbeta, Qlmbroft Don (in Dicnflen
be$ 5Bif<^of« Don ©rijen) 271,w.
<£a$pat, fcombefan in (RegenSbutg
286,3.
<Jtljatb,$omljett in9lug$butg386,2.
©unbelfingen, Jteifcett 6$»ei<fatt Don
268,28.
©unbenfoffet, 6iegmunb 228,88. 229.
230,8*.
©ut, bet SWe^get 41,27.
©ut, Dr.D&oalb, marfgtdfli$ babenfaet
Stanjlet 260 m.
©ujman(©u«mann), Martin Don, 5tdm>
metet 5tonig SetbinanbS 269,».
$etet, Stubet M $t^oal Don 2Wc«
bina €>ibonta (Don redro de
Guzman primer 0 conde deOli-
vares, hermano del Duque de
Medina Sidonia) 265,*«.318,i5.—
318,".
©toetltd?, Uiti* 114,1.
fiabett f. $abe.
pab$betg, fiubwig Don 50,7.
$a<fet"41».
$dbo, Sbjmon Don, aRatfaatt M ©if djofd
Don 2Runjta 360,w.
£affnet, 2aui f. Sifaet.
£ag, ©altyafat Don, ftammetifcutbutet
betfcomginflnna (©cmablinSJctbinanb*)
295,io.
£agen , Dr. ©etnbatb , etjbif<fcofli$«! 6l«
nifaet ftanjlet 257,* 324,*
$aget, Sett Don Bltenftein, SWatfaatt bed
©ifcfcofS Don Orient 270, »
$«gg, £an$, 6^nbifu«unb6tabtf<^teiber
Don HugSbutg 324 «. 1. 403, w.
$dgin, Anna 209. 210. 212.
$aanan>, fciepolb Don, ©utgetmeijlet Don
$eiibtonn 78,6.
fcaibetf f. £eibetf.
$aiben (£aDben) , SWattin , {Rattjfateibet
in «ug$butg203 «. 2. 206. 234,5. 404,5.
£aimboffet, $an$ 66 N. 1. 6.au<$$lo-
betet.
fcainftel, ©efd?l. 423 ©at. 1. 3. 13.
Slntyoni 403,25.
Sobann, ©utgetmetftet 399 B. 1.
£aflct, jo^ann, bet ©olbfamieb 311,i«.
geon^atb, <Pfattet bei 6t. Ulri$
386,15. 387,f 399.
€>ebo(b , 6^teibet in bet tdmif$at
5tanjlei 264,18.
|>attet, ©ef*i. 423 Sat. $. 3. 13.
! JMjtat, 3obann Don, Dom^en unb fflaty
J in bif^6fli(b bafelf^en 2>ienjlen 77,".
I ^anau (^anato), ©taf ©altyafatDon 254,7.
^ane, 5l^im Don 301, 2s.
! Sucfe 301,22.
I £angenot (^agnatoet), ©ef<^I. 10, w. •
©eotg unb fein €otn 38.
1 fflil^elm 41,27.
' £anna (Hnna) , bet $oljeptieftet 240,».
; ^apdpetg f. BbSbetg unb ^abdbetg.
: ^atbecf, ©taf ^einti^ Don 77,26.
fiubtoig, jldnig getbinanb* 3Runb»
I f^ent 269,«.
j gating , ©alt^afat , $fenninamrifht btt
, Contain 3lnna (©ema^tin SetbinanW)
295,8.
$at(l f. £otfi.
^atflal, 9Wel(^iot Don 317 ft. 1.
^attmann, Dr. ^artmannud Don, taifet*
U*et unb pfatjgtdfli^et IRatb 264, m.
268,*.
^dublet, $an$ 384,8.
|>aufet, ©eotg (ju 2B6ti«$ofen) 454 ».
^aufnet, 3Dbann, ^tebigetmon^ 392,".
<>au(lettet, 3atob 42 «.
^ebing, Sofyamt Don , ^ofmeiftet 9Ratga<
tetbad, bet loc^tet 5t. SWarimilian?
! 261,12.
Digitized by
Google
^erfonentoetici^ntg ($egm&erg, ©etmannus toon — #offkin, ©rafen toon). 523
£eginbetg, £etmannu$ toon 23, 10.
£etbecf, ©eotg toon, £ofmeij!et be$ $fal$«
gtafen fttiebti$ 268,2.
£eiliggtabet (£atliggtabet), @ef$l. 10,20.
$et (£eU), Dr. tfontab 367,io. 379,22.
384,*. 386, 1*. 387,1. 392,1.
£elb, Dr. 2Rattl?ia«, faifettidjet $oftaty
264,13.
§elfenfiein, ©tafen bon 31, 7.
Wticfc, taifetttdjet £oftaty 264, 10.
£etletftetn, So^ann bon 77, 1.
^elfcel, ©eotg, flammetbienet &dnig ftet«
binanbS 270, 1.
§emjle, Jtanj toon 400,18.
§encfel, Dr. Sofjann, ftatlj unb ^tebiget
bet tfonigin SDtatia toon Ungatn 294, w.
323,9.
£ennebetg, ©tafen bon 31,^. ©. au$
untct UKainj, dtjbifd^ofe.
©ettyolb 258,13.
(gtnft 256,12.
2Bityetm 77,25.
SGBolfgang 254,6.
£etbat$, bon 317,so.
£etbetftetn, 2Bil$elm bon, UntettyofmetjUt
unb 6tdbelmeifkt bet tfonigin Wnna
(©emaWn ftctbinanbS) 295,3
£etobe$ 240,7.
£etfcfin, bet @$ujlet 42, 1.
§ettt>att, @ef$i. 10,?. 63,3
^tijio^ 156 51. 4. 157,1*. 176,&.
181,3. 210,3; warn, fein 6o$n
210,32, fcine Sodjtet 177,3.
3o^ann 196,27.
tfontab 123,8. 157,*. 211,®. 467,6.
SutaS 73. 121,5.
SWattyauS 250 <H. 1.
£enog ftinbetfm bon bet SQBeiben 431
Bat. j. 3. 10.
£ejjbetg, ©tyfo bon, $om$ett in %ua$*
butg 274,i*. 334.
•£efien, Sanbgtafen oon (f. aud) untetfloln,
Gtjbifaofe) SQBityetm II. 77,2. 453,20.
2Bityelm III. 429,23.
WliW 202,21. 203,3. 256,7. 263,27.
278 31. 1. 279,16. 282. 287,22.
296,8. 299,". 304,86. 305. 306.
307,18. 361,6. 363. 401,9; fein
<£an$let 306,2.
£eublet, bet Otatygeb 392, 1.
6t. £ilatia 4, 12. 5,3. 8.
£ttytanbt, $aul, 93utgetmeiftetbon@peiet
78,i3.
£itntjeim, 9Ubte$t bon, SomljettutWugS*
butg 358.
»etn$atb 271,2.
£itfd>betg(£it$petg) , (SafyatSWet^iot bon
260 Bat. j. 3- 12.
©betljatb, Domett in SlugSfcutg
274,1*.
2Baltl?et 260 Bat. 3. 3- 14.
£obi$et, £an$, bet 5taufmann 450,^.
£odjfd)U&, f. flugSbutg, ©if^ofe, untet
ffialtljet.
£o*fkttet, @ef*i. 225. 226. 227. 228.
229. 230. 231. 232. 233. 234. 235».
©eotg unb fein 6ofyn 436.
3lmbtoftu$bet<ete 47,i*. 147. 148.
219. 220. 221. 222. 223. 224.
225. 226. 227.228. 229.230. 231.
232. 233. 234. 23529. 236. 237,7.
436,n; feine fttau 219,". 223,7.
224,*; feine £od?tet Ottitie 221
% 1; fein fteffe 3ofepfc 221,*.
222,12. 224,28. 229.37. 230. 231,2.
235,28. 236,i*. 237,i; beffen gtau
221 5lnm. 3. 223,7. 224,*. 234,«\
91mbto|\u$ be$ #iteten ©ofyne unb
6<fyn>iegetfot)n:
flmbtoftuS betSungete 221,3.222,12.
224,28.228,1. 229,36. 231,2.236,1*.
237,i; beffen (Jtau 221 % 2. 223,7.
224,*.
3oa$im 220,28. 222, ». 223,21. 224,28.
228,1. 229,36. 230. 235,28.
£an$ fttanj ©aumgattnet (<Paun*
gattnet) 221,i. 222,13. 224,2».
225,2.226,31.228.230.231.232;
feine $tau221 51. 1. 234,*. @.
au$ untet ©aumgattnet.
Hoffmann, Soljann, tfammetfectetdtflonig
SJetbinanbS 270,7.
£ofttt$en, Jtci^ett SOBenfcet bon 269,2.
£ofmann,£an$toon (ju ©timbutel), (Rittet,
^ammeter tf onig tfetbinanbS 268,22.
^ofmetjt, ©ef$l. 10,9.
fttanj272 Eat. 3.3.8. 273,2*. 357.
403,22.
SWaty 41,25.
£ofyenbutg (^o^enbutg), ©^enfen bon 449.
$an$ QLcLfyax oon 450,3.
^o^enecf, bon, obetjlet 5lnttmann ubet bie
SefaSleute M 93if^of« S^tipo^ bon
flugSbutg 403,6.
^o^engetolb^ecf, Jtei^ett ©angolf bon
268,28.
£o^entofye, ©tafen bon 3,i6. 259,6.
^an^, ^omment^ut ju (Sapfenbutg
259,22.
^o^enteic^en, Seon^atb, SWatfd^afl bon
164,8. 361,17.
£otl, ®ef«l. 10,7.
|)olflein, ©tafen bon :c.
3o^ann 256,5.
^ili^|>, *{Jto^ft ju ©t. ©eteon in
^oin it. 257,8.
Digitized by
Google
524
*Perfonentoer&ei($m6 (§o$6to<f — ihtfet, tb*mif<$e flitoige).
$oljblo<f, bet ftafjntidj 336 93ar.$.3. 11.
^oljinacr, fiubtoia, in SDtcnflcn bet Jtoni*
gin Uwatia toon unaatn 294,24.
£oljfdjubet, £ietonbmu$ (won ftutnbetgj
442,7.
£onolb, Ultidj 364; feine 6djt»ejtet Anna
364; fein 93atet 364,29.
^onflcin, ©tafen toon (f.audj untet6ttafj*
burg, SBifdjofe).
#olfmat 259,5.
2Bityelm 88,5.
£o}fet, SDaniel 384,3. 391,36.
£otaj 6,".
£otbtucf, ju ber, 9Ronnenbe$tflo|*et$358.
£6tlin, SucaS, 3unftmei|tetbet2Reka,et 55.
|>ot(t, Dr. tfatl toon 361,5.
£ofet, fiubtoia,, bet23uta,etmei|tet 73 $1.3.
84 <K. 2. 91,12. 93,6
6im!pre*t 272 93at. j. 3- 8. 273,io.
345,20. 359 ». 4. 367,8. 379,21.
384,3. 391,36. 399 «. 1.403,33.
£5«tin, SoWn 353,33.
$aut, <Ptebia,etmond? 392, «.
£dfcet toon 3tea,en3buta, 416, 12.
$ot), @efd?t. 10,23.
£an« toon 36. 37.
£ubet, <Petet, €ilbettammetetbet$6nia,in
9Karia toon Unaatn 294,25.
£ubmaiet, Dr. 93alttjafat (toon gtiebbetg)
186,12.
£unbt, Otto, lanbfttaflid) ^efftf^er ffiatlj
256,16.
£unbettpfunb, Sobann toon, £etjog, 2Bil*
belmS ftatb 203 91. 2.
£utladjet, ©efdjl. 10,2
£utnau$, ©efdjl. 10, ^.
£u|fen|tein, SBaltyet toon 259 93at. j.3. 25.
£ut (£utt), £an«, ber 2Biebettaufet 191.
192. 193; feine Softer 192,3.
£utten, gtobentuS toon 161, 19.
Subttrig 134,18. 258 93at. $. 3. 13.
9ttoti$, 2>ombettju2Butjbuta, 258,5.
gutter, 2Rartin, 3unftmeijlerber Scfyneibet
129. 130.
Sifung, ©efat. 10,5. 423 ©at. j. 3- 3.
3t$itte$ 123,8. 467,5.
SWel^iot 403,2i.
6eba|tian 76,12. — 33. 34 ; feine Zoty
tct 34,13; ibtOJiann 34,i8.
Ulti* 32.
3mbof, £tetont)mu$ 157. 183 51.2. 203,
51. 2. 272 25at. j. 3- 8. 273,7. 327,13.
333,22. 340, 93at. j. 3. 28. 392.26. 403, 15.
q^etcr 104 <H. 7. 105,i.
3nfantabo,£et$oa,, toon ©taf toon@atbanl?a
f. untet Solebo.
3nfi(3rtefe?),mu8itoon(einglemin9)266,5.
Sfeljtein, toon (©'Sfelftein, SDifeljtein)
267,15. 317,29.
Sfcnbutg (GbffenfataJ, ©taf toon 196,6.
3P, bie ©ottin 5,23.
3$mael ©djab, 93egtunbet betStynaflic
bet ©feftben 457,2.
Safob, 3«>^nn , ©djteibet bet tomifc&en
tfanjiet 264, 19.
Seefee ©efeen) , 3oad?im toon, meftenbut*
gifctyet Jtanjtet 259, 1.
3ona£, SuftuS, futfadjjif^et <Ptebia,ct
254,15.
3otget, #ttbcbtanb (in SDienften bet $6ni*
gin TOaria toon Unaatn) 295, is.
3uba$ (unb 6imon), bet 9tyojtel 5,2. —
3uba$ Sfaatioty 430,i5.
3iilid} (93etg unb (Stetoe), £etjoa,e toon
2Bilbelm III. 76,18. 82,20.
Sobann III. 286,i. 361,5
3ung, Dr.flmbtofi, bet«t$t 176,1 398,8.
Subtoia , 3*$mcifto toon ©*• Wtt^
in tfugSbuta, 180,15.
Dr. Mtidj 404,5.
3um Sungen, Sobann 78,2.
$aa,et, £anS, bet 2Bebet 159.
ftaifet, tomifcbeflonige:
tfatl bet ©tofce 6. 7. 12. 90,19. 417,25.
Otto 1. 11 ; feine ©ematjtin flbetyeib
ll,i. 12,21.
£eintid)II. 15,io. I6,i». 17; feine
©emablin flumaunbe 17,i5.
£etnri$ HI. 18,3.
^cinri^ IV. 18. 19.
Sotbat toon ©upiinbuta, 20,6.
Stiebtid?$atbatojfa 14. 20,i5. 22, 1*.
Otuboif toon ^ab«butg 23,i2.
fltbte^tl. 23,i3.
tfatl IV. 28. 29.
©iamunb 34,32. 335,11.
gtiebti* III. 39,19. 47,2. 48. 50, «\
51. 52. 53. 63. 64,5. 144 91. 1.
411. 413. 414. 416. 418,10. 419.
438,i7.442,i.458,i.461,ii.
SWayimiiian I. 47. 48. 51. 52, 1.
58,13. 60,15. 61,8. 64A 66. 67.
68.2. 70. 71. 72 ». 2. 73. 74.
76.3. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85.
86. 87,5 88. 89. 90. 91. 92.
93,20. 95. 97. 99,12. 100 % 4.
102,n. 103,10. 104. 105. 106.
107. 108. 109. 114. 115. 117,4.
118. 119. 127. 128. 131,12. 133.
134. 135. 136,2. 137. 138—144.
146,1. 167. 185,5. 261,13.264,23.
271,18. 314,n. 410. 413. 415.
i-i#
Digitized by
Google
<Perfottetrt>erjet<$nt& (Jtoifer, tbmtfae flbmge — 8Mn, @rjbif^8fe toon). 525
417. 418». 419. 420,16.421,".
423. 424. 425. 426,*. 427, i.
428,23. 429. 430. 431. 432,5.
436,11. 438. 441. 442,1. 447.
448. 449,16. 450,26. 451,*. 452.
453. 456. 458,4. 459,20. 460. 461.
463. 465. 468. 469 ; Hnna oon
Stetagne, feine ©taut 410. 461,16;
SWaria oon 23utgunb, feinc etfte
Qcmatyin 410 93at. j. 3. 25;
TOaria S3lanca (©forja), feine
gtoeite ©ema^lin 73. 74, «. 79.
80,n. 82. 83. 87. 89 «. 2. 92, 1*.
93,18. 2JtoyimiUan« ©obn W*
11^67,11. 68 33ar. 8-3-2. 71,22.
72. 76,n. 114,6. 453. 461,20;
beffen ©emablin 453,i»; SWayt-
miliaria Stouter SWatgatetba 264,23.
261,13. 298,15. 410 33ar.j.3. 25.
461, ». 469,27; 2Ratia, SWajimt*
lianS Gntelin f. unter Ungatn,
Jtontge.
flarl V. 143,'. 146. 147,io. 148.
154,25. 167, <H. 3. 168,i. ni.
173. 196,9. 204,io u. 91. 1. 205.
206 9Sat. j. 3- 1. 208. 217 23at.
§. 3. 11. 220,18. 234,16. 235,1*.
236.0. 246,8. 252,1* 253. 261.
262. 263. 264. 265,8. 270,27. 271.
272. 273. 274. 275. 276. 277.
278. 279. 280. 281. 282. 283.
284. 285. 286. 287. 288. 289.
290. 291. 292. 293. 294. 295.
296. 298. 299. 300. 301. 302.
303. 304. 305. 306,9. 310,". 311.
312. 313. 314. 315. 316. 317.
319.17. 320. 321. 322. 323. 324.
325. 326,16. 327. 336. 352,5. 360.
361. 362. 366. 375,2*. 376,24
377. 391,29. 392,29. 393. 394.
395. 396. 399,*. 400. 401.402;
fein ©obn getbinanb 303, «; fein
gtfcal 148,23; fein $tofo§ 307,22.
308.
Setbinanb I. 133,io. 150, 1. 153,*.
165 93at. 3. 3. 12. 167. 171,2.
172. 173. 174. 204, 93at. 3.
3. 9. 205. 208. 214. 220,18.
223,2*. 225,12. 236,9. 241 ,27. 246,8.
249.18. 262. 263. 268, 10. 272,*
275. 276. 277. 278. 280. 282.
283. 287. 288. 289,9. 290, 12.
291.1. 294. 295,1. 298. 299, 19.
300. 302. 303. 310,15. 311,32.
312. 313. 321. 322. 325,1*. 327.
361. 362. 366,21. 377,2*. 394.
395. 396. 401,13. 402 ; feine ©e«
mafylin 9Inna f. unter Ungatn.
tfai$$eim, flbt Don 77, «.
tfalifut, ©ultan oon (©amubtin) 445.
tfatg, ©ef$t. 10, 10.
9inbtea3, oon 3tegen$butg 416,8.
tfajkltoatt, gtetfjett OttattytaS oon 426,".
flaftenbauet (Wgticola), ©te^an 190
51.5.
flatfymna, Slbtifftn ju ©t. flatfyarina in
StugSbutg 24,19.
tfafceneflenbogen, ©raf oon 31,8.
5tafeer 456,».
tfaubetet, £b°ma$, Jtne^t be$ 3afob oon
fianbau 418,i*.
tfawbaS/ bet £o$e}tiejht 240,io.
Jtecf , Dr. Sobann, bifcfyoflicfy (Sonftanjifcfyet
Oiaty 268,9.
tffyitn, (StjtijHan, ©ectetat bet tdmifdjen
Jtanjtet 264,20.
foil, @ef$f. 10,12.
Metier, Ceonbatb, Cicentiat, Jtanjtet be$
(£t$bifdjof« oon Bremen :c. 259, «.
Jteflet, SWidjael, bet 9lug3butget ^tcbiget
176, 31. 6. 178. 179. 190, «. 5.
193,30. 194. 214. 215. 216. 217. 218.
Jfcemlin, $etet, bet gifcfyet 444. 445.
fom))ten,«bt oon 77,i7. 418.
flenUtn f. Jtonlin.
tfeten, So^ann 437,6.
tfetfenbtoicf (fletfenbtu^), Sflein^rec^t bon,
in bifcfyoflid? oSnabtucfifcfyen fcienflen
285,29.
fletttoig, Dr. 2Bolfgang oon, futbtanben*
butgtf^et flatlet 255,20.
tfie§ling,£an$, betSBiebertaufet 189 51.2.
fling, Slboma 229. 230,3*. 403,28.
5tingi3matcft(?), SlnbteaS oon, 2Ratf$afl
be$ S3if$of$ oon ©onflanj 268,8.
flinigl (tfunget), (Safyat (Oon (Jljtenbetg),
faifetli^et flat!) ic. 318,*.
flinigfoeta«, ©eotg 244 % 1.
Jtitdjenfyatn , SMljelm, tfammettijutfyutct
flonig getbinanbS 270,3.
flnottingen, <£bnft<tyb oon 317 % 1.
(Sglolf 161,6. 336 25at. 3. 3. 11.
£einticfy, Sanbfcmmentfyut bet S3aUei
an bet <Etf$ 259,2i.
So^ann 258, <Bat. g. 3- 15.
6eba(iian 197.
Ulti$ 113,18.
2Bo(f 113,18.
2BolfSDtetti* 203,12. 338,15.
SQBUbelm 260 Sat. ;. 3. 13. 361,16.
5to$, S3ett, bet Gifenmeiftet 364 51. 4.
flolbetget, SBolfgang, Jtanjlet ©eotgS be$
fteidjen toon 93at)etn«2anb$l?ut 442.
Jtoln, Stjbtfcfyofe oon
Sofymn IV. oon £effen 76, 5.
Digitized by
Google
526
$erfotteffl>erjet<$ttt6 (StMn, (grjbtf#8fe Don — Sauginger).
Hermann Don SGBieb 257,3. 275.
277 ,12. 280,2*. 282,« 285.,22.
300,16. 321,20.
tfonfgSbetg (tfinigfoetg), Don, ^antaleon
295,2.
tfonia,$ect (tfingfegt), gtetyert Don 259,7.
tfonhn, Sobann, bet 2Bebet 3unftmeiftet
434». 435,» 436,3.
ftontabtn, bet #obenftaufe 15,*. 22, i*
flonjelmann, @ef$l. 10,28.
©eotg 59 «. 1. 69 % 1.
Satob 69.
Sofrmn 69.
Ulti$ 32,2i.
flow, $an« (Don 6tew>adj) 120 H. 2.
tf ofcfyinget, ein tfaufmann 37,26.
tf ofc, £an$ Don, bet ffunjtlet 37,*>.
ffogiet, gram, bet@eti$t$fdjteibet403,30.
tablet, bet ©cfcneibet— few fcocfytetmann
194,27.
tftafftet, Sotens — feine Jtau 200, «.
Garnet, 3o$, bet SBebcrjunftmeijtet 33,24.
Stranj (&tanj), ©efdjl. 10, w.
fltebS (Any*), ©eota, bet ftfirftyna 71,3.
410,m.
Sfreidj, fcittmannDon, <Ptopft guSBefclat
257,31. 264,16.
Ateufcet, bet ©djmieb 41,27.
4>l. Ateuj in 5lug$butg, $rtyjie
»eit gatflet 101.
fctttfiotf ©ail 179,16. 185,14.
tftonbetg, 6attmann Don 259 2kt. *.
325.
©imon, Dombett in 2Rain& 257,25.
•tfuenting f. punting,
tfttytentpal, ©efdjt., bifd^Sftic^ augSbut--
gifd^e Stbtammetet 13, 12.
Anna ((Sunba?), $etet Don 319,5.
tfunael f. Ainigl.
tfuMetfcibmieb, #ambett 56,2. #gl. 56
5t. 1.
Jfcutlanb, Sifdjof Don
£etmann II. Don Jtonnenbetg 286, 10.
Autfe, ©eotg, bet SDGefeget 41,23.
tfuffato, ©eota Don 301,25.
Jfybutget, ©otfaang, 6djteibet in bet
tSmtfdjen ^anilci 264,i».
5fy§, Safob, Jfcctylan bet tjl.tfteug in 5lug$*
butg 32,15.
SttfpVfl), flbam Don 319,2.
Sadjenbetf, £an$ 403,23.
Main, ©taf Don 267,«.
Cambeta, 5lmbrojiu$ Don, Official unb
2>ombett in 6algbutg 270,20.
GSbetfyatb, £tu$fe§ betJfcomgtn 5Inna
(©ema^Iin getbtnanbS) 295, 12.
©er&atb 315,5.
3obann,£ofmeijiet bet ABnigin Slnna
295.2. — 259 »at. g. 3- 2.
Saminit, 5Inna, bie falf^e £eitige 116.
117; tyte SWuttet 11 6, 10, tyte 2Kagb
116,io.
fiamitonbola f. SDtitanbola.
Sampattet, ©teaot 77, 1.
Sanbau, $an$ 3atob Don 67 51. 3. 97,i3.
394. 395. 396. 418. 419. 432, 10.
fianbenbetg, ©eota Don 294,24.
SanbeS, Don 317,»
Sang, ©efdjl. 10,8.
So^ann 66,8. 441,16.
fieon^atb 270®.
8ufa« 270,24.
SWattbSuS 270,25.
SWatt^du« (DonSQBeflenbutg), bet flat*
binal :c. 66,® 74. 75. 79,17.114,7.
119 5t. 2. 121,1. 132,7. 133.
135,19. 136. 137. 138,6. 139,24.
140. 146 «. 1. 150,2. 165, Ear.
j. 3. 12. 167,n 182,9. 262, 51. 2.
270,18. 275,83. 277,5. 280,22.
283.3. 295,25. 303, S3at. g. 3. 20.
320 S3at. ». 3. 28. 326,18. 441.
451,2. 459,»; feine ©<$toejtet
66,n. 74,i6 79,i7; ^in ©$»aget
75,».
gang, Dr. 3o^ann Don Senbetg, IRat^ bc$
$fat$gtafen griebtidj 268,5.
gang, bet ©djneibet 182. 183.
Sang, Ulridj, bet SGBebet 32,7.
Cangenmantel, ®ef$l. 10,3. 10,4. 63,3.
(SitelbanS, bet fflUebettaufet 189. 201.
202; feintfety, feine ORagb 201.
eotg 107 51. 2. 115. 121 51. 3.
124,10. 403,26. 450,28.
£attmannll0 5l. 2. 446,».
So^ann (bet ffiabauet) 32. — 54,28.
59,n. 68 21. 1. 71,15. 73 51. 3.
78,3. 84 «. 2. 107. 424,12. 426, «.
428,8. 442,5. 446,26. 450; feine
Socket 107,io.
SWattbauS 145,6. 153 a. 6. 158,27.
159. 336 Bat. 3. 3. 11.
ftubtget (fiongumpaUium) 27, 19.
ffiolfgang 110 51. 2. 110 «, 253,6.
403,14.
Sanget f. Xdning.
fian^enfSamot)?), 3obann Don, #ert Don
SBuff^ unb SWolembai^ :c. 261,".
fiaqueba k. f. (£ueDa be la.
fiata, SWantique Don 318,8.
Saftuna, Don 317,30.
Saffo, ?etet Don 268,25. 318,3. 319,22.
Sauginget 120 51. 1.
5lnt^oni 114,8.
Digitized by
Google
^crfonctttocraci^nig (gauginger, 3o$ann — SDtainj, @tjBif^8fc toon). 527
3o$ann 403,27.
Dtt 432, m
fiaufferet, SDttdjaet 449.
fiegifamo, ©andjo 2>iego (Licenciado
Leguizama Alcalde de Corte) , £of*
ticket ffatlSV. 266, *
fieimlin, Sotjann, S3icar bet <St. SWorifc in
5iug$butg 69.
fieiningen, ©taf Sngetyatb toon 259,*.
Seon, ©ro§!ommenbator Don f. (SotooS.
Seonbatb 9fr., ein ©abet in flaufbeuten
355,31. 356. 357.
fieontob, griebridj toon 274, is.
©ebajtian 260 93ar. g. 3. 13.
Ceojtem (fidtoenjlcin), ©taf toon 31. — 36.
Subtoig 36,19.
Sefa, Dr. JBalentin 223,25.225.226.227.
228.232.233,26. 271,12.
Sefet — bie Sefet am 2>om in 5lug$burg
237. 238.
Seuble (SeuMtn), tontglidjet ^Pfenning*
meijier 233,26. 241,28. 361, i*.
Seu^tenbetg, Sanbgtaftoon,@eorg 258, 12.
282,22.
Sobann 138,*. 286,8.
Se^bet, £tetonr;mu$, <Pfattet bci ©t. Ulti$
40,8.
Setty, ©tegmunb, £err toon bet 255, 16.
Siebenjtein, So^anntoon, $ogt *u@troangen
260 Bar. j. 3. 15.
Siebet, (£betf>arb unb fetn ©ofyn 33,29. 34.
©intprc^t 123, 18.
fite^tenjlein, toon 419,26.
5inbtea« 89 51. 2.
(StaSmuS , Sutfdjnetbet ^cr flflnigin
5lnna(@emabUn5etbtnanb$)195,8.
£attmann 270 Ear. g. 3. 5.
3o&amt 260 Bat. 5. 3. 3. — $om*
$etr in 2Bur$burg 258,*.
$aul, fitter 76,". 432,9.
Sientyatb, bet tfeffelfamteb 72 51. 3.
Cilien (Stylia), Dr. Sobann toon, <£l?or^err
&u 6t. ©ereon in Jtoln 257,i6.
fiimburg, ©djenten toon 54, 16. 302.
5tlbredjt 258,3.
©eorg, SDomtyerr in 23amberg 77, 10.
fiinbenau, ©iegmunb toon, fcombetan $u
SWetfebutg jc. 255,22.
SiqueS, toon 317,29.
Sonnet, Ulridj, 9ftaty$fne$t 206,7.
Sdffler, SWeijter ©regor toon SnnSbrucf
391,29. 400,15. 401,3. 463,13.
Cogfc^att), ©eorg toon, beutf^er 2Hcefan$tet
flomg JetbinanbS 269,9.
Sotber, ftat^fnety 109 51. 3.
Cofenjlein, ©regor toon 271,".
Sotyrtn, Sftan toon (3uan el Sotoriano),
tfammerbiener tf onig gerbinanbS 270,*.
Sotyrtngen, $eqoa toon, 5tnton 138,5
■ Cotyringfae SBotfaaft 272 Ear. j. 3.1.
fiBroenjiein, Jotyann toon, $om$err m
©peier 256,26.
2or>$, Jane, ©itbettammeter bet tfonigin
SWatia toon Ungatn 294,25.
Sudjau ($udjen), 3obft toon 440,"
©t Suciu«7,is.
Sucon (Sufon), 5tntyonio toon 318,3i.
Subolf, #erjog toon ©cfytoaben ll,1*.
SubototcuS, 2>ontyropjt in 5lug«burg 24,3.
Suitftieb (Suitfrob), ©efal. 10,2*.
fiunba, (Srjbifdjof toon, Sobann toon SSBefea
fBefa) 264,23. 401,12.
Sunebutg, £erjoge toon f. untet 93raun»
Sutbet, Dr. ORarttn 142 (f. bie Bartante)
255,i. 374,27.
Suttidj, 93tfd?ofe toon
dbetbatb oon 5lrenberg :c, (Sarbinal
261,*. 262 51. 1. 264,5. 280,22.
295,27. 320 Bar. *. 3. 28.
Sufe 399,16.
Suy, OttattyauS, btf$5fUdj fteijingfebet
flatter 285,28.
3Wabtutf$ (OHabriifcfy, ©aubenfc toon,
£ofmei(iet M »ifiof« toon Orient
270,15.
tablet, fiien^atb 183 51. 2.
SWagbebutg, (Sqbif^of toon
Stnjl, ein jungetet 93tubet ^tiebri^^
be« SBBcifen toon ©ac^fen 76,9.
82,25. 86,3. 90,27.
SWailanb, 93if^of toon, 5lmbtoftu« 8,29.
SWailanb, -^etgoge toon 90,29. 93,22.
grans 453^-
Subotoico (6fot§a) 71,so. 73,16. 421.
427. 428,26. 429,16. 430,13. 432,3.
3Wajimtlian 453,23.
OKaing, Srgbif^ofe
Sert^olb toon £enneberg 54,8. 74^.
75. 5tnm. 1. 79,8 80,6. 82. 86.
88. 89,3. 90. 92,5. 93,2. 94,1. 103
51.4. 104,1.447,1*.
Jacob toon Siebenjtein 118, 12. 454.
Uriel toon ©emmingen 127,"
5l(bre^t toon ©ranbenbutg 135,19.
136. 137. 138. 139. 140. 141,24.
142,n. 202,22. 257,20. 262,22. 272
51. 1. 274,26. 275,26. 277,9. 280,5.
282,5. 286,9 288. 293 51. 1.
295,23. 300. 301. 302. 303 2kr.
J. 3. 20. 310,25. 313,30. 316,7.
320 Ear. j. 3. 28. 326,".
Digitized by
Google
528
?erf onett&et&ei($tti6 (2Rair, 3o$ann — SDWtt, 5fbt Don).
SWair, 3ofcann, 3ftatb$btener 243 51. 1.
Sientyarb, „©ajkeb" 203 2t 2.
©tegmunb, ein @djneiber356 5lnm. 1.
9Matin, S^ann Don, SDomljerr in ©alj«
burg unb $affau 271,i7.
2Jtol$burg, Hermann Don, lanbgrdflicty tjef*
flfdjer 2RarfdjaU 361,6
SWal^an (ORolfcan) , greiberr Joa^im Don
(in ©artenburg) 269 93ar. &. 3- 4.
SWanbelSlofy (2Jtonbejjlo) , 2>ietri$ toon,
$omfyerr in SBerben 259, if
2Ri$ael, 2)om$err in SBerben 249, if
SWanbcrfc^cib, ©raf 2>ietrt$ Don 257,9.
300,".
6t. 2Rang 15, if
OJtongoU 109 51. 3.
5lntboni 114 51. 5.
2Rano§, 5InbreaS, 3unftmeijter ber ©ctyujtcr
123,f
SWanrique, ©rafen Don 318,f
5Ufon$ 318,if
8ot)S 318,23.
3^an 318,25. 319,2i.
$ctcr 318,13.
9tyiliW 318,28.
OJtonSfelb, ©rafen Don 142 Bar. $. 3- 18.
5Ubre$t 254,f
©eorg 257,25.
£ot) 77,26 — ^r 264,1
3o« 254,8.
9fti(iW 269,27. 319.
SWan^aim, W.Don 31 ».
SJtontua, 9)tarfgrafen, £er$6ge Don
granj II. 77, f
Sriebri* II. 272,2. 313,f
2Jtorf, ©rafen Don ber
3tyiliW, 2>omfyerr $u 8utti$ 261,9.
(Rupre^t, £err ju @gmont 261, 7.
9ftarquarbu$, SDomfcfyolafttcuS in 5lug3«
burg 24,7.
SJtorfaafl, Dr. (unb feine Softer), $rocu*
tator auf bem (£fyorgertd?t 311,28.
6t. SWartin 398, if
SWarr, ein augSburger 23arfu§erm6ncfy
214,16.
ein £anbtDerf$mei(ter 354,2.
OKat&eiS, 3ofann 403,27.
9ftat;, Sofyann, ©ecretar Jtonig JerbinanbS
269,f
2Rat;enfel$, JudjS Don 55, if
2Rat;r, Jtafyar, 3unftmei(tet ber ©defer
354,f
SWatjrlin, So^ann, 3unftmei(ier ber ©defer
367,8.
2Rarelrain(3ftedjfelratner), ©eorg Don 108.
109; feine ORdgbe 108. 109. 110; fein
bienenber tfnabe 108. 109. 110,f
Ottecfelatt>er, £einri$ 62, w. 63,f_ 63,5.
3ttetfebug (SDtoDfenbugf) , £an$ Don, lanb*-
grdflidj freflifoet Otaty 256, if
2Reitferlin, ber <S()ronift 2 51. 2.
2Reflenburg, £er*6ge Don
5Ubred?t 258,27. 282,if 300,31. 321,
Ear. j. 3. 1. 361A
£etnricfc V. 73, 12. 76, if 80,9. 82.
90,26. 259,27. 282,if 300,30.
OHagnuS H. 76, if 86, f 259,28.
263,26.
OMandMon, Dr. Wlifl) 254,if
SWenbo^a (SWenboffa), #ieront)mu$ Don
318,27.
^urtabo 318,15.
3afob (be$ ©rafen Don iRtbababia
6ofri) 266,f
2Renbart, gabnridj 250,f
3Renftng, 3i>Wn, ber Ztyolo$t 255,23.
2Rent, ©eorg, ber SQBeber 452,f
SWercf lin, ©altyafar, qprobjt Don 2Balbtir$,
<Po|tulierter Don^ilbe^eim, ©oabjutor
Don (£onjtan* 204,f 205. 264. 268,f
283,f 302,i.
SWertnger (2R6rtnger), So^ann, ber ffifacr
444,23. 445.
2Retferat, Dr., fcomtyerr in 8uttt$ 261
95ar. $. 3- 13.
2Retf$, Dr. Jfconrab Don , furbranbenbur*
ftif^er (Ratb 255,2f
SWefe, 33tfd?of Don, So^ann HI. Don Sot^
rmgen 286,7.
SRefcenbaufen, 3»6ann Don, 2)omt>ro£jt ju
Srier 275,27. 277, if 280,23. 282, if
3Refcger, Sofann 55,23.
OReuting, 3ob berjung 403, if
OReDtting, Dr. ^ieron^mu^ 271, if
OflieUdj, ber @^mieb 41 ».
SDUtter, ^ieron^mu^, ber SWunjmeifler
433,f 444 51. 4.
$eter, ber 93leid?er 450.
SWitter, Suca^, ein ffiiebertdufer 201,i.
3Rary, 3ec^mei)ier bei 6t. Ulric^
245,1.
SWinfwife (3Winfentt>i^), Sobann Don, fur*
furfiii^ fd*pf«^er flat!) 254, if
dinner, ©efc^l. 10, if
TOranba, 5lntboni Don, faiferli^er ^am«
mertbur^uter 267,30. _ ©raf Don 266,if
SWiranbula (la 3Rt;ranbola), ©raf Don
318,30.
3Jtitfdjty, X^oma^, oberjier ©ilberfdmmc
rer ber ^onigin 9Raria Don Ungarn
294,2f
2Min, 3b«n, 5lammerbiener itonig (Jet*
binanbS 270, 1.
SWo^rfovf, ©efc^l. 10,25.
SWoif, 5lbt Don 77,19.
Digitized by
Google
$erfottettt>erjcic$tii8 (flRolter — Dtforoo)
529
3Rolter, ber ©eber 94; fein 2Beib 94.
URoljjan f. ORalfran.
ORontfalconet, gretyerr toon 267,13.
9Rontfort, ©rafen toon
@eorg315,7.
$aug 121,io. 173 «. 270®.
3of?ann (toon <Pfannenbcrg) 77,28.
^11111*54,1*. 77,21. 413,8.
~2Botfgang 261,2i. 264,«>. 361,".
366 <Bar. j. 3. 27.
SRoraSh) (2Rare$ca), Jrci^crr S^ann toon
133,5.
2Rorle f. untct ©e&eim.
SRoron, So^anctta toon , in taiferlt^cn
Sfcienftcn 265,2».
2Ror*berg unb jeffart, gretyerr 2Bityelm
toon 270 23ar. j. 3. 5.
2Ror*f>eim, 3<>fann toon 76,®.
2Rofale$, Srafum 55,2».
SRo^aim, $aul 55,*®.
2Ro$foroiter, ©otfaaft bed ftatfer* ber
271,31.
2Ro$quera, faiferlid^cr £ofmeiftcr 265,".
2Ro{fteimer, Dr. fflupredjt, $>ombefan ju
<Pajfau unb Breetau 269, io.
SRucron, faiferli^er $ofmcijier 265, io.
2Rublborfer,©regor(toonWegen$burg)416,®.
ORu&leifen, ©efal. 10,22.
3Rulid>, Rector, bet Gfjronijt 428,2.
2Runfter, #ifd?6fe
griebricr; III. toon 2Bieb 285 ,21.
Jranj toon ©albecf 360, »».
aRiinfterberg, £crjog toon, ©corg 258, i*.
9la*baur, 3to^ann (toon fiiedjtenau) 361,7.
<Rad?tigatl (8u$ciniud),Dr. Dtbmar 170,i2.
205. 206. 207. 208. 209 % 1.
iRajara (SRaffara), £er$og toon — fein
6obn 3uan ORanrique 265*. 266,i».
61. <Rarci& 373,21.421, ».
ftaffau, ©rafen toon 80,5.
fcbolf III. (<Rajfau*2Bie$baben) 77,23.
£einridj, 2Rartgraf j\u Stncta 264, 7.
265, «. 296,8. 318,i.
Sobann, £err ju ber Saer 266,6.
WliW(iRa?fau.3bftein; 77,2*. 100, 1.
261,®.
SRaffentaler, Ulridj, guttermeifler ber 5t6*
night 3Raria toon Ungarn 294,28.
SRafemer, flntljoni, fyerjoglid? pommerfdjer
$ofmarf$aU 258,19. 301, w.
ftaoente, ©raf toon 267,".
Weapel, flonige toon
griebrid? 77,6. 82,» 90,29.
gerbinanb II. 421.
fReibbart, ©ef$l. 423 Bar. j. 3- 13.
Sotjann, 93urgermct(ter ron Ulm 68
€ta*t<4>romfeit XXIII.
Bar. j. 3. 2. 72,5; fcine Softer Ur-
fula 68 «Bar. j. 3- 2. 72,*.
ORattyau$, Dr. 78,».
Ulri$, Burgermcifier in Ulm 361,"
IReO, 3o^ann 239, 1®.
IRenningen, (Rcinolb toon 55,*. $gl.553U.
<Reul)au$ (IReuenbauS), Oibam, £err jum,
Camlet ber flrone 936bmen 268,20.
SReumiUer, 2Rarr 41,25. 98,5.
ftcunecf, IReinpredjttoon, Slitter, Vfleger $u
gauingen 270,2®.
ttieberattaidj, flbt toon 448,5.
IRietoa (iRicba), ©raf toon — fein© o^n 266, t
6L <Rifolau« 21,i.
IRtWenbuta (<Rtw>enberg), ©eorg toon 256
Bar. $. 3. 27.
SRoncarmefe(*Roircarmc3?), toon, au$glan«
betn, faiferli^er hammerer 265, i«.
[Ruenar — (f.aucfy unterffoln, Cnbifcfyofe)
©raf ©umpert toon, Wbminiftrator gu
<Paberbom76,6— 257,12.
Hermann, 2>omprotoft »u ftoln 257,6.
321,21.
2BUbetm, £ofmeifier bed 6rtfte« 5tofn
257,ii.
IRugcroU, ©raf flconfcarb toon 269, ».
318A
IRumberg, S3urggraf toon 31, «.
JRujjborf, £eimbranb toon 448, 9.
iRugfelber, 33art^olomeud 155 91. 3.
Dbctg(Obergen),lBottentoon, etjbif^dfli*
bremenfdjer ORarf^att 259, «.
Dberttr*, 3afobtoon, bifcfydfli$jtraj}burg«
f^er ^ofmeifter 259,8.
Dbemburger, faiferli^er „JRegi(hatot ber
brieff 264,".
Dbernborf, ©cf^l., bif^ofli* augdbur*
gifc^e ORarfaaUe 13,i2.
Dcco, Dr.^bolf, <ttr^tin9Jugdburg 398,8.
Diarartc, 'Jeter toon 270,2.
Dlaf>, fRifolaud, Katb ber 5lonigin 2Raria
toon Ungarn 294,".
Olberd ^aufen(Dflerdbaufen), Hermann toon,
drbmarf^aU toon JBraunf^roeig 255,2?.
Ctyu$(Dtybu6?), Wifolaudtoon, fitter,
^auptmann etner Qlbtbeilung $artf$iere
5tonig gerbinanbd 270,".
Dnforg, ©efdjl. 10, «.
|>artmann 459 93ar. §. 3. 21.
3o«459»ar.j. 3- 21. — 41,«*.
6tcpt)<m 459 Bar. §. 21.
Differ, ©em^arb 335,«.
Drboed, ©raf toon 267,®
Djtfifxerr; aud ^lanbern, gurft toon — fein
€o^n 265,16.
Drijio r; Dlafo (Drfualafd^a) 265,".
Drfomo f. Cjorno.
34
Digitized by
Google
530
$erfonttrt>erset($tu6 (OrtcnBurg — $«atu«).
Drtenburg (Drtenberg), ©raf ©abrtel toon
172. 208,". 241/® 268,17.
2Horifc 271,7.
DSma, 93if<H toon (©arcia be Sotoafa)
265,1.
DSnabrucf, Q3ifaof toon (dridj toonS3raun«
faroeiaj 285,27.
Dforno (Drfomo Djorio), ©raf 2Jtonrique
— fetn @ot;n 265,26.
S)iego 318,2?.
Dfftner, (SraSmuS toon, aKunbftynf tfonifl
„ $erbinanb$ 269,13.
Dtferreicfyer, <Papierm utter — fcine Stouter
178 53ar. j. 3- 1. I79.5-
Dtreti, grettyerr toon 267, «.
Dtt, ©eorg, ber @tabttooa,t414,u.435,3i.
437,5. 450,4. 464,3. 466,13.
Dtt, £einrt$, greinrirt (2Birttoomgrauen«
fau*) 337 51. 1.
Dtt, 2Rid?ael toon 51djterbma,en , in ober-
ojterrei$ifd?en fianben oberfier 3*Ufls
meijter 269, K
Dttingen, ©rafen toon 31, 7. 49,io.
GcariuS (tfariuS) 154,2.
ftriebrid? 259,5.
Soatym 49. 77,2i. 149. 153,"
Subttrig 268,25. 314,29.
SBolfeanQ 51,9. 54,16. 93,6. 319,4.
Djorio f. Dfotno.
^PabiUa, ©arfefyitoon ($>on ®arcia be $a«
bitta) 266,30. _ ©ejubirepoltS 267,2.
Valencia, S3ifd?oftoon (<Petr.be@armiento)
264,24.
^antoolf, ©ef«l. 10, is.
$awenfyeim, attarfefyatt toon
awiiort us,4-
£aupt 260 <Bar. 3. 3- 8.
£ieront;mu$ 259 23ar. j. 3- 25.
Soadjim 254. 285,". 302,28.
SBityelm 54,28. 59 51. 1. 61,9.
71. 88,13. 115. 426,9. 436,13 441.
SBolfaang, SDomfyerr in 5lug$bura,
274,15.-302,30.
$a>jie
©regor ber ©roge 8,26.
Seo IX. 15,7.
Snnocenj III. 26,22.
£onoriu$ 111. 26,23.
3nnocen$ IV. 100 <tt. 4.
(Siemens V. 27,i.
5Ueranber VI. 64.io. 67,7. 75 %. 1.
96. 97,7. 102,16. 421. 437. 444,9.
$iu« III. 102,17. 445,9.
3uliu« II. 75 51. 1. 102,17. 103.
115,6. 119.460. 461.465.
SeoX. 132,8. 136,1. 137,1. 138, »
139,14. 140,7. 142 2tat. J. 3- 18.
143,6.
Sabtian VI. 154,2*.
(Siemens VII. 16525ar.g.3. 12. 171, i.
237,16. 252 93ar.$. 3. 13. 261,*.
271,25. 283,20. 287,28. 288.
<Par$bera, £ugo toon, Slitter 270,30. 317
51. 1.
^afier, £crr toon 318,23.
iaffau, 23ifcfyof toon, drnjt (toon 23ar;ern*
3Run$cn) 138, 10. 141,9. 271 ». 283,5
©t. $aul 279,8. 350,3. 390,6.
$aul$borfer, fyerjoglicfy batjrtf^er tfudjen*
meijter 271 Bar. j. 3- 14.
$aulu$ SombarbuS (SDiaconuS) 8,28.
$e(u, toon 267, 14.
^empblina,, ©ebajiian toon, Dtati) unb
oberjter 6tattmeifter ber tfonigtn 2Jtotia
toon Unaarn 294, 16.
$eraubt, ffiaimunbuS, (Sarbinal 64, 10. 96.
97,5. 437.
$ernina,er,Dr.2RarftUu$, bif^oflidj rour$*
burgifefyer flanjler 258, 7.
$erfon$, £einricfy toon, fitter, faiferlictyer
gourier 267,27.
qpefferer f. 23efferer.
6t. q?ctcr 279,8.
<Peucfylingen, ©rafen toon f. 93ei$Ungen.
^euren (Siiren?), 3<^ann toon 254,8
^euttnaer, Dr. tfonrab 95,4. 106 51. 3.
108 51. 1. 109 51.2.113 51. 1. 122,7.
154,24. 156 51. 4. 158,2. 246. 272 Bar.
a. 3. 8. 273,n. 293 51.1. 428,9.429,12;
feme Softer 177,4. 180,8.
$faff, Dr. So^ann, ©^ultyeig in SWainj
257,30.
$fal$, ^faljgrafen k. f. unter SBatoem*
^fannenberg (<Pfannberg) f. 2Rontfort.
^feffenbaufen, 6igmunb toon, berjoaUd)
bat>erif4)er flucfyenmeifier 27 1,12.
Wefferlin, 3ob&nn, 3unftmeijier ber gt»
ft^er 178 93ar. j. 3- 1. 179,» 213,16.
214,2; fein6obn 213,18.
Ceon^arb, 3un(tmeijler ber Sifter
444.
@i|t, 3unftmeifier ber gtf$et (unb
feine gamilie) 68.
qjfettner, ©ef^l. 10,4.
$fifler, ©eorg 400,n.
SWattbdud 469,io.
3Bolf 156 51. 4.
$pger, 3o« 41,28.
^flummern, So^ann toon 364 51. 4.
q3forfcen, Dr. 5lbam toon, $bt;jifu$ 269, 12
$tlatu«, ber fianb^fleger 240,7.
Digitized by
Google
^crfonentoerjct^nig (*pimenteli, Statonius — SRectybera., toon).
531
*Pimcntcli , SIntoniuS SobanneS Don , be$
©tafen Don ftaDente 6obn 267, ".
<pinjcnau (<Penfcnan>), gteityett SubwigDon,
betjoglicb bactifcfyet 2Katf$aU 271,9.
*ptacfetD, $gibtu$ Don, Jfcanjlet unb (£ijot-
bett8u2uttid>261,io.
^Plantfc, Sobann Don, f utfutjllid) fa^ftfcfyet
Olatt) 254,io.
<piatet f. ©laatet.
qplaffenbetg, <Sb"tfo^ Don 271,3.
<piauen, ©taf £eintid) Don, QRunbfcfyenf
tfonta, getbtnanb« 269, ^
<picig, bet £6lbnetfubtet 244 51. 1. 250,8.
335 ©at. $. 3- 18.
$le§, gtctyett SDietticfy Don 256, is.
pilfer, Dr. itontab, flanjlet be$ ©if<H$
Don 6peict 257,2.
<piobetet f. £aimi)offen.
<Polb, C^tijlort, „<Sonttalot" ftdnig 5et«
binanbS 270*.
<Polen, tfonige Don
flleyanbet I. 453 «.
Albert 77,5.
Sigmunb 133. 134,6. 143,7. 165
Bat. j.3. 12. 171,2. 271,29. 313,2.
401,1*.
^olijeim, gteibettDon, (Stbatb 269, i.
©aubenfc 269,23.
Sobann 294,23.
$olojf , ©tf$of Don ((SraSmuS ©ttetliug
(Siolef) 140,io.
^ommetn, £er$o$e Don
S3atnt)tn 258, 16. 280,n. 282,". 298,27.
300. 301. 302. 312,17. 313.
©eota, 258, «. 280,io. 282, » 298,27.
300. 301. 302. 312,17. 313.
$once (©onfee) be Scon 267,5.
$or!p^rio, bcr ©erfaffet bet <Sd;olien ju
£ota& 2 <M. 2.
qpottnet (<Portenatiu$), ©efal. 10,21. — 28.
^einti* 27,i9
8eont?atb (Don ftegenSbutg) 41 6,7.
^Portugal, tonig bon Oflanuel 100,12.
445,1*.
q?ortUQtcfifd?c ©otfcfyaf* 271,29.
283,io.
(Sleonote, ®emat?lin gttebti<$$ III.
438,16.
$taa,, greibert Sobann Don, gutfefyneibet
bet tfonigin 5lnna (©emablin . 8etbt»
nanb$) 295,7. 314 w.
8abi$lau3,2tu<$fe§$t6nt83etbtnanb3
269.22.
$tanb, 2Bilfyelm, tfud?enmet(kt bet 5loni*
gin 5Jnna (©emablinJJetbinanbS) 295,9.
<Ptantnet, SBotfgana, Don, ftittet, taifcr*
lidjet ftatb 264,12.
<Ptaun, Dr. ffontab 258,9.
^teugen, DtbenSlanb
9Ubtecfyt Don ©tanbenbutg, #odj>»
meiftet 361,i.
SBaltyet DonJfronbeta., Wbminifttatot
bet DtbenSlanbe 259, 17. 283,6.
298,27. 302,15. 303,5. 312,18.
iftetynUna, (eMBebet), bet SBalbbtubet 43,8.
gtanj, fein 6o^n, bet SBiebettdufet
194,25.
$tiol (©teDot), ©ef$t. 10,ii.
<Ptoftng flPrejttig), ©altbafat Don, flittet,
obetjlet ^u^cnmeijlet JfconiggetbinanbS
269,13. 314,29.
^tunnet, Sobann, tfanjelfcfytetbet bei 6t.
Ulti$ 427.
<Pu<fyaim CPudjbam), gteibett 2Be^d^art
Don, 2tud)fe& tfoniaJetbinanbS 269,2i.
315,8. 319,8.
SKUlbelm, £tucfyfe§bet$onia,in SDtota
Don Unaatn 294,20.
SBolfaang, fctucfyfeg bet $onia,in
SDiatia Don Ungatn 294,23.
$ud?en, SBolfaana, Don f. $udjau.
Sublet, 2Botfa.ana,, beutftyet <5ectetat unb
iPfemunameiftet bet Jfconigin 2Ratia Don
Unaatn 294,26.
$utttub, Safob 459 ©at. j. 3- 21.
$ufcUfc (^utlifi) ^tiflo^ Don 255, ».
Sobann 255, i&.
Duab (DtDabe), Sobann Don, futfoinifebet
2Katf^aa 257,17. 285,24.
Duetini, Denettanif^et ©otf^aftet 118.
119.
Otabenjhin, ©att^afat Don, £ofmeiftet
m 93if^of« Don (Sonjlanj 268,6.
ffiacfentyutg, 5lmbtoftu^ Don 356 51. 1.
fflabauet f. fianaenmantcl.
[Raphael, castellanus Lendensis 140,1°.
Otapba^ei (Se^cjin^f^), Sobann, faiferli*
^et itammettbutbutet 267,29.
3ftaj>pa<$, tontab 71,9.
Ola^olb, ©efdjl. 10,i.
9la^oltjlein,gteibett2Bt^etm Don 268,27.
3flattolb, Safob 403,13.
Dla^ebutg unb fiebu^, 23ifd^dfc Don
^einticb III. (©etame^aet) 138,9.
©eotfl 255,13. 283,8.
JRaDen^butget, ©ef^l. 10,io. 37, w.
Seo 403,29.
Sufa^ 71,9.
ffiaDfet, Ulti^, 335 ©at. g. 3. 18.
354,i*.
mtfi, Sobann 78,5.
ffleebbeta., Don
Qllbtc^t 33,23.
©etn^atb (©eto I.) 38.
34*
Digitized by
Google
532
$erfonat*er3ci$ttt{3 (We^Bcrg, Don — 8lomu(u«).
<£onrab 271,*.
griebri* 71,7.
©eora, 260 Bar. 3. 3. 15. 271, i. 317
H. 1.
<{tytUW,£>ombetanin5tua,$bura, 238.
276,io. 37i». 372—78. 385,".
386,2.388,tt.
ffiUbelm 271,1.
2Boifa,ana,271,*.— 25893ar.$.3.15.
ffiedjbura, (SRedjburger) , (SUetyanS Don,
flan $tet be« »tf$of$ D. ©ttagburg 259,7.
IReborfer, Dr. ffiolfgana,, furbranbenbur*
Qtfaer Olatb 255,2i.
gteael, ©eora, 199, 16; feine ftrau (geb. 9Inna
2Ranli$in) 199, tf.
SftegenSbura,, ©if^ofe Don
£einri$ IV. Don flbenSbera, 49, «.
3ot)ann III. (Slbmimjrrator), $falj*
gtaf bet IRbein 285,a>.
«Rea,en|tein, ©raf 93etnbarb, §en ju255,i*.
(Ret)Unget (3ted)lina,er) , ©efal. 10,*. 63.
412,2.
<Bern$arb 403,*>.
IBriaUta, [Ronne ju 6t.#atyarina in
9lug*bura, 180,8.
Satob 219,n.
Sofann 272 S3at. 3. 3- 8. 273,24;
fcine Softer 184,i».
flonrab 165 Ear. 3. 3. 12. 169. 240
iBar.3.3. 15. 244 91. 1.272 23ar.
j. 3. 8. 273,io. 345 ». — 403,M.
(Peter 33,25. 34.
Ulrtd? 157,4. 158,17. 176,*. 21 9 Bat. 3.
3. 9. 242. 51. 1. 272 Ear. 3. 3- 8.
273.330,4. 333. 342. 343,». 345, 19.
354,6. 367,8. 378,22. 379,21.384,2.
391,«5. 395,5.399 01. 1. 403,12;
fein 6obn Ulri$ 333 ; feine ©e»
mablin 116 Sat. 3.3. 10; fcine
fcodjter 177,3.
ffiilbelm 246,i. 272 Ear. 3. 3. 8.
273,24.
2Botfaana 353,30 399,4.
flarl ffiolf 424,25.
ffieinetf, 2Bil^elm Don 54,22.
ffieifdjad?, M Don 314,27.
3fteif^ner> Sobann, bet SBirty 196,2*.
IReittner f. SRetytmair.
(Rem, ®cf$l. 38.
flnbreaS 403,i».
Bartholomew 34,17. 121,io. 146,18.
147. 148. 149. 220,13.
<Bernt)arb 146 21. 4.
£ietonr)mu$ 239,20. 403, «*.
3obannl46 5l. 4. — 403,17.
Subwig 146 <H. 4.
3)li$ael 37.
ffiilbelm 469,8.
ffiolfaang, Dr., 93unbe$ri$ter 233, *7.
403,13.
IRemin, 9Konne3U<St.ftifolaug 180,*°.
(Rembolb, @efd?l. 423 93ar. 3. 3- 13.
3afob 403,12.
<Remu$ 3,4.
fltenner, greHerr 3o^ann Don, taiferli^er
(Rati) 264,8.
SdeSUn, ©eora,, ber 6$u|ter 1 55 ; fein #ne$t
155,ii.
So^ann 437,2.
2Rartin66 2i. 1.
SReufj, ©raf^eintic^ Don$lauen,$ombefan
in tfoln 257,6. 321,22.
iRebnecfer, Dr. Sobann 259,".
(Retytmatyr, So^ann, 3unftmeifterbcr©ier*
faenfen 123,8. 467,5.
fflbeinfelben, £ru$fefj Safob Don 361,0.
SRibabaoia, ©raf Don 266,2; feine <S6^nc
266,2. 267,io.
gUbetjfen, Dr. MfolauS 222,». 270,«
jRibitfa, Dr. £etnrtd? 269, 10.
IRiebel (Sta^eH), ber tfapitelfnefy 441,".
Oiieberer, @efd)l. 10, ».
IRiebter, ©ef$l. 214,21.
©eorg 110.
$ityolb 59,n. 73 <H. 3. 84 <M. 2.
424,12. 440,21.
OUefenbera, SBcfclau Don 270 Ear. 3. 3. 5.
IRietefel, Sofyann Don, furfa<$fif$er tfam*
merer 254,".
Stietyeim, (Sgtolf Don 410,*.
ftincf, Dr. (Rtdjarb 361,'.
OlinaUn, ©eorg. 78,8.
Ottetyaufer, ©eorg 467.
ffiiw, Dr. EnbreaS 361,2.
iRttberg (fflietyurg), £einri$Don, 2>efan:c.
3U 2Borm$ 260,15.
IRitiuS, Dr. £ieront;mu$ 295,5.
Dr. <Pau1, fpfytffu* 264, 12.
IRoel, Sljrijiopb, 6ecretdr M (Pfa^grafen
Srtebrid? 268,4
3toga$ (Wojafl, 5Jnt^oni Don 318,».
$iea,o 318,13.
(Roggenburg, 2lbt oon 51. 417,9.
ffioggenborf, Jrei^err Don
(Sbniio^ 270 Ear. 3. 3. 5.
SBityelm, oberjter ^ofmeifier 5^6nig
gerbmanbS 133,4. 268, 15. 275,20.
315,28
2Bolfgang, SEru^feg^onig Jerbtnanb^
269,2i. ,
(Roi« (9flor>), ©raf 5lbrian Don, faiferli^er
©roJbofmeijier 265,5. 275.
(93afiarb Don 9toi$) Struc^feg ^onig
gerbinanb^ 269,24.
(Role f. $amont.
Olomulu« 3,4.
Digitized by
Google
^crfonem>trjct<$m6 (ffiorbadp, SBurfyarb toon) — @<$awnbtrg, toon). 533
ftorbadj (iRorbecf), ©urfljarb con 46.
©tgmunbtoon 448,8.
iRofenberg,, £an$ toon 259 Bar. j. 3- 25.
(Rosier, Sofyann, 2>omprop(t $u <Paffau
270,21.
©te^an, 2>omt)ett in $affau 271,i«.
floSlin 403,30 jtatt 6to<!tin?
ffiofj (ftofe), StugufHn toon, bif^ofl. regent
burner flakier 286,*.
ffioffano, @r$bifdjof toon (SincentiuS <Pim»
pineUa) 271. 276,*.
ffiopocf , ftriebrtcty toon, 93ertreter be$ 93i«
fqofS toon Jhtrlanb 286,».
<Rot(9lott), ©ef$l. 26,^. 423 23ar.&. 3.15.
3oHnn toon 71,'.
tfonrab toon 239,22. 315,*.
IHotenfjan, 6ebafUan toon, fitter 259
Ear. 8. 3- 10.
ffiottjan, <Stjri)totf), ber Surifl 148,*.
ffiiicr;, 3o^ann, qjfarrer gu ©t. Ulric^ 42,5.
ffiucfer, 2lnbrea$, romifdjer unb mainjifc^et
©ecretdr 257,31. 285, i*.
IRubolf, flntbom 68 31. 1.
3obann 245, t.
9iubolfu$, SDombefan in Wuggbura, 27, «
ftueff, Skit — fein tfnecfct (ein 2Bteber«
tdufet) 195,4.
Huff, bcr ©olbffynieb 334,i3.
iRuianbt, Dr. 3o«, flan&ler be$ »tf$of$
toon SRunjier 360,20.
ftumcl, <§imon, ber SBeber 3unftmeifier
102,5. 435. 436,3.
ttumpf, SBilljelm, SEtud^feg Jlonig gerbi»
nanbS 269,25.
Otun, NmbroftuS, £elfer amSDom 193,28.
ftufcembre', ©eorg, bifcfyoflicfy lutttdtfdjer
©taUmeijter 261,13.
fltoe (Otuij?), £erren toon 267,".
@ad)fen, £erjoae toon 444,5.
SUbettintfcfye Sinic (fyergoattdje Cinie) :
9tlbre*t bcr 93cf)crjtc 44,28. 73,".
74,18 76,1*. 79. 80,1 82, «>. 83;
feine<5<r;roe(ier9Imalia 44,29; fetnc
©otyne
1) £einrtd? bcr gromme 64,22. 33 um
2) ©eorg ber 93drtia,e 76,i*. 258,2i.
274,25. 282,19. 283,17. 295,26.
299,io. 303 Bar. 8. 3. 20. 314,7.
320 2kr. $. 3- 28; fcine 66t>nc:
Sobann 258,23. 263,26. 299,«>.
321 33ar. j. 3. 1; gricbrid;
258,2*. 263,26. 282,20.
(Srneftmifcfye fiinie (furfurjttidje fiinie) :
ftriebrid? bcr SQBcife 76,*. 82,25. 83,i*.
86,*. 89. 90. 93. 118,12. 128,8.
138,2. 142," (j. au$ t>ie ©ar. j.
3- 18); feme 93rubet
(Srnft, (Srjbifdjof toon QRaabebura, (f.
unter 2Raa>ebura,, Srjbifdjof),
Sobann, ber ©ejtdnbia,e 155 91.3.
253. 254. 274,20. 275,22. 277,7.
278 31.1. 279.281,21. 282 33ar.
8.3. 9. 288,26. 289,2. 291,1. 295,2*.
299,9. 300. 302,27. 304,3. 306.
307. 309,3. 320 Bar. $.' 3. 28.
321 ; fein 6obn Solemn griebridj
254,*. 263,26. 274,20. 282,18. 299,9
306. 321 Bar. 3. 3- 1- 360,17;
SotjannS ©c^roejier SRaraaretya
254,5. 279,15.
€>ad?fenl)eim, Hermann toon, Slitter 77,3.
Salamanca, ©abriel f. Drtenburfl.
<Salina£, 3^n toon, tfammerbicner tfonia,
gerbinanb* 269,29.
©ad, £an3 Satob (toon 2QBintertr)ur) 126,*.
©aim, ®raf Hermann toon 19,9.
Sobann, £err toon ffieiferf^eib unb
5Dt>r 257,13.
ifttfolauS 77,27. __ obcrjter hammerer
tfonig. gcrbinanbS 268,23. 315,8.
6aImer$roeil, 3lbt toon 77, «.
Salminaer, ©ieamunb, ber ffiiebertdufer
190 tf. 5.
©almona (©alanaba), gurjr toon, ©ofyn
be$ 93icefdntg^ toon iReapel tfarl toon
Sannoto 265, is.
6ahbura,, 93ifcr;ofe toon (f. aud) unter Sang,
SWattyduS)
grtebrid? V. toon Sdjaumburg 65,J0.
Seon^arb toon tfeutf$a<$ 76, 12. 467.
468.
©aljbura,, 3lbt toon 6t. $eter (Lilian)
270,19.
6anber, SWatt^ia^, ber ffieber 409,8.
Sonata f. 3^ata.
©atler, 3o?ann, ber 6olbnerfu^rer 250,*.
SBcit 56,5.
©aurer, fiorenj toon, 93iccbom in Ofterreicfc
133,5.
6aurcr(6aur),6iyt,ber©olbf^mieb322,i3.
©aootjen (©atooto), ©otfe^aft be^ ^erjog«
272,2.
©atoler, Dr. ©ereon 404,5.
©*ab, 3<^ann 55,"
©^ab, Sobann toon (ju SWittelbibera^),
oberjter ©ilberfdmmcrer ^onig gerbi»
nanbS 269,28. 361,«.
Sobann $l>ili^ 319,»
e^arffenftein, TO^aeltoon 210. 211. 212.
(Sdjarfan, 3lnbrea^, 5tammert^urfeuter ber
$6nta,in SDtaria toon Ungarn 294,29.
©cfyaumbera,, toon 37.
Sobann toon, 2>omberr in 9lua^bura
274,1*.
^onrabtoon 54,".
Digitized by
Google
534 $erfottetu>erjctc$m6 (©ctyaumburo., ©rafenoon — ©etffentyoter, Sityetm).
©<$aumbura., ©rafen
Soijann toon, <5rbmarfd?att in Ofier*
reid) unb ©teiermart 270 Bar. $.
3. 5. 315.
SBolf oon, £ru$fe(j ber floniam 5lnna
(©emablin gerbinanbe) 295, 10.
©$eibina,en, (£f)rijiofcf) Don, !urbranben«
burner (Rat* 255, «.
©djettenbera,, Ulricb oon, fitter, faifct*
lic^cr Start) 264,".
SBotfaana, oon, f>er$oaUdj ba^rifdycr
Untermarfd?aU271,i3.
©cfyeflenberger (©cboaenberger), fiufaS 272
93ar. j. 3- 8. 273,25. — 240 Bar. 3. 3-
15. 403,"
©djenf, ©ottfrieb 55».
©djent (oon©$enfenfhtn),51nton, btfdjof*
U$ brirenfdjer Sru*feg 27 1,20.
Sobann oon, bifcfyofUd? faljburfltfcfyer
SWarfc^aa 270,23.
©djewadj, $etcr, ber 2Biebertauferl89 51.2.
©djertlin, ©ebajtian (oon Burtenbacfy)
336. 400 51. 2.
©d)et;cr (©djeirer), draSmuS oon 314,30.
©djilberr, OKattbeuS (51ntoniu3?) 449.
©cbtUina,, So^ann, ber Barfugermdncfy
156. 157.
©$inbtel, Bernbarb Oon 319,9.
©djlammerSborf, Sobann oon, SJtorfcfyafl
be$ qjfal^rafen griebri<$ 268,3.
©cbleiffertn, 5lnna, eine SGBtebertauferin
194,27.
©djleinife, #etnrid) oon, berjoalidj facfyft*
feber SWarf^aU 258,25.
©d?lefien, £enoa, oon, ©eora I. Oon Briea
455,«.
©djlicf , ©raf 5Ubre$t oon, oberfter Ram*
merer ber tfrone Bobmen 268,2«.
8oren& oon 270 Bar. g. 3. 5.
©cfylog, BMlfyelm 00m, in 2)ienjien ber
Jfconiam Wlaxia oon Ungarn 294,23.
©d)lubi (©double), ber ©olbnerfubrer
249,20. 250 ; fein ©ofa 335 Bar. j.
3. 18. 400 «. 1.
©djmib, So^ann, $farrer *u ©t. Ulritb
179,27.
©djmiec^en, greifyerr oon 124.
©djmtedjer (ffiubolpbuS, dictus ©cfymie*
djarr;) 24,».
©$mu<fer, tfonrab 110,"; feinc 2Rutter
110 51. 2.
©djneberg, griebrid} oon, dangler be$
BifdjofS oon flurlanb 286,".
©djneakrin, $riorin Oon ©t. (RtfolauS in
5lua.$burg. 413,".
©djnetb (oon ©cfyonaau), (pfarrer bei 1)1.
^rcuj in 5tua$bura 179, «\ 193,30. 194.
306.307.308; feme grau 179.
©djneiber, BarttyolomauS 42, K
©cfynepf, (Srfyarb, $rebia,er be$ Sanbgrafen
W^m »»n £#" 282,i.
©djofl, Dr. 3obann, turmainjif^cr $ro*
tonotari 257,29.
©djonberg, 3ob<*nnoon 258 Bar. $.3. 25.
©cb&neicb, (JaSoarOon, bcr&oaUd? mecflen*
burner Jtanjler 259,28.
©djoner, ©efcbl. 393,*«.
©cfyonaauer, ©efebt. 10,25.
£einri$ 27, ».
©$orer, ©eora,, flnecfct ber $rebta,ermon$e
in 5Iua$bura, 392,24.
©djott, $unj 428,12. 430.
©d?ottlanb, Botfcbaft be$ ftomaS oon
271,30.
©djreiberSborf, Seooolb oon, IRatb ber
floniam ataxia oon Unaarn 294, is.
©cfyrentel, £terom)mu3, Jtammertburbutet
ber $onia,in SWaria oon Ungarn 295,12.
©c^rimof, ber @efcfyia$ta,eroanbner 467.
©c^rott, ©efd)l. 10, ».
©cfyuienbura,, Buffe oon, furbranbcnbur»
gifdjer (Ratb 255,20.
6^uffenrteb, 5lbt oon 77,«. 93,5.
e^iitten^elm (berSBeber), $cter HO,".
(6. 51. 2.)
©t^toab, 2)lary, ©olbfc^mieb 31 l,i». 403,2*.
6c^roalba^, fiubroig oon 54,».
6d)roana,au, ^einrid) oon 260 Bar. $.
3. 12.
©^toarj, Ulric^, ber Burgermeijicr Oon
5lug«burg 40,27. 41. 9^6
Ulri^ 127,7.
©^roarjenberg , gretyerr ^rijio^b »on,
^eraoglic^ ba^rif^er ^ofmeijier 271,8.
©c^roargenburg, ©raf ^einri^ oon 255, is.
©fyociarfbart, Sobann 56,7.
©^roein^berft (©djenf), Dlubolf oon, lanb*
grafli^ befftf^er Olatt 256,i».
©ebajiian oon 361,3.
©(^roeig, 5llejanber, oberfier faiferii^er
©ecretar 264, w 284,»
©^weij, Botf^aft ber ©^roeijer 272, 1.
©4*oer;cttin, ber OWe^er 41,28.
Styoma 423,8.
©^roofberg, ©eorg Oon, (£l?orl>err in 6H*
roangen 77,ie.
©ebolb, 3o^ann, ber ©c^neiber, ein 2Bic*
bertaufer 198, is. 200,».
©ecfenborf, da^^ar Oon, marfardfliA an^*
badger TOatf^att 258,".
©ebajlian Oon 466,2.
SBil^elm, 2)ombcrr unb summus
scholaBticus in @ic^fiett 260,7.
©eifenerf, greiberr S^riftoob oon 269 ,».
©eiffen^ofer, ffiil^elm, 3unftmetfler ber
©(^miebe 367,».
Digitized by
Google
$erfonentoerjet($m6 (@etfc, SKang — @tov, ©eorg).
535
©eife, ORang, 3unftmei(iet bet Sebet
246,2. 272 Bar. j. 3- 8. 273,2*. 274,2.
345,20. 354,6 367,8. 379,21. 384,2.
391,86. 399 fl. 1.
©elb, ©eotg 42,*.
©elbenecf, Don, bet©tetfoetttetet be*$fal$*
gtafen Cubwig auf bcm 3tet$$tage ju
SlugSbutg (1530) 300,6.
©elbin, 31fta, ftonne ju ©t. ftifolau*
180,"
©enbet, Siemens, bcr (Sbronift 68,3. 76,1.
86. 88,22. 92," 116,4. 182,23. 183,*
187,30.209,1.220,12.248,13.287,8.357,9.
©enfft, Dr. Gitel, ffanjlet be* Eifdjof*
Don 2Botm* 26o,i6.
2JU<bael 55 <U. 3.
©etentein, ©frijlort Don 270 Bar. 3.
3-15.
©etoiu*, bet ©ommentatot be* Bitgtl 2,i6.
©eoetin, ©taf ©aleaajoDon, bcr teatbinal
[bet ©enbet gricbri*] 73, 1*. 74 ». 76 «.
79,8.82,2*.83,i6.88,i5. 89,2. 90,2. 93 a.
430,2.
©eojtieb, Sofyann (Don ©unbelfingen) ,
qjfatret ju ©t. ©eotg in $ug*buta
179f2i. 194,1. 209 %. 1; fein SGBeib
179,22.
©etiftiebu*, 2>ombetan in $ug*butg 24,4.
©icfingen, Sobann Don 257, 1.
©tebenbetgen, 9Rarimtlian Don f. 3e»en*
betgen.
©iegmunb, £et$og oon Djktteidj 44,3i.
©imon, bet 3Ipofiel 5,2.
©otbnet, ©altbafat 431,3.
©olm*, ©taf 9biiip)> »on 256,13.
©opb*) f. 3*mael.
©otetb, £an* oon, faifetlidjet tfammet*
tbutfjutet 267,29.
©onto (©atno?), gutft oon, unb fein
Etubet $etet £eintid? 267,2-3.
©ipalatin, ©eotg 254, 16.
©panten, Sotfiaft be* itonig* oon 73
». 3. 77,*. 80,6. 82,28. 90,28; tfonig
getbinanb 460. 461. 469,25.
©patetu*, flonta toon Wjfytten 2,i3.
©peiet, S3ifd?of oon fltyiliM) Don glet**
beim) 256,24. 261, 20. 283,9 295,25.
303 33at. 3. 3- 20.
©peifet, Sobann, bet 2Bebet 159.
©peifet, Dr. $etet, SDombett §u ©onflanj,
flatb be* ©ifaof* »on (Sonfknj 268,8.
©petting, Sobann Don, betjoglid? mecflem
butgif^ctSWatf^aU 260,i.
©piegel, Dr. Safob, ffiatb be* flatfet*
2Rarimilian 139,15, ©ectetfit be* $0*
nig* getbinanb 269,5.
Dr. Stjeobetid? 360,«.
©plei*, 93utgetmetjta Don flaufbeuten
($eutten) 410,2.
©tabion, Sobann Don, 93ogt ju SDiUingen
260,1°. ©. ju ©tabion au^untet SlugS*
butg, Stfaofe.
©tain, £iepolb oom, £auptmann beet
fcbtoabifcben Sunbe* 189 Bar. 3. 3-
13. 201,12.
2)ietti*,0littet 300,18.
@tegot,£ombettinflug*butg 274, 13.
Sobann 271,3.
ORarquatb, 2>omptob|t in 9lug*butg
133,3. 270 33at. $. 3- !»• 276'10-
361,n. 366 JBat. 5.3.27. 371,29.
372—378.385,14.
$etet,Sicenciat 76,20.
WtiW 71A
©tainbetg, C^rijlort »on 360»28-
©tain^aufet, Sobann, bif^ofli^ bafel*
faer Official 286,5.
Safob (Donftibenfelfj), £ofmeij!etbe*
qjfaljgtafen £etnti$, 9fomtmj*ra«
tot* *u 2Botm* 260,i7.
©taintettet, Sobann (Don&betnfelben), be*
tfaifet* SWarimtUan S3u$fenmetjlet465
01. 1.
©tamlet, ©ef*l. 423 Eat. 3. 3- 1 3. 1 10 31.2.
©ottbatt 345,4.
^ietontimu* 112,7.
Seonbatb 112,?.
gflattbau* 112,7.
Ulti* 112,7.
2Bolfgang 112,7.
©tamp, Safob Don, Sagetmeiflet bet tfo*
nigin OKatia Don Ungatn 294,26.
©tampfetin, «nna, bie £ucfertn 100 31.4.
©tapf, &iti|lort, bet gatbet 418,"
^an*, bet gatbct 339,io.
©tatcf , $eutti$, faifetli^ettammetmeipet
265,i9.
Sobann, faifetli^et tfammetmeijta
265,io. < c
©tauff (ftii ^renfeW), grei^ett ©etn^atb
oon 411.
^ieton^mu* 411.
©tauffen, gtei^ett §an* Subtoig Don
260,23.
©tegmait, 5Wi^ael 55,1°.
©teinpet)§, 2Ben§eelau*, ein $nejtct 111.
©tenglin, ©eotg, ein ftaufmann 182,44.
©tepban (Don Otegensbutg) 416,9.
©tetten, ©ef*l. 91,9. 424,21.
©eotg 353,33. 384,3. 391,36.
2Kt$ael 70,8.
©tocflin, SWattin 403,20.
©tolbetg, ©taf W^W »on 259,5.
©totWttf*, ©ef*l. 10,ii.
©tot, ©eotg, SSicatiet am ^om 340,49.
Digitized by
Google
536
$etfottentoerjei($m6 (@trabo — fctir^tnu*, getfjc).
6trabo, bcr ©efcfoid?t*fdjreiber unb ©eo»
©trajjburg, 93tf$ofe Don
9Ubre$ttoon93atoern77,i3
2BUbelm toon fconjtein 259,3. 296,?.
303 2kr. j. 3- 20. 326,«.
<Strau§, Seonbarb 164,9.
6treitberg, ©eorg toon, fitter, 93icebom
in fldrntyen 259 «Bar. 3. 3- 10.
©tubenberger, bet fturfdjner 430,26.
6tunj, 2M*ior 69,17. 70,8. 89 <H. 2. 92,19.
(Sturm, (Sa*par, £erolb 293 <H. 1.
©turmfeber, griebridj toon, $ommentl?ur
ju S3lumcntbai 259,23.
©ulmona, gurjt toon 267, 12.
6ulj, ©raf 3o^ann toon, oberjter £ofs
rioter in ffiotttmt 268, 17.
@ul$er, Utri* 237. w. 238. 240. 272
Bar. j. 3. 8. 273,25. 403,28.
28(111^240,17.273,28.
8umerlan, ©raf toon 172,33. 173 ; fcin
©egner, cin Jrei^err 172. 173.
©unttjaufen, Dr. <£berl?arb toon 256,2.
Suntijeim, So^ann toon 55, 12.
@unga f. 3uniga.
@urg 00m €>urgen|tetn, £an*, Unterjtdbel*
mei|ter tfontg gerbinanb* 269,25.
Gutter, Dr. 2Jtel$ior, flanker be* <Pfalj»
grafen jjriebricty 268,3.
©tomipljortna , bie SWutter be* $1. Simpert
418,i.
Sacitu*, bcr @efd?idjt*f$reiber 3,i,
fcagtang, 231afut*, <Prior im 5frcbiaer-
Ilofter 392,17.
So* 41,23.
Salbetm, Soa^im toon, 6tattme"tjier ber
#5nigin Anna (©emafylin Jerbinanb*)
295,6. 318,5.
Statyofferin 38,i».
banner, ©eora71,3.
Sannbaufen, ftranj bon, fitter 314,25.
fcaubenbeim, Sljrifto^ toon, furfd^ftfAer
flat!) 254,n. 360,18.
(fcfyatoenfyaim) , Satob toon, lanbgraflid)
MPf*er0latb 256,17.
£ari* (Safft*), 9lnton toon, oberfhr £of*
pofhneifter flonig gerbinanb* 270, ».
£atober, ©imprest, $rebigermond? 392, ".
Xtd, $e»oge toon 38,26.
griebrfy 30, i«.
fcettenleben, Valentin toon, $ropjt *u Sebutf
unb grantfurt 257,26
5tefeel(2:6|el),5lntboni 78,io.
fcljeobojtu*, bcr romifefye flaifer 9, 1.
Xtyejtnger , Dr. ©eorg, flanjlet be* @r$»
Mfaof* toon ©atjburg 270,22.
X^iclmann toon, <Propjt ju 2Befclar f. $trei$.
5tboma, 93ern^arb 357 % 1.
fcfyun, (Syrian toon, (Srbjdjent be* ©tifte*
Orient 270 93ar. 3. 3- 15.
griebri*, turfurjtH$ fd$ftf$er Sflat^
254,io.
SWarimiUan 295,«.
Sbungen toon, ©efal. 430 S5ar. j. 3. 17.
©. aucfy unter SBur^burg, 93if$6fe.
SBernljarb toon, bifcfyofltd) tourjbur*
gtfaer ^ofmeijier 258,7.
Sfyurn (SDutcn), Stan* toon 315,*. 319,2.
©iegmunb 314,28.
£iberiu*, ber romif^e flaifer 7,9.
Solebo, griebrid? toon 266,7. 318, «.
£etnrid) 319, «.
3afob 267,9.
(Peter, 93ruber be* ^enoa* 9liba (f.
5llba) 266,3-28. 318,2*. iBgl. JBitta
franca, ©raf toon.
£erjog Snfantabo unb ©raf ju 6al*
ban^a 266,».
fcorrina,, «bam toon, fitter 89. 448,8. ($m
448 5J. 1.)
3o^ann 271,13.
Xra^jtet f. 2)ra^ftet.
Jrauttentoein, ein 2Biebertdufer 200, n.
Xxttoty (£re*ttnfc?), SWarfc^aU be* ^ergoge
toon 6a^fen 256,2.
Orient, 93if^6fe toon
Sern^arb 146 51. 1. 262 <H. 2.
268,13. 270,15. 275,33. 277,6
280,22. 283,4. 316,3.
©eora, toon 9leibect 452,24. 454, 1.
461,2.
fcrier, 6rjbif^5fe toon
Sofann II. toon 93abcn 76,7. 90,2s.
Safobll. toon 93aben 127,". 275.
300,17.
3:ric(t, ©tf^ofe toon
Sufa* IRinatbi 77,". 80,20.
$ctcr93onomo 138,n. 139. 146 91.1.
Sferotba (Jrott ju ©tolfc), griebricb toon,
lanbgrdflic^ ^effif^cr Sftat^ 256, i«
2rud)fe§, W. toon 432,27.
2tat toon 77,9
Slrufc^ttoi^ (£re*ttoi&?), magbeburaifeber
dangler 293 51. l. 294,5.
Tubingen
^ugo, $faljaraf toon 13,5-
5tonrab, ©raf toon, £err ju SiAtenec!
260,23.
2urf, Dr. ^rifto^ toon, erjbifc^ofii^
magbeburgifd^er tfanjler 257,28.
Xurfet, ©ultan toon bcr
Eajejib 462.
©oilman n. 150,8. 249, ». 335, «.
Xiir^binu*, gelir, ber ©eremonienmeifter
137,7. 138,13.
Digitized by
Google
^erfonttttoerjeicfynifj (fcutoqi, ©raf fttfolaus toon — 93ogt, ©abrtet toon). 537
Xuroui (Surofci) , ©raf iRitolauS toon,
£ofmcijter bet flrone Ungarn 268,2*.
322,3.
Ulmann, So^ann, ber JBierfctyent unb feme
33raut 399,1516.
Ulmer,©eorg, ber £ucfer3unftmci(terl46.
6t. Ulridj 8,21. 9,8. 11#«. 13,7. 38,21.
345. 353,23.
6t. Ulrtd) in 5lug3burg, 5Ibt unb Sontoent
52,10. 143. 144. 165. 173,16. 245,21.
246. 378. 386. 387. 456.12.
5tbte: ©ittlingen, Sobann 417,9. 420,8.
tfonlin, 3<>bann 211. 245,21. 246.
274.9. 277,16. 386.
ORdrlin. tfonrab 79,i9. 88,9 103
51.3. 436. 437. 451. 454,3. 466,3.
flegmbalb 15, 12.
6d>rott, So^ann 136, 12. 466,6.
Uljtatt, SBilbelm ton 89 51. 2. 239,20.
Urfuta,flonne au6t. WfolauS 180, 10.
Ungarn, ftonige toon
2Rartbia$ 40. 46,3i. 105,25.
SabtflauSII. 77,6. 82,29. 133. 134,6.
444,9; (cine Softer 5Inna, bte©c*
mablin tfonig fterbinanbS 133,".
134,6.150,3. 153,9.172,12. 173,?.
174.10. 294,10. 295,1. 299,2*. 312.
317,io. 320,28. 321. 327.
Cubtoig 133,13. 134,6. 143,7. 151,2.
165 <Bar. *. 3. 12. 167,27. 170,27.
171. 294,9; feine^emabiinOHaria
133,12. 134,6. 294,9. 299,24. 312.
317,10.320,27. 321,11327.
Ungarif*e»otWaft 271,3i.
Ungarfcfyta, 93ernbarbtn toon 267,5.
Ungelter (Umgelter), <SI>rijto^ 336 Bar.
9. 3. 11.
UngerSbadj, ©imon toon 97 51. 2.
Ungnab, greifjerr 5lnbrea3 toon, be$$6nig$
gerbinanb (Stabelmeifter 269, 1. 315, 1.
3obann , oberfht fturfdnieiber $omg
gerbinanbS 268,».
UnSbelm (%nfytlm?), bet SSeber 331,i.
UrbanuS SMjegiuS, ^rebiger in 5lug$burg
156,i*. 157,3. 176; fctn SSater 176,2.
177,23. 190 51. 5; feme Eraut 5lnna
2Beigbrucfetin 176.
Urmadjer, Eencbitt 469,9.
UrftnuS 138,1*.
6t. UrfuS 8,29. 9,3.
Ufenroang, da^ax toon 270,6.
Ujtngen (51rnolbi toon Uftngen) , Dr. 93ar«
ttjolomauS 258,?.
Ufftgbeim, SWartin toon, 2)omfyerr in 2Burj*
burg 258,5.
Ufun £ajfan (ber Solban) 457,3.
SSacca, 3<rtofc bon ©otto, ber merer (@orto«
tnatoor) 267,*
2)iego 218,31.
Sarnbubler, faiferlidjer tfanjleifefyretber
264,20.
23ela$co (iBatagfo), OJUdjael toon!318,i2.
JBeliuS, Dr. UrjtnuS, historiographus
269,12.
93el6, greiberr 5legibiu*toon, fitter 270,".
Ceonbarb, hammerer flomg Jerbi*
nanbS 269,2.
Seltbeim (3Bcltt)cim), Seftn toon, $roflt in
£Ube$beim 257,2*.
@ottfd?att, (£ommentbur ju 2Bitben*
brucf 258 Bar. g. 3. 18. 301,22.
2knb f. ftenb.
SBenetianifae ©otfaaft 272, 1. 283,io.
313,3.
93eringen, ©rafen toon 30,20.
93e^erim, 93ifd>of toon (3o^ann VI. Site*
giu«) 65,n.
Setter, @ef$t. 10,2. 423.
©eorg 108 51. 1. 109 51. 2. 157
51. 2. 158,13. 183 51. 2. 210,23.
211. 272 Ear. j. 3. 8. 273,8.
422. 423.
23iiat>, Jranci&uS toon, $ropji ju <Prefj*
burg 269 2hr. 3. 3. 8.
2Htegu3, $eter toon, hammerer be$ 33i*
fcfyof* toon ©riren 271,2i.
93Wa, ©raffiubnug toon 265, 18 318,i6;
fein 6obn 267,8.
93ttta franca, ©raf toon (2) on $ebro be
fcolebo 2Warque$ be Ma franca) 266, 17.
317,7. 318,21. 3i9,25; togi. unterSolebo.
93itta notoa, ©raf toon 267,*; feine @obne
265,29. 266,7. 267,3.
Sittena, SWarfgraf toon ($)on2)iego <Pacr)eco,
OflarqueS be95iflena) 266,21 ; fein6obn
267,6.
<Bio be ©aeta (©ajetanuS), (Sarbinal 135.
136. 137. 138. 139. 140. 142 2*ar. j.
3. 18; fein £ofmeifter 138,"; fein
(Eeremonicnnmfter f. SurpljinuS ; fein
oberjter tfctylan 138 93ar. j. 3. 12.
SSirgiliu^, ber SDic^ter 2,i6.
Sijterer, ber toon 5lug3burg, ein ^au^t ber
©iebertaufer (unb fein 2Beib) 188. 189.
Sittel, So^ann 39. 40,28.
Seonbarb 40,28.
95ogelin (Sogelin), ©efc^l. 10, w.
Sogt, tfonrab 71 51. 4.
So^ann 71,8.
ffii^elm 71,8.
93ogt, ©abriel toon , faiferli^er 9lat^ unb
©ecretar 133,6.
Digitized by
Google
538 ?crfottentoerjei<$tu6 (33ogt, ^antaleon toon — SBten, Siirgermetfter toon).
<Pantateon, ©ecretar be$ tf onigS gcr«
binanb 270,6.
93olanbt, Dr. flmbro(t 270,23.
SBotfgang toon, Secretar unb $am*
mem berJfconigin 9lnna (©emafytin
gerbinanbS) 295,6.
23olcfmar(2Bolcamaru$),be (Saminata 23,9.
2Rarquarbu$, fein 6otyn 23,9
Sotfrafy, SBolfgang toon, fitter, erfler
£ofmarf*afl unb ftatf) $6nig Sevbi--
nanb^ 268,16. 314,24.
SSoitwetn, ©efdjl. 10,9
»o))t, Dr. £an$361,i*.
23rte$, £ugo toon (SDon £ugo be UrriaS
©enor be 5(^ertoc) 266,io.
ffiaal (Stout), ©efol. 14,i.
SBagelin 177, i.
SBagner „ber gutter 41,2?.
tf onrab, ber 2Beber 32,7.
SBalbburg, £ru$fcg greifyerr toon , <£fyri*
jiotf) 319,8.
©eorg 161. 208, i*. 268,21. 315,28.
319,18.
3afob269,22. 315,2. 319,8.
2BUbelm, Stammerer be$ $onig$ Jer«
binanb 268,19.
2Balbecf, ©taf *Pfeilipp toon 256, ».
2Balbenfel$, (Sa^at toon 67 31. 3.
SSBatben jiein, SBerner toon, lanbgraflid) fyef*
jifaer Sftaty 256,".
2Balbner, tfanjler $aifer ftriebridjS unb
* SWayimilianS 441,26.
ffialrabe, ©eorg toon, (Sommentljur ju
Dttingen 259,25.
2Baltenf)offen, ©eorg toon, gurf^neiber be$
93if$of3 *><>" 93riyen 271,20.
2Baltber, Sernbarb 403,24.
Sufa$ 403,25.
Ottary, 454,23. 455,3.
Ulridj 422. 423,*. 450,20; feme $rau
Barbara ttieblerin 450 «. 454,26 ;
it)re Urenfelin 454,27.
SBaltber, Ottay, „ber 23ecf' 112. 113.
2Baltbofferin 38,3.
2Balttnger, (Sbrifiian 71,8.
SGBarbein, 93ifd?of toon (SabiSlauS toon
OKacebonia) 268,23. 322, i.
SBattenied), ein $rebigermon$ 32, *6.
2Bebet, Dtto toon 301,26.
SBolfgang 301,26.
2Bei$«, SGBolf toon, flitter 124, *•.
2Beibecf, Sorenj toon, enbifcboflicfy falgbur*
gifdjer Untermarfd?aII 270,2*.
SGBeingarten, 9lbt toon 77,*?. 326,**.
2Bei&, Qlbam, branbenburgiftfyer ^rebtger
281,22.
2Bei&bria$, Utri$ toon 67 % 3.
SBetflenbadj , Soljann toon, furfacr)jtf<$er
flaty 254,n.
2Beiffenf)orn, $farrer toon 202,6.
Sklben, flarl toon 271,2.
2BelfIII. (©mel^o) 13,*.
SBeflenbura,, ©efcfyl., btfdjofltdj augSbur*
gifdje hammerer 14,2.
2Bel$ f. Eel&.
SBelfer, ©efal. 10,6.
Bntboni 117,21.
93artt)olomau« 253,5.
£ieroM)mu$ 73 51. 3. 309,". 310.
311.-465,16.
3ot)ann 399 % 1.
SucaS (2auy) 176,6. 215. 217 Ear.
3.3. 11.310,2. 311,18; feincgrau
310,*. 311,19; feme Stouter 177,3;
fein finest 215,i2.
©iegmunb 197. 214. 215. 216. 217.
310,10. 328,22. 335.
ffieltbeim f. Eelttyeim.
SBembingen, ©eorg toon, (Hitter 271,*.
(SBenbing), ffiembolb toon 55 <H. 1.
SBenben, Sotfaaft berfelben 271, si.
SBenfe, ©eorg toon, luneburgiftfyer 2)iar«
fd>aU 256,22.
SBenjeSlauS, ein ^riefier f. ©teutyeifj.
2Bcrbenau, So^ann Eurfarb toon 317 <H. 1.
2Berbenberg, ©rafen toon 30, i9. 31,33.
(€>. aucfy unter Stuggburg, 23if$.)
^rt(io^^64,2*;feine©ema^lin321,5.
Gberftarb 30,2*.
£ugo 51,9. 54,*. 77,23.
Sotjann 38,23.
2Bcrbtng, fteinwalb toon 55 31. 1.
SBertingen, £einrid? toon, Sflarjcfyafl, (£om*
mentbur ju SDonaumortfy 259,2*.
2Beg, Ulri* toon (au* glanbern) 266,*.
SBejicnborffer, ein 5taufmann 110.
SBejterburg, ©raf fteicbart toon 77,27.
2Beftermator, ©eorg 403,23. 439.
SBefiernadj, eitel toon 271,2.
2Befter(letten, Sobanntoon 256 Ear. j-3. 27.
SBejtyaufen, Dr. ©a^^ar toon, furmainji*
f^er5?anjler 257,27. 288,*o.
SQBefe&aufen (ffie^en^aufen), Xru^feg, ^ein*
rid? toon 258,8.
SBetifterer Dr., Jtaifer ©Myimilian^ gi^cal
185,*.
SBe^ffer, ein ©djneiber 356. 357.
2Bibemann, ber 2Birt& 194,*3.
SBib^olfe, 3lnbrea« (ber £ucfer), ein
ffiiebertaufer 189 <H. 2. 190,3.
33ertMt> 202,16.
ffiibmann, Dr. S3earu« 269,".
SGBien, ©if^of toon (©ern^arb toon ?oU*
^eim) 77,*5.
g3urgermei(ier toon 331,*2.
Digitized by
Google
<Per|ottentoer&ei<$tttfj (SBUbertfete, $taarf toon — 3tt>tttgettjieht, ©te^an). 539
SBUbenfel*, 2Inarf, £crt toon 254,8.
2BUbcnjicin, 2Ueyanbcr won 317 21. 1.
ffiilbbelm, Dr. Sorenj 257,30. 326,21.
ffiilbelm, £an3 (won Ototrocti) 78, 10.
2Bilbartij, i£Bcnjel won, fitter unb SDoctor,
Siccfanjlcr bcr Shone Socmen 269,8.
2Bintyina, tfonrab, bcr Jftcotogc 255,?.
SBinbccf, £artmann toon 78,8.
ffiintlcr, ©cfty. 10,6.
2Binter, ©corg (au$ ftiirnberg) 436 ; fcin
©tiefbruber SRarx 436.
SDBit^berg , Dr. 3o|ann toon, 2)cfan ju
(Sidjfiett 260,6.
ffiifwgcn, 2inbrca$ toon 270,5.
SGBittcnrifc, ®raf Sofann toon 40,20.
SBBolf, Sofjann, bcr ©eber 458,«>.
SEBolfgang, Sifar $u ©t. SWorifc in 21ug3«
burg 160,3 179,24.
2Botfgang, bcr lutt)crifd)c $rcbigcr in
2iug«burg 245,?.
2Bolfrab (SGBolffcnrabc) , Sricbrid) toon,
mccflcnburgifcber SRarfcbati 259,i.
2Bolframu$, 2)omccttariu3 in 21ug$fcurg
27,i7.
ffiolfjicin, Jrci^crr 2lbam toon 258, 14.
($:ra$mu$ toon, SDomfycrr in 23atnbcrg
259,10.
2Borbttnann, Soljann, bcr <Pritfd?metjtcr
123 21. 3.
2Borm$, »if$ofe toon
Sobann toon 2>albcrg 49,12. 86,4.
90,27.
£cinri$, $fa!jgraf 260,13.
2Bo3fottrifc f. 33o3fonnfc.
ffiotomunbt, fflcinprecfyt toon, fitter, £of«
mcijtcr be$ 93tf$of3 »»n 93riycn 271,19.
SBurttcmbcrg, ©rafen, £crjogc toon
©rafen: (£bcrl)arb bcr ©rcincr 31 ; fcin
©obn Mrid> 31.
^bcrbarb bcr OWilbc 33,i9.
©bcrbarb im S3art 49,". 54,3. 413.
CSbcrfyarb bcr Sungcrc 417,6.
£cnogc: Uiri* 76,20. 95, 13. 104,i.
129,10. 134. 133. 144. 145. 160,15.
161. 359,21. 360,6. 363. 366,23.
451,"; fcin ©obn Gfriflotf 360.
361. 362. 363. 366 33ar. g. 3. 27.
©corg 361,8.
2Biir$burg, 23if$ofe toon
[Rubolf toon ©d;crenbcrg 54, 10.
Sorcm toon 93ibra 77,7. 32,27. 86,3.
90,2. 93 14. 128,1. 430,18.
Jtonrab toon Sttmngcn 258, 1. 283,7;
fcin 2Bcit)bif$of 258,6.
?)cfccn f. 3«fec.
2)fcl(tcin f. Sfdfiein.
3a^ata, 3ban toon 318,i3.
3apot»a, Sobann, 2Boin>obc(2Baiba) toon
©icbenbiirgen 312,o. 360,15.
3cd?, (£a$par, cin ffiiebcrtaufer, unb fcin
2Bcib 330 21. 2.
©corg, cin SBicbcrtaufcr 204,6.
Setting, 2Bilbetm toon, £ofmetjtcr unb
SRatt) bcr tfonigin SWaria toon Ungarn
294,15.
3enger, Srifiam toon, pfaljgraflicfyer £of*
tncifier 270,30.
3ettrifc f. (Sjctttt*.
3ctocnbcrgcn, (SorneliuS toon, ©oabfutor in
8uttid? 261,7.
Maximilian toon 146,3. 240.
3icmct3fyaufcrin, ftonne ju ©t. tfatfyarina
in 21ug$burg 180,o
3ierngafr, ffiolfgang toon SanbSfyut 448,».
3iln^art, £einri$ toon 55,26.
2Bolfgang, fcombefan in 2lug3burg
441,25.451,2.
3itnmcrmann, SWattbiag, ©cfyreiber in bcr
romifdjen tojlei 264, i8.
3intyertina f. ©»mpt)orina.
3injcnborf , Sobann toon, (Srbiagermeijter
in feficrrcicb 319,i.
3if^im, ©corg toon, furbranbenburgif^er
flatb 255,2i.
3i$lan>, £err ju bcr Sety, ober(ier ffle^t*
fyrccfycr bcr feronc Socmen 268, «.
3o^cn, 2orcnj toon, dangler beg 5tarbinal^
2llbrcd)t toon S3ranbcnburg 139, 10.
3oUcr, $an« $aui (toon 2Borm3) 78,i2.
$ugo($aug) toon21ug^burg 162 21.3.
3oUcrn, ©rafentoon 30,20. 31,33. 259,6
302,32.
©tclfri^ 77,24. 84,23. 91. 97, 13.
416,i. 446,27.
3oUrci^cr, ®cf*t. 10,23.
3ott, Dr. Sobann 223,25. 225. 226. 227.
228. 232. 241,28. 269,6.
3ottmann, ©cfdjl. 10,20.
3uniga(©unga), $an«toon 266, if 318, i4.
319,24.
3n>ingcn(lcin, ©tcp^an, bcr Cramer 126.
Digitized by
Google
Drtmrjctdjttt^
3la(^eit (5luc^) 126,25. 148,18.
51alen 56,i8. 78,38.
5lbet«tieb 364,3.
51falteiba<$ bet ftiitnbetg 443, 7.
5lid?a$ (5lid?aim, 5Hd)an) 67,5. 202 35ar.
S. 3- 16. 327,5.
5ti$lingen (bci Dttingen) 30,22.
5Uetljeim (bei ftotblingcn) 49, is.
5neyanbtta457,i.
5ln$ba$ 142,»5.
5l3betg (5l§berg) f. £ofyena$pet$.
5lu8$burg, bie ©tabt, faj! auf jebet ©eite
ttorfommenb, nmrbe nicfyt eigenS in ba$
IRcgiflcr aufgenommen.
6t ^fragagdjen 331,20.
6t. 5lfraflo(ier unb tfit^e 15. 16.
17,12. i8,9 20,*. 6. au$ ©t.
UM*.
5lftatt>alb (5tffenh>alb) 28,*.
5lgibienfctyette 4,3. 15,5.
51tterbetUgenfa:pefle (bci ©t. SHotife)
393,M.
€>t. 5lnna f. unter Gatmeliter.
5tntonui$fapeae unb ©tftal 3 31. 4.
338. 339,2.
tyottete 121,13. 168,18.
Satfugerf lojiet unb ftittye 5, 12. 23, ".
24.68 01.3. 103 51.3. 144 51.1
154,". 156 5t. 2. 176,7. 177,5.
178. 179,5. 180,6.214.215.216.
217. 310,10. 322. 340,4. 434,**.
454,3.
23attyoiomau3fa:pefle 40,*.
EecfengajTe 28,3.
33ecfenbau« 327,13.
Severn, 2Bittb«bau3 jum 210, 10.
93tattet^au«99,i.
8let$e 46,20.
©red^aufet 151,9. 396,24. 397.
©udtfenjtabel 102,6.
23urgtbot f. ftifcfyertljor.
<£atmeUtertlo|iet unb $it$e (@t.
Anna) 111,». 142 51.4. 154,".
168,22. 169,32. 170,2. 174,25.
175. 176. 177. 197,*. 212,21.
281,22.420,21.437,16.
2>om (flttcfye ju U. 2. Jrau) unb bet
ftitdfoof bafetbfl 10. 12. 16. 18.
33,22. 37,29. 43,1. 46,29. 49,3.
60,n. 74,17. 79. 80. 82. 83. 97.
112,3.132,12.136,5.137.138.139.
140,5. 142,9. 155. 167,9. 174.
184,20. 185,23. 193,28. 237,12. 274.
276. 277. 278. 279. 280,9. 282.
283.287,20. 292,i5.305,n.325,ii.
329.17. 345,16. 355,23. 379,2. 386.
387,19 388#i5. 390,8. 391,33.
395,n. 421,19. 424,15. 437,16. 459.
464.
SDombcfanci 136. 137,9. 140,1.
2>oml)ettenttoftet 19,13.
SDompropfiet 4,2. 73,19. 75, 1. 79,22.
84,22. HO,". 294,11. 312,6.
dgenbergetS £au$ 3,i5.
Ginlafc 127,io.
(Sifenberg 334, 13.
(St. (SiSbetb 437,13.
<£fet 364, 24.
Sifaertyor 3,8.
fttfdjmatft 212,6. 463, w.
ftotcfyermarft (gcr^crmarft) 4,7.
121,12. 182. @. ba$ ©loffar.
5ran$ofenl)au3 422. ©. aucfy £ot$*
l)au$.
fttauenljauS, gemeineS £au$ 337, 17.
fttauentfjot 3 51. 4.
ftronM 18,7. 68 53at. j. 3- 2. 72,i
unb 51. 2. 83,n. 84,2i. 253,23.
286.18. 287. 304,26. 307, 93ar. j.
3. 22. 311,30. 312,2. 313,10.
327,7. 336 93ar. g. 3. 11. 446,24.
ftuggetei 165 35ar. j. 3. 12. 168,6.
SuggetfjauS 168,29.
gurfienfelber^of 413,14.
©atluSfapefle 15,8.
Digitized by
Google
QttStoetjet<$mg (Hugflburg : ©t. ©eotgenflofter — 9*e($tjtube). 541
©t. ©eorgentlojler, flitdje unb <Pfarrei
20,10. 28,9. 98,1. 112,13. 158,24.
168,25. 179,21. 194,1. 209 21. 1.
331. 387. 390,9.
©t. ©ertrub, ©ertrubentapefle 18,«.
Ill," 423,16.
©oggingertljor unb £ljurm 57, 2f
59,8. 72,7. 79,26. 127,16. 183,21.
216,15. 242, Bar. j. 3. 18. 243,9.
244, 51. 1. 246,i*. 305, 23ar. j.
3.13. 327,7. 344,3. 409,21. 410,1.
414.
£auptjiatt (ttityjtatte) 109. 110,2.
427,15.
£aun(iettertyot 28,5. ©. aud? SRot^e^
£eilige$ ©rab 424,i».
©t. £ilaria ©arten 4,12 ; iljt £au«
8,15.
£irfd)graben 127,9.
#oI>e 2Beg — . bcr Me 2Beg 3 21. 4.
5,8.
£ol$!)au$ (ftranjofenljauS) 165 93ar.
j. 3. 12. 168,ii. ©. au<$ ftran*
jofenbauS.
$otbrwf, tfiofrer ju bcr 180,13. 358.
©t. 3atob 5,14. 42,22. 151 % 2.
181,3; ©t. S^obta^eUc 46,2i.
SobamuSfapelic 12,'3. 185,16. 385, 1.
388,2i.395,ii.
3ubenbab 24, «
Subenbetg 452,2.
3ubcnfir^bof 181,ii. 353,29.
flatbarinenflofter unbtfirdje 24. 25,2.
27,4. 135,12. 158/24. 168,26. 180,8.
254,21. 281,21. 359 23ar. j. 3. 8.
387. 388. 424,24.
flafcenjtabei 102,6. 158.
mmfertyot 183. 197,n. 333,8.
tfonia,«bof, ber 3 21. 5.
flornfafien 111,12. 127,io.
£1. tfreujflojicr, Rixtyt unb *Pfanci
5,13. 20,17.21.83,22. 101. 116,13.
158.24. 179,15. 185. 250,13. 280.
298, *o. 306,5. 333,6. 366,1 387.
390,9. 463. 464.
flreu&mufyle 366,3.
$1. flreujtbor u. Sttjurm 5,*o. 127, 10.
148.25. 149,1. 213,10. 237,2.
tottenau, bie 431,2.
Safe auf bem fftonbof 446,24.
Safe »or©t.Ulri* 120,i.
©t. 8ampred)t 60,21.
2e*brucfe, bie 141,5. i67,«. 197,2i.
262. 272 21. 1. 416,24.
©t. 8eonbatb$fapeUe 4,4. 272 21. 1.
274. 276,8.
©t. fioren&tapette 19, is.
C6tt>c — £au3 jum golbenen CStoen
424,».
fiugmelanb (St^urm) 66 21. 1. 70,«.
151 21. 2. 152,16. 335,9. 429,3.
455,3.
SWargaretbenflojter 5, 12. 21,16. 26,".
28,4. 158,25. 387,15.
iWattiii*tir#c4,". 5. 108 21. 1.
aJtottin«fid|let 4, 12. 8, is.
SWauergraben, ber 3 21. 4. 4,3.
SHefcge, bie 184,29. 1 85,23. 298, ».
301,10. 302,14.379,1.
©t. 2Jttd>ael«fapeae 19, is.
SWttelbab 336,7.
©t. aWorifc 5,9. 17. 19,7. 27,e. 32,9.
52,15. 65,22. 94,3. 111,12. 164,18.
179.24. 205. 206. 207. 208. 209
21. 1. 337,6. 340. 341. 342. 343.
353,23. 359. 387. 390,8. 391,33.
393.14. 397,13. 454,2.
ftattenbauSlein, ba$ 193,26.
©t. 9Ufolau«28,6. 61,6. 65,25. 168,25.
180,10. 387,27. 413,14.
Dblatertr>or61,".
Dtymartapeae 333,7.
$ettad),ber(bet$lafc) 5,9. 13, 1. 16,5.
72,«. 73,1. 83. 102 21. 6. 155,19.
182,3. 212,6. 274,7. 293. 354.
355. 356. 455. 466,21.
$ertad> (berSfyurm) 5,9. 32,3i. 49,3.
135 23ar.j.3. 3. 159,13. 181.340,5.
©t. (Peter 13,*. 19, ". 20,". 159,".
164,18. 280,9. 323,7. 387,21. 390,9.
437,19
<Pfal&, bie btf$ofUd?e 3,« 4,2. 18,7.
19,". 73,19 83,12. 120,5. 172,29.
210. 278,9. 280. 281. 2b5,n 291.
292,12. 298. 303. 304,21. 305,2.
308,". 359,17.403.
$tebtaertyau$ bet©t.Ulri$ 6,1. 42,7.
378,27.
$rebiaerfir$e unb tflojtcr 5,9. 26, *»
27,4 130,19. 168,26. 333,16. 334,1.
360 93ar. 3. 3. 8. 363, 13. 387,".
391,31. 392. 395. 403,32.
qputoertyurm 102,9.
Oiawenbab, ba$ 195,«.
flat^cm* 24,15. 36,s. 51,7. 82,".
92,21. 94,12. 122,6. 135. 155,20.
157. 158. 159,". 190,". 195,7.
208.25. 212 Ear. j. 3. 6. 217,9.
222,16. 224. 225,12. 244 21. 1.
261. 262,3. 283,26. 285,13. 287.
288. 293. 294. 296,12. 307,13
325.15. 339,17. 354,28. 361,21.
383,33. 386,3. 389,4 394. 395.
396. 449,13.
ftedjtjtubc 464,27.
Digitized by
Google
542
Drt«toetjei<$ttt6 (2tag«fcurg: SRot^cS £&or — Solmar).
ftotbed St^ot 22,io. 28,f 57,19. 60.
61,13. i3iri. 141,15. 203,15. 272,
91. 1. 327,4. 359 Ear. j.3.8. 410,5.
414,2i; [. au^ #aunjtettertl)or.
Sflottjer Styurm 65 91. 2.
©aljfiabel (©tabcl) 469,28.
©aumartt, 84, 21.
64&fflertaud 204,5.
©d?ia*tf)au$ (©$(ad)f>au$) 111.
193,22.198 91. 1.
©djimebgaffe 3 91.4. 131,*. 203 91.2.
©djmiebt)au$ 4,*.
©$netberbau3 129. 130.
©$tanne 337. 414,19.
©d?rmbbogcntbor 28.5. 61, «
©t. ©ebafttan«fa}ette 46,2i. 96,8.
151 91. 2.
©eelfyauS 4,8.
©t. ©erbatiu« 65,25. 197,21. 272
91.1.
©iegetf)au«401,i7.
©pttal (sum $1. ©ciffi 22,«>. 66,1.
71 Ear. 3. 3. 12. 179,26 195
91.2. 201,*. 203,18. 329,19 372,2a.
380,20. 404.'
©:pttaltI)or 203,16.
©teingaffe 423,9.
©tepbanSf lofler, *Pfarrei unb ftriebbof
5,13. 12,16 66,5. 102,8. 113,25.
387. 390,10. 397,5. 454,23. 459.
464,23; tfayeUe66,6.
©tc:pf)an$tI)or 3,7.
©trefftngertyor 68 91. 3.
Sanjbau* 90. 91,22. 92,13. 100 91.1.
124,+. 298. 452,27.
Strinfftube bcr „93urger" (ftcrrentrinf*
flube) 48. 81,i. 153,10. 253,16
396,1*. 424,2. 452; bcr tfaufleute
81,2. 158,10. 253,17. 399,3.
Ulrtd?flo(ier, Jttrcfye, tfircbbof unb
$farrei 5,25. 8,21. 9,8. 17. 18,9.
20,*. 21,*. 28,*. 32,10. 38. 39.40.
42. 60. 68,*. 69. 70/\ 86. 87.
88.89.91,1.103 91.3.106,5.110,18.
115,9. 119. 120,1. 131,io. 141.
142.1. 143. 144. 148,n. 151, ie.
152,1*. 153,5. 158,24 165. 168,23".
173. 179,27. 180,15. 187,30. 195,12.
196,31. 211. 218,13. 245. 248,n.
282,2.296,3. 331,2°. 333,1*. 345,8.
353. 378. 386. 387. 388,25. 390,9.
397. 399. 417. 420. 427. 436.
450,6. 451: 454,3. 456,9. 463.
464.2. ©. aucfy $rebigtl?au$ unb
©t. 9lfra.
©t. Uiri* — OTeicr^of bet ©t. Ulrt$
210,35.
©t.Urfula5,i2 146, 7. 168,26. 387,21.
390,io.
93ogeltf)urm 308.
2Bage 40 1,20.
ffiagenf>ald(93or(iabt)23,i*
2BeberJ>au« 32,5. 120 91. 1. 389,*.
432,12. 435,29.
SBcinmarft 89 91.2. 90, 12. 104 91.7.
120,3. 142,3. 298,19 424,24. 429,9.
SBeinjiabcl 91,8.
2Bcrtad)brucfe, ffiertacbbrucf ent&or 3,9.
57,18. 61,1*. 69,3. 79,3. 159,4.
160,1.414,21.441,*.
©t. SBolfgang 96,9.
3iegeljiabel 305, is. 432,19; ©otieS*
acfer bafelb|l 359. 397,i*.
9lugufia (9lug$burg) 6,12.
91uracfy f. Urad).
SBadjcrn (8a$en) bci $frumba<$ 16, is.
Saben in ber ©$n>et$ 375,23.
93altngen (©$tt>arjtt>albfrei$) 161,6.
93al^aufen (93ala^aufen) bci 9JUnbet*
fyeim 17,i8.
93amberg (Sabenberg) 192,2.
Safel (©afiel) 125. 160,16. 418,3. 465,1.
33elgrab (grted)if$ 2Betf[enburg) 150 91.4.
25(),ii.
93ergen (jefct ©tabtbergcn) 34,3.
33crn 375,23.
Etberacb 55, ». 78,2*. 364,27.
93iber, Sibctbad? bet SGBerttngen 21,2. 102
91.2.
Elaubeurcn 56 91. 5. 250, i*.
Slinb^eim (»JWntyeim) bci £dd?f!ett 22,8.
S3ologna (Sononia) 154,22. 252 33ar. *.
3- 13.
©o^fingcn 56,i9. 78,32.
93o$en in Stirot 355,32.
93regenj (^rcgnifc) 173,22.
93re«cta (fprifc) 460,2*.
SSriyen in $irol 427,2i.
33riigge (93tugf) in ftlanbern 47.
©ud^orn am 93obenfee (5riebrt$$fyafen)
78,29.
93u$tltngen 440,n.
Sucbloc (8u*Un), bet SanbSberg 412,12.
Surgau 121,5.
iBurgborf in bcr ©djroetj (JBur^borff) 125,9.
Eurgbaufcn 105,12. 106,15.
(Sanbia (tfanbr;), bie 3nfct 459,22.
Gantfabt 56 91. 5.
<£f)ur in bcr ©$n>ei$ 8A 56, 16.
©ifarW (91ug$burg) 5,25. 6,».
(Solmar 78,».
Digitized by
Google
Dtt«t>ergct<$m6 (fconftanttnopcl — 3«nt».
543
Gonfiantinopei 335, 16. 462.
Gonfiam (Gotfenfc)33,i6. 44,5. 56*. 75, J5.
114,1*. 118,1. i62#w. 176,2. 323®. 425.
456.
(Stemona 460, 2*.
fcentenbotf 56,2*.
SHMngen 22,5. 29,® 32,20. 38,6. 43,".
44,io. 88,8. 126,27. 160,6. 180,2. 235.
381,2.
2>tM3t>aufen bet ©udjloe 209, ».
2>tntel$bubl (2>intel<tyuel) 55,*. 78,2*.
126,2«. 153 21.7. 431 ©at. §. 3- 10.
$>offtngen (Sotffingen) 31, n.
$onaun>6ttb (2Betb) 22,8. 50,6 56, ti. 78,25.
93,19. 106,21. 126,27. 149. 152,* 326,22.
334,19. 402. 419,5. 422,21. 430. 435.
fcotnad) 426,16.
fcotnjhttcn (fconjietten) 56,25.
(Jggentljal ((Jtcfentyal) beiflauf beuten 25,9.
Gbingen 78,i6.
<ftrenfel*411,».
(Si^enlo^ (^tic^entoc^), cin ©alb beiNugfr
burg 329,22.
GiSlebcn 142 ©at. 1. 3- 18.
Sldjingen a/3). 56,2*.
(Saroangen 413,*.
<£n*betm im Glfafj 217 ©at. j. 3. 11.
310.
fctfutt 444,5.
Gfjiingen 55,". 78,20. 428,*. 429, «
458,20.
5al$ad? f. ©olfafy
Jalfenftein bet gujfen 18,47.
gelbtitdjen 425.
Storey 421,2.
glugelabetg 411,6.
Sord^beim 442, 12.
grantfutt 78,2. 284, 1. 324,«. 325,7.
422.16. 442,12. 453,3. 454.
gtetbutg im ©tetfgau 79 ». 88,8. 125, n.
208.17. 377,2*. 424,27. 433,».
gteibutg im ftcbtlanb 117.
gteiftng 45,«. 124.
gtiebbctg bci WugSbutg 37. 62, t*. 140,2*.
186,13. 203,». 331,27. 338. 339,1.
416,23. 467,16.
Sultenbad? 183, ».
gutftenfelb bci ©tu<f 58, 10. 61,6. 261
©at. j. 3- 22. 262,1.
guffen 18,n. 28,21. 425,8.
©ablinaen bei^ugSbutg 113.
6t ©alien 127,t.
©etfbetg, bcr bei guffen 25 Sat. $. 3. 3.
©etilingen 125,«.
©enf 438,9
©ent 410 Bar. j. 3- 25.
©etona (©etunba) in ©panicn 5,t. 8,9.
©etftyofen 419," 421,". 441.
©tengen (©engen) 56, 1*. 78,32.
©lott (©leit) 434,16.
©munb .(fawabtfa ©munb) 55,** 78 «.
156.
©oggingen bei HugSbutg 39,". 189 ©at.
3. 3. 13. 201,n. 239». 241.
©omenta 462,22.
©oWingen 56 «. 5. 126,29.
©otj 456 ©at. j. 3. 23. 458,*.
©dttingen? 78,19.
©tcmbcim bei S)itttngen 22,9.
©tfiningen in 3rie$lanb 83,25.
©unbelfingcn 107,2. 125,*. 152 ©at. j.
>\. 5.
©unjbutg 152 ©at. j. 3. 5. 418,i7.
©utt(©utc^) 75,19.
f>ab$betg bei flempten 25,9.
abet(£ebet$) 16,».
£aaenau 78 ,6.
^aibenbetg am 8e$ 34, is. 412,2.
£att (fefyoabifd) $aU) 55,9. 78,21. 125,7.
126. 324,12. 325,9.
£att (im Snntyal) 126,30.
£amclbetg, ber (bei 2Be(tycim in ber fWd^c
«ug$butg«) 21.
£atb 425,17.
£attenbetg 25,9.
$aunfletten 16,* 23,i*. 46, 1*. 57,*. 65,2*.
66,2. 354,9. 364,2. 41433.
*eibelbetg 95,2. 129,9. 327,10.
|>eUbtonn (£atylptunncn) 55,27. 203, 1.
#cttenbetg im mutttcmb. fecfyroatjroalb*
ttei$ 126,2*.
$Utenfingen 108,6. 203 <H. 2.
£6d>fiett 107,i. 152 ©at. 3. 3. 5.
£ofcn 25,io.
Iiofycnatyetg 145,9.
|>obcnttaben 131,7.
|)obenne^ffen f. fteuffen.
Sodenba* 17,i*.
3btia in tftatn 224,37. 227,*.
3aUng (Gglinaen) 107.io.
Snaolfiatt 103,7. 105. 125,5. 142 ©at. 3.
3. 18. 377,23.
Snningen bei flugSbutg 59, 16. 409®.
3nn«btucf 44,32. 51," 93,23. 109 91. 2.
153,io. 240,18. 327,6. 391 *>. 410,25.
420,17. 427©ar. j.3. 24. 436,«
3*m) (2)$na) 56,*. 78,27. 425,1*. 449,2*.
Digiti
zed by G00gle
544
Drt«t>crjei<$tu6 (Serufoiem — $aW«!$eim).
3erufalem 115,'. 150,6 462,*.
Scttingen fflttingen) bci ©ungburg 71,7.
itaifcrSbcrg im Dberelfag 78, *5.
ftaiifut (Oalatut) 100,". 101,*. 445.
Jtaltenberg f. £attcnberg.
JtafeeneUcnbogen 296,®.
Jtaufbeuren 56,6. 78 ,*. 355. 356,6. 357.
419A
flaufringcn bet fianteberg 58,6. 415,5.
Jtentyten 56,*. 78*. 425,".
ftirdjbeTg 105 ,**. 107,3.
ftirdfteim 56 <H. 5. 27 1«.
tfifltng bei flugflburg 261,2*.
Jtofering (tfowfrtngen) bci 9kgen$burg
411,8.
tfoln 78,8. 93,7. 339,5. 445,20
tforon (Starffan) 432,2.
tfriegSljaber bei Wug$burg 41,*9.
tfronberg 454,8.
Jtufficin (ffo*>ffenftein) 105,24. 449,17.
fianbau a. b. 3far 448,".
fianMberga.fi. 34, ». 45,?. 71,8. 125.
188,2. 189,7. 327,e. 412. 415. 469.
fianb^buta.3. 103,9. 106,6.125,10.250,9.
fiangenau (9tou) bei Ulm 25, 12. 144,17.
363,20.
fiangenneufnacfy (fiangeneiffen) 201 % 1.
237,12.238,28.239.244^. 1.
fiauingen 30,22. 40,9 68,3. 107,2. 125.
126,30. 152,5. 184,«. 395,30.
fied?felb 50,i9. 53,13. 57,7. 414,24
fieipjig 142 Car. j. 3. 18. 375,23.
ficiter$bofen bei WugSburg 189 93ar. 3. 3.
13. 201,«.
ficpanto (ficbenta) 431, 15.
fieutfirc^ (fieutir$, fiutird)) 56, 10. 78,28.
fieonberg (fictoenburg) im n>urtternb.9^ecfar*
treti 56 <H. 5.
fiinbau 55,22. 125,2. 126. 323,23. 425,10.
fitnja. 2). 58, « 63A 150,3
fiiffabon (fiifabona) 100,". 445.
fiodjerbrunnen, bcr, bci $fcrfce 413,2i.
fior$ 56,2i.
fiubctf 78,«.
fiuttt^ 440,7.
SMabelberg 56,22.
2Habrib 392 ,30.
3Ragenberd> (OHainbad)?) 17,i*.
2Hailanb 29,". 173,". 421,2. 427. 428.
429. 430,3.
SWainj (SWinfc) 9,5. 123,". 125,5. 454.
2Rarba$ 56 21. 5.
flHarburg in £cffcn 374, OT.
9He$e!n 173,25.
SNemuiingen 50,8. 55,15. 74 ». 78,23.
86,1*. 125,7. 126,23. 247. fl.2. 323 ».
419,5. 425,".
SOUran in Zixoi 427 93ar. $. 3. 24.
2Jtaing (2Keringcn) 61,".
SRicffcaufen 241,". 244 %. 1. 398,8
SWindjingen f. @d>n>abcnmun$en.
aWinbelbeim 30. 38. 39, 1. 125.
SWobon 432,2. 434,4
9Wu^lbaufen 78,5.
9Jlun*en 45, w. 105,®. 107 <H. 2. 117.
126. 152,20. 178. 189,io. 194,2<\ 247
<H. 2. 356,15. 363. 396,16. 399, «.
411,7. 448,13. 457,". 469.
URunjtct im ©regorientbal (Oberelfafc)
78,i8.
2Runfter im (DiunfUrtbal (6$toeij) 425.
2Rurba$ 56 <H. 5. 418,3.
9Ruttettyoftn21-
9tagolb im ttmrttembergifd^en 6$n>aT$»
toalbtretf 56 <H. 5.
9tou f. fiangenau.
<Rea*el 436,32. 454,21.
fteuburg a. 2). 125,?. 463,i.
fteuffen in ffiurttemberg 361, ». 362,2.
ftcuftabt in £)ftcrceid> 46,3i.
[Reffclwang bei guffen 18 33ar. g. 3. 14.
ftorHaufen 78, ».
ftorblingen 42,". 55,3. 78,21. 247 %. 2.
431 Ear. $. 3. 10. 438. 459 Ear. g.
3 21.
iKurnbcrg 31,". 52, 1. 54,1 55,5. 78,w
85. 92,24. 93,*. 127,2. 154,25. 196,2».
200 33ar. j. 3. 18. 325,8. 331, « 340
93ar. j. 3. 28. 377,33. 413,". 416, »
42*. 430. 431,6. 432,» 433,15. 436».
, 437,". 438,12. 439,". 440. 442. 443.
444,*. 448,3. 455. 456. 466,«.
fturtingen im tt>urttembergifd?cn €$roar$«
n>albfrci$56«H. 5. 251*.
Dbcrfyaufen bci WugSburg 54,6. 57 ©ar.
$. 3. 21. 96,9. 142 2tar. $.3. 15. 152,*.
335,3. 413,19. 414,2.
D^fenbaufen im nmrttembcrgifaen 2)onau«
trctS 56».
Dfcn 150 91. 4. 151,2. 165 Car. §. 3. 12.
170. 171.
Dffenburg an bcr #in$ig in ©aben 78, «
Dttingcn 42,5. 434,23.
Dttobcurcn bei SWemmingen 56,26.
$abua (©aubua) 461,*o. 465, to.
^awenbeim 115,*.
Digitized by
Google
Drt«t>erjci($ntf3 (?affau — $otta<$ (8ftt$a<$)).
545
$affau 125,io. 439,3.
$faffen^aufen bet 2Rinbelbeim 25, «>.
^fatter feci SftegenSbuta, 41 l,2.
epfcrfce bei 51ua,$burg 54,25. 57 Ear. 3. 3-
21. 218,2 241,6. 413.
<Pforfcen bet taufbeuren 126,24.
^fuUenbotfen im £eaau 78,27.
Weinfelb 442,w.
$raa 204 Bar. j. 3- 9- 205,".
$rc§butQ 133,3. 452,n.
<Pri§ f. 33re3cia.
©t. tRabcgunba bei Serabeim (in bcr Sftabe
Don 5tu8«buraJ 43,9. 55,8. 96,9 194,26.
312.
flabftatt 468,4.
ftaaa* 438,6.
IHain 363,19
©t. Otaty f. ©t. ffiabegunba.
ftattenbera, (Otottenbera,) am 3nn 105,24.
Ka*eti$burgl9,». 55,»."78».
SflefienSbura, 53,i. 78,20. 107,15. 126».
213. 250 51. 1. 340 93ar. $. 3. 28.
393,1.411.415.416.439,3.
flei^enau (ba* tflojter) 7,5 56,22.
ftettenberg (flettenbad??) 17,«.
Sflcutlingcn 55,25. 126,27. 144,*. 325,8.
3tyeina$ 125,6.
ftieblingen bei 2>onautt>orty 22,8.
ffioftngen bei 59urgau 338 33ar. j. 3. 1.
Ologgenbura, 50,9. 56,2i.
Olotn 3,3. 19,". 74,n. 75. 114,13. 115,7.
118,6. 119. 142 Bar. $. 3. 18. 421.
437,9. 441,18. 456,18 458,5 461.
Olofenau, bie 84. 122, 16. 125,19. 400,"
Sftofenfelb im rourttembergtfefyen ©cfytoara*
walbfreiS 56 51. 5.
9fio$f)eim (ffioffen) 78, i7.
ffiofftaityten 338 93ar. j. 3. 1.
ftottenbud? 463, 10.
ftottenburfi a. St. 55,20 78,30. 432,2*.
eWottt>cit 56,iJ. 78,11. 238,23.
ffio»erebo (IRubcit) 461,2.
©abafc an ber ©au 40. 150 51. 4.
©atmanSwetf im babenfdjen©eefrei$ 56,25.
©aljburg 75,19. 192. 442 23ar. g. 3- 3.
467. 468.
©anbberg, ber, bei 5lua,$bura, 79,25.
6$eM>a$ 338 93ar. f. 3. 1.
©djlettjtatt 78,i5.
©4maltalben 399,2.
©d?onbad> 17,i3.
©d?one<f 25,io.
©djonaau 124,24. 125,1. 412.
©d^ornborf im tt>urttemberatf<toen SaytfreiS
125,3.
6toMe<$iomfen XIII.
©^uffenrieb im ttmrttembercjifefyen SDonau*
treiS 56,23.
©*tt>aba^ 328,«. 443,24.
©$n>abecf bei SDUnbetyeim 107. 203.
©d)tt>abmuncr)en (5Hind)ina,en) 12,8. 58, 17.
59,2. 409. 410. 419,14
©ty»aberiod) bei flon)lan$ 425,23.
©dptoafc im 3nnt&al 126. 127, 1. 265,9.
©djtoanbenbera,? 418,2.
€*tt>einfutta.O)?. 56,i2. 78,3i.
©eea, bei ftiiffen 25, n.
©eifriebSbera, (©ct)fferfyeraj 25, 9
©inbelfina,en 160,13.
©obom 462.22.
©peter 15,» 78,i3. 214,13. 249,8. 303,21.
340 23ar. 3. 3. 28.
©tabel 58,5. 415,1.
©to<f ad) 426,7.
©tragburg 61,9. 78,9. 88,6. 125. 190,6.
426,16. 466,8.
©traubing 35,i2. 178 SSat. 3. 3. 1.
©tetten bei OKinbelbeun 16,i5.
©tulroeijjenbura 105,26. 150,8.
©tuttaart 56 51. 5. 127,i. 129,11. 145,13.
160,18. 213,7.251. 458.
©ulj 33,19. 56,26.
XaamerSljeim (Jamerfee) im batjr. ©$n>a*
ben, n8rblid) ber 2>onau 154,2.
Scttcnn>ci« 17,i5.
Orient 115,2. 458,5.
Sriefl 456 Ear. 3. 3. 23. 458.
Subingen 56 51. 5. 361,25. 362,2. 377,23.
Siirctyeim im (Jlfaf 78, is.
Surffyeim toejtUd? toon fianbgbcrg 411,18.
412.
Uberlingen 56, 1. 78,22. 292. 425,16. 470.
Ulm 7,5. 50. 51,io. 55,7. 68 33ar. 3. 3. 2.
72,6. 78,3. 120 51.2. 121,7. 126. 152,4.
184,15. 247 51. 2. 251,14. 324,12. 325,7.
331,». 363,21. 402,20. 412,23. 413,20.
416,14. 419,4. 420. 423 23ar. 3. 3. 13.
425,14. 434. 437, ". 446,29. 447,15. 448,3.
453.
Ura$ 56 51. 5. 120 51. 2. 126. 412,17.
UrSperg, ba3 tftojier 14.
SSenebia 66,2. 89,8. 101. 118. 119. 128,5.
310,i2. 421. 429,2. 431. 432,2. 433,27.
434,5. 438,8. 439,16. 445. 446,3. 449,4.
450,23. 456 23ar. 3. 3. 23. 458. 460.
461. 462. 465. 469,24.
5HnbeUcia (5Iug£burg) 5.
Sitrinaen 75, i6.
93olfa$ (?al$adj) in Unterfranfen 125,5.
35
Digitized by
Google
546
DrtSfcerjertyug (SBaiblmgen — 3tt>tefaltctt) .
SBaiblingen im ttmrttembergtfcfyen ftecfar*
freiS 56 % 5.
SOBaHerflein 49, «. 149,9.
SGBangen in SBurttemberg ($)onaufrci$)
56,3. 78®.
2Bafferbutg 107, u.
Jffieit in 2Butttembetg (ftecIattreiS) 31,".
78,29.
SSeingartcn in SButttembetg (2)onauftei3)
56,23.
SGBeigenau 56,25.
2Bei§enbutg am©anb (im ftorgfcn) 78,31-
325,8. 442.
2Bei§cnbutg an bet Sautet (am Sftyein) 78,".
2Bei§enburg — gtic$if$ ffieifjenbutg f.
Selgtab.
2Beifcenljorn 38,27. 50. 105,24 107,3. 189
Eat. $. 3. 13. 201. 217,23.
SBeflenburg 57 23ar.g-3.21. 114,8. 121,3.
294,n. 312,13. 459.
2Ben$enba<$ 107 $. 4.
SEBtbtingen in SEButttembcrg (2>onautteia)
ffiien'63,9. 64,5. 65, is. 133,8, 134,5. 155
23ar. g. 3. 12. 171, «. 186,13. 197, *
249,17. 250,10. 331. 335.419,23. 420,18.
442,2. 452,io.
2BUbbetg iu SButttembetg (©rttoatgtoafo.
tretS) 56 51. 5.
SBunpfen 56 31. 5. 78,26. 185,7.
2Binb$f)eim 78,30.
SBinterJcim? 16, if
2Bittcnberg in ©a$fen 142 93ar. a. 3. 18.
254,15.
2Botm$ 66,12. 70,10. 78,12. 148. 284,2.
422,10.433,13.
SButgburg 191 23at. g. 3. 7. 192.
3uti$ 125,7. 335,5. 375,23. 450,"
456,».
3ufamaltyeim 463,21.
3ufamed 30,25. 441,5.
3tt)iefaiten 56,23.
©rod Don ©teitfopf unb $firtel in Sei^^ia.
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
ffiBBHE *w*>
3 9015 01674 71
75
"^ * Keserv,
at/on
lo®8
DO NOT REMOVE
OR
MUTILATE CARDS
Digitizi